Bremer Chronike. Abschrift und Fortsetzung der Chronik von Rynesberch, Schene und Hemeling durch Arndt Sparenberch (1550). Abschrift des 16. Jahrhunderts. Fortsetzung bis 1547 ======================================================================== Datum: 1550 Verfasser: Arndt Sparenberch Ort: Bremen Signatur: StAB 2-P.1.-206 (alte Sig.: P.1.s.2.c) Kurztitel: Bremer Chronike Bearbeiter: Christophe Schindler Schrift: Gemischt (Kurrent und lateinisch) Sprache: Mittelniederdeutsch Umfang: 18 Seiten Handschrift von zwei Händen. Schrift: frühneuzeitliche deutsche Kursive (gotische Kursive/Bastarda), teilweise mit verzierten Initialen; einzelne Passagen lateinisch von anderer Hand. Stadtchronik der Freien Hansestadt Bremen, auf 1550 datiert. --- Fol. 1r --- 1 Carolus magnus secht Cadaver ejus Aquisistani in Basilica Dom{in}ae mariæ virginis a si extructa sepultū{m} ē{st} cum hoc elogio: Sub hoc {con}ditorio situm ē{st} corp{us} Caroli magni, atq{ue} orthodoxi Impera- toris, q{ui} regnum Franco{ru}m nobiliter ampliavit & p{er} annos 46 feliciter tonuit. Decessit Septuagenarius A{nn}o 814. Indictione 7. 5. Calend. Februarij.ᵃ Carolus de grothe binn ick genant ein weldich koninck auer vele lant vann dudeschenn blode gar hochgebarn Dar tho hefft godt mÿ vth erkarenn Sin loff tho bryngen jn Sassen landt dar sin name was vor vnbekandt vele stride heb ick gar konlick gedaen dat ick mynen finden moth wedderstan dorch franckrick spannigē un̄ dudtz lant Beth ick se brochte vnder Myne handt be duanck ick gansze jtalier landt Jegen de lumberters ick dar jn quam denn koninck ge vangenn, ore lant vorhert dar dorch Myn Rycke gans grodt gemerth bynnen Rome byn ick thom keyszer karnn welck jck velleuer doch hadde enthbarenn de Romesche kerckenn heb ick hoch erheuenn welck Constantinus falschlick werth tho geschreuen de jck midt Romā{n}diola begaueth vnbedacht dar vth gefolgeth is ore grothe Macht Minenn krich jck jegen de Hunen forde so lange dat jck se gantz vor storde de greckeschenn keyszer hebben myne mocht gemedē de perszinger midt gauen myne frundtschop gebeden aprica was vor my vor ferth wo woll Jck nene fromde hulpe begerde gar mennigen krich hebbe ick gefordt vnde mennigen swaren figendt gespordt auerst jck fandt nicht der Sassen gelick doch dancke ick ick godt van hem̄elrick dat ick thom lesten hebbe vollenbracht dar na myne vorfader so lange getrachteth de Sasse vor wonnen midt stridbarheit dar na bewagen midt myner gudicheit dat se sick tho gade hebben bekerdt dorch syn godtlicke ricke vormerdt hebbe se van allen tributhe fryg gegeuenn vp dat se wolden jn gades fruchten leuenn midt wedekindt orē eddelen Forsten gudt dat he leth sincken synenn Modt Mynes rickes jndt 46, mines olders jndt 72 jar Stherff ick vnd bin tho acken begrauen vor war 1 ____ ᵃ Lateinischer Nachtrag von späterer Hand. --- Fol. 1v --- [BILD WILLEHAD] --- Fol. 2r --- 2 S. wilhadus secht Wilhadus de Erste bischop in dusser stat gans vele ick godt almechtich badt Dath ick de sassen doch mochte bekere{n} dar vth myne olderenn gesprathen were{n} wenthe Jck bin gebare{n} eyn Engelszman dar de historigen sprecke{n} vann Dat se syndt vann den Sassenn kamenn de koninck wortegern jnt Ricke genamen midt hertoch hinxte dem vader siner frowenn dat sine figende scholden ore macht schowenn hefft one dat landt jndt erste geschencket Na ist geluck hell thon Sassen gelencket dat se de ganszenn Kronenn sindt auer kamenn leden dall den olden britanisschen Namenn den Engelschen Namen wedder vp gerichtet de geborth is disse merckliche schicht dat de Sassen hir erst sindt afgebaren Js by verde halff hundert vnde souenn jar er de kercke tho Bremen warth gestichtet de van koninck karell is tho gerichtet Na gades geborth .788. jar grodt arbeith dede ick hir vor war midt wanderenn prediken vn jenigebede na rechter apostolischer sede wedekindt hefft my grodt vorfolch gedaenn doch hefft My godt noch nie vorlaenn myner jungeren hefft he vele vm{m}e gebracht Beth dat idt godt hefft anders gemacht vnde gehulpenn koninck karell de{n} Eddelen hern mydt sege vmb dit landt tho bekerenn De Sassen hefft he midt stride vor wonnenn dar na midt anderenn wapen begunnen{n} midt gude vnd lindicheit dat folck tho frede brochte gefrieth gehandthauet nichts vp gelecht behaluenn tho vnder holdenn de dener des herenn den se alle scholden jn den regeden tho kerenn dar vp he jn Sassenn vele kercken funderth dat gades worth jo recht worde gelerdt de frigenn kunsten mochte{n} vnder holden werde{n} dorch Mesters de de vor geues lerdenn Mine broder hebb ick 2 jar 18 wecken regerth vnd tho blexe{n} godt Midt myner Marther geerth 2 --- Fol. 2v --- ᵃ ____ ᵃ [Leere Seite] --- Fol. 3r --- Vorrede an den leser Dith bock het Cronica ciuitatis bremenfis, vnd vmme des geme nenn bestenn, so hebbe wi herb erth schene, Keller thom dome vnde Canonicus der kerckenn To Bremenn, S anscharÿ vnd gerth Reinesberch vicarius thom dome dith bock gemacket vnd vth velenn anderen cronicen preuelegenn, vnde olden bockenn tho samende gethagenn, vnd is rorende vann allenn bisschopenn de tho Bremenn vnd ock van Ichtes welckenn anderenn grothenn sackenn, vnd menn schall wethenn dat wy dith bock Erstenn begunnnen vth deme lathine jn dat dudeske tho bryngenn, do bath vns enn gudt frundt, wenn wy dat bock haddenn thom ende gebracht, dat wy denn de anderen byschope, der wy altho male woll denckenn ock ore leuendt woldenn schriuenn, vnd bath vns do vorth vmme leue wyllenn der Stadt Bremen, vnd des gemenenn bestenn dat wy de grothenn kryge vnd Mannigerleige vp rore vnd grothe schetlike geschichte der wy vns dachten, woldenn klarlickenn vth druckenn vnd schriuenn, vp dat de Sthadt van Bremenn, dar mochte eine lere vnd vorbilde vth nemenn, dat sze sulcken grothenn, vordarfflikenn schadenn tho ewigenn dagenn mer mogenn schriuen vnde men schall dar tho vnser selenn vnd tho vnser ere senn dat wy dat alder enckedes hebbenn geschreuenn mydt korthenn wordenn, dat jn dissen schichten geschen is vnd byddenn vmme godt, vnde des gemenen bestenn willenn, des ganszenn stifftes vnd der stadt van bremenn all de dith bock hefft, wanner en bisschop is, dat se den schriuenn sin leuenth, vnd ock mede schadenn vnd framen, den de stadt by des bisschopes 3 · 3 · --- Fol. 3v --- thidenn gedann offte namenn hefft dat is beide nutthe, So mach menn sick na dem framenn Rychtenn vnd vor denn schadenn mer bewaren vnd woll dith Bock leff hefft vnd gerne lest de bidde vor uns vnd dar tho vor enen gudenn frundt, de hir kost vnde arbeidt anne hefft Datum Bremenn anno · 1446 · [Zeichnung von zwei Wappenschilden, davon das untere leer] --- Fol. 4r --- 4 Jn dem iare vnses herenn Jhesu Christi Do menn schreff · 788 · jn der 12 judictie{n} jm 21 jar Carolij des grothenn Keysers etc. do worth gefunderth de hillige kercke tho Bremen, dusse Korolus be dwanck by na gansze Europam, vnd brachte de Sassenn mydt velenn stridenn tho denn Cristenn gelouen welekere krich durde · 33 · jar lanck, des de franckeskenn historienn noch woll inge dencke sin wenthe so vackenn alszo de Sassen wedder affellenn, wo woll se gelouenn tho holdenn lauedenn, is vnthellick, so lange dat sick ore forste wedekindt anno · 785 · tho sathe gaff vnd Cristen wordt vnd alle de Sassenn sick dopenn leten weinich vth genamenn Do nu de krich gestillet was, do sande Carolus tho dem Folcke dat he bekerdt hadde vnd beduanck predikers de ene den Cristen gelouen lerde, Tom erstenn sande he dar S Bonifacius den Erstenn Ertzebischop vnd 17. bischop tho Mens de sulue Bonifacius was gebarenn vth Engelant vann koninck lickenn geslechte, vnde hete tho forenn er he Ertszebischop warth, vnnefridus, de worth van den Forstenn de he bekerdenn wolde gemartherth Anno · 755 · Dar na sende he dar vele andere thom lesten sende he dar ock S. wilhadum tho bekerenge des volkes // De sulue Wilhadus was de Erste de de Sassen by der szee, vnd auer der Elue thom Cristen ge louenn brochte, vormyddelst der dope bekende Men lest dat he sy vth Engelandt gekamenn dat he den gelouenn Cristi Manck den heidenn planthenn vnd lerenn Mochte, vnd hebbe vele 4 --- Fol. 4v --- agnst vnd nodt, vmme siner lere willenn mothe, gelick als dat . S . Anscharius sin verde na volger de verde bisschop tho Bremenn klarlick hefft be schreuenn jn deme bocke synes leuendes. Wede kindt was denn Cristenn, vnd den Keiser so ffiendt, dat he alle de cristenn de he auer quam vmme brochte vnd dodede, ock vann wilhades jungerenn, vele henn vnd wedder jn freslandt dat eme S wilhadus kume endt quam vnd thoch na Rome://: Wilhadus de Erse bischop tho Bremen Na deme Nu de hillige karcke tho Bremenn geffunderth, vnd wilha dus sick erer dorch bede willenn Caroli Mangni ann nam, regerde he · 2 · jar 3 manthe vnd 26 dage, vnde hadde tho voren er he bisschop worth, den fresenn vnd Sassenn woll · 35 · jar na dem martelerenn · S Bonifacij gepredeket vnd starff oldt vnd vull van jaren jnn fresz landt tho Blexenn, jn dem dorpe jn Rustringenn, dar he vann den freszenn worth ge marthelth, vmme des Cristenn gelouen willenn Anno · 790 · sin ligam worth geforeth de wesser vp tho Bremen vnd begrauen jn de kercken S· pethers de he suluenn hadde buweth lathenn synn dach warth gefireth 6 jdes Nouenbrem --- Fol. 5r --- Do sick S · wilhadus de kerckenn tho Bremenn dorch bede Caroli Magni vnder wandt, szo bath he thom Erstenn denn Ceiser vmmbb gewisse landt wer sines stichtes, alszo dusse na volgende breff vthwiset Jn dem namenn vnses herenn vnd salichmackers Jesu Cristi, Carolus vann godts gnaden koninck etc na deme male wy jn den krich midt godts hulpe de victorij erlangeth hebbenn, Rome wy uns des jn eynē vortruwenth genslick, wy werden dar vm̄e jn disser welth, frede vnd gelucke, vnd hir namals ewige beloninge enthfangenn der haluenn si kundt vnde apennbar, Allenn Cristenn, dat wy de Sassē welckere vnse olderenn nicht hebben konenn beduyngē dorch godts krafft midt stride hebben auerwonnenn vnde tho der dope gebracht, so vann allen trybudte vnd schatte los vnd freyg gegeuenn, dorch dessuluenn leste de vns de victorienn mildichlickenn vorlendt hefft, deme wi se hebbenn vnder worpen, alszo dat se de dach gades gnadenn auer wonnensindt, eme vnde sine presterenn, vann alle orē fruchtenn vnd bestenn, beide rick vnd arm, denn regedenn geuenn de wile se sick vnder vnse gewalth vnde Regementhe nicht hebbenn willen geuē Der haluenn hebbe wy dat landt, na der oldenn romer gewanheith jn prouincienn gedeleth, vnd denn bisschop midt enckedenn landt werenn vth gedeleth den Norder dell des landes, de van visscherige auerflodich, vnd [+kop+] vehe tho holdenn bequemelick is, hebbe wi Cristen vnde syner apostelenn ouerstenn · S · petro tho dancke sagen ge offerth, vnd eme enē bischoplikenn stoll vp gerichtet, vp dem wesser strome, jn den ordt landes wigmot, Jnn der stede Bremenn genanth, disse kerckenn · 70 · houe vnde dorper gegeuenn, vnd alszo bestelleth vnd bevestigeth, dat de suluenn lude orenn predikerenn vnd der kerckenn, den tegedenn troulick̄ schallenn geuē dar en bauenn hebbe wij de suluen kerckenn dorch autoritatē 5 5 --- Fol. 5v --- hadriani pawestes, lullonis bisschop tho Mentz vnd aller forstenn de dar jegenn wordich werenn, midt alle orer tho behoringe wilhado, de ens erlikenn vnd redeliken wandels is, vor gade vnd sine hilligenn beualenn, den wy ock thom erstenn bisschope dessuluenn stiftes hebbenn wienn lathenn den 13. dach juli dat he dat volck midt godts worth na siner hochbegauedenn wisheit truwelikenn vorstann vnd dusse nien kerckenn midt hilliger pauest- liker mannere anrichtende flitichgen regere vnd voede beth dat godt dorch [...]ᵃ vorbede siner hilligenn se vormere, furder so hefft vns de Erwerdige here wilhadus kundt gedaenn dat der kerckennn vorgemelthe krigeslude vnde knechte gades, de wy dar vor ordenth, vme der fiende anlopinge willenn, edder manniger leige tho falle nicht konde vnder holdenn werden, dorch so klenenn orth landes, Derhaluenn, de wile den godt allmechtich siner gnade dar den fresenn so woll allszo den sassenn geopenth hefft, So geue wÿ tho der kerckenn den orth fresz landt de bÿ denn Nigenn stychte gelegenn is, S · wylhado vnde sinenn Na volgerenn ewychliche tho besittenn de vnde na deme malle wy nu ithlicke tidt her sindt vor sichtich gemaket, vnd dorch Mannige tho falle gelereth, vp dat denn Nemandt sich jeniger leyge gewalth jn dem stichte anneme, so willen wy dat sulue stichte midt gewissenn landt tekenn alszo affgedeleth vnde gemercket hebben ://: De See de Elue . lienn, Stenbecke, hasell, wi{n} mercke, Sueilbeke, osten, Molenbecke, Sige, freidesmoer, aschbrock, wischbrock Biuerenn vterenn, vnd wedder vp de ostenn tho denn More Kaldenbecke, dar na dat sulue mor auer wenthe tho der wommenn, van der womme{n} na Bithin, farsten, wenthe vp de wesser, van dem osten des suluenn stromes, dorch de her strathenn hessewech genandt, na Storinger, loergoe, Schbasenn vnd alepenn, van Koldehore{n} schedende, vnd wedder tho der wesser, van den westen des stromes, dorch de herstrathe, folckweg genandt, den de jnwa ner des landes wildhol nomende, de schedet finelenn ____ ᵃ [Unleserlich] --- Fol. 6r --- 6 waldeszmohr, breckpoll, dat mor Eldenred, Emesgor vnde ostergor, vann Brudhol, Biuerlach, wedder ande szee, de suluenn landt were hebbe wy alszo beschreuenn vp dat de suluenn beschreuenn orth landes, tho vnsenn vnde vnser nafolgers tidenn, dorch gades hulpe, mogen vnvorbrackenn bliuenn, hebbe wy dat midt vnser egen handt geschreuenn, vnd midt vnsen segell befestigeth begunnē{n} gegeuen den · 14 · Julij Anno d{omini} · 788 · vnses rickes jm 21 vullenthagenn tho Spir Hillebold{us} archieps colonies, & sacri palatij Capellany eccoh [+noiij+] Ock so bath wilhadus de{n} keyser vme freyheit der Stadt vann Bremenn de ome de keiser gaff, dar ock . S · Wilhadus ene{n} apenn besegelden breff vp nam, den de Stadt jn bewaringe heft vnd is oltheit haluen ens vor nieth, vann velenn herenn, Ock bath· S · wilhadus dusse na volgende freyheith vann Carlo ://: Wanner en Bisschop tho Bremenn gekarenn is den De pawest dat stifte geuenn hefft, so is de keiszer oftee Romesche Koninck des plichtich, dat he dem Bischop midt siner Regalionn de stadt vnd dat stift vorth frie, welekere freyheit, he vann den keyszer entfangenn hefft, vnd szo entfangeth den de stadt de freyheit van den Bischope wedder vnd de bisschop hefft Richte vnde Munthe jn der stadt Wilhadus krech ock vann Carlo de freigheit dat de borger vann Bremenn sinth tollenn freÿ tho allen stichtes slothen{n} vn{d} tollenn, ock erlangede he den Rolandt vann eme de vp den marckede steidt, tho ene{n} frey theckenn 6 --- Fol. 6v --- Willericus volgede · S · wilhado in dem bischopdomme, he was einer vann denn discipulenn wilhadus vnde Canonicus tho Bremenn, eyn godt fruchtich mann, vnde strenge lerer, des gelouens ann cristum, dem gaff Carolus de Regalia he regerde de kerckenn, de noch swack jm louenn was · 50 · jar Jn siner tidt was de kercke · 12 · jar sunder Regimente vmme de Sassenn vnd be willenn, de sick nieth woldenn regerenn lathenn midt bisschopliken rechte De Sassen worpenn sick jegenn den keiser wedder vp, vnd vorlethenn sick vp ore waterige sick landt, vnd mende, de keiser worde nene perde vnd krige rustinge jnt landt bringenn doruenn, Auerst de keyser leth sick nenes arbeides vnd flithes vorden tho gerustet jndt landt by de zee dar schloch he sinn leger vp, vnd be dwanck de heidenn wedder, de stede dar he do lach, het noch vp dussen dach Carolus sandt Anno · 798 · wordenn de Nordalbingenn vp rorsc vnde dodedenn des keiser vogede vnd houeth lude, de he dar ge settet hadde, vnd thogenn jegenn de wendenn, de des keysers bunth ge nothenn werenn auerst der wendenn houeth mann Trasico, ene endt jegenn, vnd sloch vann ene 4000 mann alsze de keyser nu jegenn de Nordalbingen worth he vme hulpe angeropenn van den pawest. Anno · 804 · als de keiser gans Sassenn tho frede brocht hadde vnde ene de nordtdalbinge allene wedder stundenn, vnd mackedenn dachlickes en nige vprore jegenn dem keiser, do worth de keyser orer auer drathich sande synn her jegenn se, vnd ledt · 10000 · van en beide, midt wiff vnd kinderenn wech forenn jm franck rick vnd gaff ore dorper de wendenn /// --- Fol. 7r --- 7 Jn der tidt settede keiser Carell dat men tho hamborch ene karckenn scholde buwenn, vnd wolde dar vp richten ein Ertzse stifte, dar de bisschodomme jn Swedenn denne marckenn, Norwegenn Gronlandt, Islanth vnd wendt lande scholdenn vnder belegenn synn, vnd de lude dar als vann orer houeth kerckenn gelerth mochte werdenn, Auerst des Rickes geschefte hinderde idt eme, dat he dat werck nicht fullen brachte, sunde he settede dar allene · 12 · presters, Manck welckenn Eridagus de vor nemeste was, de dat Ertze stifte reger[-de-][+en+] scholden so lange dat he mer bequemheit vnd tidt krege, dat warck tho fullenn bringenn, Do quemenn de wenden vor stordenn vnd vor brandenn hamborch vnd vor jage denn des keisers vageth, den de keiser dar gesetteth hadde, auerst de keiser leth de Stadt wedde vp buwenn Jn dem · 24 · jare willerici, starff keiser Carolus dem volgede sin sone ludowicus jm keyser domme na, de beuoell de prouincien auer der Elue deme Bischope willerico tho Bremenn, vnd den bischop tho verdenn, Disse willeric{us} nam den ligam · S · wilhad{us}, vth · S. pethers kerckenn, vnd besluch ene jn eine{n} bede husz jndt sudenn des domes, welcker he suluenn leth mackenn, dat dede he vm{m}e fruchte wille{n} der Zerouers, de dar na stundenn, dat se den ligam · S. wilhad{us} woldenn endtforenn vme der grothe{n} mirakule willenn, de he dede alszo mesecht, jn der stedenn rouwende, he wol · 70 · jar, wenthe tho S · anscharius tidenn://: Jn 33 jar willerici stichtede ludouicus Ceser, jn Sasse{n} nige Coruey, jm lande tho brunswick, am soldinge jegenn hoxster gelegenn auer der wesser, vnd sammelde dar jn de alder gestlickeste moncke vth franckrick vnder welckenn · S · Anschari{us} do noch eyn junggeselle, de vor nemeste was, jn dussenn jare begunde, hertoch wigbert{us} vann Engernn vnd Sassenn wildeshusenn jn den stichte Bremen tho buwende, dat syn sone harthoc walbert vullen brachte, tho toch vth andacht na Rome vnd brachte mede den licham S Alexa{n}dii martiris, hartoch wolberts moder Sindaalda genanth, was van harthoc Rabodes slechte vann 7 --- Fol. 7v --- freslandt, sin broder harthoc Bruno nam eine Forstinne vann Beigerenn, Susanna genanth, dar midt thugede he hartoch ludolph, de na walberto hartoch worth jn Engern vnd Sassenn, wenthe walbert{us} leth nene menlicke erve{n} na Willericus warde dat ampt eines rechte{n} herdenn, vnd stichtede jn sinenn stichte vele Closters vnd karckenn, dar he godtfruchtige lude jn settede, de dat volck lerden he vor warff der karckenn tho Bremen grothe [-re-] erfnisse, vnd brochte vth franckrick den licham · S · Maternia jn tho Breme{n} Dar na do willericus de karckenn tho Bremenn· 50 jar hadde geregerth, do starff he olt vnd full van jare, vnd warth in Sante peters munster tho Bremenn begrauenn Luidericus de drudde Bischop tho Bremen sadt 8 jar, dat was ein houerdich Mann tho einer tidt vordreff he vann Bremenn Sunthe anscharium, wenthe he hatede sine lere, vnd dar na sterff luidericus, vnd warth jn · S · pethers Munster begrauen 9 Calend Septemb Do stundt de kercke tho Breme{n} lange jar sunder bischop Anno 824. begunde hertog Wigbertus van Engern, Wedekindus Sonn, Wildeshusen tho [-...-]ᵃ buende im stiffte Bremen, welkes sin sonne Wolbertus fullenbrochte, darsuluest helt Keiser Otto 3 ein tidtlanck hoff, by Bischup [...]ᵇeldags tidenn ____ ᵃ [Unleserlich] ᵇ [Unleserlich] --- Fol. 8r --- Anno 824 den 15 genamenn, vth dem Closter tho Corueÿ vp dat he sines vaders Caroli willenn vorfullede, vnd settede ene tho einem Ertze bischope tho hamborch, begauede vnd sin stifte midt preuelegenn, vnde [Rand: Anno 834 den 15 Maij richtede Keiser [...]] [Rand: [...] Norwegen, [...] landt, Islandt [...], vnd alle] Ertzestiftes freiheit, doch stundenn en de heidenn denn gelouenn nicht annemenn, alszo hardt bleuen vp koppe se Anno vth franck rick, van den Ertze vp Anscharius wart vann Keiser ladewick · endtjegenn so se best kondenn vnd wolde :nn 835 · quam Eppo ein Ertze Bischop Remensis bischopdomme voriaget en orenn koppe//: dorch ludowieun p, dar vmme dat he der anrogers en was, de dat vp ror makede, dat lotarius sin vader keiser ladewick finck als he nu vordreuenn was, quam he tho S · anscharius tho hamborch, de sulue sach dat idt enn framer Mann was dar vmme settede he en tho einem bischop tho hildensenn//: Anno · 840 · als keiser ladewick was gestoruenn, krigede sin sones vme ores vaders erue, jn dissenn vnfrede endt breckenn de denenn orenn tribudt tho geuen thogenn alszo allenth haluenn jn dat Ricke, vnd vor doruenn wath se auer quemenn. De fresenn make denn se sick tinsbar, dar vmme dat haraldus den se vor enenn figent heldenn, wenthe haraldus was beuorenn thom koninge auer dennemarkenn gesetteth vann idtlicke de worth vann der wedder partie vor jageth, do toch he thom keiszer, na Mens, leth sick dopenn, vnd vor bandt sick midt denn keiszer, midt welcken hulpenn he wollgerust jn judtlandt toch 8 [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Ladewick bzw. Petrus-Schlüssel), umgeben von Zierschwüngen, Federzeichnung ohne Farbe [....] tho] 8 4 --- Fol. 8v --- Als de denen nu alszo allendt haluenn vm{m}e her ſweueden ſchepedenn sze vppe denn Rin henn vnde beleden, Collenn dar sze ene tidt lanck vor liggenn, Do ſze nu wedder na hus togen ſze dorch dat landt tho heſſen vnde Brunſwick na der elue tho vnde beleden Hamborch, welckes ſze ock wonnen vnd breckenn den nigenn doem jn de grundt dall, alſzo dat dat ſtyfte vnd ſtadt van hamborch gar vor ſoreth wordt, S· anſcharius vnd ſine diſſipulenn, dat hillige doem tho ſamende kume kregenn, vnd allſus vor ſchuchtert, dat idt lange vor ſtordt lach, thom leſtenn warth do endt farmende den myldenn keyſzer ludowick de vor gencklickeit der kerckenn tho hamborch, vnd nam van dar den Erwerdigenn herenn Anſcharium, vnd ſettede eme tho ene{n} Ertzebiſchop tho Bremenn midt ſulborde der Canonekenn dar ſuluest etc ://: Hir warth Bremenn Enn Ertzeſtift Dar na ſande ludowic{us} legathenn na Rome, de worue{n} ene ewige, der karckenn tho Bremenn vnd hamborch, gelick alszo de preueleia, szo dar vp gegeuenn vth wiszeth S · anſcharius viſitende vp de eine{n} tidt, de nordt dalbinge dat ſindt de auer de elueſchenn, alſzo holſtenn, Stormer, vnd dethmerſchenn, vnde bekerde einen grothenn deell volckes tho de{m} Criſtenn gelouenn, vnd dofte ock den koninck vann Dennemarckenn, he buwede de kercke{n} vann Sleſwick thom erſtenn, he buwede des Conuente karckenn tho Rameſlo jm ſtichte tho verdenn, vnd Buwede dath junck frowe kloſter tho Barſſenn, dar na buwede he dat gaſt hus bynne{n} bremenn, dar men de ſeckenn jnne laueth, vnd vnder wilen itlike arme{n} lude herbergeth, dar he ock dachlickes plach tho kamende vnd ſick nicht ſchemede den arme{n} tho denende, Dar na vor warff he by den koninck van dennemarck, dat, woll dar wolde an ſinenn Ricke, de mochte Criſten werdenn, alſzo wordenn dorch de lere S· anſcharius vele heidenn bekerth Dar na dofte S anſcharius den koninck van Swedenn [...]⁹ NB Wolfb. 209 Helmst hat st. "ewigen" "eninge", was offenbar d. Richtige ist. --- Fol. 9r --- He brachte ock denn lichann S. wilhadi jn de kercke{n} S. pethers wedder de vann willerico gebracht was, jnn de capellen, jndt sudenn des domes Anscharius is vann kindes vp, midt hemmelschenn gesichte begaueth geweszenn, de eme be jegende, dar dorch he vormaneth, dat he ſinenn ſÿn van den erdeschen dingenn aff wendede, welckere apenn baringe, he idtligenn ſiner bestenn frunde, woll plach tho vorthellende midt dem beschede dat se idt bÿ ſinen leuende nemande ſcholdenn ſeggenn vnder anderenn is dith ene dar vann Do he by · 5· Jarenn olt was geweſt, was ſyne moder de en godt fruchtich [-was-] fruwe was, vor ſtoruenn, vnd nicht lange dar na hadde ene ſin vader vth geſandt jn de ſchole, dar he wadt lerenn ſcholde, dar he mit ſines gelickenn, midt kinder werckenn vme ginck, alszo kinder plegenn tho donde, vnd ſpelede vele leuer, den he jn de ſchole ginck, jn ener nacht, duchte eme, dat he were jn ener ſlibberigen ſtede, dar he dar, behaluenn midt ſwarenn arbeide nicht konde wech kamenn, Auerst by der ſuluenn dreckyge{n} ſtede, was en lustich wech, dar ſach he vppe ſtande, vnd manck anderenn frowenn gande, de ſwuercke midt wittenn klederen geſireth werenn, dar ſin Moder mede was welcke alsze he ſekende, berde he he, als wolde he tho er gann, vnd konde vth der ſtede nicht vorth kame{n} Alszo eme duſſe fruwenn nu noger queme{n} duchte eme, dat de, ſzo dorch anderenn ouerſte ſchinde tho weſzenn, welckere he vor Mende Marien tho weſzen, ſede tho eme Sone, wulthu tho diner moder kame{n}, andt worde he · Ja · Seden ſze wedder, wulthu vnſze ge ſelſchop dellafftich werdenn, ſzo moſto alle boſheit flenn, vnd de kinder ſcho vth thenn, vnd dy ſulue{n} jn en bether leuendt geuenn, wenthe wy hathen vnd vor flockenn alle boſze vnd idele dynge, vnd mach ock jn vnſenn ordenn nicht kame{n}, de ſick hirinne beflithenn, vnd dar luſt tho hefft, Na diſſenn geſichte hefft he begindt ſick redelick vnd 9 9 --- Fol. 9v --- godtfruchtich tho holdenn, dat sick sine medegesellenn dar auer haddenn vor wonderth, dat he jn so korter tidt sick vor ander de Anno · 861 · jm · 30 · jare siner regeringe do beschreff he dat leuenth · S · wilhad{us}, he regerde tho Bremenn 18 · jar dat makede tho samende 34 jar de he gepredi geth hefft, vnd starff olth vnd full van jarenn anno · 865 · jndictio{n}e · 13. · vnd warth begrauen vor vnser leuenn frowenn Althar jm dome ://: · 5 · De vofte bisschop [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel), mit Tinte gezeichnet, ohne Farben.] Rembartus. Na deme dat he gekarenn was, wigde en de Ertſze Bischop tho Mens, tho erem Bischo tho Bremenn alſzo quam he tho Coruey, vnd endtfenck dat kledt midt kostlicken heitde, welckenn de abbet des closters, tho gaff adalgarium tho einenn Coadiutor, de ock na Rembertho bisscho wardt, Disse Rembertus endtfeng den Manthell vam paweste nicolao; vnde denn staff vann ludowico 2, he fullenn brachte fullen kamenlick syn ampt, vnd wen he suluenn geschefte haluenn nicht predykenn konde, so hadde he alletidt presters de dat dedenn Jnn sinem 12 jare der Regeringe, starff ludowic{us} ·2· na welkes dode, de denenn, vnde Normenne regerdenn, ane dwanck vor stordenn, vnd vorherdenn [+de+] kerckenn, henn vnd wedder, vnd brandenn der Cristenn klenader, alszo warth Sassen landt van den barbarenn vorstoreth vnd vor herdt, Collenn wordt vor brandt, van dem pallas tho Ackenn worth en perdestall gemacket, welckenn dar na de furste ortwich vorstorde vnd lach alszo moste woll · 80 · jar · beth tho den tidenn Ottonis · 3·