Bremer Chronike. Abschrift und Fortsetzung der Chronik von Rynesberch, Schene und Hemeling durch Arndt Sparenberch (1550). Abschrift des 16. Jahrhunderts. Fortsetzung bis 1547

Verfasser
Arndt Sparenberch
Datum
1550
Ort
Bremen
Signatur
StAB 2-P.1.-206 (alte Sig.: P.1.s.2.c)
Kurztitel
Bremer Chronike
Bearbeiter
Christophe Schindler
Schrift
Gemischt (Kurrent und lateinisch)
Sprache
Mittelniederdeutsch
Umfang
388 Seiten
Bemerkungen
Handschrift von zwei Händen. Schrift: frühneuzeitliche deutsche Kursive (gotische Kursive/Bastarda), teilweise mit verzierten Initialen; einzelne Passagen lateinisch von anderer Hand. Stadtchronik der Freien Hansestadt Bremen, auf 1550 datiert.

Zeilengetreue Transkription. [?] = unsichere Lesung, [...] = unleserlich. Durchgestrichen = im Original gestrichen, ⸢…⸣ = über der Zeile oder am Rand eingefügt, kursiv = aufgelöste Abkürzung. Hochgestellte Buchstaben verweisen auf Fußnoten – der Mauszeiger darauf zeigt sie. Markierte Wörter öffnen ihren Glossareintrag. Eine Zeile unter dem Mauszeiger wird in Text und Faksimile hervorgehoben.

Lizenz: Alle Rechte vorbehalten

Editionsrichtlinien

Grundsätze

Die Ausgabe gibt den Text der Vorlage so getreu wie möglich wieder (diplomatische Transkription). Eingriffe der Bearbeiter sind gekennzeichnet oder im Folgenden beschrieben.

Neben dieser Fassung bietet die Online-Edition eine Lesefassung: Die Auszeichnung ist aufgelöst, am Zeilenende getrennte Wörter sind zusammengezogen, Absätze folgen den Leerzeilen.

Textgrundlage

Vorlage: StAB 2-P.1.-206 (alte Sig.: P.1.s.2.c). Die Ausgabe enthält alle 388 Seiten des Dokuments.

Faksimile und Transkription stehen nebeneinander.

Erfassung und Prüfung

Die Transkription entstand in der Transkriptwerkstatt. Mehrere Erkennungsverfahren lasen die Seiten unabhängig voneinander – Sprachmodelle (Claude Haiku 5.5, GPT-6.1 Terra, Claude Sonnet 5.5, Claude Opus 5.5 und weitere) und lokale Handschriftenerkennung (PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 4, Hanse-HTR, Kraken PP-OCRv6, PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 2 und weitere). Je Wort wurde die Lesung übernommen, die die Verfahren am besten stützen; abweichende Stellen wurden gegeneinander abgewogen.

Erkennungsrate, gemessen an den geprüften Seiten (Anteil richtig gelesener Zeichen): PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 4 92,0 %, Claude Fable 5.1 89,4 %, PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 2 89,3 %, Claude Opus 5.5 89,2 % und weitere.

Bearbeitungsstand: 61 Seiten sind Wort für Wort am Faksimile geprüft und berichtigt, 31 Seiten sind in Bearbeitung und 294 Seiten geben die maschinelle Lesung ungeprüft wieder. Ungeprüfte Seiten können Lesefehler enthalten.

Transkription und Bearbeitung: Christophe Schindler.

Textgestaltung

Schreibung. Die Transkription folgt dem Buchstabenbestand der Vorlage: u und v, i und j, Groß- und Kleinschreibung sowie Getrennt- und Zusammenschreibung stehen wie dort, auch offenkundige Fehler sind nicht berichtigt. Buchstabenformen wie langes ſ und rundes s sind nicht unterschieden (ſ → s), Verdopplungsstriche über m und n aufgelöst (m̄ → mm). Außerdem vereinheitlicht: ü → u, ß → sz, ␣u → ␣v, ◌v◌ → ◌u◌ (◌ = beliebiger Buchstabe, ␣ = Leerzeichen).

Zeichensetzung. Sie folgt der Vorlage.

Abkürzungen. Sie sind aufgelöst, die ergänzten Buchstaben kursiv gesetzt: der.

Zahlen. Arabische und römische Zahlzeichen sind wie in der Vorlage wiedergegeben.

Zeilen. Der Zeilenfall der Vorlage ist beibehalten. Die Zeilen sind je Seite gezählt.

Worttrennung. Am Zeilenende getrennte Wörter stehen wie in der Vorlage mit Trennstrich (-).

Seiten. Jede Seite beginnt mit ihrer Bezeichnung, nach der Blattzählung der Vorlage (Fol. 1r, 1v …).

Initialen. Gemalte Initialen sind als vergrößerter Buchstabe am Zeilenanfang wiedergegeben.

Gliederung. Abschnitte und ihre Überschriften im Inhaltsverzeichnis stammen von den Bearbeitern.

Editionszeichen

Besonderheiten der Vorlage und Eingriffe der Bearbeiter sind so gekennzeichnet:

Wort
im Original gestrichen
⸢Wort⸣
über der Zeile oder am Rand eingefügt, an der vorgesehenen Stelle
der
aufgelöste Abkürzung, die ergänzten Buchstaben
[...]
unleserliche Stelle, dahinter die Fußnote „[Unleserlich]“
Wort[?]
unsichere Lesung des Worts davor
[Rand: …]
Randnotiz ohne Bezug auf eine Stelle im Text
[Abbildung: …]
Zeichnung, Wappen, Siegel oder andere Abbildung mit Kurzbeschreibung
ᵃ ᵇ ᶜ
textkritische Anmerkung (Fußnote)

Anmerkungen und Register

Textkritische Anmerkungen der Bearbeiter zu Lesung, Beschädigungen und Besonderheiten der Vorlage stehen in Fußnoten beim Zeigen auf ihren Buchstaben und unter der Seite. Sie sind mit Kleinbuchstaben gezählt, auf jeder Seite der Vorlage neu.

Das Glossar verzeichnet Personen, Orte und Begriffe mit ihren Fundstellen und, soweit ermittelt, Normdaten (GND, Wikidata, VIAF).

Veröffentlicht mit der Transkriptwerkstatt · Stand 9.11.2026

Zitiervorschlag

Christophe Schindler (Bearb.): Bremer Chronike. Abschrift und Fortsetzung der Chronik von Rynesberch, Schene und Hemeling durch Arndt Sparenberch (1550). Abschrift des 16. Jahrhunderts. Fortsetzung bis 1547. Online-Edition, Stand 9.11.2026. https://app.transkriptwerkstatt.de/p/58tdiFJFJUmP (abgerufen am 9.11.2026)

Vorderdeckel

Faksimile, Vorderdeckel
  1. [...]aFußnote a[Unleserlich]
  2. 95

[...]aFußnote a[Unleserlich] 95

  1. [Unleserlich]↩

Fol. Ir

Faksimile, Fol. Ir
ARCHIVUM BREMENSE *
Bremer· Chronike ≈
f i f
f s f
f a f
Ministerium.
Thoma' Ac [...]aFußnote aherausgeschnittenes Loch im Papier
Faksimile, Fol. Ir

ARCHIVUM BREMENSE * Bremer· Chronike ≈ f i f f s f f a f Ministerium. Thoma' Ac [...]aFußnote aherausgeschnittenes Loch im Papier

  1. herausgeschnittenes Loch im Papier↩

Fol. Iv

Faksimile, Fol. Iv
  1. [Abbildung: Karl der Große in Plattenrüstung und mit Bügelkrone steht auf einer Erdkugel; er hält ein geschultertes Schwert und einen Schild mit drei Lilien (2:1) auf hellem Grund.]

[Abbildung: Karl der Große in Plattenrüstung und mit Bügelkrone steht auf einer Erdkugel; er hält ein geschultertes Schwert und einen Schild mit drei Lilien (2:1) auf hellem Grund.]

Fol. 1r

Faksimile, Fol. 1r
1

Gedicht: Karl der Große

Carolus magnus secht
Cadaver ejus Aquisistani in Basilica Dominae
mariæ virginis a si extructa sepultūm ēst cum
hoc elogio: Sub hoc conditorio situm ēst
corpus Caroli magni, atque orthodoxi Impera-
toris, qui regnum Francorum nobiliter ampliavit
& per annos 46 feliciter tonuit. Decessit
Septuagenarius Anno 814. Indictione 7. 5.
Calend. Februarij.aFußnote aLateinischer Nachtrag von späterer Hand.
Carolus de grothe binn ick genant
ein weldich koninck auer vele lant
vann dudeschenn blode gar hochgebarn
Dar tho hefft godt mÿ vth erkarenn
Sin loff tho bryngen jn Sassen landt
dar sin name was vor vnbekandt
vele stride heb ick gar konlick gedaen
dat ick mynen finden moth wedderstan
dorch franckrick spannigē un̄ dudtz lant
Beth ick se brochte vnder Myne handt
be duanck ick gansze jtalier landt
Jegen de lumberters ick dar jn quam
denn koninck ge vangenn, ore lant vorhert
dar dorch Myn Rycke gans grodt gemerth
bynnen Rome byn ick thom keyszer karnn
welck jck velleuer doch hadde enthbarenn
de Romesche kerckenn heb ick hoch erheuenn
welck Constantinus falschlick werth tho geschreuen
de jck midt Romāndiola begaueth vnbedacht
dar vth gefolgeth is ore grothe Macht
Minenn krich jck jegen de Hunen forde
so lange dat jck se gantz vor storde
de greckeschenn keyszer hebben myne mocht gemedē
de perszinger midt gauen myne frundtschop gebeden
aprica was vor my vor ferth
wo woll Jck nene fromde hulpe begerde
gar mennigen krich hebbe ick gefordt
vnde mennigen swaren figendt gespordt
auerst jck fandt nicht der Sassen gelick
doch dancke ick ick godt van hem̄elrick
dat ick thom lesten hebbe vollenbracht
dar na myne vorfader so lange getrachteth
de Sasse vor wonnen midt stridbarheit
dar na bewagen midt myner gudicheit
dat se sick tho gade hebben bekerdt
dorch syn godtlicke ricke vormerdt
hebbe se van allen tributhe fryg gegeuenn
vp dat se wolden jn gades fruchten leuenn
midt wedekindt orē eddelen Forsten gudt
dat he leth sincken synenn Modt
Mynes rickes jndt 46, mines olders jndt 72 jar
Stherff ick vnd bin tho acken begrauen vor war
1

1

Gedicht: Karl der Große

Carolus magnus secht Cadaver ejus Aquisistani in Basilica Dominae mariæ virginis a si extructa sepultūm ēst cum hoc elogio: Sub hoc conditorio situm ēst corpus Caroli magni, atque orthodoxi Imperatoris, qui regnum Francorum nobiliter ampliavit & per annos 46 feliciter tonuit. Decessit Septuagenarius Anno 814. Indictione 7. 5. Calend. Februarij.aFußnote aLateinischer Nachtrag von späterer Hand. Carolus de grothe binn ick genant ein weldich koninck auer vele lant vann dudeschenn blode gar hochgebarn Dar tho hefft godt mÿ vth erkarenn Sin loff tho bryngen jn Sassen landt dar sin name was vor vnbekandt vele stride heb ick gar konlick gedaen dat ick mynen finden moth wedderstan dorch franckrick spannigē un̄ dudtz lant Beth ick se brochte vnder Myne handt be duanck ick gansze jtalier landt Jegen de lumberters ick dar jn quam denn koninck ge vangenn, ore lant vorhert dar dorch Myn Rycke gans grodt gemerth bynnen Rome byn ick thom keyszer karnn welck jck velleuer doch hadde enthbarenn de Romesche kerckenn heb ick hoch erheuenn welck Constantinus falschlick werth tho geschreuen de jck midt Romāndiola begaueth vnbedacht dar vth gefolgeth is ore grothe Macht Minenn krich jck jegen de Hunen forde so lange dat jck se gantz vor storde de greckeschenn keyszer hebben myne mocht gemedē de perszinger midt gauen myne frundtschop gebeden aprica was vor my vor ferth wo woll Jck nene fromde hulpe begerde gar mennigen krich hebbe ick gefordt vnde mennigen swaren figendt gespordt auerst jck fandt nicht der Sassen gelick doch dancke ick ick godt van hem̄elrick dat ick thom lesten hebbe vollenbracht dar na myne vorfader so lange getrachteth de Sasse vor wonnen midt stridbarheit dar na bewagen midt myner gudicheit dat se sick tho gade hebben bekerdt dorch syn godtlicke ricke vormerdt hebbe se van allen tributhe fryg gegeuenn vp dat se wolden jn gades fruchten leuenn midt wedekindt orē eddelen Forsten gudt dat he leth sincken synenn Modt Mynes rickes jndt 46, mines olders jndt 72 jar Stherff ick vnd bin tho acken begrauen vor war

1

  1. Lateinischer Nachtrag von späterer Hand.↩

Fol. 1v

Faksimile, Fol. 1v
  1. [BILD WILLEHAD]

[BILD WILLEHAD]

Fol. 2r

Faksimile, Fol. 2r
2

Gedicht: Willehad

S. wilhadus secht
Wilhadus de Erste bischop in dusser stat
gans vele ick godt almechtich badt
Dath ick de sassen doch mochte bekeren
dar vth myne olderenn gesprathen weren
wenthe Jck bin gebaren eyn Engelszman
dar de historigen sprecken vann
Dat se syndt vann den Sassenn kamenn
de koninck wortegern jnt Ricke genamen
midt hertoch hinxte dem vader siner frowenn
dat sine figende scholden ore macht schowenn
hefft one dat landt jndt erste geschencket
Na ist geluck hell thon Sassen gelencket
dat se de ganszenn Kronenn sindt auer kamenn
leden dall den olden britanisschen Namenn
den Engelschen Namen wedder vp gerichtet
de geborth is disse merckliche schicht
dat de Sassen hir erst sindt afgebaren
Js by verde halff hundert vnde souenn jar
er de kercke tho Bremen warth gestichtet
de van koninck karell is tho gerichtet
Na gades geborth .788. jar
grodt arbeith dede ick hir vor war
midt wanderenn prediken vn jenigebede
na rechter apostolischer sede
wedekindt hefft my grodt vorfolch gedaenn
doch hefft My godt noch nie vorlaenn
myner jungeren hefft he vele vmme gebracht
Beth dat idt godt hefft anders gemacht
vnde gehulpenn koninck karell den Eddelen hern
mydt sege vmb dit landt tho bekerenn
De Sassen hefft he midt stride vor wonnenn
dar na midt anderenn wapen begunnenn
midt gude vnd lindicheit dat folck tho frede brochte
gefrieth gehandthauet nichts vp gelecht
behaluenn tho vnder holdenn de dener des herenn
den se alle scholden jn den regeden tho kerenn
dar vp he jn Sassenn vele kercken funderth
dat gades worth jo recht worde gelerdt
de frigenn kunsten mochten vnder holden werden
dorch Mesters de de vor geues lerdenn
Mine broder hebb ick 2 jar 18 wecken regerth
vnd tho blexen godt Midt myner Marther geerth
2

2

Gedicht: Willehad

S. wilhadus secht Wilhadus de Erste bischop in dusser stat gans vele ick godt almechtich badt Dath ick de sassen doch mochte bekeren dar vth myne olderenn gesprathen weren wenthe Jck bin gebaren eyn Engelszman dar de historigen sprecken vann Dat se syndt vann den Sassenn kamenn de koninck wortegern jnt Ricke genamen midt hertoch hinxte dem vader siner frowenn dat sine figende scholden ore macht schowenn hefft one dat landt jndt erste geschencket Na ist geluck hell thon Sassen gelencket dat se de ganszenn Kronenn sindt auer kamenn leden dall den olden britanisschen Namenn den Engelschen Namen wedder vp gerichtet de geborth is disse merckliche schicht dat de Sassen hir erst sindt afgebaren Js by verde halff hundert vnde souenn jar er de kercke tho Bremen warth gestichtet de van koninck karell is tho gerichtet Na gades geborth .788. jar grodt arbeith dede ick hir vor war midt wanderenn prediken vn jenigebede na rechter apostolischer sede wedekindt hefft my grodt vorfolch gedaenn doch hefft My godt noch nie vorlaenn myner jungeren hefft he vele vmme gebracht Beth dat idt godt hefft anders gemacht vnde gehulpenn koninck karell den Eddelen hern mydt sege vmb dit landt tho bekerenn De Sassen hefft he midt stride vor wonnenn dar na midt anderenn wapen begunnenn midt gude vnd lindicheit dat folck tho frede brochte gefrieth gehandthauet nichts vp gelecht behaluenn tho vnder holdenn de dener des herenn den se alle scholden jn den regeden tho kerenn dar vp he jn Sassenn vele kercken funderth dat gades worth jo recht worde gelerdt de frigenn kunsten mochten vnder holden werden dorch Mesters de de vor geues lerdenn Mine broder hebb ick 2 jar 18 wecken regerth vnd tho blexen godt Midt myner Marther geerth 2

Fol. 2v

Faksimile, Fol. 2v

Fol. 3r

Faksimile, Fol. 3r
3

Vorrede an den Leser

Vorrede an den leser
Dith bock het Cronica ciuitatis
bremenfis, vnd vmme des geme
nenn bestenn, so hebbe wi herb
erth schene, Keller thom dome
vnde Canonicus der kerckenn
To Bremenn, S anscharÿ vnd
gerth Reinesberch vicarius thom
dome dith bock gemacket vnd vth velenn anderen
cronicen preuelegenn, vnde olden bockenn tho
samende gethagenn, vnd is rorende vann allenn
bisschopenn de tho Bremenn vnd ock van Ichtes
welckenn anderenn grothenn sackenn, vnd menn
schall wethenn dat wy dith bock Erstenn begunnnen
vth deme lathine jn dat dudeske tho bryngenn, do
bath vns enn gudt frundt, wenn wy dat bock
haddenn thom ende gebracht, dat wy denn de anderen
byschope, der wy altho male woll denckenn ock ore
leuendt woldenn schriuenn, vnd bath vns do vorth
vmme leue wyllenn der Stadt Bremen, vnd des
gemenenn bestenn dat wy de grothenn kryge
vnd Mannigerleige vp rore vnd grothe schetlike
geschichte der wy vns dachten, woldenn klarlickenn
vth druckenn vnd schriuenn, vp dat de Sthadt van
Bremenn, dar mochte eine lere vnd vorbilde vth
nemenn, dat sze sulcken grothenn, vordarfflikenn
schadenn tho ewigenn dagenn mer mogenn schriuen
vnde men schall dar tho vnser selenn vnd tho vnser
ere senn dat wy dat alder enckedes hebbenn geschreuenn
mydt korthenn wordenn, dat jn dissen schichten geschen is
vnd byddenn vmme godt, vnde des gemenen bestenn
willenn, des ganszenn stifftes vnd der stadt van
bremenn all de dith bock hefft, wanner en bisschop
is, dat se den schriuenn sin leuenth, vnd ock mede
schadenn vnd framen, den de stadt by des bisschopes
· 3 ·

Vorrede an den Leser

Vorrede an den leser Dith bock het Cronica ciuitatis bremenfis, vnd vmme des geme nenn bestenn, so hebbe wi herb erth schene, Keller thom dome vnde Canonicus der kerckenn To Bremenn, S anscharÿ vnd gerth Reinesberch vicarius thom dome dith bock gemacket vnd vth velenn anderen cronicen preuelegenn, vnde olden bockenn tho samende gethagenn, vnd is rorende vann allenn bisschopenn de tho Bremenn vnd ock van Ichtes welckenn anderenn grothenn sackenn, vnd menn schall wethenn dat wy dith bock Erstenn begunnnen vth deme lathine jn dat dudeske tho bryngenn, do bath vns enn gudt frundt, wenn wy dat bock haddenn thom ende gebracht, dat wy denn de anderen byschope, der wy altho male woll denckenn ock ore leuendt woldenn schriuenn, vnd bath vns do vorth vmme leue wyllenn der Stadt Bremen, vnd des gemenenn bestenn dat wy de grothenn kryge vnd Mannigerleige vp rore vnd grothe schetlike geschichte der wy vns dachten, woldenn klarlickenn vth druckenn vnd schriuenn, vp dat de Sthadt van Bremenn, dar mochte eine lere vnd vorbilde vth nemenn, dat sze sulcken grothenn, vordarfflikenn schadenn tho ewigenn dagenn mer mogenn schriuen vnde men schall dar tho vnser selenn vnd tho vnser ere senn dat wy dat alder enckedes hebbenn geschreuenn mydt korthenn wordenn, dat jn dissen schichten geschen is vnd byddenn vmme godt, vnde des gemenen bestenn willenn, des ganszenn stifftes vnd der stadt van bremenn all de dith bock hefft, wanner en bisschop is, dat se den schriuenn sin leuenth, vnd ock mede schadenn vnd framen, den de stadt by des bisschopes

3

· 3 ·

Fol. 3v

Faksimile, Fol. 3v
thidenn gedann offte namenn hefft dat is beide
nutthe, So mach menn sick na dem framenn
Rychtenn vnd vor denn schadenn mer bewaren
vnd woll dith Bock leff hefft vnd gerne lest
de bidde vor uns vnd dar tho vor enen gudenn
frundt, de hir kost vnde arbeidt anne hefft
Datum Bremenn anno · 1446 ·
[Zeichnung von zwei Wappenschilden, davon das untere leer]
Faksimile, Fol. 3v

thidenn gedann offte namenn hefft dat is beide nutthe, So mach menn sick na dem framenn Rychtenn vnd vor denn schadenn mer bewaren vnd woll dith Bock leff hefft vnd gerne lest de bidde vor uns vnd dar tho vor enen gudenn frundt, de hir kost vnde arbeidt anne hefft Datum Bremenn anno · 1446 · [Zeichnung von zwei Wappenschilden, davon das untere leer]

Fol. 4r

Faksimile, Fol. 4r
Jn dem iare vnses herenn Jhesu Christi
Do menn schreff · 788 · jn der 12 judictien
jm 21 jar Carolÿ des grothenn Keysers etc
do worth gefunderth de hillige kercke tho Bremen,
dusse Korolus be dwanck by na gansze
Europam, vnd brachte de Sassenn mydt
velenn stridenn tho denn Cristenn gelouen
welckere krich durde · 33 · jar lanck, des
de Franckeskenn historienn noch woll inge
dencke sin wenthe szo vackenn alszo de Sassen
wedder affellenn, wo woll se gelouenn
tho holdenn lauedenn, is vnthellick, so
lange dat sick ore forste wedekindt anno
· 785 · tho sathe gaff vnd Cristen wordt
vnd alle de Sassenn sick dopenn leten
weinich vth genamenn
Do nu de krich gestillet was, do sande
Carolus tho dem Folcke dat he bekerdt hadde vnd
beduanck predikers de ene den Cristen gelouen
lerde, Tom erstenn sande he dar S Bonifacius
den Erstenn Ertzebischop vnd· 17 · bischop tho Mens,
de sulue Bonifacius was gebarenn vth Engelant
vann koninck lickenn geslechte, vnde hete tho
forenn er he Ertszebischop warth, vnnefridus,
de worth van den Forstenn de he bekerdenn wolde
gemartherth Anno · 755 · Dar na sende
he dar vele andere thom lesten sende he dar
ock S. wilhadum tho bekerenge des volkes //
De sulue Wilhadus was de Erste de de Sassen
by der szee, vnd auer der Elue thom Cristen ge
louenn brochte, vormyddelst der dope bekende
Men lest dat he sy vth Engelandt gekamenn
dat he den gelouenn Cristi Manck den heidenn
planthenn vnd lerenn Mochte, vnd hebbe vele
4
·4·

Jn dem iare vnses herenn Jhesu Christi Do menn schreff · 788 · jn der 12 judictien jm 21 jar Carolÿ des grothenn Keysers etc do worth gefunderth de hillige kercke tho Bremen, dusse Korolus be dwanck by na gansze Europam, vnd brachte de Sassenn mydt velenn stridenn tho denn Cristenn gelouen welckere krich durde · 33 · jar lanck, des de Franckeskenn historienn noch woll inge dencke sin wenthe szo vackenn alszo de Sassen wedder affellenn, wo woll se gelouenn tho holdenn lauedenn, is vnthellick, so lange dat sick ore forste wedekindt anno · 785 · tho sathe gaff vnd Cristen wordt vnd alle de Sassenn sick dopenn leten weinich vth genamenn Do nu de krich gestillet was, do sande Carolus tho dem Folcke dat he bekerdt hadde vnd beduanck predikers de ene den Cristen gelouen lerde, Tom erstenn sande he dar S Bonifacius den Erstenn Ertzebischop vnd· 17 · bischop tho Mens, de sulue Bonifacius was gebarenn vth Engelant vann koninck lickenn geslechte, vnde hete tho forenn er he Ertszebischop warth, vnnefridus, de worth van den Forstenn de he bekerdenn wolde gemartherth Anno · 755 · Dar na sende he dar vele andere thom lesten sende he dar ock S. wilhadum tho bekerenge des volkes // De sulue Wilhadus was de Erste de de Sassen by der szee, vnd auer der Elue thom Cristen ge louenn brochte, vormyddelst der dope bekende Men lest dat he sy vth Engelandt gekamenn dat he den gelouenn Cristi Manck den heidenn planthenn vnd lerenn Mochte, vnd hebbe vele

4

·4·

Fol. 4v

Faksimile, Fol. 4v
agnst vnd nodt, vmme siner lere willenn mothe,
gelick als dat . S . Anscharius sin verde na volger
de verde bisschop tho Bremenn klarlick hefft be
schreuenn jn deme bocke synes leuendes.
Wede kindt was denn Cristenn, vnd den Keiser
so ffiendt, dat he alle de cristenn de he auer quam
vmme brochte vnd dodede, ock vann wilhades
jungerenn, vele henn vnd wedder jn freslandt
dat eme S wilhadus kume endt quam vnd
thoch na Rome://:

Willehad (787-789) - 1. Bischof

Wilhadus de Erse bischop tho Bremen
Na deme Nu de hillige
karcke tho Bremenn
geffunderth, vnd wilha
dus sick erer dorch bede
willenn Caroli Mangni
ann nam, regerde he · 2 ·
jar 3 manthe vnd 26
dage, vnde hadde tho voren
er he bisschop worth, den
fresenn vnd Sassenn
woll · 35 · jar na dem
martelerenn · S Bonifacij
gepredeket vnd starff oldt vnd vull van jaren
jnn fresz landt tho Blexenn, jn dem dorpe jn
Rustringenn, dar he vann den freszenn worth ge
marthelth, vmme des Cristenn gelouen willenn
Anno · 790 · sin ligam worth geforeth de wesser
vp tho Bremen vnd begrauen jn de kercken
S· pethers de he suluenn hadde buweth lathenn
synn dach warth gefireth 6 jdes Nouenbrem
Faksimile, Fol. 4v

agnst vnd nodt, vmme siner lere willenn mothe, gelick als dat . S . Anscharius sin verde na volger de verde bisschop tho Bremenn klarlick hefft be schreuenn jn deme bocke synes leuendes. Wede kindt was denn Cristenn, vnd den Keiser so ffiendt, dat he alle de cristenn de he auer quam vmme brochte vnd dodede, ock vann wilhades jungerenn, vele henn vnd wedder jn freslandt dat eme S wilhadus kume endt quam vnd thoch na Rome://:

Willehad (787-789) - 1. Bischof

Wilhadus de Erse bischop tho Bremen Na deme Nu de hillige karcke tho Bremenn geffunderth, vnd wilha dus sick erer dorch bede willenn Caroli Mangni ann nam, regerde he · 2 · jar 3 manthe vnd 26 dage, vnde hadde tho voren er he bisschop worth, den fresenn vnd Sassenn woll · 35 · jar na dem martelerenn · S Bonifacij gepredeket vnd starff oldt vnd vull van jaren jnn fresz landt tho Blexenn, jn dem dorpe jn Rustringenn, dar he vann den freszenn worth ge marthelth, vmme des Cristenn gelouen willenn Anno · 790 · sin ligam worth geforeth de wesser vp tho Bremen vnd begrauen jn de kercken S· pethers de he suluenn hadde buweth lathenn synn dach warth gefireth 6 jdes Nouenbrem

Fol. 5r

Faksimile, Fol. 5r
Do sick S · wilhadus de kerckenn tho Bremenn
dorch bede Caroli Magni vnder wandt, szo bath
he thom Erstenn denn Ceiser vmmbb gewisse landt
wer sines stichtes, alszo dusse na volgende breff vthwiset
Jn dem namenn vnses herenn vnd salichmackers
Jesu Cristi, Carolus vann godts gnaden koninck etc
na deme male wy jn den krich midt godts hulpe
de victorij erlangeth hebbenn, Rome wy uns des jn
eynē vortruwenth genslick, wy werden dar vm̄e
jn disser welth, frede vnd gelucke, vnd hir namals
ewige beloninge enthfangenn der haluenn si kundt
vnde apennbar, Allenn Cristenn, dat wy de Sassē
welckere vnse olderenn nicht hebben konenn beduyngē
dorch godts krafft midt stride hebben auerwonnenn
vnde tho der dope gebracht, so vann allen trybudte vnd
schatte los vnd freyg gegeuenn, dorch dessuluenn leste
de vns de victorienn mildichlickenn vorlendt hefft,
deme wi se hebbenn vnder worpen, alszo dat se de dach
gades gnadenn auer wonnensindt, eme vnde sine
presterenn, vann alle orē fruchtenn vnd bestenn, beide
rick vnd arm, denn regedenn geuenn de wile se sick vnder
vnse gewalth vnde Regementhe nicht hebbenn willen geuē
Der haluenn hebbe wy dat landt, na der oldenn
romer gewanheith jn prouincienn gedeleth, vnd denn
bisschop midt enckedenn landt werenn vth gedeleth den
Norder dell des landes, de van visscherige auerflodich,
vnd kop vehe tho holdenn bequemelick is, hebbe wi Cristen
vnde syner apostelenn ouerstenn · S · petro tho dancke sagen
ge offerth, vnd eme enē bischoplikenn stoll vp gerichtet,
vp dem wesser strome, jn den ordt landes wigmot,
Jnn der stede Bremenn genanth, disse kerckenn · 70 ·
houe vnde dorper gegeuenn, vnd alszo bestelleth vnd
bevestigeth, dat de suluenn lude orenn predikerenn
vnd der kerckenn, den tegedenn troulick̄ schallenn geuē
dar en bauenn hebbe wij de suluen kerckenn dorch autoritatē
5
5

Do sick S · wilhadus de kerckenn tho Bremenn dorch bede Caroli Magni vnder wandt, szo bath he thom Erstenn denn Ceiser vmmbb gewisse landt wer sines stichtes, alszo dusse na volgende breff vthwiset Jn dem namenn vnses herenn vnd salichmackers Jesu Cristi, Carolus vann godts gnaden koninck etc na deme male wy jn den krich midt godts hulpe de victorij erlangeth hebbenn, Rome wy uns des jn eynē vortruwenth genslick, wy werden dar vm̄e jn disser welth, frede vnd gelucke, vnd hir namals ewige beloninge enthfangenn der haluenn si kundt vnde apennbar, Allenn Cristenn, dat wy de Sassē welckere vnse olderenn nicht hebben konenn beduyngē dorch godts krafft midt stride hebben auerwonnenn vnde tho der dope gebracht, so vann allen trybudte vnd schatte los vnd freyg gegeuenn, dorch dessuluenn leste de vns de victorienn mildichlickenn vorlendt hefft, deme wi se hebbenn vnder worpen, alszo dat se de dach gades gnadenn auer wonnensindt, eme vnde sine presterenn, vann alle orē fruchtenn vnd bestenn, beide rick vnd arm, denn regedenn geuenn de wile se sick vnder vnse gewalth vnde Regementhe nicht hebbenn willen geuē Der haluenn hebbe wy dat landt, na der oldenn romer gewanheith jn prouincienn gedeleth, vnd denn bisschop midt enckedenn landt werenn vth gedeleth den Norder dell des landes, de van visscherige auerflodich, vnd kop vehe tho holdenn bequemelick is, hebbe wi Cristen vnde syner apostelenn ouerstenn · S · petro tho dancke sagen ge offerth, vnd eme enē bischoplikenn stoll vp gerichtet, vp dem wesser strome, jn den ordt landes wigmot, Jnn der stede Bremenn genanth, disse kerckenn · 70 · houe vnde dorper gegeuenn, vnd alszo bestelleth vnd bevestigeth, dat de suluenn lude orenn predikerenn

vnd der kerckenn, den tegedenn troulick̄ schallenn geuē dar en bauenn hebbe wij de suluen kerckenn dorch autoritatē

5

5

Fol. 5v

Faksimile, Fol. 5v
  1. hadriani pawestes, lullonis bisschop tho Mentz vnd aller
  2. forstenn de dar jegenn wordich werenn, midt alle orer
  3. tho behoringe wilhado, de ens erlikenn vnd redeliken wandels
  4. is, vor gade vnd sine hilligenn beualenn, den wy ock
  5. thom erstenn bisschope dessuluenn stiftes hebbenn wienn
  6. lathenn den 13. dach juli dat he dat volck midt godts
  7. worth na siner hochbegauedenn wisheit truwelikenn
  8. vorstann vnd dusse nien kerckenn midt hilliger pauest-
  9. liker mannere anrichtende flitichgen regere vnd voede
  10. beth dat godt dorch [...]aFußnote a[Unleserlich] vorbede siner hilligenn se vormere,
  11. furder so hefft vns de Erwerdige here wilhadus kundt
  12. gedaenn dat der kerckennn vorgemelthe krigeslude vnde
  13. knechte gades, de wy dar vor ordenth, vme der fiende
  14. anlopinge willenn, edder manniger leige tho falle
  15. nicht konde vnder holdenn werden, dorch so klenenn orth
  16. landes, Derhaluenn, de wile den godt allmechtich siner
  17. gnade dar den fresenn so woll allszo den sassenn geopenth
  18. hefft, So geue wÿ tho der kerckenn den orth fresz landt
  19. de bÿ denn Nigenn stychte gelegenn is, S · wylhado
  20. vnde sinenn Na volgerenn ewychliche tho besittenn de
  21. vnde na deme malle wy nu ithlicke tidt her sindt
  22. vor sichtich gemaket, vnd dorch Mannige tho falle
  23. gelereth, vp dat denn Nemandt sich jeniger leyge gewalth
  24. jn dem stichte anneme, so willen wy dat sulue stichte
  25. midt gewissenn landt tekenn alszo affgedeleth vnde
  26. gemercket hebben ://:
  27. De See de Elue . lienn, Stenbecke, hasell, win mercke,
  28. Sueilbeke, osten, Molenbecke, Sige, freidesmoer, aschbrock,
  29. wischbrock Biuerenn vterenn, vnd wedder vp de ostenn
  30. tho denn More Kaldenbecke, dar na dat sulue mor auer
  31. wenthe tho der wommenn, van der wommen na Bithin,
  32. farsten, wenthe vp de wesser, van dem osten des suluenn
  33. stromes, dorch de her strathenn hessewech genandt, na
  34. Storinger, loergoe, Schbasenn vnd alepenn, van Koldehoren
  35. schedende, vnd wedder tho der wesser, van den westen des
  36. stromes, dorch de herstrathe, folckweg genandt, den de jnwa
  37. ner des landes wildhol nomende, de schedet finelenn

hadriani pawestes, lullonis bisschop tho Mentz vnd aller forstenn de dar jegenn wordich werenn, midt alle orer tho behoringe wilhado, de ens erlikenn vnd redeliken wandels is, vor gade vnd sine hilligenn beualenn, den wy ock thom erstenn bisschope dessuluenn stiftes hebbenn wienn lathenn den 13. dach juli dat he dat volck midt godts worth na siner hochbegauedenn wisheit truwelikenn vorstann vnd dusse nien kerckenn midt hilliger pauestliker mannere anrichtende flitichgen regere vnd voede beth dat godt dorch [...]aFußnote a[Unleserlich] vorbede siner hilligenn se vormere, furder so hefft vns de Erwerdige here wilhadus kundt gedaenn dat der kerckennn vorgemelthe krigeslude vnde knechte gades, de wy dar vor ordenth, vme der fiende anlopinge willenn, edder manniger leige tho falle nicht konde vnder holdenn werden, dorch so klenenn orth landes, Derhaluenn, de wile den godt allmechtich siner gnade dar den fresenn so woll allszo den sassenn geopenth hefft, So geue wÿ tho der kerckenn den orth fresz landt de bÿ denn Nigenn stychte gelegenn is, S · wylhado vnde sinenn Na volgerenn ewychliche tho besittenn de vnde na deme malle wy nu ithlicke tidt her sindt vor sichtich gemaket, vnd dorch Mannige tho falle gelereth, vp dat denn Nemandt sich jeniger leyge gewalth jn dem stichte anneme, so willen wy dat sulue stichte midt gewissenn landt tekenn alszo affgedeleth vnde gemercket hebben ://:

De See de Elue . lienn, Stenbecke, hasell, win mercke, Sueilbeke, osten, Molenbecke, Sige, freidesmoer, aschbrock, wischbrock Biuerenn vterenn, vnd wedder vp de ostenn tho denn More Kaldenbecke, dar na dat sulue mor auer wenthe tho der wommenn, van der wommen na Bithin, farsten, wenthe vp de wesser, van dem osten des suluenn stromes, dorch de her strathenn hessewech genandt, na Storinger, loergoe, Schbasenn vnd alepenn, van Koldehoren schedende, vnd wedder tho der wesser, van den westen des stromes, dorch de herstrathe, folckweg genandt, den de jnwa ner des landes wildhol nomende, de schedet finelenn

  1. [Unleserlich]↩

Fol. 6r

Faksimile, Fol. 6r
6
waldeszmohr, breckpoll, dat mor Eldenred, Emesgor
vnde ostergor, vann Brudhol, Biuerlach, wedder ande
szee, de suluenn landt were hebbe wy alszo beschreuenn
vp dat de suluenn beschreuenn orth landes, tho vnsenn
vnde vnser nafolgers tidenn, dorch gades hulpe, mogen
vnvorbrackenn bliuenn, hebbe wy dat midt vnser egen
handt geschreuenn, vnd midt vnsen segell befestigeth
begunnēn gegeuen den · 14 · Julij Anno domini · 788 ·
vnses rickes jm 21 vullenthagenn tho Spir
Hilleboldus archieps colonies,
& sacri palatij Capellany eccoh
noiij
Ock so bath wilhadus den keyser vme freyheit der
Stadt vann Bremenn de ome de keiser gaff, dar ock
. S · Wilhadus enen apenn besegelden breff vp nam, den
de Stadt jn bewaringe heft vnd is oltheit haluen ens
vor nieth, vann velenn herenn, Ock bath· S · wilhadus
dusse na volgende freyheith vann Carlo ://:
Wanner en Bisschop tho Bremenn gekarenn is den
De pawest dat stifte geuenn hefft, so is de keiszer oftee
Romesche Koninck des plichtich, dat he dem Bischop midt
siner Regalionn de stadt vnd dat stift vorth frie, welckere
freyheit, he vann den keyszer entfangenn hefft, vnd szo
entfangeth den de stadt de freyheit van den Bischope wedder
vnd de bisschop hefft Richte vnde Munthe jn der stadt
Wilhadus krech ock vann Carlo de freigheit dat de
borger vann Bremenn sinth tollenn freÿ tho allen stichtes
slothenn vnd tollenn, ock erlangede he den Rolandt vann
eme de vp den marckede steidt, tho enen frey theckenn
6

6

waldeszmohr, breckpoll, dat mor Eldenred, Emesgor vnde ostergor, vann Brudhol, Biuerlach, wedder ande szee, de suluenn landt were hebbe wy alszo beschreuenn vp dat de suluenn beschreuenn orth landes, tho vnsenn vnde vnser nafolgers tidenn, dorch gades hulpe, mogen vnvorbrackenn bliuenn, hebbe wy dat midt vnser egen handt geschreuenn, vnd midt vnsen segell befestigeth begunnēn gegeuen den · 14 · Julij Anno domini · 788 · vnses rickes jm 21 vullenthagenn tho Spir

Hilleboldus archieps colonies, & sacri palatij Capellany eccoh noiij Ock so bath wilhadus den keyser vme freyheit der Stadt vann Bremenn de ome de keiser gaff, dar ock . S · Wilhadus enen apenn besegelden breff vp nam, den de Stadt jn bewaringe heft vnd is oltheit haluen ens vor nieth, vann velenn herenn, Ock bath· S · wilhadus dusse na volgende freyheith vann Carlo ://:

Wanner en Bisschop tho Bremenn gekarenn is den De pawest dat stifte geuenn hefft, so is de keiszer oftee Romesche Koninck des plichtich, dat he dem Bischop midt siner Regalionn de stadt vnd dat stift vorth frie, welckere freyheit, he vann den keyszer entfangenn hefft, vnd szo entfangeth den de stadt de freyheit van den Bischope wedder vnd de bisschop hefft Richte vnde Munthe jn der stadt

Wilhadus krech ock vann Carlo de freigheit dat de borger vann Bremenn sinth tollenn freÿ tho allen stichtes slothenn vnd tollenn, ock erlangede he den Rolandt vann eme de vp den marckede steidt, tho enen frey theckenn

6

Fol. 6v

Faksimile, Fol. 6v

Willerich (805 bis 838) - 2. Bischof

Willericus volgede · S · wilhado in
dem bischopdomme, he was einer
vann denn discipulenn wilhadus
vnde Canonicus tho Bremenn,
eyn godt fruchtich mann, vnde
strenge lerer, des gelouens ann
cristum, dem gaff Carolus de
Regalia he regerde de kerckenn, de noch swack jm
louenn was · 50 · jar
Jn siner tidt was de kercke · 12 · jar sunder Regimente
vmme de Sassenn vnd be willenn, de sick
nicht woldenn regerenn lathenn midt bisschopliken
rechte
De hadelers worpenn sick jegenn den keiser wedder
vp, vnd vorlethenn sick vp ore waterige sick landt,
vnd mende, de keiser worde nene perde vnd krige
rustinge jnt landt bringenn doruenn, Auerst
de keyser leth sick nenes arbeides vnd flithes vorden
tho gerustet jndt landt by de zee dar schloch he sinn
leger vp, vnd be dwanck de heidenn wedder, de
stede dar he do lach, het noch vp dussen dach Carolus
sandt
Anno · 798 · wordenn de Nordalbingenn vp rorsc
vnde dodedenn des keiser vogede vnd houeth lude, de
he dar ge settet hadde, vnd thogenn jegenn de
wendenn, de des keysers bunth ge nothenn werenn
auerst der wendenn houeth mann Trasico,
ene endt jegenn, vnd sloch vann ene 4000 mann
alsze de keyser nu jegenn de Nordalbingen thenn
worth he vme hulpe angeropenn van den pawest.
Anno · 804 · als de keiser gans Sassenn tho frede
brocht hadde vnde ene de nordtdalbinge allene wedder
stundenn, vnd mackedenn dachlickes en nige vprore
jegenn dem keiser, do worth de keyser orer auer drathich
sande synn her jegenn se, vnd ledt · 10000 · van en
beide, midt wiff vnd kinderenn wech forenn jm
franck rick vnd gaff ore dorper de wendenn ///
Faksimile, Fol. 6v

Willerich (805 bis 838) - 2. Bischof

Willericus volgede · S · wilhado in dem bischopdomme, he was einer vann denn discipulenn wilhadus vnde Canonicus tho Bremenn, eyn godt fruchtich mann, vnde strenge lerer, des gelouens ann cristum, dem gaff Carolus de Regalia he regerde de kerckenn, de noch swack jm louenn was · 50 · jar

Jn siner tidt was de kercke · 12 · jar sunder Regimente vmme de Sassenn vnd be willenn, de sick nicht woldenn regerenn lathenn midt bisschopliken rechte

De hadelers worpenn sick jegenn den keiser wedder vp, vnd vorlethenn sick vp ore waterige sick landt, vnd mende, de keiser worde nene perde vnd krige rustinge jnt landt bringenn doruenn, Auerst de keyser leth sick nenes arbeides vnd flithes vorden tho gerustet jndt landt by de zee dar schloch he sinn leger vp, vnd be dwanck de heidenn wedder, de stede dar he do lach, het noch vp dussen dach Carolus sandt

Anno · 798 · wordenn de Nordalbingenn vp rorsc vnde dodedenn des keiser vogede vnd houeth lude, de he dar ge settet hadde, vnd thogenn jegenn de wendenn, de des keysers bunth ge nothenn werenn auerst der wendenn houeth mann Trasico, ene endt jegenn, vnd sloch vann ene 4000 mann alsze de keyser nu jegenn de Nordalbingen thenn worth he vme hulpe angeropenn van den pawest.

Anno · 804 · als de keiser gans Sassenn tho frede brocht hadde vnde ene de nordtdalbinge allene wedder stundenn, vnd mackedenn dachlickes en nige vprore jegenn dem keiser, do worth de keyser orer auer drathich sande synn her jegenn se, vnd ledt · 10000 · van en beide, midt wiff vnd kinderenn wech forenn jm franck rick vnd gaff ore dorper de wendenn ///

Fol. 7r

Faksimile, Fol. 7r
7
Jn der tidt settede keiser Carell dat men tho hamborch
ene karckenn scholde buwenn, vnd wolde dar vp richten
ein Ertzse stifte, dar de bisschodomme jn Swedenn
denne marckenn, Norwegenn Gronlandt, Islanth
vnd wendt lande scholdenn vnder belegenn synn, vnd
de lude dar als vann orer houeth kerckenn gelerth mochte
werdenn, Auerst des Rickes geschefte hinderde idt eme,
dat he dat werck nicht fullen brachte, sunde he settede
dar allene · 12 · presters, Manck welckenn Eridagus
de vor nemeste was, de dat Ertze stifte regerdeen scholden
so lange dat he mer bequemheit vnd tidt krege, dat
warck tho fullenn bringenn, Do quemenn de wenden
vor stordenn vnd vor brandenn hamborch vnd vor jage
denn des keisers vageth, den de keiser dar gesetteth hadde,
auerst de keiser leth de Stadt wedde vp buwenn
Jn dem · 24 · jare willerici, starff keiser Carolus
dem volgede sin sone ludowicus jm keyser domme
na, de beuoell de prouincien auer der Elue deme
Bischope willerico tho Bremenn, vnd den bischop tho
verdenn, Disse willericus nam den ligam · S ·
wilhadus, vth · S. pethers kerckenn, vnd besluch ene jn
einen bede husz jndt sudenn des domes, welcker he
suluenn leth mackenn, dat dede he vmme fruchte willen
der Zerouers, de dar na stundenn, dat se den ligam
· S. wilhadus woldenn endtforenn vme der grothen
mirakule willenn, de he dede alszo mesecht, jn der
stedenn rouwende, he wol · 70 · jar, wenthe tho S ·
anscharius tidenn://:
Jn 33 jar willerici stichtede ludouicus Ceser, jn Sassen
nige Coruey, jm lande tho brunswick, am soldinge
jegenn hoxster gelegenn auer der wesser, vnd sammelde
dar jn de alder gestlickeste moncke vth franckrick vnder
welckenn · S · Anscharius do noch eyn junggeselle, de vor
nemeste was, jn dussenn jare begunde, hertoch wigbertus
vann Engernn vnd Sassenn wildeshusenn jn den stichte
Bremen tho buwende, dat syn sone harthoc walbert vullen
brachte, tho toch vth andacht na Rome vnd brachte mede
den licham S Alexandii martiris, hartoch wolberts moder
Sindaalda genanth, was van harthoc Rabodes slechte vann
7

7

Jn der tidt settede keiser Carell dat men tho hamborch ene karckenn scholde buwenn, vnd wolde dar vp richten ein Ertzse stifte, dar de bisschodomme jn Swedenn denne marckenn, Norwegenn Gronlandt, Islanth vnd wendt lande scholdenn vnder belegenn synn, vnd de lude dar als vann orer houeth kerckenn gelerth mochte werdenn, Auerst des Rickes geschefte hinderde idt eme, dat he dat werck nicht fullen brachte, sunde he settede dar allene · 12 · presters, Manck welckenn Eridagus de vor nemeste was, de dat Ertze stifte regeren scholden so lange dat he mer bequemheit vnd tidt krege, dat warck tho fullenn bringenn, Do quemenn de wenden vor stordenn vnd vor brandenn hamborch vnd vor jage denn des keisers vageth, den de keiser dar gesetteth hadde, auerst de keiser leth de Stadt wedde vp buwenn

Jn dem · 24 · jare willerici, starff keiser Carolus dem volgede sin sone ludowicus jm keyser domme na, de beuoell de prouincien auer der Elue deme Bischope willerico tho Bremenn, vnd den bischop tho verdenn, Disse willericus nam den ligam · S · wilhadus, vth · S. pethers kerckenn, vnd besluch ene jn einen bede husz jndt sudenn des domes, welcker he suluenn leth mackenn, dat dede he vmme fruchte willen der Zerouers, de dar na stundenn, dat se den ligam · S. wilhadus woldenn endtforenn vme der grothen mirakule willenn, de he dede alszo mesecht, jn der stedenn rouwende, he wol · 70 · jar, wenthe tho S · anscharius tidenn://:

Jn 33 jar willerici stichtede ludouicus Ceser, jn Sassen nige Coruey, jm lande tho brunswick, am soldinge jegenn hoxster gelegenn auer der wesser, vnd sammelde dar jn de alder gestlickeste moncke vth franckrick vnder welckenn · S · Anscharius do noch eyn junggeselle, de vor nemeste was, jn dussenn jare begunde, hertoch wigbertus vann Engernn vnd Sassenn wildeshusenn jn den stichte Bremen tho buwende, dat syn sone harthoc walbert vullen brachte, tho toch vth andacht na Rome vnd brachte mede den licham S Alexandii martiris, hartoch wolberts moder Sindaalda genanth, was van harthoc Rabodes slechte vann

7

Fol. 7v

Faksimile, Fol. 7v
freslandt, sin broder harthoc Bruno nam eine Forstinne
vann Beigerenn, Susanna genanth, dar midt thugede
he hartoch ludolph, de na walberto hartoch worth jn Engern
vnd Sassenn, wenthe walbertus leth nene menlicke erven na
Willericus warde dat ampt eines rechten herdenn, vnd
stichtede jn sinenn stichte vele Closters vnd karckenn,
dar he godtfruchtige lude jn settede, de dat volck lerden
he vor warff der karckenn tho Bremen grothe re erfnisse, vnd
brochte vth franckrick den licham · S · Maternia jn tho Bremen
Dar na do willericus de karckenn tho Bremenn· 50 jar
hadde geregerth, do starff he olt vnd full van jare, vnd
warth in Sante peters munster tho Bremenn begrauenn

Leuderich (838 bis 845) - 3. Bischof

Luidericus de drudde Bischop tho Bremen
sadt 8 jar, dat was ein houerdich
Mann tho einer tidt vordreff he vann
Bremenn Sunthe anscharium, wenthe
he hatede sine lere, vnd dar na sterff
luidericus, vnd warth jn · S · pethers Munster
begrauen 9 Calend Septemb
Do stundt de kercke tho Bremen
lange jar sunder bischop
Anno 824. begunde hertog Wigbertus
van Engern, Wedekindus Sonn, Wildeshusen
tho ...aFußnote a[Unleserlich] buende im stiffte Bremen, welkes
sin sonne Wolbertus fullenbrochte, darsuluest
helt Keiser Otto 3 ein tidtlanck hoff, by Bischup
[...]bFußnote b[Unleserlich]eldags tidenn
Faksimile, Fol. 7v

freslandt, sin broder harthoc Bruno nam eine Forstinne vann Beigerenn, Susanna genanth, dar midt thugede he hartoch ludolph, de na walberto hartoch worth jn Engern vnd Sassenn, wenthe walbertus leth nene menlicke erven na

Willericus warde dat ampt eines rechten herdenn, vnd stichtede jn sinenn stichte vele Closters vnd karckenn, dar he godtfruchtige lude jn settede, de dat volck lerden he vor warff der karckenn tho Bremen grothe erfnisse, vnd brochte vth franckrick den licham · S · Maternia jn tho Bremen

Dar na do willericus de karckenn tho Bremenn· 50 jar hadde geregerth, do starff he olt vnd full van jare, vnd warth in Sante peters munster tho Bremenn begrauenn

Leuderich (838 bis 845) - 3. Bischof

Luidericus de drudde Bischop tho Bremen sadt 8 jar, dat was ein houerdich Mann tho einer tidt vordreff he vann Bremenn Sunthe anscharium, wenthe he hatede sine lere, vnd dar na sterff luidericus, vnd warth jn · S · pethers Munster begrauen 9 Calend Septemb

Do stundt de kercke tho Bremen lange jar sunder bischop

Anno 824. begunde hertog Wigbertus van Engern, Wedekindus Sonn, Wildeshusen tho aFußnote a[Unleserlich]buende im stiffte Bremen, welkes sin sonne Wolbertus fullenbrochte, darsuluest helt Keiser Otto 3 ein tidtlanck hoff, by Bischup

[...]bFußnote b[Unleserlich]eldags tidenn

  1. [Unleserlich]↩
  2. [Unleserlich]↩

Fol. 8r

Faksimile, Fol. 8r
Anno 824 den 15
genamenn, vth dem Closter tho Corueÿ
vp dat he sines vaders Caroli willenn
vorfullede, vnd settede ene tho einem
Ertze bischope tho hamborch, begauede
vnd sin stifte midt preuelegenn, vnde
[Rand: Anno 834 den 15 Maij richtede Keiser [...]] [Rand: [...] Norwegen, [...] landt, Islandt [...], vnd
alle]
Ertzestiftes freiheit, doch stundenn en de
heidenn
denn gelouenn nicht annemenn, alszo hardt bleuen vp koppe
se
Anno
vth franck rick, van den Ertze
vp

Ansgar (848 bis 865) - 4. Bischof

Anscharius wart vann Keiser ladewick
·
endtjegenn so se best kondenn vnd wolde :nn
835 · quam Eppo ein Ertze Bischop Remensis
bischopdomme voriaget
en
orenn koppe//:
dorch ludowieun p, dar vmme dat he der anrogers en
was, de dat vp ror makede, dat lotarius sin vader keiser
ladewick finck als he nu vordreuenn was, quam
he tho S · anscharius tho hamborch, de sulue sach dat
idt enn framer Mann was dar vmme settede he en
tho einem bischop tho hildensenn//:
Anno · 840 · als keiser ladewick was gestoruenn,
krigede sin sones vme ores vaders erue, jn dissenn
vnfrede endt breckenn de denenn orenn tribudt tho geuen
thogenn alszo allenth haluenn jn dat Ricke, vnd vor
doruenn wath se auer quemenn. De fresenn make
denn se sick tinsbar, dar vmme dat haraldus den se vor
enenn figent heldenn, wenthe haraldus was beuorenn
thom koninge auer dennemarkenn gesetteth vann idtlicke
de worth vann der wedder partie vor jageth, do toch he thom
keiszer, na Mens, leth sick dopenn, vnd vor bandt sick
midt denn keiszer, midt welcken hulpenn he wollgerust
jn judtlandt toch
8
[Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Ladewick bzw. Petrus-Schlüssel), umgeben von Zierschwüngen, Federzeichnung ohne Farbe [....] tho]
Faksimile, Fol. 8r
8
4

Anno 824 den 15 genamenn, vth dem Closter tho Corueÿ

vp dat he sines vaders Caroli willenn vorfullede, vnd settede ene tho einem Ertze bischope tho hamborch, begauede vnd sin stifte midt preuelegenn, vnde [Rand: Anno 834 den 15 Maij richtede Keiser [...]] [Rand: [...] Norwegen, [...] landt, Islandt [...], vnd alle] Ertzestiftes freiheit, doch stundenn en de heidenn denn gelouenn nicht annemenn, alszo hardt bleuen vp koppe se Anno vth franck rick, van den Ertze vp

Ansgar (848 bis 865) - 4. Bischof

Anscharius wart vann Keiser ladewick · endtjegenn so se best kondenn vnd wolde :nn 835 · quam Eppo ein Ertze Bischop Remensis bischopdomme voriaget en orenn koppe//: dorch ludowieun p, dar vmme dat he der anrogers en was, de dat vp ror makede, dat lotarius sin vader keiser ladewick finck als he nu vordreuenn was, quam he tho S · anscharius tho hamborch, de sulue sach dat idt enn framer Mann was dar vmme settede he en tho einem bischop tho hildensenn//:

Anno · 840 · als keiser ladewick was gestoruenn, krigede sin sones vme ores vaders erue, jn dissenn vnfrede endt breckenn de denenn orenn tribudt tho geuen thogenn alszo allenth haluenn jn dat Ricke, vnd vor doruenn wath se auer quemenn. De fresenn make denn se sick tinsbar, dar vmme dat haraldus den se vor enenn figent heldenn, wenthe haraldus was beuorenn thom koninge auer dennemarkenn gesetteth vann idtlicke de worth vann der wedder partie vor jageth, do toch he thom keiszer, na Mens, leth sick dopenn, vnd vor bandt sick midt denn keiszer, midt welcken hulpenn he wollgerust jn judtlandt toch 8

[Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Ladewick bzw. Petrus-Schlüssel), umgeben von Zierschwüngen, Federzeichnung ohne Farbe [....] tho]

8

4

Fol. 8v

Faksimile, Fol. 8v
Als de denen nu alszo allendt haluenn vmme her ſweueden
ſchepedenn sze vppe denn Rin henn vnde beleden, Collenn
dar sze ene tidt lanck vor liggenn, Do ſze nu wedder na
hus togen ſze dorch dat landt tho heſſen vnde Brunſwick
na der elue tho vnde beleden Hamborch, welckes ſze ock
wonnen vnd breckenn den nigenn doem jn de grundt
dall, alſzo dat dat ſtyfte vnd ſtadt van hamborch gar vor
ſoreth wordt, S· anſcharius vnd ſine diſſipulenn, dat
hillige doem tho ſamende kume kregenn, vnd allſus
vor ſchuchtert, dat idt lange vor ſtordt lach, thom leſtenn
warth do endt farmende den myldenn keyſzer ludowick
de vor gencklickeit der kerckenn tho hamborch, vnd nam
van dar den Erwerdigenn herenn Anſcharium, vnd ſettede
eme tho enen Ertzebiſchop tho Bremenn midt ſulborde
der Canonekenn dar ſuluest etc ://:
Hir warth Bremenn Enn Ertzeſtift
Dar na ſande ludowicus legathenn na Rome, de woruen
ene ewige, der karckenn tho Bremenn vnd hamborch,
gelick alszo de preueleia, szo dar vp gegeuenn vth wiszeth
S · anſcharius viſitende vp de einen tidt, de nordt dalbinge
dat ſindt de auer de elueſchenn, alſzo holſtenn, Stormer,
vnd dethmerſchenn, vnde bekerde einen grothenn deell
volckes tho dem Criſtenn gelouenn, vnd dofte ock den
koninck vann Dennemarckenn, he buwede de kercken
vann Sleſwick thom erſtenn, he buwede des Conuente
karckenn tho Rameſlo jm ſtichte tho verdenn, vnd
Buwede dath junck frowe kloſter tho Barſſenn, dar
na buwede he dat gaſt hus bynnen bremenn, dar men
de ſeckenn jnne laueth, vnd vnder wilen itlike armen
lude herbergeth, dar he ock dachlickes plach tho kamende
vnd ſick nicht ſchemede den armen tho denende, Dar
na vor warff he by den koninck van dennemarck,
dat, woll dar wolde an ſinenn Ricke, de mochte Criſten
werdenn, alſzo wordenn dorch de lere S· anſcharius
vele heidenn bekerth Dar na dofte S anſcharius den
koninck van Swedenn
[...]⁹
NB Wolfb. 209 Helmst
hat st. "ewigen"
"eninge", was
offenbar d. Richtige
ist.

Als de denen nu alszo allendt haluenn vmme her ſweueden ſchepedenn sze vppe denn Rin henn vnde beleden, Collenn dar sze ene tidt lanck vor liggenn, Do ſze nu wedder na hus togen ſze dorch dat landt tho heſſen vnde Brunſwick na der elue tho vnde beleden Hamborch, welckes ſze ock wonnen vnd breckenn den nigenn doem jn de grundt dall, alſzo dat dat ſtyfte vnd ſtadt van hamborch gar vor ſoreth wordt, S· anſcharius vnd ſine diſſipulenn, dat hillige doem tho ſamende kume kregenn, vnd allſus vor ſchuchtert, dat idt lange vor ſtordt lach, thom leſtenn warth do endt farmende den myldenn keyſzer ludowick de vor gencklickeit der kerckenn tho hamborch, vnd nam van dar den Erwerdigenn herenn Anſcharium, vnd ſettede eme tho enen Ertzebiſchop tho Bremenn midt ſulborde der Canonekenn dar ſuluest etc ://:

Hir warth Bremenn Enn Ertzeſtift Dar na ſande ludowicus legathenn na Rome, de woruen ene ewige, der karckenn tho Bremenn vnd hamborch, gelick alszo de preueleia, szo dar vp gegeuenn vth wiszeth S · anſcharius viſitende vp de einen tidt, de nordt dalbinge dat ſindt de auer de elueſchenn, alſzo holſtenn, Stormer, vnd dethmerſchenn, vnde bekerde einen grothenn deell volckes tho dem Criſtenn gelouenn, vnd dofte ock den koninck vann Dennemarckenn, he buwede de kercken vann Sleſwick thom erſtenn, he buwede des Conuente karckenn tho Rameſlo jm ſtichte tho verdenn, vnd Buwede dath junck frowe kloſter tho Barſſenn, dar na buwede he dat gaſt hus bynnen bremenn, dar men de ſeckenn jnne laueth, vnd vnder wilen itlike armen lude herbergeth, dar he ock dachlickes plach tho kamende vnd ſick nicht ſchemede den armen tho denende, Dar na vor warff he by den koninck van dennemarck, dat, woll dar wolde an ſinenn Ricke, de mochte Criſten werdenn, alſzo wordenn dorch de lere S· anſcharius vele heidenn bekerth Dar na dofte S anſcharius den koninck van Swedenn

[...]⁹ NB Wolfb. 209 Helmst hat st. "ewigen" "eninge", was offenbar d. Richtige ist.

Fol. 9r

Faksimile, Fol. 9r
He brachte ock denn lichann S. wilhadi jn de kercken
S. pethers wedder de vann willerico gebracht was,
jnn de capellen, jndt sudenn des domes
Anscharius is vann kindes vp, midt hemmelschenn gesichte
begaueth geweszenn, de eme be jegende, dar dorch he
vormaneth, dat he ſinenn ſÿn van den erdeschen dingenn
aff wendede, welckere apenn baringe, he idtligenn ſiner
bestenn frunde, woll plach tho vorthellende midt dem
beschede dat se idt bÿ ſinen leuende nemande ſcholdenn
ſeggenn vnder anderenn is dith ene dar vann
Do he by · 5· Jarenn olt was geweſt, was ſyne moder
de en godt fruchtich was fruwe was, vor ſtoruenn, vnd
nicht lange dar na hadde ene ſin vader vth geſandt jn
de ſchole, dar he wadt lerenn ſcholde, dar he mit ſines
gelickenn, midt kinder werckenn vme ginck, alszo
kinder plegenn tho donde, vnd ſpelede vele leuer, den
he jn de ſchole ginck, jn ener nacht, duchte eme,
dat he were jn ener ſlibberigen ſtede, dar he dar,
behaluenn midt ſwarenn arbeide nicht konde wech
kamenn, Auerst by der ſuluenn dreckygen ſtede, was
en lustich wech, dar ſach he vppe ſtande, vnd manck
anderenn frowenn gande, de ſwuercke midt wittenn
klederen geſireth werenn, dar ſin Moder mede
was welcke alsze he ſekende, berde he he, als wolde he
tho er gann, vnd konde vth der ſtede nicht vorth kamen
Alszo eme duſſe fruwenn nu noger quemen duchte eme,
dat de, ſzo dorch anderenn ouerſte ſchinde tho weſzenn,
welckere he vor Mende Marien tho weſzen, ſede
tho eme Sone, wulthu tho diner moder kamen, andt
worde he · Ja · Seden ſze wedder, wulthu vnſze ge
ſelſchop dellafftich werdenn, ſzo moſto alle boſheit
flenn, vnd de kinder ſcho vth thenn, vnd dy ſuluen
jn en bether leuendt geuenn, wenthe wy hathen
vnd vor flockenn alle boſze vnd idele dynge, vnd
mach ock jn vnſenn ordenn nicht kamen, de ſick
hirinne beflithenn, vnd dar luſt tho hefft, Na
diſſenn geſichte hefft he begindt ſick redelick vnd
9
9

He brachte ock denn lichann S. wilhadi jn de kercken S. pethers wedder de vann willerico gebracht was, jnn de capellen, jndt sudenn des domes

Anscharius is vann kindes vp, midt hemmelschenn gesichte begaueth geweszenn, de eme be jegende, dar dorch he vormaneth, dat he ſinenn ſÿn van den erdeschen dingenn aff wendede, welckere apenn baringe, he idtligenn ſiner bestenn frunde, woll plach tho vorthellende midt dem beschede dat se idt bÿ ſinen leuende nemande ſcholdenn ſeggenn vnder anderenn is dith ene dar vann

Do he by · 5· Jarenn olt was geweſt, was ſyne moder de en godt fruchtich fruwe was, vor ſtoruenn, vnd nicht lange dar na hadde ene ſin vader vth geſandt jn de ſchole, dar he wadt lerenn ſcholde, dar he mit ſines gelickenn, midt kinder werckenn vme ginck, alszo kinder plegenn tho donde, vnd ſpelede vele leuer, den he jn de ſchole ginck, jn ener nacht, duchte eme, dat he were jn ener ſlibberigen ſtede, dar he dar, behaluenn midt ſwarenn arbeide nicht konde wech kamenn, Auerst by der ſuluenn dreckygen ſtede, was en lustich wech, dar ſach he vppe ſtande, vnd manck anderenn frowenn gande, de ſwuercke midt wittenn klederen geſireth werenn, dar ſin Moder mede was welcke alsze he ſekende, berde he he, als wolde he tho er gann, vnd konde vth der ſtede nicht vorth kamen

Alszo eme duſſe fruwenn nu noger quemen duchte eme, dat de, ſzo dorch anderenn ouerſte ſchinde tho weſzenn, welckere he vor Mende Marien tho weſzen, ſede tho eme Sone, wulthu tho diner moder kamen, andt worde he · Ja · Seden ſze wedder, wulthu vnſze ge ſelſchop dellafftich werdenn, ſzo moſto alle boſheit flenn, vnd de kinder ſcho vth thenn, vnd dy ſuluen jn en bether leuendt geuenn, wenthe wy hathen vnd vor flockenn alle boſze vnd idele dynge, vnd mach ock jn vnſenn ordenn nicht kamen, de ſick hirinne beflithenn, vnd dar luſt tho hefft, Na diſſenn geſichte hefft he begindt ſick redelick vnd

9

9

Fol. 9v

Faksimile, Fol. 9v
godtfruchtich tho holdenn, dat sick sine medegesellenn
dar auer haddenn vor wonderth, dat he jn so korter
tidt sick vor ander de
Anno · 861 · jm · 30 · jare siner regeringe do beschreff he
dat leuenth · S · wilhadus, he regerde tho Bremenn
18 · jar dat makede tho samende 34 jar de he gepredi
geth hefft, vnd starff olth vnd full van jarenn
anno · 865 · jndictione · 13. · vnd warth begrauen vor
vnser leuenn frowenn Althar jm dome ://:
· 5 ·
De vofte bisschop

Rimbert (865 bis 888) - 5. Bischof

Rembartus. Na deme dat he
gekarenn was, wigde en de
Ertſze Bischop tho Mens, tho
erem Bischo tho Bremenn
alſzo quam he tho Coruey, vnd
endtfenck dat kledt midt kostlicken
heitde, welckenn de abbet des
closters, tho gaff adalgarium tho
einenn Coadiutor, de ock na
Rembertho bisscho wardt, Disse
Rembertus endtfeng den Manthell vam paweste nicolao;
vnde denn staff vann ludowico 2, he fullenn brachte
fullen kamenlick syn ampt, vnd wen he suluenn geschefte
haluenn nicht predykenn konde, so hadde he alletidt
presters de dat dedenn
Jnn sinem 12 jare der Regeringe, starff ludowicus ·2· na
welkes dode, de denenn, vnde Normenne regerdenn, ane
dwanck vor stordenn, vnd vorherdenn de kerckenn, henn
vnd wedder, vnd brandenn der Cristenn klenader, alszo
warth Sassen landt van den barbarenn vorstoreth vnd
vor herdt, Collenn wordt vor brandt, van dem pallas
tho Ackenn worth en perdestall gemacket, welckenn dar na
de furste ortwich vorstorde vnd lach alszo moste woll · 80 · jar · beth
tho den tidenn Ottonis · 3·
[Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel), mit Tinte gezeichnet, ohne Farben.]
Faksimile, Fol. 9v

godtfruchtich tho holdenn, dat sick sine medegesellenn dar auer haddenn vor wonderth, dat he jn so korter tidt sick vor ander de Anno · 861 · jm · 30 · jare siner regeringe do beschreff he dat leuenth · S · wilhadus, he regerde tho Bremenn 18 · jar dat makede tho samende 34 jar de he gepredi geth hefft, vnd starff olth vnd full van jarenn anno · 865 · jndictione · 13. · vnd warth begrauen vor vnser leuenn frowenn Althar jm dome ://: · 5 · De vofte bisschop [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel), mit Tinte gezeichnet, ohne Farben.]

Rimbert (865 bis 888) - 5. Bischof

Rembartus. Na deme dat he gekarenn was, wigde en de Ertſze Bischop tho Mens, tho erem Bischo tho Bremenn alſzo quam he tho Coruey, vnd endtfenck dat kledt midt kostlicken heitde, welckenn de abbet des closters, tho gaff adalgarium tho einenn Coadiutor, de ock na Rembertho bisscho wardt, Disse Rembertus endtfeng den Manthell vam paweste nicolao; vnde denn staff vann ludowico 2, he fullenn brachte fullen kamenlick syn ampt, vnd wen he suluenn geschefte haluenn nicht predykenn konde, so hadde he alletidt presters de dat dedenn Jnn sinem 12 jare der Regeringe, starff ludowicus ·2· na welkes dode, de denenn, vnde Normenne regerdenn, ane dwanck vor stordenn, vnd vorherdenn de kerckenn, henn vnd wedder, vnd brandenn der Cristenn klenader, alszo warth Sassen landt van den barbarenn vorstoreth vnd vor herdt, Collenn wordt vor brandt, van dem pallas tho Ackenn worth en perdestall gemacket, welckenn dar na de furste ortwich vorstorde vnd lach alszo moste woll · 80 · jar · beth tho den tidenn Ottonis · 3·

Fol. 10r

Faksimile, Fol. 10r
Anno · 880 · quam dat, her der Normenne wedder jnn Sassenn,
do keiser ladowick gestorffenn was, de se wackenn hadde ge
slagenn, vme toch doruenn, gest do Bruno, hartoch, vann
Sassenn vnd Engern dith vor Nam, sammelde he eine
grothe macht vann volcke, jegenn sze, dar mede weren 12 ·
greuenn, Marquardus bischo tho hildenszem, Theodoricus
Bischop tho Mindenn, Erlulphus bischop tho verdenn, Rembertus
Ertzebischop tho bremenn, de suluenn werenn alle willich,
vme Cristus willenn tho steruenn, alszo dedenn se eine
grothe slachtinck tho samen, de wonnen de Normenne,
Bruno, de bisschope vnd all dat folck worth erslagenn, vnd
tho Ebbekestorp ( dar do ein Junfferenn closter gebuweth wurth )
begrauenn,
Jdt gefell ock dat de heidenn jn ostfreslanth quemen tho
nordenn, vnd woldenn dat vorstorenn, do was S ·
Remberthus dar vp de tidt, vnd handede de forstenn dar tho
midt siner lere, dat sze der Northmenne slogenn, 10377 ·
mann, Ock wurdenn ohrer vele jn de flucht erslagenn
Menn secht dat de stede, dar vp S · Rembertus do
knedde, alletidt grone bliue, vnd de tekenn stann jn
einenn stene gehouenn dar he vppe bedede/
[...]aFußnote a[Unleserlich] plach vakenn de storme vnd wynde vnd vnwedder,
wen he jn swedenn toch tho sathenude, Ock vor loszede
he dar enen koninckges sone vnd Make enen blindenn
szende, den he vor lossede, dat scholde gewest sin koninck
ladewickes sone, gehethenn Carolus, vnd de bosze gest
sede vnd rep luder stemme, dar 4 ander Bischope
jegenn wardich werenn dat S · Rembertus, dat ampt
allene werdichlikenn gedaenn hadde, Bembertus
halp alle tidt na sinenn bestenn vormogen, den armen
gefangenn Cristenn, he gaff alle tid de armen gerne
Dat gasthus binnen Bremen hefft he erlickenn, vorbethert
vnd nicht allene jn sinen Bischopdome sunder jn allen
stedenn, wor he was, plach he den armen sine almissenn
gerne mede tho delenn, dar he sine nafolgers ein exempell
mede gaff
10
·10·

Anno · 880 · quam dat, her der Normenne wedder jnn Sassenn, do keiser ladowick gestorffenn was, de se wackenn hadde ge slagenn, vme toch doruenn, gest do Bruno, hartoch, vann Sassenn vnd Engern dith vor Nam, sammelde he eine grothe macht vann volcke, jegenn sze, dar mede weren 12 · greuenn, Marquardus bischo tho hildenszem, Theodoricus Bischop tho Mindenn, Erlulphus bischop tho verdenn, Rembertus Ertzebischop tho bremenn, de suluenn werenn alle willich, vme Cristus willenn tho steruenn, alszo dedenn se eine grothe slachtinck tho samen, de wonnen de Normenne, Bruno, de bisschope vnd all dat folck worth erslagenn, vnd tho Ebbekestorp ( dar do ein Junfferenn closter gebuweth wurth ) begrauenn, Jdt gefell ock dat de heidenn jn ostfreslanth quemen tho nordenn, vnd woldenn dat vorstorenn, do was S · Remberthus dar vp de tidt, vnd handede de forstenn dar tho midt siner lere, dat sze der Northmenne slogenn, 10377 · mann, Ock wurdenn ohrer vele jn de flucht erslagenn Menn secht dat de stede, dar vp S · Rembertus do knedde, alletidt grone bliue, vnd de tekenn stann jn einenn stene gehouenn dar he vppe bedede/ [...]aFußnote a[Unleserlich] plach vakenn de storme vnd wynde vnd vnwedder, wen he jn swedenn toch tho sathenude, Ock vor loszede he dar enen koninckges sone vnd Make enen blindenn szende, den he vor lossede, dat scholde gewest sin koninck ladewickes sone, gehethenn Carolus, vnd de bosze gest sede vnd rep luder stemme, dar 4 ander Bischope jegenn wardich werenn dat S · Rembertus, dat ampt allene werdichlikenn gedaenn hadde, Bembertus halp alle tidt na sinenn bestenn vormogen, den armen gefangenn Cristenn, he gaff alle tid de armen gerne Dat gasthus binnen Bremen hefft he erlickenn, vorbethert vnd nicht allene jn sinen Bischopdome sunder jn allen stedenn, wor he was, plach he den armen sine almissenn gerne mede tho delenn, dar he sine nafolgers ein exempell mede gaff

·10·

10

  1. [Unleserlich]↩

Fol. 10v

Faksimile, Fol. 10v
He stifftede ock de Closterlickenn Karckenn tho Buckenn
midt prouestienn, vnd settede 12 Canonikenn dar jn
vnde weyde de karckenn jn de ere vnser leuen frowenn
vnd S · Materniani, welckes licham he dar brachte
he lestenn worth he swack vnd oldt, wen he den
suluenn nicht en konde, so ledt he dat volck jm ge-
louenn steckenn, dorch adalgarium ///
De sterff Anno · 888 · jn der 8 Judictienn vnd sin
dach werth gefrieth 3 Ao junij vnd is begrauenn
vnde Ostenn des domes alsze he gebedenn hadde ///
6
De soste bisschopp
Adalgarius de vorstundt de karckenn
tho Bremenn · 20 · jar, he entfenck
sine Regalia vann arnolpho Cesar
vnd de Ertze vann pawest Stephan
· 6 · he auer leuede vele angestes vnd
jammers, do de Barbarenn de lande
vorstordenn, Nochtans ledt he sine
predige nicht hinder weges, tho lest
wardt he Midt alder beladenn vnd kranckheit
vnd starff Anno · 908 · Idus Maij, vnd by · S
Rembertho begrauenn
Anno ·988 den 28 Aprill
Rembertho
tho Bremen, by sin
dat Closter tho
hefft dar
na ein ander wesen
entlich tho zuuen gelecht,
jn de vnder
Keiser
Hac vita sunt de Adaldagis
de quo fol. 12. v.
[Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel); braune Federzeichnung ohne Farbfüllung.]
Faksimile, Fol. 10v

He stifftede ock de Closterlickenn Karckenn tho Buckenn midt prouestienn, vnd settede 12 Canonikenn dar jn vnde weyde de karckenn jn de ere vnser leuen frowenn vnd S · Materniani, welckes licham he dar brachte he lestenn worth he swack vnd oldt, wen he den suluenn nicht en konde, so ledt he dat volck jm gelouenn steckenn, dorch adalgarium ///

De sterff Anno · 888 · jn der 8 Judictienn vnd sin dach werth gefrieth 3 Ao junij vnd is begrauenn vnde Ostenn des domes alsze he gebedenn hadde ///

6 De soste bisschopp Adalgarius de vorstundt de karckenn tho Bremenn · 20 · jar, he entfenck sine Regalia vann arnolpho Cesar vnd de Ertze vann pawest Stephan · 6 · he auer leuede vele angestes vnd jammers, do de Barbarenn de lande vorstordenn, Nochtans ledt he sine predige nicht hinder weges, tho lest wardt he Midt alder beladenn vnd kranckheit vnd starff Anno · 908 · Idus Maij, vnd by · S Rembertho begrauenn Anno ·988 den 28 Aprill Rembertho tho Bremen, by sin dat Closter tho hefft dar [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel); braune Federzeichnung ohne Farbfüllung.] na ein ander wesen entlich tho zuuen gelecht,

jn de vnder Keiser Hac vita sunt de Adaldagis de quo fol. 12. v.

Fol. 11r

Faksimile, Fol. 11r
11
7
De Souede Bischop

Hoger (909 bis 915) - 7. Bischof

Hoierus sat · 7 · iar, vnd entf
enck denn staff vann ludo
wico · 3 · vnd de Ertze vann
denn pawest Sergio · 3 · he was ein
Monnick des klosters tho Corueÿ
vnd adalgarius tho enen Coadiutor
geleueth, Men vyndt geschreuen
dat he ein strenge lerer sy gewest
Jn sinenn thidenn, is geendigeth
dat geslechte Caroli Magni, vnd
dat septrunn is jn ander hande gekamen
Tho dissenn tidenn wardt hamborch vann
denn wendenn, vnd Bremenn van den
vngerenn vorstoreth
hoierus de starff vnd warth begrauenn by
sinenn vorfader jn de Capellenn S in
Michgells jndt ostenn des domes, do men
auer · 120 · jar de Cappellen vor nigen
scholde do wandt Men van Hoyerus lich
am
Nicht jn grawe behaluen de crusze
des manthels vnd de har
Jnn oldenn bockenn steidt vann eme
alszo geschreuenn, Sanstus hoierus Ilectus
septimus heres ://:
x) Wolff. 76. 24 Ang. hat "Sirus"
" 209 Helmhl" "Sanctus"
· 11 ·
Faksimile, Fol. 11r

11

7 De Souede Bischop

Hoger (909 bis 915) - 7. Bischof

Hoierus sat · 7 · iar, vnd entf enck denn staff vann ludo wico · 3 · vnd de Ertze vann denn pawest Sergio · 3 · he was ein Monnick des klosters tho Corueÿ vnd adalgarius tho enen Coadiutor geleueth, Men vyndt geschreuen dat he ein strenge lerer sy gewest Jn sinenn thidenn, is geendigeth dat geslechte Caroli Magni, vnd dat septrunn is jn ander hande gekamen Tho dissenn tidenn wardt hamborch vann denn wendenn, vnd Bremenn van den vngerenn vorstoreth hoierus de starff vnd warth begrauenn by sinenn vorfader jn de Capellenn S Michgells jndt ostenn des domes, do men auer · 120 · jar de Cappellen vor nigen scholde do wandt Men van Hoyerus lich am Nicht jn grawe behaluen de crusze des manthels vnd de har

Jnn oldenn bockenn steidt vann eme alszo geschreuenn, Sanstus hoierus Ilectus septimus heres ://:

x) Wolff. 76. 24 Ang. hat "Sirus" " 209 Helmhl" "Sanctus"

· 11 ·

Fol. 11v

Faksimile, Fol. 11v
8
De achte Bischop

Reginward (916 bis 916) - 8. Bischof

Reinwardus satt ein iar, vann welckes
leuende begrauenn, sinenn Namen
is nicht der handt gekamenn //
De vngerenn tho Bremen slagen
Jnn siner tydt, brandenn vnd hungerenn & sande
tho Bremenn, pinigende presters vor dem Altare
vnd de gestlickenn lude de sick midt dem volck
mengedenn, slogenn sze doch vnd fengen sze, do
quam ein hastich grodt weder, vnd sloch de hitte vnd
flammen der kerckenn & de branden jn oher anstal
vnd vor sinorthede se, de anderenn de nicht vor brande
Blexenn en dell jn de wesser vnd drenckeden sick
vnde de auer bleuenn wurden vann den borgerenn
doth geslagenn dar na starff Reinwardus tho Han
3 Calocter anno 916 vnd warth begrauenn jn S
Michgells capellenn //
De negede Bischop

Unni (916 bis 936) - 9. Bischof

Unno sat 18 jar. Na Reinwardus dode
wart gekarenn luderus, de domprawest
tho Bremenn, welckes Capellann anno
was, do de quam jn des keisers hoff, vme dat
stifte tho endtfangenn, Do keiser Conradus vor
nam ludenn, vnd sach vnnonen achter ene stund
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 11v
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 11v

8 De achte Bischop

Reginward (916 bis 916) - 8. Bischof

Reinwardus satt ein iar, vann welckes leuende begrauenn, sinenn Namen is nicht der handt gekamenn // De vngerenn tho Bremen slagen [Abbildung] Jnn siner tydt, brandenn vnd hungerenn & sande tho Bremenn, pinigende presters vor dem Altare vnd de gestlickenn lude de sick midt dem volck mengedenn, slogenn sze doch vnd fengen sze, do quam ein hastich grodt weder, vnd sloch de hitte vnd flammen der kerckenn & de branden jn oher anstal vnd vor sinorthede se, de anderenn de nicht vor brande Blexenn en dell jn de wesser vnd drenckeden sick vnde de auer bleuenn wurden vann den borgerenn doth geslagenn dar na starff Reinwardus tho Han 3 Calocter anno 916 vnd warth begrauenn jn S Michgells capellenn //

De negede Bischop

Unni (916 bis 936) - 9. Bischof

Unno sat 18 jar. Na Reinwardus dode wart gekarenn luderus, de domprawest tho Bremenn, welckes Capellann anno was, do de quam jn des keisers hoff, vme dat stifte tho endtfangenn, Do keiser Conradus vor nam ludenn, vnd sach vnnonen achter ene stund [Abbildung]

Fol. 12r

Faksimile, Fol. 12r
so gaff he dat stifft vnnoni, vnd gaff ene den staf
als idt godt velichte hebbenn wolde, Johannes · 10 · gaff
ene de Ertze, he was ein fram Man, vnd bleff
alle tidt den Romeschenn keiser Conrado, vnd
hinrico, denst afftich, als men lest Nouis principibus
nouus zu ordine nouus, he was in sinenn ampte
flichtich, vnd ledt alle wedder werdich herdt geduldich
vmme der leue Cristi willenn
Tho dussenn tidenn, dedenn de denenn den vmb
lyggendenn landenn grothenn schadenn, midt roue vnd
brande, do toch keiser Hinrick vp de denenn midt heres
krafft, vnd ge wann Sleswick, de tho der suluenn
tidt gans Mechtich was, vnd ordinerde dar henn eine
marchgreuenn tho einen stadt holder auerst alszo de
keiser wedder vth dem lande was, erslogenn de denenn
den Marckgrauenn, vnd slogenn de Sassenn vth
dem lande, dar na quam keiser otto jndt Regiment
de thoch wolgerust jndt landt, de Marggraue vnde
de Sassenn tho wreckenn, dede grothenn schadenn jn
roff vnd brande, do Rustede sick koning haraldus,
vnd toch ottoni endtjegenn, auerst dar warth so vele tho
sprake gekamenn vnd aff ge redeth dat haraldus midt
sinen sone Otto, sampt siner frowenn Gunilt,
sick leth dopenn, do dar se vnno bischop tho Bremenn
midt einen grothen folcke, otto de keiser hoeff den
sone Swen suluenn vth der dope vnd leth en nomen
midt nen namen Swenotto vnd haraldus behelt
de louenn flitich, do wordenn jn dennemarcken 3
bischope der kerckenn tho Bremen vnd hamborch ( wel
ckes en stifft is) suffraganenn, vnd anno quam
midt hulpe des koninges vp alle eilande in dennemarcke
de volcke dat worth gades tho predekenn vnd starckede
de Cristen de he dar vandt jm gelouenn
[Rand: Factum 12

so gaff he dat stifft vnnoni, vnd gaff ene den staf als idt godt velichte hebbenn wolde, Johannes · 10 · gaff ene de Ertze, he was ein fram Man, vnd bleff alle tidt den Romeschenn keiser Conrado, vnd hinrico, denst afftich, als men lest Nouis principibus nouus zu ordine nouus, he was in sinenn ampte flichtich, vnd ledt alle wedder werdich herdt geduldich vmme der leue Cristi willenn

Tho dussenn tidenn, dedenn de denenn den vmb lyggendenn landenn grothenn schadenn, midt roue vnd brande, do toch keiser Hinrick vp de denenn midt heres krafft, vnd ge wann Sleswick, de tho der suluenn tidt gans Mechtich was, vnd ordinerde dar henn eine marchgreuenn tho einen stadt holder auerst alszo de keiser wedder vth dem lande was, erslogenn de denenn den Marckgrauenn, vnd slogenn de Sassenn vth dem lande, dar na quam keiser otto jndt Regiment de thoch wolgerust jndt landt, de Marggraue vnde de Sassenn tho wreckenn, dede grothenn schadenn jn roff vnd brande, do Rustede sick koning haraldus, vnd toch ottoni endtjegenn, auerst dar warth so vele tho sprake gekamenn vnd aff ge redeth dat haraldus midt sinen sone Otto, sampt siner frowenn Gunilt, sick leth dopenn, do dar se vnno bischop tho Bremenn midt einen grothen folcke, otto de keiser hoeff den sone Swen suluenn vth der dope vnd leth en nomen midt nen namen Swenotto vnd haraldus behelt de louenn flitich, do wordenn jn dennemarcken 3 bischope der kerckenn tho Bremen vnd hamborch ( wel ckes en stifft is) suffraganenn, vnd anno quam midt hulpe des koninges vp alle eilande in dennemarcke de volcke dat worth gades tho predekenn vnd starckede de Cristen de he dar vandt jm gelouenn

[Rand: Factum 12

Fol. 12v

Faksimile, Fol. 12v
Dar na quam he middenn tho Swedenn mit groth
arbeide, tho der stadt Birca, dede is de houeth stadt der
gottenn dar jn · 70 · jaren na S. anscharius dode neen
prediger jn kamen droste, de haluenn sunthe Bembertus
Dar na do vnno sine lere fullen brachter hadde, vnd
wolde wedder vth Swedenn, so warth he by der stadt
Birca kranck vnd starff, dar na Anno 934. dar en
sine dissipelenn midt rorende begrauenn, auerst sy
houeth warth tho Bremen gefort, vnd midden jn
den doem begrauenn vorth althar, he starff der Sprede
vnd gaff sinen na folgerenn ein Exempell, dat men
arbeith de leren, tho wather ofte lande schall vorſchreuen
vmme de salicheit tho krigenn. //:
· 10 ·
De thiende Bischop

Adaldag (936 bis 988) - 10. Bischof

Adaldagus, vorstundt de kerckenn
tho Bremenn · 54 · jar, he was
eddell vann geborth, junck van
iarenn, schone van antladt, wis
vnnd vor stendich//
he warth genamen vth dem sore
der kerckenn tho hildenszem, vnd wan
en disipell S adelwardi Bischop tho verdenn, vann
welckenn he ock jn des keisers haue ser gelaueth was
vnd was ottonis kenceler, Sine Regule entfing
vann keiser ottenn dem erstenn, vnd de Ertze van
leone · 7 · alszo hefft Adaldagus thom erstenn do
quam jn dat stift tho Bremenn, dat jn lange
tidenn Midt machte vnd richtes handellen vor
et was, dat hefft he dorch des Keisers ottonis ge
frigenn, vnd absoluerenn, vnd hefft de
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 12v

Dar na quam he middenn tho Swedenn mit groth arbeide, tho der stadt Birca, dede is de houeth stadt der gottenn dar jn · 70 · jaren na S. anscharius dode neen prediger jn kamen droste, de haluenn sunthe Bembertus

Dar na do vnno sine lere fullen brachter hadde, vnd wolde wedder vth Swedenn, so warth he by der stadt Birca kranck vnd starff, dar na Anno 934. dar en sine dissipelenn midt rorende begrauenn, auerst sy houeth warth tho Bremen gefort, vnd midden jn den doem begrauenn vorth althar, he starff der Sprede vnd gaff sinen na folgerenn ein Exempell, dat men arbeith de leren, tho wather ofte lande schall vorſchreuen vmme de salicheit tho krigenn. //:

· 10 · De thiende Bischop

Adaldag (936 bis 988) - 10. Bischof

Adaldagus, vorstundt de kerckenn tho Bremenn · 54 · jar, he was eddell vann geborth, junck van iarenn, schone van antladt, wis vnnd vor stendich//

[Abbildung]

he warth genamen vth dem sore der kerckenn tho hildenszem, vnd wan en disipell S adelwardi Bischop tho verdenn, vann welckenn he ock jn des keisers haue ser gelaueth was vnd was ottonis kenceler, Sine Regule entfing vann keiser ottenn dem erstenn, vnd de Ertze van leone · 7 · alszo hefft Adaldagus thom erstenn do quam jn dat stift tho Bremenn, dat jn lange tidenn Midt machte vnd richtes handellen vor et was, dat hefft he dorch des Keisers ottonis ge frigenn, vnd absoluerenn, vnd hefft de

Fol. 13r

Faksimile, Fol. 13r
  1. vnd ſtyfte lathenn mit prester begauenn, Do
  2. erlangede he vann dem pawest, dat he siner karckenn
  3. tho Bremenn vnde bestedigenn alle de punctenn
  4. vnd stucke, de vann sinen vadere pawesten tho Rome
  5. Gregorio, nicolao, Sergio, vnd andere den Ertzestifte
  6. vorlenen werenn[?]
  7. Do der tidt do keiser otto jn Jtalienn was, vnde
  8. Berengarius vor jagethte, was adaldagus woll 5 jar
  9. by dem keiser, vnd erlangede der stadt grote priuilegien
  10. vann dem keiser, de de stadt jn bewaringe heft, do
  11. vorbadede dat Capittell vnd gantze volck, adaldagus
  12. wedder tho lande tho kamende, wenthe se en kunden siner
  13. dach lickes nicht lenck entberenn, do ginck adaldagus
  14. an den keyszer vnd begerde dat he na Bremen wedder
  15. reisen mochte, dat vorlouede eme de keiszer, vnd beuoll
  16. eme den gefangenn pawest, tho vorwarende.
  17. Do he wedder quam, gingen vnd jegenn, papen
  18. vnd leigenn, beide vann binnen vnd van buthen, vnd
  19. wolden sick siner tho kumpst, adaldagus brachte jn sine
  20. here mede, pauest Benedichtunn · 5 · de van keiser ottone · 1 ·
  21. wurth vordreuenn, vnd tho hamborch vencklich geholdenn
  22. wenthe dat he sterff, thom lesten begunde der Romer
  23. tho Magende, dat de pawest alszo vordreuenn was, vnd
  24. woldenn ene wedder ropenn, vnd midt dem keiszer
  25. vor enigenn, Auerst do der Romer legathenn tho
  26. hamborch quemen do was he gestoruenn, 4 nonas
  27. julij adaldagus brachte mede vth jtalienn disse
  28. hilligenn ligamme · luitiaci · Casari Cosme & damiani
  29. victoris Cancianonu felices & felicianij, dit hilligedom
  30. vor delde he jn syn stiffte, den ligham victoris, he
  31. brachte he tho Bremen, alszo he dit midt erwerdicheit
  32. ge daenn hadde, erschenn ome tho Bremen S anscher
  33. jn dem drome, van welckenn he schricliken worth

vnd ſtyfte lathenn mit prester begauenn, Do erlangede he vann dem pawest, dat he siner karckenn tho Bremenn vnde bestedigenn alle de punctenn vnd stucke, de vann sinen vadere pawesten tho Rome Gregorio, nicolao, Sergio, vnd andere den Ertzestifte vorlenen werenn[?]

Do der tidt do keiser otto jn Jtalienn was, vnde Berengarius vor jagethte, was adaldagus woll 5 jar by dem keiser, vnd erlangede der stadt grote priuilegien vann dem keiser, de de stadt jn bewaringe heft, do vorbadede dat Capittell vnd gantze volck, adaldagus wedder tho lande tho kamende, wenthe se en kunden siner dach lickes nicht lenck entberenn, do ginck adaldagus an den keyszer vnd begerde dat he na Bremen wedder reisen mochte, dat vorlouede eme de keiszer, vnd beuoll eme den gefangenn pawest, tho vorwarende.

Do he wedder quam, gingen vnd jegenn, papen vnd leigenn, beide vann binnen vnd van buthen, vnd wolden sick siner tho kumpst, adaldagus brachte jn sine here mede, pauest Benedichtunn · 5 · de van keiser ottone · 1 · wurth vordreuenn, vnd tho hamborch vencklich geholdenn wenthe dat he sterff, thom lesten begunde der Romer tho Magende, dat de pawest alszo vordreuenn was, vnd woldenn ene wedder ropenn, vnd midt dem keiszer vor enigenn, Auerst do der Romer legathenn tho hamborch quemen do was he gestoruenn, 4 nonas julij adaldagus brachte mede vth jtalienn disse hilligenn ligamme · luitiaci · Casari Cosme & damiani victoris Cancianonu felices & felicianij, dit hilligedom vor delde he jn syn stiffte, den ligham victoris, he brachte he tho Bremen, alszo he dit midt erwerdicheit ge daenn hadde, erschenn ome tho Bremen S anscher jn dem drome, van welckenn he schricliken worth

Fol. 13v

Faksimile, Fol. 13v
  1. vor maneth dorch de hillicheit vnd vor desse S. Mar-
  2. niani, welckes licham tho buckenn rowede, he buwede
  3. kerckenn mit er werdicheit, beschreuen vnd bewarde
  4. alszo begann adaldagg de suluenn kerckenn tho Breme
  5. tho begunnende midt groter leue siner herthenn, brachte
  6. dar tho 10 prouenn tho, de dar van genamen weren
  7. des gelickenn gaff he dar tho den thegeden tho winberg
  8. he buwede de kerckenn tho hesling, jn der ere S. vij
  9. vnd sammelde dar ein samlinge jnn, van framen
  10. frowenn dar ock de hilge junckfrowe S. wendele
  11. vnd ere vader, ere gansze gudt tho geuenn hebbenn
  12. Jtem he stifte jn freslandt jn oestringe tho Reepsolte
  13. eine domerige van Canonikenn, jn S. Mauritius
  14. ere, vnd siner hilligenn martelerenn selchop
  15. Dat hospitall tho Bremen hefft he midt vele renthen
  16. vor bethert, alszo dat men behaluen de geste (de dar
  17. dachlickes entfangenn werdenn) dachlickes zo arme
  18. lude vodeth
  19. Keiser Otto heldt ein tidtlanck hoff tho wildes huser
  20. er he jn jtalienn thoch, dar adaldage stedes by en was
  21. Anno · 988 · 4 Calend · Maij 1 · Judictione sterff
  22. adaldagus, im · 54 · jare siner regeringe vnd warth
  23. begrauenn tho dem houede luderic :/:

vor maneth dorch de hillicheit vnd vor desse S. Marniani, welckes licham tho buckenn rowede, he buwede kerckenn mit er werdicheit, beschreuen vnd bewarde alszo begann adaldagg de suluenn kerckenn tho Breme tho begunnende midt groter leue siner herthenn, brachte dar tho 10 prouenn tho, de dar van genamen weren des gelickenn gaff he dar tho den thegeden tho winberg

he buwede de kerckenn tho hesling, jn der ere S. vij vnd sammelde dar ein samlinge jnn, van framen frowenn dar ock de hilge junckfrowe S. wendele vnd ere vader, ere gansze gudt tho geuenn hebbenn

Jtem he stifte jn freslandt jn oestringe tho Reepsolte eine domerige van Canonikenn, jn S. Mauritius ere, vnd siner hilligenn martelerenn selchop

Dat hospitall tho Bremen hefft he midt vele renthen vor bethert, alszo dat men behaluen de geste (de dar dachlickes entfangenn werdenn) dachlickes zo arme lude vodeth

Keiser Otto heldt ein tidtlanck hoff tho wildes huser er he jn jtalienn thoch, dar adaldage stedes by en was

Anno · 988 · 4 Calend · Maij 1 · Judictione sterff adaldagus, im · 54 · jare siner regeringe vnd warth begrauenn tho dem houede luderic :/:

Fol. 14r

Faksimile, Fol. 14r
14
11
de Elffte bischop

Libentius I. (988 bis 1013) - 11. Bischof

Libentius, wart gekarenn Anno · 988 · he
regerde 25. jar, vnd entfinck de Ertze van
pawest Johanne 15. vnd de Regalia vann
Ottone 3. he was de erste, de gewigeth worth
tho Bremenn vann welbischopenn, he was
en groth gelerdt mann, fram vnd godt
fruchtich, vnd was adaldage na gefolgeth, vth Italia,
vp dat he sick na siner lere vnde hilligen leuende
mochte richtenn vnd warth allene werdich gefundenn
tho denn Bischopdomme, gelick alszo idt adaldage ge
ordenth hadde :
He was vann so grothenn kuschedenn, dat he sick
seldenn frowens ledt szenn, he was van so grother
abstinentie, dat he vann grothenn vastende bleck an
sinenn antlate was ·
He sath midt grothenn sorgenn vor sin stifft besorgede
ock dat hospitall, vnd dede dachlick denn armenn
he be voll libentio sinem Neuenn dat closter vacken, vnd
visitende de auerde elueschenn, he wolde sine Moder
binnen hamborch vnd fullen brachte sine lere andechtichlick
Na koninck haraldy dode vann dennemercke was
einn geboren dene, Midt namen poppo, de was gar
woll geoueth jm Cristenn gelouenn, vnd predikede
hefftich jm lande jegen de affgoderie, den mackede
libentius tho einen bischope tho arens, vnd ordinerde ock
hinrikunn tho Sleswick, les dage tho Ripenn, vnd
Garbrandum tho Rotschilde
14
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 14r

14

11 de Elffte bischop [Abbildung]

Libentius I. (988 bis 1013) - 11. Bischof

Libentius, wart gekarenn Anno · 988 · he regerde 25. jar, vnd entfinck de Ertze van pawest Johanne 15. vnd de Regalia vann Ottone 3. he was de erste, de gewigeth worth tho Bremenn vann welbischopenn, he was en groth gelerdt mann, fram vnd godt fruchtich, vnd was adaldage na gefolgeth, vth Italia, vp dat he sick na siner lere vnde hilligen leuende mochte richtenn vnd warth allene werdich gefundenn tho denn Bischopdomme, gelick alszo idt adaldage ge ordenth hadde :

He was vann so grothenn kuschedenn, dat he sick seldenn frowens ledt szenn, he was van so grother abstinentie, dat he vann grothenn vastende bleck an sinenn antlate was ·

He sath midt grothenn sorgenn vor sin stifft besorgede ock dat hospitall, vnd dede dachlick denn armenn he be voll libentio sinem Neuenn dat closter vacken, vnd visitende de auerde elueschenn, he wolde sine Moder binnen hamborch vnd fullen brachte sine lere andechtichlick

Na koninck haraldy dode vann dennemercke was einn geboren dene, Midt namen poppo, de was gar woll geoueth jm Cristenn gelouenn, vnd predikede hefftich jm lande jegen de affgoderie, den mackede libentius tho einen bischope tho arens, vnd ordinerde ock hinrikunn tho Sleswick, les dage tho Ripenn, vnd Garbrandum tho Rotschilde

14

Fol. 14v

Faksimile, Fol. 14v
Bernaris 2 Episcop. Verdensis v. Chronich. Verd. fol. 11. pag. 2. Crantz. Ruckop. 13. 6. 98.
Rameslo.
Sergij papa. ob. ao. 1012.
.
Jn der tidt, do de twolfte Bernarij Bischop tho verden,
vnd vann Rameslo, tegen den pawest Sergius was
de endech, warth Bremenn midt ener Murenn beuest
Dar na stundenn vp de wendenn, vnd vorstordenn de
Cristenheit, dar vmelanck her, reden de karckenn thor
erdenn, dodede de presters, vnd lethenn nicht ein van
speer der Cristenheit auer bliuenn, by hamborch sindt
vele papenn vnd leigenn jn de fenckenisse gelecht
vnd vele gedodeth, vme des Cristenn gelouens willen
Anno 1013 jn der elfsten Judictien starff libentie
vnd is begrauenn tho Bremen Middenn in des
domes Core, vor der treppen Sanctuarij
· 12 ·
de twolfte Bischop

Unwan (1013 bis 1029) - 12. Bischof

Unwannus sath 18 jar. De entfing
de Ertze vann Benedicto 8. de regerde
vann hinrico 2. disse vnwanus was
de alder erste, de enn Coruendt makede
van den de tho vorenn an den vmme
gangen wandenn vnd werenn deni
vnder Monnike vnd Canonikenn, disse vnwannus
worth vor folgeth midt simonie, wente he hadde
arue vnd gudt, de he den Keyszer dwanges haluen
den druddendell auer laten moste, vnd den drudden
der kerckenn, vnd den lesten dell drudden dell sinen
Disse vnwanus vor aller heidenn sede, so de
he vann oren offerhusenn hir jm lande wol 12 kercken
mackede, dar he ock S. vitus kasse, buthenn Bremen
van Mackede leth, Do vorbrande ock S. wilhadus
cappelle, de he wedde buwede
[Abbildung: zwei gekreuzte Schlüssel in einem Schild (Bremer Wappen).]
Faksimile, Fol. 14v

Bernaris 2 Episcop. Verdensis v. Chronich. Verd. fol. 11. pag. 2. Crantz. Ruckop. 13. 6. 98. Rameslo. Sergij papa. ob. ao. 1012. . Jn der tidt, do de twolfte Bernarij Bischop tho verden, vnd vann Rameslo, tegen den pawest Sergius was de endech, warth Bremenn midt ener Murenn beuest Dar na stundenn vp de wendenn, vnd vorstordenn de Cristenheit, dar vmelanck her, reden de karckenn thor erdenn, dodede de presters, vnd lethenn nicht ein van speer der Cristenheit auer bliuenn, by hamborch sindt vele papenn vnd leigenn jn de fenckenisse gelecht vnd vele gedodeth, vme des Cristenn gelouens willen

Anno 1013 jn der elfsten Judictien starff libentie vnd is begrauenn tho Bremen Middenn in des domes Core, vor der treppen Sanctuarij

· 12 · de twolfte Bischop

Unwan (1013 bis 1029) - 12. Bischof

Unwannus sath 18 jar. De entfing de Ertze vann Benedicto 8. de regerde vann hinrico 2. disse vnwanus was de alder erste, de enn Coruendt makede [Abbildung: zwei gekreuzte Schlüssel in einem Schild (Bremer Wappen).] van den de tho vorenn an den vmme gangen wandenn vnd werenn deni vnder Monnike vnd Canonikenn, disse vnwannus worth vor folgeth midt simonie, wente he hadde arue vnd gudt, de he den Keyszer dwanges haluen den druddendell auer laten moste, vnd den drudden der kerckenn, vnd den lesten dell drudden dell sinen

Disse vnwanus vor aller heidenn sede, so de he vann oren offerhusenn hir jm lande wol 12 kercken mackede, dar he ock S. vitus kasse, buthenn Bremen van Mackede leth, Do vorbrande ock S. wilhadus cappelle, de he wedde buwede

Fol. 15r

Faksimile, Fol. 15r
15
In der tidt vorstorde me den dick by der wesser
jegenn de vnweder vnd storme
Vann hertoch Berends vann Sassenn
vann sines geslechtes auer modt
In der tidt dewile hertoch Berent leuede was alle
tidt jn Sassenn tweydracht, de hertoch bekrigede de
keiser vnd de kerckenn, vnd vordreff allendt wath
he konde, de Bischop krigede vmme wolfardt siner
kercken, vnd de hertoch vmme vor widerunge sines landes
disse krich wardt jo lenck jo mer, hertoch Berendt vor
druckede dat wolck midt giticheit, van den Cristenn
gelouenn, vnd vor heide gansze Sassenn landt, jegen
denn Keiser, thom lestenn bekrigede he sundergen de
kerckenn tho Bremenn, de was de nichts van allen
dar na de kerckenn van hamborch de noch furder
vann keiser gelegenn was welckes hertogenn auer moth
vnwannus midt sacht modicheit auer wann, doch
welckes wisheit he dar tho gedrungenn warth, dat he der
kerckenn, de he tho vorenn bekrigedeth hadde, der warth
he gunstich jn allenn dingenn,
Dar vmme warth de hertoch van na rade vnwannus
midt dem keiser vordragenn, so dat he midt
hulpe des keisers vnde Bischopes, do de wenden
vnder tins vnd tributh gebracht, Mackede frede midt
den auer de elueschenn, vnd der kercken tho hamborch
Do vor nigede vnwannus de stadt vnd kercken tho
hamborch wedder tho samende, vnde settede 12. de dar
jnne wannen scholdenn, alszo Canonikenn vnd Heren
de dat volck van den heideschen louen bringen scholdenn,
de Bischop vnwanus, ordinerde ock jn wendtlandt
na Reinbartus dode ene wiszen man geheten Benno
de van den broderen der kercken tho hamborch gekaren worth,
de predikede den wenden dat worth godt vnde schaffede
grote nutticheit
15 [Rand: Bernhardy1. Hermanni sley, o. anno 1011. sepulty.]

15

In der tidt vorstorde me den dick by der wesser jegenn de vnweder vnd storme Vann hertoch Berends vann Sassenn vann sines geslechtes auer modt In der tidt dewile hertoch Berent leuede was alle tidt jn Sassenn tweydracht, de hertoch bekrigede de keiser vnd de kerckenn, vnd vordreff allendt wath he konde, de Bischop krigede vmme wolfardt siner kercken, vnd de hertoch vmme vor widerunge sines landes disse krich wardt jo lenck jo mer, hertoch Berendt vor druckede dat wolck midt giticheit, van den Cristenn gelouenn, vnd vor heide gansze Sassenn landt, jegen denn Keiser, thom lestenn bekrigede he sundergen de kerckenn tho Bremenn, de was de nichts van allen dar na de kerckenn van hamborch de noch furder vann keiser gelegenn was welckes hertogenn auer moth vnwannus midt sacht modicheit auer wann, doch welckes wisheit he dar tho gedrungenn warth, dat he der kerckenn, de he tho vorenn bekrigedeth hadde, der warth he gunstich jn allenn dingenn, Dar vmme warth de hertoch van na rade vnwannus midt dem keiser vordragenn, so dat he midt hulpe des keisers vnde Bischopes, do de wenden vnder tins vnd tributh gebracht, Mackede frede midt den auer de elueschenn, vnd der kercken tho hamborch Do vor nigede vnwannus de stadt vnd kercken tho hamborch wedder tho samende, vnde settede 12. de dar jnne wannen scholdenn, alszo Canonikenn vnd Heren de dat volck van den heideschen louen bringen scholdenn, de Bischop vnwanus, ordinerde ock jn wendtlandt na Reinbartus dode ene wiszen man geheten Benno de van den broderen der kercken tho hamborch gekaren worth, de predikede den wenden dat worth godt vnde schaffede grote nutticheit 15 [Rand: Bernhardy1. Hermanni sley, o. anno 1011. sepulty.]

Fol. 15v

Faksimile, Fol. 15v
  1. Vnwannus hadde sine vpkunst lange wile tho samende
  2. samelth, vnd minde er dar to, tho gebruckenn, dat he
  3. wredenn koninge jn Norwegenn lande mochte vor
  4. sinenn mit sinen gauenn, vnd tho den gelouenn se
  5. gunstich mackenn
  6. Tho disser tidt auer wann koninck kundt van den
  7. marckenn, de koning Adelrat van engelandt, vnd
  8. besadt lange jar beide dennemarck vnd Engelandt
  9. do brachte he vele Bischope vth engelandt mede jnn
  10. dennemarckenn, van welckerenn he ordinerde Bernard
  11. jn schonsz sidt, Gerbrandun, jn selandt, vnd keine
  12. jn funen, dat vor dat vnwanno, dat de gerechticheit
  13. de dem Bischoppen van bremen allene tho kumpt, vp
  14. tho settende jn dennemarckenn, van anderen fullen
  15. bracht worth. Der haluen funden he Gerbrandun
  16. de jnn Engelandt gewigeth was van Eluoldo dem
  17. Ertzbiste do lauede Gerbrandus van norwegenn
  18. vnde tho doende, sin vnd vnder danich tho wesen
  19. der kerckenn tho Bremen, vnd warth dar na de alle
  20. beste frundt, vnwann mit welkenn he ock
  21. sine legathen tho koninck kundt van denne
  22. midt gaenn, sick frowende, der victorien de he
  23. jn Engelandt gekregenn hadde, auerst he beschuldig
  24. ene vmme de Bisschope, de he vth engelandt genamen
  25. hadde dat de koninck dancklickenn tho sick nam
  26. vnd warth so van den Bisschope vnderwunen, dat
  27. he na sinenn Rade hir doem wolde :
  28. In der tidt was gudt frede, twischen den wenden
  29. vnd auer elueschen, vnd vnwannus formerde de
  30. kerckenn tho hamborch wedder vnd vorsammelde
  31. dar enen grote schall van papenn, vnd borgenn,
  32. plach dar ock vakenn woll ein halff jar midt
  33. hertoch Berende tho wanenn, buwede dar ock ein

Vnwannus hadde sine vpkunst lange wile tho samende samelth, vnd minde er dar to, tho gebruckenn, dat he wredenn koninge jn Norwegenn lande mochte vor sinenn mit sinen gauenn, vnd tho den gelouenn se gunstich mackenn

Tho disser tidt auer wann koninck kundt van den marckenn, de koning Adelrat van engelandt, vnd besadt lange jar beide dennemarck vnd Engelandt do brachte he vele Bischope vth engelandt mede jnn dennemarckenn, van welckerenn he ordinerde Bernard jn schonsz sidt, Gerbrandun, jn selandt, vnd keine jn funen, dat vor dat vnwanno, dat de gerechticheit de dem Bischoppen van bremen allene tho kumpt, vp tho settende jn dennemarckenn, van anderen fullen bracht worth. Der haluen funden he Gerbrandun de jnn Engelandt gewigeth was van Eluoldo dem Ertzbiste do lauede Gerbrandus van norwegenn vnde tho doende, sin vnd vnder danich tho wesen der kerckenn tho Bremen, vnd warth dar na de alle beste frundt, vnwann mit welkenn he ock sine legathen tho koninck kundt van denne midt gaenn, sick frowende, der victorien de he jn Engelandt gekregenn hadde, auerst he beschuldig ene vmme de Bisschope, de he vth engelandt genamen hadde dat de koninck dancklickenn tho sick nam vnd warth so van den Bisschope vnderwunen, dat he na sinenn Rade hir doem wolde :

In der tidt was gudt frede, twischen den wenden vnd auer elueschen, vnd vnwannus formerde de kerckenn tho hamborch wedder vnd vorsammelde dar enen grote schall van papenn, vnd borgenn, plach dar ock vakenn woll ein halff jar midt hertoch Berende tho wanenn, buwede dar ock ein

Fol. 16r

Faksimile, Fol. 16r
en holtenn kloster
Alszo vnwannus alszo sin ampte, beide buthen vnd
tho hus hadde vull gedaenn sterff he Anno 1029
6 Calend februa, 2 jndict, vnd warth begrauen
Lby sine vor wader
13
De dorteyde Bisschop

Libentius II. (1029 bis 1032) - 13. Bischof

Libentus 2. de sat by 4 jarenn disse
was des anderenn libenij neue, vnd
entfenck midt gunste der keiserinne
Giselenn, de Regalia, van Conrado 2
Ertze, van pawest Johanne 19 he was ein endtfoldich,
rechtferdich vnd godt fruchtich mann, allen luden gudt
lich tho spreckenn, hadde de gestlickenn ser leff, gaff
gerne denn armenn, Itenn he losede midt
sinenn gelde, van den jnwanrenn des landes
ene brugge auer dat wather, lede dar by einen tolle
vnd settede dat men den broderenn alle jar zo malidt
dar van geuenn scholde
he hadde sines Closters so grote sorge vnd vpsicht
dat he allene jn sinenn dele alle gebrecke siner vor
faderenn vor fulde
Dat Biscopdom, prouestie vnd dat Munster was
alszo vorwillich, des kriges haluenn, hertoch Berendes
vnd der vngelouigenn, dat men dar kume einen
armen Minschenn konde vindenn, Wenthe dar
was jm stifte grodt Armodt, de de heiden gemaket
haddenn ://:
[Rand: Jnne 16 · [Rand: Dom]
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 16r

en holtenn kloster Alszo vnwannus alszo sin ampte, beide buthen vnd tho hus hadde vull gedaenn sterff he Anno 1029 6 Calend februa, 2 jndict, vnd warth begrauen Lby sine vor wader [Abbildung] 13 De dorteyde Bisschop

Libentius II. (1029 bis 1032) - 13. Bischof

Libentus 2. de sat by 4 jarenn disse was des anderenn libenij neue, vnd entfenck midt gunste der keiserinne Giselenn, de Regalia, van Conrado 2 Ertze, van pawest Johanne 19 he was ein endtfoldich, rechtferdich vnd godt fruchtich mann, allen luden gudt lich tho spreckenn, hadde de gestlickenn ser leff, gaff gerne denn armenn, Itenn he losede midt sinenn gelde, van den jnwanrenn des landes ene brugge auer dat wather, lede dar by einen tolle vnd settede dat men den broderenn alle jar zo malidt dar van geuenn scholde

he hadde sines Closters so grote sorge vnd vpsicht dat he allene jn sinenn dele alle gebrecke siner vor faderenn vor fulde

Dat Biscopdom, prouestie vnd dat Munster was alszo vorwillich, des kriges haluenn, hertoch Berendes vnd der vngelouigenn, dat men dar kume einen armen Minschenn konde vindenn, Wenthe dar was jm stifte grodt Armodt, de de heiden gemaket haddenn ://:

[Rand: Jnne 16 · [Rand: Dom]

Fol. 16v

Faksimile, Fol. 16v
Jnn dissenn tidenn, was S. Turgodt de bischop
lange tidt mit libentio tho Bremen, de predigen
vnde arbeidende, de warth gans vth settich, vnd vor
bleff sine besten dach ant groter gedult, thom leste
nam he ene saligen ende, vnd warth begrauen
S. peters Munster, do weren dar mit libentio
de sulue predigers, de junge oder, Sifridus
vth Swedenn, Rodolphus vth norwegenn, de
seden libentio, wo dat godt almechtich sin worth
auer dat volck seer vormerde, vnd groth dar by
dede de dachlickes bekerdt worden, de libentius
na sinen vormoge wedder vth sande, tho prediger
In der tidt Hinrici des keisers, wande Hinricus
de kale, vp dem slate tho de, desulue was
sacht modich vnd fram vnd hadde eine frowenn
de hete Hildegarda, de hadde einen sone tho hope de
was canonick tho Hildensem, disse warth ant der
sinen van der papheit mit almissen geloset,
sulue makede tho desses libentij, genomet hinricu
tidenn, van dem slate herssefelde ein closter van
Slerkenn, welck tho vorenn van hertoch Beren
vann Sassen, vnd libentio & warth vor vorstoret
he kosse sick drie auer ant lande ornamentenn,
vnd anderenn guderenn, dat he alle der kerckenn
gaff, disse Hinricus hadde 2 sons, einen Siuerdt
de Stade buwede, vnd Greue Tiaderick, de
worden allebeide van den zerouerenn wech geforeth
vnd en ere borch affgewonnen de broder als se
en henne vorden, was he ant de voten slathen
quam in einen vyscher scheppen, vnd warth alszo
Greuenn vnd vorloszet, vnd de barbare houen
Bremenn seende de hande aff, dem anderenn
broder leden se mannige pine an, Mutilatus de
alszo endtfordt was, vnd wedder los ge worden, de
vxorem duxit de Bundes, et genuit ipsum filium, frater suo junior [...]
[...] [...] et quondam Rodolphi [...]
[...], [...] fuit.. [...] fol. 54
[Rand:,. o. Arp. anno 930.]
[Rand: Libentius Episcopus. ob. 1013.]
[Rand: Anno 933]

Jnn dissenn tidenn, was S. Turgodt de bischop lange tidt mit libentio tho Bremen, de predigen vnde arbeidende, de warth gans vth settich, vnd vor bleff sine besten dach ant groter gedult, thom leste nam he ene saligen ende, vnd warth begrauen S. peters Munster, do weren dar mit libentio de sulue predigers, de junge oder, Sifridus vth Swedenn, Rodolphus vth norwegenn, de seden libentio, wo dat godt almechtich sin worth auer dat volck seer vormerde, vnd groth dar by dede de dachlickes bekerdt worden, de libentius na sinen vormoge wedder vth sande, tho prediger

In der tidt Hinrici des keisers, wande Hinricus de kale, vp dem slate tho de, desulue was sacht modich vnd fram vnd hadde eine frowenn de hete Hildegarda, de hadde einen sone tho hope de was canonick tho Hildensem, disse warth ant der sinen van der papheit mit almissen geloset, sulue makede tho desses libentij, genomet hinricu tidenn, van dem slate herssefelde ein closter van Slerkenn, welck tho vorenn van hertoch Beren vann Sassen, vnd libentio & warth vor vorstoret he kosse sick drie auer ant lande ornamentenn, vnd anderenn guderenn, dat he alle der kerckenn gaff, disse Hinricus hadde 2 sons, einen Siuerdt de Stade buwede, vnd Greue Tiaderick, de worden allebeide van den zerouerenn wech geforeth vnd en ere borch affgewonnen de broder als se en henne vorden, was he ant de voten slathen quam in einen vyscher scheppen, vnd warth alszo Greuenn vnd vorloszet, vnd de barbare houen Bremenn seende de hande aff, dem anderenn broder leden se mannige pine an, Mutilatus de alszo endtfordt was, vnd wedder los ge worden, de

vxorem duxit de Bundes, et genuit ipsum filium, frater suo junior [...] [...] [...] et quondam Rodolphi [...] [...], [...] fuit.. [...] fol. 54

[Rand:,. o. Arp. anno 930.]

[Rand: Libentius Episcopus. ob. 1013.] [Rand: Anno 933]

Fol. 17r

Faksimile, Fol. 17r
Rudolphus Sueuie dux electus fuit anno 1077. tenuit anno 1080.
17
der grote drake vnde se nam eine fruwen
vann Brieren, Mydt welcker se einen sone
krech, geheten Sifridus vnd als sin broder
dorch was sunder arueun, do nam Gifridus
eine fruwenn, geheten adela, de krech der na grund
luder, de vann adelheit Rodolphi des hertogen
sin, vnd nicht odonen de ersten, de warth
greff wardt, de siner tidt, warth de Graueschop
gegeuenn der kerckenn tho Bremen, vnd dar van tho
lene entfangen, hertoch Bernd vnd Teotmarus
deden der kerckenn tho Bremenn vele gudes, vnd
geuenn al oren schat dar tho, dat quam ock mede tho
van S Emme, de de jn tho Bremen
sere leff hadde, de was minwerckes van desserbart
bischops tho padeborn suster vnd greue luders frowe,
welcker hertog Bennonis broder was, Disse Emme
hadde grodt gudt, van arffgude, vnd ock jn reden
gude, alszo suluer vnd goldt 2 welckes se alle by
na der kerckenn tho Bremen gaff, de se ser leff hadde,
dar se ock begrauenn licht, Se gaff ock der stadt
eine grote wische vnd weide, welckes de borger weide
het, vp welkerer, de beste nene noth hebbenn, van
brinsenn, wopszenn offte flegenn, vnd dith was
Anno 1032
Jm suluenn jare, begann Libentius kranck
tho werdenn, de S Bartolomeus feste dede he 2
missenn vnd do de salter vthe was, ginck he
frolick tom herenn 13 jndict · 8 Calene · 17 ·
[Rand: Ludewig comes Transalbins ... fuit ... Henricus ... Conradus Salicus 1085]
[Rand: Ludewig anno ... Henricus ... Ludgerus Comes frater ...]

Rudolphus Sueuie dux electus fuit anno 1077. tenuit anno 1080. 17 der grote drake vnde se nam eine fruwen vann Brieren, Mydt welcker se einen sone krech, geheten Sifridus vnd als sin broder dorch was sunder arueun, do nam Gifridus eine fruwenn, geheten adela, de krech der na grund luder, de vann adelheit Rodolphi des hertogen sin, vnd nicht odonen de ersten, de warth greff wardt, de siner tidt, warth de Graueschop gegeuenn der kerckenn tho Bremen, vnd dar van tho lene entfangen, hertoch Bernd vnd Teotmarus deden der kerckenn tho Bremenn vele gudes, vnd geuenn al oren schat dar tho, dat quam ock mede tho van S Emme, de de jn tho Bremen sere leff hadde, de was minwerckes van desserbart bischops tho padeborn suster vnd greue luders frowe, welcker hertog Bennonis broder was, Disse Emme hadde grodt gudt, van arffgude, vnd ock jn reden gude, alszo suluer vnd goldt 2 welckes se alle by na der kerckenn tho Bremen gaff, de se ser leff hadde, dar se ock begrauenn licht, Se gaff ock der stadt eine grote wische vnd weide, welckes de borger weide het, vp welkerer, de beste nene noth hebbenn, van brinsenn, wopszenn offte flegenn, vnd dith was Anno 1032

Jm suluenn jare, begann Libentius kranck tho werdenn, de S Bartolomeus feste dede he 2 missenn vnd do de salter vthe was, ginck he frolick tom herenn 13 jndict · 8 Calene · 17 ·

[Rand: Ludewig comes Transalbins ... fuit ... Henricus ... Conradus Salicus 1085]

[Rand: Ludewig anno ... Henricus ... Ludgerus Comes frater ...]

Fol. 17v

Faksimile, Fol. 17v
14
de vertheinde Bischop

Hermann von Bremen (1032 bis 1035) - 14. Bischof

Hermannus sat kume 3 jar, de entfenck
dem staff van conrado 2, denn Manthell van
benedictos he warth gekarenn van dem kore
tho haluerstadt, vnde was dar prawest,
Ein Mann van groter Simpelheit, dar vmb,
warth he lichtlikenn bedragenn, van sinenn jn
he visiterde sine kerckenn selden he quam eins vnde
sinem here tho hamborch vnd schinde dat landt dar
vmelanck gelick oft idt ome nicht tho horde
He hadde einenn man, geheten Macco, dat was
sin vicedominus, de hadde Eddellude tho Cappellane
alszo wodoricus, vnd swidergens
warth no Bischop tho Bamberch, vnd dar na pawst
tho Rome, de Subdiacon Hermanni, de hete albinus
vnd warth noch Bischop tho Bremen
Disse hermannus, vor nedder allent wath he anstaen
wandt
To dusser tidt, krigede de keiser Conradus jegen de
palenn vnd brachte ock de wenden tho gehorsam
welckeres landes forsten, Anatrog vnd Gneue
heiden werenn, vnde do sick bekerdenn, otto an
de drudde sone Mistriuoj, der andre, als Gneus
vnde anatrog broder, was ein bosze Cristenn, de
haluenn warth iij he van einen Sassen vmme
gebracht, der veles vngeluckes in orsacke was, wo
he hadde einen sone, de ginck jm Munster tho
lunenborch tho schole, Alsze disse sines vaders dorch
vor nam leet he de lere vnd gestlickeit varenn
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 17v

14 de vertheinde Bischop

Hermann von Bremen (1032 bis 1035) - 14. Bischof

Hermannus sat kume 3 jar, de entfenck dem staff van conrado 2, denn Manthell van benedictos he warth gekarenn van dem kore tho haluerstadt, vnde was dar prawest,

Ein Mann van groter Simpelheit, dar vmb, warth he lichtlikenn bedragenn, van sinenn jn he visiterde sine kerckenn selden he quam eins vnde sinem here tho hamborch vnd schinde dat landt dar vmelanck gelick oft idt ome nicht tho horde

[Abbildung] He hadde einenn man, geheten Macco, dat was sin vicedominus, de hadde Eddellude tho Cappellane alszo wodoricus, vnd swidergens warth no Bischop tho Bamberch, vnd dar na pawst tho Rome, de Subdiacon Hermanni, de hete albinus vnd warth noch Bischop tho Bremen

Disse hermannus, vor nedder allent wath he anstaen wandt To dusser tidt, krigede de keiser Conradus jegen de palenn vnd brachte ock de wenden tho gehorsam welckeres landes forsten, Anatrog vnd Gneue heiden werenn, vnde do sick bekerdenn, otto an de drudde sone Mistriuoj, der andre, als Gneus vnde anatrog broder, was ein bosze Cristenn, de haluenn warth iij he van einen Sassen vmme gebracht, der veles vngeluckes in orsacke was, wo he hadde einen sone, de ginck jm Munster tho lunenborch tho schole, Alsze disse sines vaders dorch vor nam leet he de lere vnd gestlickeit varenn

Fol. 18r

Faksimile, Fol. 18r
18 roff wech vnd vorstorde de ganszenn Cristenheit, dar
wendt landt, do toch de keiser jegenn, se, als se werde
dat stedekenn jn wendtlandt gelegenn vor stordt hadden,
vnd brachte se wedder tho gehorsam, Als de keiser nu
allendt haluenn frede hadde gemaket, lest he sinenn
sone hinricum tho einen keiser na sinem dode settedenn, vnd
starff kortes dar na vnd wurth tho Spir begrauenn,
jnn, denn Nigenn dhom, den he gebuweth hadde,
Hermannus schaffede nicht sunderges, auerst he brachte
erstenn Gundonenn den sang mester tho Bremenn, midt
welckes an wisinge he den sang vnd Closterlicke lere
anrichtede dat allene van sinenn besten wercken was
Dar na leth he dat breckenn dat olde bedehus S
michgelis, vnd nam daruth de de ligamme siner
forfaderenn, als, adalldagy, hoͤren, vnd Reinwardi,
vnd leth se bewarenn vor dem Richtestole jm dome
Hermannus ginck ein grodt werck an, vnd wolde
de stadt vann Bremenn bemurenn, auerst he starff
dar auer, als kume dat fundamenthe dar van gelecht
was · 4 Calend · octob · anno 1035 · vnd warth
begrauenn midden den Core :/:
15
de vofteinde Bischop

Adalbrand (Bezelin) (1035 bis 1043) - 15. Bischof

Beselinus, ofte alabrandus gehetenn sat
tein iar, he warth genamenn vann
dem Core tho Collenn, Ein man ge
szireth jn allenn dogedenn, vnd denn
ludenn lefflick, he endt fenck de Ertze
Faksimile, Fol. 18r

18 roff wech vnd vorstorde de ganszenn Cristenheit, dar wendt landt, do toch de keiser jegenn, se, als se werde dat stedekenn jn wendtlandt gelegenn vor stordt hadden, vnd brachte se wedder tho gehorsam, Als de keiser nu allendt haluenn frede hadde gemaket, lest he sinenn sone hinricum tho einen keiser na sinem dode settedenn, vnd starff kortes dar na vnd wurth tho Spir begrauenn, jnn, denn Nigenn dhom, den he gebuweth hadde,

Hermannus schaffede nicht sunderges, auerst he brachte erstenn Gundonenn den sang mester tho Bremenn, midt welckes an wisinge he den sang vnd Closterlicke lere anrichtede dat allene van sinenn besten wercken was

Dar na leth he dat breckenn dat olde bedehus S michgelis, vnd nam daruth de de ligamme siner forfaderenn, als, adalldagy, hoͤren, vnd Reinwardi, vnd leth se bewarenn vor dem Richtestole jm dome

Hermannus ginck ein grodt werck an, vnd wolde de stadt vann Bremenn bemurenn, auerst he starff dar auer, als kume dat fundamenthe dar van gelecht was · 4 Calend · octob · anno 1035 · vnd warth begrauenn midden den Core :/:

15 de vofteinde Bischop

Adalbrand (Bezelin) (1035 bis 1043) - 15. Bischof

Beselinus, ofte alabrandus gehetenn sat tein iar, he warth genamenn vann dem Core tho Collenn, Ein man ge szireth jn allenn dogedenn, vnd denn ludenn lefflick, he endt fenck de Ertze

Fol. 18v

Faksimile, Fol. 18v
  1. vann Benedicto 9 vnd de Regella vann Conrado 2
  2. he warth gewiegt vann welbischopenn, vnd van 7
  3. bischopenn tho hamborch midt grother ere de gefordt
  4. disse alabrandus was midt allen ludenn, wo men
  5. eine hebbenn wolde, vnd was besunderenn der geistlick
  6. eith so genegeth, dat he nicht liden mochte, dat men
  7. jenigenn van iij quadt worth tho sprack
  8. S vorniede dat Closter by deme dome vnd settede
  9. den Canonikenn der erstenn tafelenn do was de
  10. prouene noch kleine, vnd settede dat men denn
  11. broderenn en widt brodt geuenn scholde, van sinent
  12. wegenn, van rechte den he dar tho gaff, bauen
  13. de dartich Maltidenn de he dar tho gesettet hadde, vnd
  14. des sondages scholde men jewelicken dubbelde prouenn
  15. geuenn, vnd settede ock den broderenn win tho den
  16. ckende jegenn ere gewanheit, dat he ock syn leuendt
  17. lanck fullenbrachte, do he de tafeln ordinerdet hadde
  18. do kerde he sick tho den Closter binn dome, vnd
  19. buwede dat klar stenenn wath tho vorenn holt was, jn
  20. einer verkanttenn forme, Midt velen kamerenn
  21. gedeleth vnd schone an tho sende
  22. Dar na buwede he der stadt murenn tho Bremen,
  23. de Hermannus synn vorfader begint hadde
  24. Dar na settede he tho dem gebuwete tho hamborch
  25. midt ganszer leue sines herenn, dar haddenn
  26. vnwannus vnd hertog Berndt, ein eddell Closter
  27. gebuweth van holte, na der slachtinge der wenden,
  28. auerst Beselinus was de erste van allenn de
  29. de kerckenn de dar was gebuweth jn de ere vnser
  30. leuenn fruwenn, jn verkenter forne, van stenen
  31. gebuweth heft, vnd mackede ock ein stenhus midt
  32. tornenn vnd werenn, woll bewaredt, vnd vme

vann Benedicto 9 vnd de Regella vann Conrado 2 he warth gewiegt vann welbischopenn, vnd van 7 bischopenn tho hamborch midt grother ere de gefordt disse alabrandus was midt allen ludenn, wo men eine hebbenn wolde, vnd was besunderenn der geistlick eith so genegeth, dat he nicht liden mochte, dat men jenigenn van iij quadt worth tho sprack

S vorniede dat Closter by deme dome vnd settede den Canonikenn der erstenn tafelenn do was de prouene noch kleine, vnd settede dat men denn broderenn en widt brodt geuenn scholde, van sinent wegenn, van rechte den he dar tho gaff, bauen de dartich Maltidenn de he dar tho gesettet hadde, vnd des sondages scholde men jewelicken dubbelde prouenn geuenn, vnd settede ock den broderenn win tho den ckende jegenn ere gewanheit, dat he ock syn leuendt lanck fullenbrachte, do he de tafeln ordinerdet hadde do kerde he sick tho den Closter binn dome, vnd buwede dat klar stenenn wath tho vorenn holt was, jn einer verkanttenn forme, Midt velen kamerenn gedeleth vnd schone an tho sende

Dar na buwede he der stadt murenn tho Bremen, de Hermannus synn vorfader begint hadde

Dar na settede he tho dem gebuwete tho hamborch midt ganszer leue sines herenn, dar haddenn vnwannus vnd hertog Berndt, ein eddell Closter gebuweth van holte, na der slachtinge der wenden, auerst Beselinus was de erste van allenn de de kerckenn de dar was gebuweth jn de ere vnser leuenn fruwenn, jn verkenter forne, van stenen gebuweth heft, vnd mackede ock ein stenhus midt tornenn vnd werenn, woll bewaredt, vnd vme

Fol. 19r

Faksimile, Fol. 19r
19
siner leue willenn, mackede hertoch Berendt van
Sassenn, dar ock iij hus by, Beselinus bernurde
hamborch ock, alszo he tho vorenn Bremen gedan hadde
Jn der tidt was albrandus flitich jn siner predikende
vnd ordinerde van sinen capellanen, Rodolphus
tho Sleswick, Abelinus tho wenden, van der Chore
tho Bremenn vnd Ripenn
Jn der suluenn tidt was auer der elue, vnd jn
gantzenn ricke sick frede, der wenden fursten antrog
Bruno vnd Racibor quemen midt freden tho hamborch,
vnd werenn dar midt alabrando, vnd hertogen Berendt,
alszo dat de Bischop vmme de Cristen gelouen, vnde de
hertoch ene vnd jm folcke sere arbeidede
Jn disser tidt vormide Bischop herman van Collenn,
ein olde klage vp Bremen alszo dat de bischop scholde
en suffraganeus wesen der kerckenn tho Collenn
Jn dusse tidt, alszo Koninck Eryck van norwegen
jn engelandt wolde, kerde he midt sinem schepe
jn hadeler landt, des fingen ene alabrandes ridder,
vnd brachtenn eine gefangenn vor den Bischop, de
vnd fenck ene midt grothenn erenn, brachte ene
tho Bremenn, vnd begauede ene hochlickenn, dar
na ledt he en midt frede wedder jn sin ricke ten,
welcker alszo he wedder tho hus quam, sede he van
der konincklickenn werde des bischops, vnd van
deme schatte der kerckenn, vnd lauede en sere, wo
dat he iij sin here, beide van persone vnd wercken
were, dar ene warth he ock van hertoch Berende
vnd sinenn broder Teotmaro ser ge eredt, vnd stillede
ock midt siner wisheit, de houerdie vnder des
merggreuenn19

19

siner leue willenn, mackede hertoch Berendt van Sassenn, dar ock iij hus by, Beselinus bernurde hamborch ock, alszo he tho vorenn Bremen gedan hadde

Jn der tidt was albrandus flitich jn siner predikende vnd ordinerde van sinen capellanen, Rodolphus tho Sleswick, Abelinus tho wenden, van der Chore tho Bremenn vnd Ripenn

Jn der suluenn tidt was auer der elue, vnd jn gantzenn ricke sick frede, der wenden fursten antrog Bruno vnd Racibor quemen midt freden tho hamborch, vnd werenn dar midt alabrando, vnd hertogen Berendt, alszo dat de Bischop vmme de Cristen gelouen, vnde de hertoch ene vnd jm folcke sere arbeidede

Jn disser tidt vormide Bischop herman van Collenn, ein olde klage vp Bremen alszo dat de bischop scholde en suffraganeus wesen der kerckenn tho Collenn

Jn dusse tidt, alszo Koninck Eryck van norwegen jn engelandt wolde, kerde he midt sinem schepe jn hadeler landt, des fingen ene alabrandes ridder, vnd brachtenn eine gefangenn vor den Bischop, de vnd fenck ene midt grothenn erenn, brachte ene tho Bremenn, vnd begauede ene hochlickenn, dar na ledt he en midt frede wedder jn sin ricke ten, welcker alszo he wedder tho hus quam, sede he van der konincklickenn werde des bischops, vnd van deme schatte der kerckenn, vnd lauede en sere, wo dat he iij sin here, beide van persone vnd wercken were, dar ene warth he ock van hertoch Berende vnd sinenn broder Teotmaro ser ge eredt, vnd stillede ock midt siner wisheit, de houerdie vnder des merggreuenn19

Fol. 19v

Faksimile, Fol. 19v
Jn der tidt quemenn quemenn serouers vp de
wesser wenthe tho der leszenn, vnd vor doruenn
dat landt all vmme, auerst de Bremers weren vp
vnd jagedenn se, so tho schepe dat dar nicht vele van
leuendich wech quemenn
In der tidt regerde koninck Magnus, leuers
sone vann Dennemarcken vnd norwegenn, deme
quam alebrandus endtyegenn, vnd hadde jn sinen
here, hertoch Berende van Sassenn, Teotmarunn,
denn Bischop tho hildensenn, de ock ein deene was
vnd rodolphon Bischop tho Sleswick, vnd makede
eine frie, alszo dat de koninck gaff sine suster
Rudolpho, hertoch berendes sone van Sassen
Jnn der tidt starff de Eddelle wedewe, S Eummen
de hadde woll · 40 · jar wedewe gesethenn, vnd hadde
ock eine grothenn schadt tho samende, de sze by na
altomale gegeuenn hadde armenn luden, vnde den
kerckenn, vnd ore ligamme wurth tho bremenn, se
gaff by erenn leuende der kercken tho bremenn grodt
gudt, vnd gaff deme keiser leszenn, dar de keiserinne
Gissele tho der tidt vmme tho Bremenn quam, vnd
dede den broderenn grothe woldath, des gelicken allen
armenn ludenn, vnd toch do midt alebrande na der dutschenn
De dom Vorbrande tho Bremenn
Jn dussenn jare, vor dem lesten jare beselini offt
alabrandi, do brende dat gades hus · S · peters, dat
kloster, vnd dat gansze gebuwete, vnd bleff nichtes
vnd vor brandt, van der oldenn wanninge, Dar
vor brande ock de schatte der kerckenn, vnd alle de
frese, Na der tidt lepenn de broder bisterenn,
buthenn dem Closter, vnd vor lethenn de Regelenn
altomale, de vann den hilgenn federenn vnd tho
forenn van ene ock woll geholdenn wurth, van der
nicht do · S · wilhadt gewiet was, vnd de kercke tho
[Rand: Gisela fuit Conradi salici ao 1044]
[Rand: Anno dat den auerst lede]
[Rand: auerst an Junge Ede ein frese. der haluen ge sin alle sin Er] vnd gudt der kerken tho Bremen, vnd buwete Bischop winaus den dome welten vp ape men.]

Jn der tidt quemenn quemenn serouers vp de wesser wenthe tho der leszenn, vnd vor doruenn dat landt all vmme, auerst de Bremers weren vp vnd jagedenn se, so tho schepe dat dar nicht vele van leuendich wech quemenn

In der tidt regerde koninck Magnus, leuers sone vann Dennemarcken vnd norwegenn, deme quam alebrandus endtyegenn, vnd hadde jn sinen here, hertoch Berende van Sassenn, Teotmarunn, denn Bischop tho hildensenn, de ock ein deene was vnd rodolphon Bischop tho Sleswick, vnd makede eine frie, alszo dat de koninck gaff sine suster Rudolpho, hertoch berendes sone van Sassen

Jnn der tidt starff de Eddelle wedewe, S Eummen de hadde woll · 40 · jar wedewe gesethenn, vnd hadde ock eine grothenn schadt tho samende, de sze by na altomale gegeuenn hadde armenn luden, vnde den kerckenn, vnd ore ligamme wurth tho bremenn, se gaff by erenn leuende der kercken tho bremenn grodt gudt, vnd gaff deme keiser leszenn, dar de keiserinne Gissele tho der tidt vmme tho Bremenn quam, vnd dede den broderenn grothe woldath, des gelicken allen armenn ludenn, vnd toch do midt alebrande na der dutschenn

De dom Vorbrande tho Bremenn

Jn dussenn jare, vor dem lesten jare beselini offt alabrandi, do brende dat gades hus · S · peters, dat kloster, vnd dat gansze gebuwete, vnd bleff nichtes vnd vor brandt, van der oldenn wanninge, Dar vor brande ock de schatte der kerckenn, vnd alle de frese, Na der tidt lepenn de broder bisterenn, buthenn dem Closter, vnd vor lethenn de Regelenn altomale, de vann den hilgenn federenn vnd tho forenn van ene ock woll geholdenn wurth, van der nicht do · S · wilhadt gewiet was, vnd de kercke tho

[Rand: Gisela fuit Conradi salici ao 1044] [Rand: Anno dat den auerst lede]

[Rand: auerst an Junge Ede ein frese. der haluen ge sin alle sin Er] vnd gudt der kerken tho Bremen, vnd buwete Bischop winaus den dome welten vp ape men.]

Fol. 20r

Faksimile, Fol. 20r
20
Bremenn erst gestichtedt warth, tho dem ende alabrandi
do de kercke hadde gestaenn 270 jar vnd brande 3109 de[?]
September
Jn der suluenn tidt scholde beselinus jnn freslandt
thenn, auerst alszo he horde dat de kercke gebrant
was, do kerde he wedder vmme, vnd ledt dat funda
mente leggenn, des anderenn jars, na der grote
vnd lenge, ock gestalt der kercken tho Collen,
hadde he gekennth so hadde gelouet, so hadde he jn
korthenn jaren dat werck vullen bracht, wenthe
he was oldt van jarenn, vnd lede sinenn flidt
jn gebuw des tempels, vnd brachte jn deme sommer,
vorth dat fundamente, piler vnd wende, dat men
se hoch sach bauen vnde
Anno 1043, do de winter vorgangen was vnd
paskenn anstundt, ginck alebrandu vor den guden
donnerdage van der kercken tho Schermeke, barueth
wenthe tho Bremen, alsze he rede midt dem kolde
beuangenn was, so warth he vorth tho wather genamen,
tho der kerckenn tho Buckenn, dar leuede he noch 7
dage, vnd starff · 7 · Cal. Maij · ii Bin
ligam worth begrauenn Midden jm dome den he
funderth hadde vnde worth van Bucken midt groten
horende geforth na bremen
[Abbildung]
18
de Sosteinde bischop

Adalbert I. (1043 bis 1072) - 16. Bischof

Albertus de sadt 30 jar, vnde entfenck
denn staff vann Keiser hinrike dem
drudden, vnde denn manthell van Bene
dicto 9 he warth tho ackenn gewieth, dar
de keiser jegenn wardich was midt sinen
forstenn dar ock 12 Bischope jegen wardich
werenn disse was szer edder van geborthe
Fuderici Palatini Saxoniae frater. Chron. Seth. f. 630. Cum
metropol. l. 5. c. 6. f. 123.
20

20

Bremenn erst gestichtedt warth, tho dem ende alabrandi do de kercke hadde gestaenn 270 jar vnd brande 3109 de[?] September Jn der suluenn tidt scholde beselinus jnn freslandt thenn, auerst alszo he horde dat de kercke gebrant was, do kerde he wedder vmme, vnd ledt dat funda mente leggenn, des anderenn jars, na der grote vnd lenge, ock gestalt der kercken tho Collen, hadde he gekennth so hadde gelouet, so hadde he jn korthenn jaren dat werck vullen bracht, wenthe he was oldt van jarenn, vnd lede sinenn flidt jn gebuw des tempels, vnd brachte jn deme sommer, vorth dat fundamente, piler vnd wende, dat men se hoch sach bauen vnde

Anno 1043, do de winter vorgangen was vnd paskenn anstundt, ginck alebrandu vor den guden donnerdage van der kercken tho Schermeke, barueth wenthe tho Bremen, alsze he rede midt dem kolde beuangenn was, so warth he vorth tho wather genamen, tho der kerckenn tho Buckenn, dar leuede he noch 7 dage, vnd starff · 7 · Cal. Maij · ii Bin ligam worth begrauenn Midden jm dome den he funderth hadde vnde worth van Bucken midt groten horende geforth na bremen [Abbildung] 18 de Sosteinde bischop

Adalbert I. (1043 bis 1072) - 16. Bischof

Albertus de sadt 30 jar, vnde entfenck denn staff vann Keiser hinrike dem drudden, vnde denn manthell van Bene dicto 9 he warth tho ackenn gewieth, dar de keiser jegenn wardich was midt sinen forstenn dar ock 12 Bischope jegen wardich werenn disse was szer edder van geborthe Fuderici Palatini Saxoniae frater. Chron. Seth. f. 630. Cum metropol. l. 5. c. 6. f. 123.

20

Fol. 20v

Faksimile, Fol. 20v
  1. vnde was tho vorenn prawest tho halberstadt, he was
  2. van scheper memorienn, vnd wolberedeth, he gaff veleuer
  3. wen he nam, he was kusck, schone vnd milde, he be
  4. wisede den armen godt, grothe ormodicheit, des gelicken
  5. den armenn pelegrymenn
  6. Der forstenn der werlth vnd des gelickenn, wolde he sick
  7. nicht otmodigen
  8. Jn dem ersten do he gewieth was, vnd sach dat werck der
  9. kerckenn an, dat dat groth macht vnd kost behouede, leth
  10. he de murenn der stadt tho Bremenn, de van sinen forfader
  11. beginneth was, wedder vp nemenn, vnd ledt den sten
  12. bringenn tho dem tempell, do leth he ock wedder dall
  13. breckenn, den stenen torne midt den 7 kameren, vnde
  14. ledt ock dat kloster dat van houenstenen gebuweth was, dall
  15. breckenn, vnd hadde nenes dinges mer gebreck, wen
  16. papheit vnde stenes, vnd dat sin vor vader vnd vorgenger
  17. na der kerckenn tho Collenn beginneth hadde, dat wolde
  18. he vormerenn vnd buwenn, na dem husze tho Bremenn
  19. Anno 1046 toch keiser hinrick in jtalienn vnd warth van
  20. dem Romerenn vredelickenn entfangenn, vnd settede aff
  21. 3 pawest Benedicti 9 Gregorium 6 vnde Siluestru 3
  22. vnde settede tho einen pawest Clemens, den anderen
  23. bischop to Bauenbarch, dat en gebarender Sasse was, vnd
  24. hinrici Canseler was geweszenn, van welckenn he vnd
  25. sin frowe, wordenn gebenedieth in der keiszerlicken benedi
  26. enge, jn den Sinodo dar de dre pawest worden aff gesettet
  27. was mede Albertus Bischop tho bremenn vmme welckes
  28. bede willenn, pawest Swidegerus, de do Clemens wurth
  29. genometh, vornigede vnd confirmerde alle de preueleia de
  30. der kercken tho Bremenn vnd hamborch van sinenn
  31. vor vaderen vor leneth werenn
  32. Anno 1049 dat was des Bischopes 7 jar do was dat
  33. hogeste althar, des bedechuses gemaket, vnd gewieth, in
  34. der ere vnser leuenn frowenn, jn der wester siden, jn
  35. der ere S peters leth he maken dat ander althar vnd wien

vnde was tho vorenn prawest tho halberstadt, he was van scheper memorienn, vnd wolberedeth, he gaff veleuer wen he nam, he was kusck, schone vnd milde, he be wisede den armen godt, grothe ormodicheit, des gelicken den armenn pelegrymenn

Der forstenn der werlth vnd des gelickenn, wolde he sick nicht otmodigen

Jn dem ersten do he gewieth was, vnd sach dat werck der kerckenn an, dat dat groth macht vnd kost behouede, leth he de murenn der stadt tho Bremenn, de van sinen forfader beginneth was, wedder vp nemenn, vnd ledt den sten bringenn tho dem tempell, do leth he ock wedder dall breckenn, den stenen torne midt den 7 kameren, vnde ledt ock dat kloster dat van houenstenen gebuweth was, dall breckenn, vnd hadde nenes dinges mer gebreck, wen papheit vnde stenes, vnd dat sin vor vader vnd vorgenger na der kerckenn tho Collenn beginneth hadde, dat wolde he vormerenn vnd buwenn, na dem husze tho Bremenn

Anno 1046 toch keiser hinrick in jtalienn vnd warth van dem Romerenn vredelickenn entfangenn, vnd settede aff 3 pawest Benedicti 9 Gregorium 6 vnde Siluestru 3 vnde settede tho einen pawest Clemens, den anderen bischop to Bauenbarch, dat en gebarender Sasse was, vnd hinrici Canseler was geweszenn, van welckenn he vnd sin frowe, wordenn gebenedieth in der keiszerlicken benedi enge, jn den Sinodo dar de dre pawest worden aff gesettet was mede Albertus Bischop tho bremenn vmme welckes bede willenn, pawest Swidegerus, de do Clemens wurth genometh, vornigede vnd confirmerde alle de preueleia de der kercken tho Bremenn vnd hamborch van sinenn vor vaderen vor leneth werenn

Anno 1049 dat was des Bischopes 7 jar do was dat hogeste althar, des bedechuses gemaket, vnd gewieth, in der ere vnser leuenn frowenn, jn der wester siden, jn der ere S peters leth he maken dat ander althar vnd wien

Fol. 21r

Faksimile, Fol. 21r
21
Vnder welckes tidenn lest menn dat de olde doem sy gemaket
Dat werck bleff vngeendeth, woll jn dat 24 jar albertus
vann groter beswarnis vnde hinder, de dem Ertzebischope
lach dar na wurdenn de wendt gewitthet, vnde wester
kunst gewirth jn S. andreas ere, vnd do albertus sach
dat de hertoch vann Sassen, de kerckenn vor nedderde de
sin vor vader adaldagus hadde gewieth, do arbeidede he
midt allenn flite dar na, dat he der kerckenn mochte sinen,
so dat dar noch hertoch, noch Greue, noch nemandt jeniger
lege gerechticheit jn sinenn stifte hebbenn scholde dar hateden
se ene ser vmme, vnde hetedenn ene vor reder vnd
vorsperer des landes, do kerde he sick an den keiser
vmme hulpe vnde dede vele arbeides, vaken vnde vele
jn des keiszers werue, dat idt dem Ricke wonderde
Anno 1050 do albertus quam vth jtalienn do brochte he
den keiser Hinrick mede tho Bremen, dat he de karckenn
scholde szenn vnd dat he midt dem koninge van dennema
ock spreckenn mochte, auerst he mende dat he der hertog
vntruwe vor nemenn mochte, vnd tho wethen krigen, alszo
warth de keiser tho Bremen reddelickenn endtfangen, alszo
ome tho behorde, vnd gaff ome dat landt [+freslant by dat stichte to bremen
Als he tho der karckenn quam, dar warth van Teotmaro
belecht, auerst de Bischop beschermede eme, dar vme
warth de Greue van dem keiser tho rechte gesocht, vnd
als he sick des midt kampe wolde entladen do warth
he van einen siner vnder sathen dorch geslagen, welckes
Greuenn dorch sin broder de hertoch, vnd sine kinder
so he hadde, hatedenn, midt einen grothen grimmiger
hat an den Ertzebischop albertun, vnd bewegen ene
dar mede, dat he des dodes Teotmari schuldich scholde
wesenn des he doch vnschuldich was, vnd vorfolgedenn
ene dar vmme swarliken, dar to de sine vnd syne kercken,
vnd dedenn eine alle den vn willen den se konden
21

21

Vnder welckes tidenn lest menn dat de olde doem sy gemaket Dat werck bleff vngeendeth, woll jn dat 24 jar albertus vann groter beswarnis vnde hinder, de dem Ertzebischope lach dar na wurdenn de wendt gewitthet, vnde wester kunst gewirth jn S. andreas ere, vnd do albertus sach dat de hertoch vann Sassen, de kerckenn vor nedderde de sin vor vader adaldagus hadde gewieth, do arbeidede he midt allenn flite dar na, dat he der kerckenn mochte sinen, so dat dar noch hertoch, noch Greue, noch nemandt jeniger lege gerechticheit jn sinenn stifte hebbenn scholde dar hateden se ene ser vmme, vnde hetedenn ene vor reder vnd vorsperer des landes, do kerde he sick an den keiser vmme hulpe vnde dede vele arbeides, vaken vnde vele jn des keiszers werue, dat idt dem Ricke wonderde

Anno 1050 do albertus quam vth jtalienn do brochte he den keiser Hinrick mede tho Bremen, dat he de karckenn scholde szenn vnd dat he midt dem koninge van dennema ock spreckenn mochte, auerst he mende dat he der hertog vntruwe vor nemenn mochte, vnd tho wethen krigen, alszo warth de keiser tho Bremen reddelickenn endtfangen, alszo ome tho behorde, vnd gaff ome dat landt [+freslant by dat stichte to bremen

Als he tho der karckenn quam, dar warth van Teotmaro belecht, auerst de Bischop beschermede eme, dar vme warth de Greue van dem keiser tho rechte gesocht, vnd als he sick des midt kampe wolde entladen do warth he van einen siner vnder sathen dorch geslagen, welckes Greuenn dorch sin broder de hertoch, vnd sine kinder so he hadde, hatedenn, midt einen grothen grimmiger hat an den Ertzebischop albertun, vnd bewegen ene dar mede, dat he des dodes Teotmari schuldich scholde wesenn des he doch vnschuldich was, vnd vorfolgedenn ene dar vmme swarliken, dar to de sine vnd syne kercken, vnd dedenn eine alle den vn willen den se konden 21

Fol. 21v

Faksimile, Fol. 21v
  1. Wanner ock vnde willenn ein falsch frede twischenn
  2. en de was gemaket, so dachtenn do sine kinder, der
  3. oldenn hates, dat ore vader vackenn vnd vele jegen de
  4. kerckenn hadde bedreuenn
  5. Vp dat albertus Bremen gelick makede anderenn stedenn,
  6. stichtede he vann sinenn gude twe prouestien, de einenn
  7. tho S wilhadt dar des suluenn lichann rouwede, de
  8. anderenn tho sante stephane, deme he flitich dede, de
  9. twe mackede he vann anbeginne, de drudden mackede
  10. he to S. pawell vor bremenn van dem gude dat dem
  11. gasthusze tho horde, de verden tho der letzenn, de mackede
  12. he van anderenn gude, de vostenn wolde he macken by
  13. stade, de Sostenn auer der Elue jn Sulenborch, de Souen
  14. beginde he tho aspis jm stifte mindenn, jn einen busche
  15. vp einen berge, de achtede is ene abdige, geheten Corfi
  16. tana ( anders seggen gorsitana) vp der sale jm lande
  17. tho Franckenn, de gestichtedt warth van des Bischops older
  18. ock beginde he vele ander gebuwetes jn anderen steden,
  19. dat jn sinenn tiden wedder vorginck
  20. He sande vacken vnd vele tho dem koninge jndt
  21. Wordenn, vme frundtschop midt ene tho hebbende, vnd
  22. sande ock Mannige breue auer alle Swedenn, Norwegenn
  23. vnd dennemarckenn vnd thom ende des landes, tho to
  24. herdende de bischopers vnd presters, szo jn den landen
  25. wandenn, dat se de kerckenn Cristi truwelick bewarden
  26. vnd de heidenn bekerdenn
  27. In der tidt alsze koninck Erick hadde 4 koninckr
  28. alszo dennemarcke, Norwegenn Engelandt, vnd Sweden
  29. do vor gadt he jn siner wilde gades almechtich, vnd
  30. nam sine Modderenn van sweden tho ene wiffe, do
  31. albertus dat vor nam, sande he tho eine sine legathenn
  32. midt breuenn, vnd straffede eine sere auer der sunde
  33. vnd drouwede eine ser auer der sunde vnd wolde eine
  34. dar vmme jn den ban doenn, do worth de koninck auer
  35. modich, vnd drouede he wolde hamborch, vnd wath dar

Wanner ock vnde willenn ein falsch frede twischenn en de was gemaket, so dachtenn do sine kinder, der oldenn hates, dat ore vader vackenn vnd vele jegen de kerckenn hadde bedreuenn

Vp dat albertus Bremen gelick makede anderenn stedenn, stichtede he vann sinenn gude twe prouestien, de einenn tho S wilhadt dar des suluenn lichann rouwede, de anderenn tho sante stephane, deme he flitich dede, de twe mackede he vann anbeginne, de drudden mackede he to S. pawell vor bremenn van dem gude dat dem gasthusze tho horde, de verden tho der letzenn, de mackede he van anderenn gude, de vostenn wolde he macken by stade, de Sostenn auer der Elue jn Sulenborch, de Souen beginde he tho aspis jm stifte mindenn, jn einen busche vp einen berge, de achtede is ene abdige, geheten Corfi tana ( anders seggen gorsitana) vp der sale jm lande tho Franckenn, de gestichtedt warth van des Bischops older ock beginde he vele ander gebuwetes jn anderen steden, dat jn sinenn tiden wedder vorginck

He sande vacken vnd vele tho dem koninge jndt Wordenn, vme frundtschop midt ene tho hebbende, vnd sande ock Mannige breue auer alle Swedenn, Norwegenn vnd dennemarckenn vnd thom ende des landes, tho to herdende de bischopers vnd presters, szo jn den landen wandenn, dat se de kerckenn Cristi truwelick bewarden vnd de heidenn bekerdenn

In der tidt alsze koninck Erick hadde 4 koninckr alszo dennemarcke, Norwegenn Engelandt, vnd Sweden do vor gadt he jn siner wilde gades almechtich, vnd nam sine Modderenn van sweden tho ene wiffe, do albertus dat vor nam, sande he tho eine sine legathenn midt breuenn, vnd straffede eine sere auer der sunde vnd drouwede eine ser auer der sunde vnd wolde eine dar vmme jn den ban doenn, do worth de koninck auer modich, vnd drouede he wolde hamborch, vnd wath dar

Fol. 22r

Faksimile, Fol. 22r
22
vnmelanck licht wedder vorstorenn, auerst albertus bleff
standt affrich so lange dat de pawest denn koning sine
breue sande, so dat de koning sine modderen vor
Anno 1051 do was by mentz ein Ginodus dar weren
Keiszer Hinrick, pawest leo, Bardo bischop tho mens, Euer-
ardy bischop tho trer, hermannus bischop tho Collen, albe
rtus bischop tho Bremen, Engelarde bischop tho meyborch
vnd vele anderen presters vth fromden landenn, dar
warth de Bischop van Spir beclageth auerspels haluenn,
dar he rechtes vor plach, dar wardt ock vele gehandelth
tho nuttiheit der kerckenn, vnd dar worth der Simo
nie handelinge, vnd der prester vnkuscheit mechtich
vor dometh, den ginck Albertus altomale vor midt
wischeit
Jnn der tidt buwede keiser hinrick gosseler van einem
Jagerhuseen vnd molen husze vnd buwede dar
einn schone pallas, vnd stichtede dar 2 Conuenthe
welck he albartho be voll tho regerende
Jn der tidt starff de godtfruchtige koninck Jacobus
van Swedenn, sine volgede jm Regimente Emunt
ganiell, ein bosze minsche welckenn koning oleff
van siner anien gewann, auerst wo woll he gedoft
was vnd den Cristen gelouenn hedde angenamen fell
he dar doch wedder aff, he hadde by sick einen bischop
gehetenn Osmundus achephal (Dat is sunder houet)
de hadde jm closter tho Bremen jn de schole gegann, dar
was he woll ge holdenn, de he doch alle vorgethen
hadde, vnd toch na rome vme Ertze bischop tho werde
jn Swedenn, welckes ome de pawest weigerde, do
toch he vnd quam bi einen Ertzebischop tho szolouie, de
weide eine tho ene Ertze bischop jn Sweden, do
albertus dat tho wethen wordt, dat osmundus einn
crusze vor sick dregenn ledt, gelick einen Ertszebischope,
do sande he sine legathenn dar henn, dar was manck
adalwardus dom decken tho bremenn, de warth jn sweden
27

22

vnmelanck licht wedder vorstorenn, auerst albertus bleff standt affrich so lange dat de pawest denn koning sine breue sande, so dat de koning sine modderen vor Anno 1051 do was by mentz ein Ginodus dar weren Keiszer Hinrick, pawest leo, Bardo bischop tho mens, Euerardy bischop tho trer, hermannus bischop tho Collen, albe rtus bischop tho Bremen, Engelarde bischop tho meyborch vnd vele anderen presters vth fromden landenn, dar warth de Bischop van Spir beclageth auerspels haluenn, dar he rechtes vor plach, dar wardt ock vele gehandelth tho nuttiheit der kerckenn, vnd dar worth der Simo nie handelinge, vnd der prester vnkuscheit mechtich vor dometh, den ginck Albertus altomale vor midt wischeit

Jnn der tidt buwede keiser hinrick gosseler van einem Jagerhuseen vnd molen husze vnd buwede dar einn schone pallas, vnd stichtede dar 2 Conuenthe welck he albartho be voll tho regerende

Jn der tidt starff de godtfruchtige koninck Jacobus van Swedenn, sine volgede jm Regimente Emunt ganiell, ein bosze minsche welckenn koning oleff van siner anien gewann, auerst wo woll he gedoft was vnd den Cristen gelouenn hedde angenamen fell he dar doch wedder aff, he hadde by sick einen bischop gehetenn Osmundus achephal (Dat is sunder houet) de hadde jm closter tho Bremen jn de schole gegann, dar was he woll ge holdenn, de he doch alle vorgethen hadde, vnd toch na rome vme Ertze bischop tho werde jn Swedenn, welckes ome de pawest weigerde, do toch he vnd quam bi einen Ertzebischop tho szolouie, de weide eine tho ene Ertze bischop jn Sweden, do albertus dat tho wethen wordt, dat osmundus einn crusze vor sick dregenn ledt, gelick einen Ertszebischope, do sande he sine legathenn dar henn, dar was manck adalwardus dom decken tho bremenn, de warth jn sweden 27

Fol. 22v

Faksimile, Fol. 22v
  1. gekarenn tho enenn bischope midt anderen canoni
  2. kenn jn der tidt starff Keiser Daniel[?]
  3. do wordt ene kerll sin mit, tho ene Koninck ge
  4. konenn jn Swedenn, de was en Cristenn
  5. Anno 1052 vnd van der tidt an, so wardt de kercke
  6. tho bremenn ser vor drucket, wente albertus was
  7. in des Rickes sackenn ser vnleddich, na dem, dat
  8. dat ricke do der tidt eine keiserinnen midt einem
  9. klenenn sone hadde, auerst de fursten wolden der
  10. frowenn vnd kindt nicht gehorsam synn, sunder
  11. krigedenn vnder sick, vnd wolden tho lest orenn
  12. koning affsetten midt gewaldt, doch worden sze tho
  13. lest midt stride wedder tho sate gebracht, do worden
  14. albertus vnd anno dutschenn tho Collen Radtgeuers
  15. ge Macket thom ricke, vnd jn oren rade stundt
  16. dat gansze ricke
  17. Anno 1058 do auer ginck koning her aldus jn
  18. norwegenn, jn bosheit alle tiranne he vorstorde
  19. jn norwegenn vele kerckenn vnd ledt vele
  20. cristenn dodenn, de offer vnd schatte de tho sines
  21. broders graue werenn gegeuenn, de gaff he
  22. sine Ridderschop, dar vmme straffede ene albertus
  23. vnd sende tho eme sine legatenn midt breuenn
  24. vnd vor Mande ene sundergen dar tho, dat he
  25. de offer nicht en moste kerenn jn der legenn
  26. proffidt, vnd ock so beschuldigede he ene vmb
  27. de bisschope de jn engelandt vnd welsch landt
  28. werenn geweidt, de van des pawestes wegen,
  29. midt rechte alberto den Bischope tho Bremen, haddenn
  30. geborth tho wiende, tho den legathenn warth de ko-
  31. ning tornich, vnd vor smadede sze, vnd hete se van
  32. sick gan vnd szede, he kende den Ertsze bischop nicht

gekarenn tho enenn bischope midt anderen canoni kenn jn der tidt starff Keiser Daniel[?] do wordt ene kerll sin mit, tho ene Koninck ge konenn jn Swedenn, de was en Cristenn

Anno 1052 vnd van der tidt an, so wardt de kercke tho bremenn ser vor drucket, wente albertus was in des Rickes sackenn ser vnleddich, na dem, dat dat ricke do der tidt eine keiserinnen midt einem klenenn sone hadde, auerst de fursten wolden der frowenn vnd kindt nicht gehorsam synn, sunder krigedenn vnder sick, vnd wolden tho lest orenn koning affsetten midt gewaldt, doch worden sze tho lest midt stride wedder tho sate gebracht, do worden albertus vnd anno dutschenn tho Collen Radtgeuers ge Macket thom ricke, vnd jn oren rade stundt dat gansze ricke

Anno 1058 do auer ginck koning her aldus jn norwegenn, jn bosheit alle tiranne he vorstorde jn norwegenn vele kerckenn vnd ledt vele cristenn dodenn, de offer vnd schatte de tho sines broders graue werenn gegeuenn, de gaff he sine Ridderschop, dar vmme straffede ene albertus vnd sende tho eme sine legatenn midt breuenn vnd vor Mande ene sundergen dar tho, dat he de offer nicht en moste kerenn jn der legenn proffidt, vnd ock so beschuldigede he ene vmb de bisschope de jn engelandt vnd welsch landt werenn geweidt, de van des pawestes wegen, midt rechte alberto den Bischope tho Bremen, haddenn geborth tho wiende, tho den legathenn warth de koning tornich, vnd vor smadede sze, vnd hete se van sick gan vnd szede, he kende den Ertsze bischop nicht

Fol. 23r

Faksimile, Fol. 23r
23
de jenige macht jn norwegenn hadde, den he
allene, dat clagede, albertus den paweste schriftlick
Do sende de pawest Alexander, erſtlick sine breue,
tho deme suluenn koninge vnd gebort eme, dat he
vnd sin bischop, den ertzebischop alberto vicario
des stols tho Rome scholden vnderdanich syn, de breff
ludeth alszo
Alexander, Bischop, knecht der knechte gottes deme
koninge vann dememarck grodt, vnd pauestlicke
benedigenge, dewile gy noch vn wethen groff jm
leuen sin vnd hincket jn der kercklicken ere vnd
lere, So is van noden, dat wy, deme dat Regimente
der kerckenn is beualenn, midt godtliker vorma
ninge jn vackenn visiteren auerst dewile wy vme
des langen weges willenn dat sulue nicht donde
konnen So wetedt, dat wy dat alberto dem Ertsze
bischop tho Bremenn, vnsem vicario altomale fullen
kamenlick beualenn hebben, So heft vns de Ergeno
mpte Erwerdige Bischop vnse legate, jn sinenn
breuenn geclageth, dat juwe Bischope jn juwenn
lande nicht sindt gewieth, edder wedder de Romeschen
preuelegenn, Midt gelde jn engelandt offte jtalien
boslick gewieth sindt, dar vmme wy jn manen van
autoriteten S. peters vnd paweles, so gy deme stole
tho Rome vnderdanige Reuerentie plichtich sin tho
bewiszende Alszo doeth, vnd bewiseth vnsenn Erwerdige
vicario, den Ertszebischoppe tho Bremenn de vnser
macht dar jnne brucket, plichtige vnderdanigheit
Datum 2
Do he dith jn norwegenn vme gedreuenn hadde
midt grotem arbeide, do began he sick wedder tho
beffruchtende, midt den he tho foren vortornedt hadde
vmme sine Modderenn, de he tho en wyffe hadde, wente
he wuste woll wen he den koninck tho frunde hadde
23

23

de jenige macht jn norwegenn hadde, den he allene, dat clagede, albertus den paweste schriftlick Do sende de pawest Alexander, erſtlick sine breue, tho deme suluenn koninge vnd gebort eme, dat he vnd sin bischop, den ertzebischop alberto vicario des stols tho Rome scholden vnderdanich syn, de breff ludeth alszo Alexander, Bischop, knecht der knechte gottes deme koninge vann dememarck grodt, vnd pauestlicke benedigenge, dewile gy noch vn wethen groff jm leuen sin vnd hincket jn der kercklicken ere vnd lere, So is van noden, dat wy, deme dat Regimente der kerckenn is beualenn, midt godtliker vorma ninge jn vackenn visiteren auerst dewile wy vme des langen weges willenn dat sulue nicht donde konnen So wetedt, dat wy dat alberto dem Ertsze bischop tho Bremenn, vnsem vicario altomale fullen kamenlick beualenn hebben, So heft vns de Ergeno mpte Erwerdige Bischop vnse legate, jn sinenn breuenn geclageth, dat juwe Bischope jn juwenn lande nicht sindt gewieth, edder wedder de Romeschen preuelegenn, Midt gelde jn engelandt offte jtalien boslick gewieth sindt, dar vmme wy jn manen van autoriteten S. peters vnd paweles, so gy deme stole tho Rome vnderdanige Reuerentie plichtich sin tho bewiszende Alszo doeth, vnd bewiseth vnsenn Erwerdige vicario, den Ertszebischoppe tho Bremenn de vnser macht dar jnne brucket, plichtige vnderdanigheit Datum 2

Do he dith jn norwegenn vme gedreuenn hadde midt grotem arbeide, do began he sick wedder tho beffruchtende, midt den he tho foren vortornedt hadde vmme sine Modderenn, de he tho en wyffe hadde, wente he wuste woll wen he den koninck tho frunde hadde

23

Fol. 23v

Faksimile, Fol. 23v
  1. so macht he dem dingeliglickenn radenn, Dorna so
  2. quam he tho Sleswick, dar he vnbekandt was, vnde de
  3. frunde sick mit werschopen vnd mit gauenn, mit
  4. dem homodigen koninge //
  5. Dar na so makede de Bischop frede vnder den barbarn
  6. vnd werff siner karckenn beste, vnd quam mit
  7. frowdenn wedder tho hus, vnd radde dem keiszer dat
  8. he ewige frundtschop scholde makenn, mit dem koninge
  9. vann dennemarken, dar de kercke tho Bremen grodt
  10. gewin aff hadde,
  11. Do was auer der elue vnd in wendtlandt de kercke
  12. in grothen flor, wenthe Gotschalch was ein mechtich
  13. her, vnd hadde des koninges dochter van dennemarck
  14. tho echte genamen, de beduanck de wenden alszo, dat sze
  15. eme tribudt vnd tinsze mosten geuenn, vnd fruchteden
  16. eine alszo einen koninck, welcker nichtes begerde, den
  17. frede vnd enicheit, disse Gotschalch was ein godtfru
  18. chich man, vnd plach vacken vnd vele tho hamborch
  19. tho kamende, dar he sin offer brochte, he was ock des
  20. Ertzebischopes albert grot frundt, in ganszen wen
  21. lande, was nen mechtiger forste, de den cristen gelouen
  22. mer lauede alsze he
  23. Dar vmme werenn alle lude tho hamborch vnd aldenborch
  24. gude Cristenn, dewile dat Gotschalch leuede, do wordenn, ock
  25. vele closter gestifftedt, vann framen luden in den sande,
  26. alszo vann monckenn vnd Closter frowenn, hir froude
  27. sick de Bischop albertus ser vnd, vnd sande Bischope vnd
  28. presters tho godtschalke de dat grawe volck jn gelouenn
  29. lerenn vnd weide tho aldenborch na abelinus dode, isone
  30. denn Monck tho einen Bischop, vnd Johanne den Schotten
  31. tho meckelenborch, vnd aristonem de van jeruszalem
  32. quam tho Raceborch. Ebertus was de vnd mechtich
  33. in Ricke, dewile he den keiser vnd paweste gnedich tho
  34. sick hadde, so bruckede he in allen drenn Rickenn, als

so macht he dem dingeliglickenn radenn, Dorna so quam he tho Sleswick, dar he vnbekandt was, vnde de frunde sick mit werschopen vnd mit gauenn, mit dem homodigen koninge //

Dar na so makede de Bischop frede vnder den barbarn vnd werff siner karckenn beste, vnd quam mit frowdenn wedder tho hus, vnd radde dem keiszer dat he ewige frundtschop scholde makenn, mit dem koninge vann dennemarken, dar de kercke tho Bremen grodt gewin aff hadde,

Do was auer der elue vnd in wendtlandt de kercke in grothen flor, wenthe Gotschalch was ein mechtich her, vnd hadde des koninges dochter van dennemarck tho echte genamen, de beduanck de wenden alszo, dat sze eme tribudt vnd tinsze mosten geuenn, vnd fruchteden eine alszo einen koninck, welcker nichtes begerde, den frede vnd enicheit, disse Gotschalch was ein godtfru chich man, vnd plach vacken vnd vele tho hamborch tho kamende, dar he sin offer brochte, he was ock des Ertzebischopes albert grot frundt, in ganszen wen lande, was nen mechtiger forste, de den cristen gelouen mer lauede alsze he

Dar vmme werenn alle lude tho hamborch vnd aldenborch gude Cristenn, dewile dat Gotschalch leuede, do wordenn, ock vele closter gestifftedt, vann framen luden in den sande, alszo vann monckenn vnd Closter frowenn, hir froude sick de Bischop albertus ser vnd, vnd sande Bischope vnd presters tho godtschalke de dat grawe volck jn gelouenn lerenn vnd weide tho aldenborch na abelinus dode, isone denn Monck tho einen Bischop, vnd Johanne den Schotten tho meckelenborch, vnd aristonem de van jeruszalem quam tho Raceborch. Ebertus was de vnd mechtich in Ricke, dewile he den keiser vnd paweste gnedich tho sick hadde, so bruckede he in allen drenn Rickenn, als

Fol. 24r

Faksimile, Fol. 24r
24
dennemarckenn Sweden vnd Norwegenn des pawestes
macht vnd bruckede dar tho, de en eines patriangenn vnd
mackede jn sinen stiffte wol 12 bischopdome
Anno 1062 do starff hertoch Berendt van Sassenn, de van
den tiden libentus des oldenn, wol 40 jar, der wenden
vnd der Sassenn Regimenthe Menlick vorde, adolphus
vnd hermannus sine kinder, deledenn ore arue
vnder sick, alszo dat adolphus offte ordolpus Sassenn, vnd
hermann wendtlandt behelt, disse beidenn dachten des
oldenn hates, de er vader hadde jegen der kerckenn tho Bre
menn, als he jm leuende noch was. Alszo began
ordolpe midt ener rustinge, dat stiffte tho Bremen tho
vor derwenn jn freslandt, vnd ledt ludenn de ogen
vth breckenn, vnd de badenn de me tho eine sende, de
ledt he dodenn, Dat klagede de Ertzebischop tho haue,
auerst he worth dar auer belachgeth, vnd de wile he ge
handt worth vann den hertogenn, vnd eren kinderen
so kosz he hermen, ordolphus broder, tho einen richter,
vp dat he de 2 broder mochte van ander schedenn
Do toch albertus midt dem keiser jn vngerenn als en
forste der Ridderschop, vnd de keiser beuoll anno dem
ertze bischop tho Collenn de sacke des Rickes, Do he schal
monen den vor dreuenn koninck van vngerenn wedder
jn sin Ricke hadde gesettedt den sine egen vndersathen
vor dreuenn haddenn, Do quam albertus midt vele
nenn wedder, Midt deme keiser vth vngerenn, der
wile hadde hertoch hermen der grothenn woldath de eine albert
ge daenn hadde, worth albert figendt, vnd quam gerustet
vor Bremenn, dar he vorstorde wath he vandt, doch
schonde he der kerckenn, he werp alle slote nedder, de alber
tus veler wegenn gebuweth hadde, de wile den albertus
primas was jn des keiszers haue, vnd dem keiser dat
ge klageth hadde, do warth hermann na ordell des keiszers
vordreuenn, Auerst do dat jar vmme was do bewisede
eine de keiser gnade, vnd absoluerde eine ·//:
Jn dissem jare worth de erste kercke jm amerlande
gestichtedt//
24

24

dennemarckenn Sweden vnd Norwegenn des pawestes macht vnd bruckede dar tho, de en eines patriangenn vnd mackede jn sinen stiffte wol 12 bischopdome Anno 1062 do starff hertoch Berendt van Sassenn, de van den tiden libentus des oldenn, wol 40 jar, der wenden vnd der Sassenn Regimenthe Menlick vorde, adolphus vnd hermannus sine kinder, deledenn ore arue vnder sick, alszo dat adolphus offte ordolpus Sassenn, vnd hermann wendtlandt behelt, disse beidenn dachten des oldenn hates, de er vader hadde jegen der kerckenn tho Bre menn, als he jm leuende noch was. Alszo began ordolpe midt ener rustinge, dat stiffte tho Bremen tho vor derwenn jn freslandt, vnd ledt ludenn de ogen vth breckenn, vnd de badenn de me tho eine sende, de ledt he dodenn, Dat klagede de Ertzebischop tho haue, auerst he worth dar auer belachgeth, vnd de wile he ge handt worth vann den hertogenn, vnd eren kinderen so kosz he hermen, ordolphus broder, tho einen richter, vp dat he de 2 broder mochte van ander schedenn Do toch albertus midt dem keiser jn vngerenn als en forste der Ridderschop, vnd de keiser beuoll anno dem ertze bischop tho Collenn de sacke des Rickes, Do he schal monen den vor dreuenn koninck van vngerenn wedder jn sin Ricke hadde gesettedt den sine egen vndersathen vor dreuenn haddenn, Do quam albertus midt vele nenn wedder, Midt deme keiser vth vngerenn, der wile hadde hertoch hermen der grothenn woldath de eine albert ge daenn hadde, worth albert figendt, vnd quam gerustet vor Bremenn, dar he vorstorde wath he vandt, doch schonde he der kerckenn, he werp alle slote nedder, de alber tus veler wegenn gebuweth hadde, de wile den albertus primas was jn des keiszers haue, vnd dem keiser dat ge klageth hadde, do warth hermann na ordell des keiszers vordreuenn, Auerst do dat jar vmme was do bewisede eine de keiser gnade, vnd absoluerde eine ·//: Jn dissem jare worth de erste kercke jm amerlande gestichtedt//

24

Fol. 24v

Faksimile, Fol. 24v
  1. Dar na quemenn ordolphus vnd hermannus, full
  2. tho donde, der kerckenn tho Bremenn vor den schaden
  3. vnd geuenn der kerckenn · 50 · houe, alszo hadde de krich
  4. einenn ende
  5. Do entfarmede dem keiser de vorderffnisse der kerckenn
  6. tho Bremenn, vnd sande dar tho hulpe,
  7. 100 mantell /
  8. 3 gulden kelcke van 10 pundt goldes,
  9. sulueren cresem radt /
  10. sulueren vor gulden schildt,
  11. 9 konincklicke ruggelackenn smyde,
  12. salter midt gulden bockstauenn geschreuen,
  13. Sulueren luchterenn
  14. 35 caselenn
  15. 30 Cappenn
  16. 24 dalmateken
  17. 1 xleuarin, welckes tafele hadde 9 pundt goldes
  18. vnd andere vele klenade
  19. Do worden de closter laures vnd Coruei der kerckenn
  20. tho Bremenn vnder dane, Do warth ock de lesemen
  21. der kerckenn tho Bremenn, de 700 houe hadde, ge-
  22. nenn dar albertus vele vmme gearbeidet hadde
  23. I Ock sadt ock dat landt tho hadelenn, dar he der keiser
  24. ruenn Angethenn · 900 · pundt goldes vor gaff
  25. Ock mackede he, dat alle de rechte vnd jurisdictien,
  26. de furste hermannus jn stichte, quemenn alle tho dem
  27. stichte vnd der kerckenn tho Bremenn
  28. Ock krech albertus de Graueschop Fuuelgo jn freszlandt
  29. vann dem Keiser, de hertoch Gotfridus tho voren, vnd
  30. engelbertus, do thor tidt hadde, vnd men secht, dat de
  31. renthe dar aff were, des jars 1000 · pundt suluers, der
  32. egbertus betalede, 200, de was en ridder der kerckenn
  33. De graueschop be heldt albertus · 10 · jar · beth so lange
  34. dat he vor doruenn wardt, de ander Graueschop
  35. was vdonis de lach all dat sticht dorch stroweth, vnd
  36. meist bider Elue, dar enen albertus des jars vor gaff

Dar na quemenn ordolphus vnd hermannus, full tho donde, der kerckenn tho Bremenn vor den schaden vnd geuenn der kerckenn · 50 · houe, alszo hadde de krich einenn ende Do entfarmede dem keiser de vorderffnisse der kerckenn tho Bremenn, vnd sande dar tho hulpe, 100 mantell / 3 gulden kelcke van 10 pundt goldes, sulueren cresem radt / sulueren vor gulden schildt, 9 konincklicke ruggelackenn smyde, salter midt gulden bockstauenn geschreuen, Sulueren luchterenn 35 caselenn 30 Cappenn 24 dalmateken 1 xleuarin, welckes tafele hadde 9 pundt goldes vnd andere vele klenade Do worden de closter laures vnd Coruei der kerckenn tho Bremenn vnder dane, Do warth ock de lesemen der kerckenn tho Bremenn, de 700 houe hadde, genenn dar albertus vele vmme gearbeidet hadde

I Ock sadt ock dat landt tho hadelenn, dar he der keiser ruenn Angethenn · 900 · pundt goldes vor gaff Ock mackede he, dat alle de rechte vnd jurisdictien, de furste hermannus jn stichte, quemenn alle tho dem stichte vnd der kerckenn tho Bremenn Ock krech albertus de Graueschop Fuuelgo jn freszlandt vann dem Keiser, de hertoch Gotfridus tho voren, vnd engelbertus, do thor tidt hadde, vnd men secht, dat de renthe dar aff were, des jars 1000 · pundt suluers, der egbertus betalede, 200, de was en ridder der kerckenn De graueschop be heldt albertus · 10 · jar · beth so lange dat he vor doruenn wardt, de ander Graueschop was vdonis de lach all dat sticht dorch stroweth, vnd meist bider Elue, dar enen albertus des jars vor gaff

Fol. 25r

Faksimile, Fol. 25r
25
1000 pundt suluers, De drudde grauschop, was
Emesgo in freszlandt, bi deme Stichte tho Breme
dar albertus vor lauede tho geuenn 1000 suluers
des geldes konde he nicht tho wegebringenn, Sunder
he moste des couentes, altares, kromen dar vmme bloten
vnd andere clenade, vnd sprack he wolde dat der
kerckenn twefoldich betalenn vnd beterenn, als he tho
vorenn in vorstoringe des closters ock gedaenn hadde
Do wordenn de clenade der kerckenn tho brackenn, de
fruwe Eine der kerckenn hadde ge offerdt, Do de
goldt smidt de clenade tho brack, vnd tho sloch, horde
he ein ludt, alsze eines schucteden wenendes kindes,
alszo sindt de schadtte der kerckenn vnder de vothe getreden
de oldinges midt grothenn flite vnd arbeide tho der
kerckenn sindt vorsammeldt, thom lestenn wordt dat
sulue geldt van dem clenade kume tho samende bracht,
vnde de eddelenn stene de dar vth genamen weren
gaff me loszen lichtenn wiuenn, van deme dage an,
ginck der kerckenn tho Bremenn all dat gelucke endtyege
vnd Albertus vnd de sinenn wurden van allen luden
alsze miszlouigenn vorachtedt vnd vorsmadeth, des achtede
de Bischop gans nicht, sunder gaff sick wedder tho keisers
haue
Anno 1066 · do warth Albertus radt in des keiszers
haue, vnd allene primatunn vnd hocheit des Capitoli
sunder he hadde idt nicht sunder hadt, dat der ohre altidt
by is, dar sworenn sick des Rickes forstenn tho samende
vnd quemenn dar de keiser jegenn wardich was, vnd
worpenn Albertun vth dem haue, als einenn gockeler
vnd bedieger do dat de hertogenn vann Sassenn lerer
ordolpus vnd sin sone Magnus vnd hermannus, dat
albertus, vann dem senate was geworpen, do wordenn
se frolick, vnd dachtenn, wo sze ehne vth sinen bischopdome
mochten driuenn, do albertus, jn der tidt nicht wissers
en hadde do sath he tho Bremenn, dar warth he van
sinenn fiendenn belecht, vnd worth alszo vorfolgeth
Do was des hertogen ordolpus sone Magnus, alder
25

25

1000 pundt suluers, De drudde grauschop, was Emesgo in freszlandt, bi deme Stichte tho Breme dar albertus vor lauede tho geuenn 1000 suluers des geldes konde he nicht tho wegebringenn, Sunder he moste des couentes, altares, kromen dar vmme bloten vnd andere clenade, vnd sprack he wolde dat der kerckenn twefoldich betalenn vnd beterenn, als he tho vorenn in vorstoringe des closters ock gedaenn hadde Do wordenn de clenade der kerckenn tho brackenn, de fruwe Eine der kerckenn hadde ge offerdt, Do de goldt smidt de clenade tho brack, vnd tho sloch, horde he ein ludt, alsze eines schucteden wenendes kindes, alszo sindt de schadtte der kerckenn vnder de vothe getreden de oldinges midt grothenn flite vnd arbeide tho der kerckenn sindt vorsammeldt, thom lestenn wordt dat sulue geldt van dem clenade kume tho samende bracht, vnde de eddelenn stene de dar vth genamen weren gaff me loszen lichtenn wiuenn, van deme dage an, ginck der kerckenn tho Bremenn all dat gelucke endtyege vnd Albertus vnd de sinenn wurden van allen luden alsze miszlouigenn vorachtedt vnd vorsmadeth, des achtede de Bischop gans nicht, sunder gaff sick wedder tho keisers haue

Anno 1066 · do warth Albertus radt in des keiszers haue, vnd allene primatunn vnd hocheit des Capitoli sunder he hadde idt nicht sunder hadt, dat der ohre altidt by is, dar sworenn sick des Rickes forstenn tho samende vnd quemenn dar de keiser jegenn wardich was, vnd worpenn Albertun vth dem haue, als einenn gockeler vnd bedieger do dat de hertogenn vann Sassenn lerer ordolpus vnd sin sone Magnus vnd hermannus, dat albertus, vann dem senate was geworpen, do wordenn se frolick, vnd dachtenn, wo sze ehne vth sinen bischopdome mochten driuenn, do albertus, jn der tidt nicht wissers en hadde do sath he tho Bremenn, dar warth he van sinenn fiendenn belecht, vnd worth alszo vorfolgeth Do was des hertogen ordolpus sone Magnus, alder

25

Fol. 25v

Faksimile, Fol. 25v
vordest, vnd froude sick des, dat se dar to gekamen
was dat se de kerckenn mochte dwingenn
Jn vortidenn hadde hertoch Berendt van Sassenn
in sinem drome geszen, lowen, baren, vnd wilde
swine, jn de kerckenn lopenn, vnd wedder vth,
dar na, herte, vnd hindenn. Tom lestenn, haszen,
he sine kinder mede lerde, dat se de jn nicht scholden
vor folgen, vnd sede de lowen, baren, vnd wylde
swine sindt vnsze olderenn gewesen weldich vnd nicht
klawenn vnd tenen woll bewapendt, de herte vnde
hinde, sindt ick vnd myn Broder, midt schone horne
allene gesireth, de haszen sindt vnsze kinder, van de
ner dogeth, van welckenn ick fruchte, wen se de
kerckenn ansechtenn, dat godt dar auer se wreckenn
will. Darmede vormande se, dat se nichtes boͤse
jegen de kerckenn vnd Albertum oren Bischop vorne
menn, Auerst de kinder entfingen dat geboth midt de
enn orenn, Wente hertoch Magnus, ordolphus sone
vor sammelde ein grodt her, sunder he wolde de
kerckenn nicht anfechtenn gelick alsze synn vader ge
daenn hadde, Wen he wolde des dachliken kriges
midt alberto ein ende mackenn, dat he ene mochte
kamenn, offte gans dodenn, dar vor wande sick
albertus alszo he best konde, wente he hadde nene hulpe
do worth he belecht, van hertoch Magno, auerst he
endt weck hemelick beth tho Gosseler, dar bleff
he en halff jar jm closter, de wile wen eme
hertoch Magnus sine slote aff. Tom lestenn
mackede albertus einen frede midt ene, vnd gaff
eme van der kerckenn, mer wen · 1000 · marck, midt
dem beschede, dat de graueschop freslandt, der en dem
Berendt, vnd en der egberth jnne hadden jegen des
bischopes willenn, dat scholde hertoch magnus, der
kerckenn tho Bremenn wedder leuerenn sunder argelist
[Rand: magni frater?]

vordest, vnd froude sick des, dat se dar to gekamen was dat se de kerckenn mochte dwingenn Jn vortidenn hadde hertoch Berendt van Sassenn in sinem drome geszen, lowen, baren, vnd wilde swine, jn de kerckenn lopenn, vnd wedder vth, dar na, herte, vnd hindenn. Tom lestenn, haszen, he sine kinder mede lerde, dat se de jn nicht scholden vor folgen, vnd sede de lowen, baren, vnd wylde swine sindt vnsze olderenn gewesen weldich vnd nicht klawenn vnd tenen woll bewapendt, de herte vnde hinde, sindt ick vnd myn Broder, midt schone horne allene gesireth, de haszen sindt vnsze kinder, van de ner dogeth, van welckenn ick fruchte, wen se de kerckenn ansechtenn, dat godt dar auer se wreckenn will. Darmede vormande se, dat se nichtes boͤse jegen de kerckenn vnd Albertum oren Bischop vorne menn, Auerst de kinder entfingen dat geboth midt de enn orenn, Wente hertoch Magnus, ordolphus sone vor sammelde ein grodt her, sunder he wolde de kerckenn nicht anfechtenn gelick alsze synn vader ge daenn hadde, Wen he wolde des dachliken kriges midt alberto ein ende mackenn, dat he ene mochte kamenn, offte gans dodenn, dar vor wande sick albertus alszo he best konde, wente he hadde nene hulpe do worth he belecht, van hertoch Magno, auerst he endt weck hemelick beth tho Gosseler, dar bleff he en halff jar jm closter, de wile wen eme hertoch Magnus sine slote aff. Tom lestenn mackede albertus einen frede midt ene, vnd gaff eme van der kerckenn, mer wen · 1000 · marck, midt dem beschede, dat de graueschop freslandt, der en dem Berendt, vnd en der egberth jnne hadden jegen des bischopes willenn, dat scholde hertoch magnus, der kerckenn tho Bremenn wedder leuerenn sunder argelist

[Rand: magni frater?]

Fol. 26r

Faksimile, Fol. 26r
vnde scholde idt dewile beschermen, alszo worth dat
bischop domme gedeleth, jn dre dele, Enn dell lin
hadde vdo, den Anderenn dell besath hertoch magnus
den druddenn dell beheldt kunne albertus, vnd dat
sulue dell kregen dar na des koninges vndersaten
dat he by na nicht beheldt, wenthe alle houe, tinsze
vnd tegedenn des stichtes, werenn alle jn der leigen
hande gekamenn, Midt dissen gauen hadde albertus
nicht mer gewonnen jegen hertoch Magnus, vnd
vdonenn, sunder dat he nicht vth deme stichte vor dre
uenn worth, vnd hadde ock nicht mer denstes,
behaluenn dat me ene gnedige her hettede,
Jn der tidt worth de forste Gotschalch dorch geslagen,
vann den wendenn, de he thom Cristen gelouenn be
kerde, Sin broder aswerus, warth midt anderen
broderenn by Raceborch gestenigeth, de arme assueri
is alheell jn vnser leuenn frowenn kercken tho
stade, do vorstordenn de Wendenn, midt roue
vnd brande dat hele sticht van hamborch, vnd
slogenn de holstenn vnd Stormerenn, vnd dat sloth
tho hamborch worth vor doruenn, de crutze Cristo tho
spotte vnd hate tho brackenn, Sleswick worth vor
storedt, dat dede plusse, de Gotschalckes suster tho wiffe
hadde, Do he wedder quam tho hus, do worth he ock
gedodeth, Alszo quemen de wenden vth den cristen gelouen
wedder
Jm drudden jare, do albertus vor dreuenn was,
bouwede Greue huno van oldenborch midt siner fro
wenn Guilla, dat closter tho Rastede, dar se ock beide
jnne liggenn begrauenn
Disse huno, was en Romer, van den geslechte der Solu
mmeser, vnd was de erste Greue tho oldenborch, van
welcken de jtzigen Greuenn ere her kamenth hebben
[Rand: 26]

vnde scholde idt dewile beschermen, alszo worth dat bischop domme gedeleth, jn dre dele, Enn dell lin hadde vdo, den Anderenn dell besath hertoch magnus den druddenn dell beheldt kunne albertus, vnd dat sulue dell kregen dar na des koninges vndersaten dat he by na nicht beheldt, wenthe alle houe, tinsze vnd tegedenn des stichtes, werenn alle jn der leigen hande gekamenn, Midt dissen gauen hadde albertus nicht mer gewonnen jegen hertoch Magnus, vnd vdonenn, sunder dat he nicht vth deme stichte vor dre uenn worth, vnd hadde ock nicht mer denstes, behaluenn dat me ene gnedige her hettede,

Jn der tidt worth de forste Gotschalch dorch geslagen, vann den wendenn, de he thom Cristen gelouenn be kerde, Sin broder aswerus, warth midt anderen broderenn by Raceborch gestenigeth, de arme assueri is alheell jn vnser leuenn frowenn kercken tho stade, do vorstordenn de Wendenn, midt roue vnd brande dat hele sticht van hamborch, vnd slogenn de holstenn vnd Stormerenn, vnd dat sloth tho hamborch worth vor doruenn, de crutze Cristo tho spotte vnd hate tho brackenn, Sleswick worth vor storedt, dat dede plusse, de Gotschalckes suster tho wiffe hadde, Do he wedder quam tho hus, do worth he ock gedodeth, Alszo quemen de wenden vth den cristen gelouen wedder

Jm drudden jare, do albertus vor dreuenn was, bouwede Greue huno van oldenborch midt siner fro wenn Guilla, dat closter tho Rastede, dar se ock beide jnne liggenn begrauenn

Disse huno, was en Romer, van den geslechte der Solu mmeser, vnd was de erste Greue tho oldenborch, van welcken de jtzigen Greuenn ere her kamenth hebben

[Rand: 26]

Fol. 26v

Faksimile, Fol. 26v
  1. Anno 1087. Desammelden sick wol 600 minsche
  2. vnd mer vth holstenn, vnde begrepen sick mit
  3. erer waninge vp dem hertes berge, vme angstest wy
  4. dat se nicht vorfolgeth wurdenn, dar erer geslechte,
  5. wenthe vp dussen dach vppe wanenn
  6. In der tidt sath albertus tho Bremen vnd hadde mit
  7. nichtes sunder leuede van den prouenn der armen
  8. vnd van den guderenn der hilligen vorsamelung
  9. Jnn de 7 jaren albertus do mit smarthe leuede,
  10. men nene almissenn van den Ricken gast huse
  11. binnen Bremenn, vnd idt weren do dure Ja
  12. so dat men alder wegenn, jn den straten dode lude
  13. vandt, de vor smachtedt weren
  14. Anno 1088 do warth albertus wedder jn sinen erstn
  15. stadt gesettet, jn des Keisers haue, na dren jaren
  16. de he vth geworpen was, vnd dachte, wo he vor dem
  17. klockikenn by den furstenn wandern wolde, dat he
  18. der nicht vor tornde, alszo he tho vorenn hadde gedan
  19. vnd vorsonde sick erst mit dem Bischop van Hamborch
  20. vnd dar na midt denn anderenn, de an ene, offt
  21. he an se gesundiget hadde, he hadde an sinen lerer
  22. do, de prouestige tho wildeshusenn, de prouestige
  23. roszeselde by hamborch, vnd settede jn sinen Ertz-
  24. bischopdome, de wolff bischopedome, de he dar
  25. behaluenn de welbischoppe de he jn Dennemarcken
  26. anderenn landenn hadde, So dat dat erste bischop
  27. was jn palmen. dat ander jn hilligerstadt, dat
  28. drudde Raceborch, dat verde tho aldenborch, dat ve
  29. meckelenborch, dat Soste tho stade, dat souede tho
  30. lesmone, dat achte tho wildeshusenn, dat negede
  31. Bremenn, dat teynde tho verdenn, dat elffte tho
  32. Ramesslo, dat twolffte tho freslandt, Auerst dat Bi-
  33. schopdom tho wede, vor modede he sick nicht vns
  34. krigende
  35. Jn dem jare do mackede Hinrick de Keiser, vnd de
  36. vann Dennemarck ein grodt vorbundt tho samen de
  37. de Sassenn

Anno 1087. Desammelden sick wol 600 minsche vnd mer vth holstenn, vnde begrepen sick mit erer waninge vp dem hertes berge, vme angstest wy dat se nicht vorfolgeth wurdenn, dar erer geslechte, wenthe vp dussen dach vppe wanenn

In der tidt sath albertus tho Bremen vnd hadde mit nichtes sunder leuede van den prouenn der armen vnd van den guderenn der hilligen vorsamelung

Jnn de 7 jaren albertus do mit smarthe leuede, men nene almissenn van den Ricken gast huse binnen Bremenn, vnd idt weren do dure Ja so dat men alder wegenn, jn den straten dode lude vandt, de vor smachtedt weren

Anno 1088 do warth albertus wedder jn sinen erstn stadt gesettet, jn des Keisers haue, na dren jaren de he vth geworpen was, vnd dachte, wo he vor dem klockikenn by den furstenn wandern wolde, dat he der nicht vor tornde, alszo he tho vorenn hadde gedan vnd vorsonde sick erst mit dem Bischop van Hamborch vnd dar na midt denn anderenn, de an ene, offt he an se gesundiget hadde, he hadde an sinen lerer do, de prouestige tho wildeshusenn, de prouestige roszeselde by hamborch, vnd settede jn sinen Ertzbischopdome, de wolff bischopedome, de he dar behaluenn de welbischoppe de he jn Dennemarcken anderenn landenn hadde, So dat dat erste bischop was jn palmen. dat ander jn hilligerstadt, dat drudde Raceborch, dat verde tho aldenborch, dat ve meckelenborch, dat Soste tho stade, dat souede tho lesmone, dat achte tho wildeshusenn, dat negede Bremenn, dat teynde tho verdenn, dat elffte tho Ramesslo, dat twolffte tho freslandt, Auerst dat Bischopdom tho wede, vor modede he sick nicht vns krigende Jn dem jare do mackede Hinrick de Keiser, vnd de vann Dennemarck ein grodt vorbundt tho samen de de Sassenn

Fol. 27r

Faksimile, Fol. 27r
27
Dar na arbeidede he ein patriarchat tho mackende tho
hamborch
Jnn suluenn jare, warth wedder geslagen dar vorbringen
dat van der forstenn jegen der keiser was gemacket
dat hertoch Otto, vnd Magnus, na der tidt, dat sze
Sassenn landt vorstordenn, na rade allem sick
geuenn vnder des keisers macht
Do nam Albertus de guder wedder de hertoch Magnus
tho vorenn van der kerckenn hadde, In der tidt
dat Albertus vth sinenn stichte was, vnd sin sticht
vorstoredt was, do warth he midt schemede vnd bedro
ffenisse so sere beladenn, de wile he nenen radt
noch hulpe wuste siner kerckenn gudt wedder tho
krigende, dat he vele vnwisliker handelinge hadde,
wenthe he slep woll einen gantzen dach, vnd wackede
woll enen gansze nacht, vnd was thom lesten gans
ser vorterredt, he hadde sine egen dageth vnder de
Wort tredenn, vnd wuste suluenn nicht, wadt he doen
offe lathenn wolde, Tom lesten, do he wedder tho sinen
stadt quam jn sinen stiffte, do sprack he jm be
ginne sines jnganges, ein worth welckes he woll mochte
gelathenn hebbenn, he sede dat alle Bischope, de vor
ene werenn gewest, de werenn dunsterer vnd vnd
deler geborth, dat he allene bauen de alle ginge, jn
geslechte vnd rickedagenn, Do quam enen eines
nachtes ein gesichte vor, dat one ser vorschreckede
vnd vor verde, Eme duchte jn einer nacht dat he
worde genamen jn dat Couendt der kerckenn, dar
men Miszen scholde doenn, dar by stundenn 14 van
ordenn siner vor vaderenn, So dat alebrandus,
de negeste bischop vor eme, de dede missenn, do
dat euangilgenn geleszenn was, do kerde sick de prester
tho dem offer, vnde quam tho alberto, de stundt jn der
lestenn stede des Cores, vnd sach ene varlicken an
vnd vor warp sin offer, vnd szede, Du eddele clare
minsche, du magst nen dell hebbenn, midt den odtmodige
vnd was mit den worde wech, van der stunde an
27

27

Dar na arbeidede he ein patriarchat tho mackende tho hamborch Jnn suluenn jare, warth wedder geslagen dar vorbringen dat van der forstenn jegen der keiser was gemacket dat hertoch Otto, vnd Magnus, na der tidt, dat sze Sassenn landt vorstordenn, na rade allem sick geuenn vnder des keisers macht Do nam Albertus de guder wedder de hertoch Magnus tho vorenn van der kerckenn hadde, In der tidt dat Albertus vth sinenn stichte was, vnd sin sticht vorstoredt was, do warth he midt schemede vnd bedro ffenisse so sere beladenn, de wile he nenen radt noch hulpe wuste siner kerckenn gudt wedder tho krigende, dat he vele vnwisliker handelinge hadde, wenthe he slep woll einen gantzen dach, vnd wackede woll enen gansze nacht, vnd was thom lesten gans ser vorterredt, he hadde sine egen dageth vnder de Wort tredenn, vnd wuste suluenn nicht, wadt he doen offe lathenn wolde, Tom lesten, do he wedder tho sinen stadt quam jn sinen stiffte, do sprack he jm be ginne sines jnganges, ein worth welckes he woll mochte gelathenn hebbenn, he sede dat alle Bischope, de vor ene werenn gewest, de werenn dunsterer vnd vnd deler geborth, dat he allene bauen de alle ginge, jn geslechte vnd rickedagenn, Do quam enen eines nachtes ein gesichte vor, dat one ser vorschreckede vnd vor verde, Eme duchte jn einer nacht dat he worde genamen jn dat Couendt der kerckenn, dar men Miszen scholde doenn, dar by stundenn 14 van ordenn siner vor vaderenn, So dat alebrandus, de negeste bischop vor eme, de dede missenn, do dat euangilgenn geleszenn was, do kerde sick de prester tho dem offer, vnde quam tho alberto, de stundt jn der lestenn stede des Cores, vnd sach ene varlicken an vnd vor warp sin offer, vnd szede, Du eddele clare minsche, du magst nen dell hebbenn, midt den odtmodige vnd was mit den worde wech, van der stunde an

27

Fol. 27v

Faksimile, Fol. 27v
  1. dede albertus grote penitencie vor dat wordt vnde
  2. sine vor de jn grotesten eren, vnd bewisede
  3. vele suchtende, sick vnwerdich tho wesende der hilligen
  4. lude seluhop vnd settede van stunden an, dat men den
  5. vnder kamen werschop scholde geuenn jn allen der
  6. vnsenn siner vor vaderenn, vth dem haue tho vmme
  7. vnd ledt na, vele ander tekenn der penitentienn,
  8. alszo dat he na dem dage, der vorstoringe der nicht
  9. vnd siner vordriuinge, ne frolick was, vnd na,
  10. hadde, vnd ock seldenn dat gemene tho den wasch
  11. ginck, behaluenn tho hause, vnd wan dat idt
  12. effte, he weyde vnd schride vackenn, wen he
  13. kerckenn vorstoringe bedachte, vnd den gennen an
  14. de dat dede
  15. In des hilligen cristes dages, was he jn der wurssy
  16. dar hertoch Magnus egen wardich was, vnd
  17. vnd vele geste frolick werenn, do mackeden se
  18. schalles vnd ropens na dem ende, dat alberto
  19. schagede, vnd beuoell dem Broderenn, de dar tho
  20. samende werenn, dat se scholden syngenn den hin
  21. cantate nobis de canticis Sion, do de leyen gelick
  22. woll dar na repenn, Do leth he singenn petuing
  23. parem, Tom drudden Male do de leigen noch hu
  24. do wort he sere tornich vngeboth dat men de tafel
  25. vp nemen scholde, vnd began tho singende, Conu
  26. de captiuitate nostram alszo flo he jn sin bedede hus
  27. beslodt sick dar jnne vnd schreide bitterlicken
  28. Solcker penitencien, dreff he wenende, vnd sucht
  29. seer vele, vnde begerde vakenn ein Monnick tho
  30. sende offte begerde jn siner predigen jn Sweden
  31. wendtlandt, offte jslandt tho steruende, vnd den
  32. louenn. Tom lesten der he tho kranckende vnd
  33. leth sick anstedienn, vnd vell vorth jn sware kranck
  34. In der tidt wolde he ock tho hause gan, do wolde he van
  35. dem perde, der haluenn began he beuernisse tho
  36. vnd schreyde bitterlicken vnd lauede datde beteringe sines
  37. leuendes, do genoes he tho handt vnd leuede noch 3 jar

dede albertus grote penitencie vor dat wordt vnde sine vor de jn grotesten eren, vnd bewisede vele suchtende, sick vnwerdich tho wesende der hilligen lude seluhop vnd settede van stunden an, dat men den vnder kamen werschop scholde geuenn jn allen der vnsenn siner vor vaderenn, vth dem haue tho vmme vnd ledt na, vele ander tekenn der penitentienn, alszo dat he na dem dage, der vorstoringe der nicht vnd siner vordriuinge, ne frolick was, vnd na, hadde, vnd ock seldenn dat gemene tho den wasch ginck, behaluenn tho hause, vnd wan dat idt effte, he weyde vnd schride vackenn, wen he kerckenn vorstoringe bedachte, vnd den gennen an de dat dede

In des hilligen cristes dages, was he jn der wurssy dar hertoch Magnus egen wardich was, vnd vnd vele geste frolick werenn, do mackeden se schalles vnd ropens na dem ende, dat alberto schagede, vnd beuoell dem Broderenn, de dar tho samende werenn, dat se scholden syngenn den hin cantate nobis de canticis Sion, do de leyen gelick woll dar na repenn, Do leth he singenn petuing parem, Tom drudden Male do de leigen noch hu do wort he sere tornich vngeboth dat men de tafel vp nemen scholde, vnd began tho singende, Conu de captiuitate nostram alszo flo he jn sin bedede hus beslodt sick dar jnne vnd schreide bitterlicken Solcker penitencien, dreff he wenende, vnd sucht seer vele, vnde begerde vakenn ein Monnick tho sende offte begerde jn siner predigen jn Sweden wendtlandt, offte jslandt tho steruende, vnd den louenn. Tom lesten der he tho kranckende vnd leth sick anstedienn, vnd vell vorth jn sware kranck In der tidt wolde he ock tho hause gan, do wolde he van dem perde, der haluenn began he beuernisse tho vnd schreyde bitterlicken vnd lauede datde beteringe sines leuendes, do genoes he tho handt vnd leuede noch 3 jar

Fol. 28r

Faksimile, Fol. 28r
  1. he fullen brachte vele, sunder alle wat he gelaueth hadde
  2. Jn der tidt quam dar en wiff, de midt vnd geste wicken
  3. konde, de sede apenbar allen luden, dat Albertus binnen
  4. voren jarenn steruen scholde, jdt en were dat he bekerdt
  5. worde Dat suluenn betugeden ock de arsten, midt
  6. deme suluenn Alberto werenn wahebaldus, vnd
  7. andere falsche prouethenn, de sede eine he scholde szo
  8. lange leuenn, dat he settede sine vigende tho einenn
  9. voth schemell siner vothe, vnd den louede he best
  10. auerst he sach jn den tiden tho Bremen ouerst dede
  11. sproke, De hunde vnd de swine mackeden de kercken
  12. so vnreinne, dat men se kume bauen van dem altare
  13. driuenn konde, Men sach wulue jn der vorstadt
  14. vorsammeldt de so gresliken hulden, dat men sede
  15. dat se idt altomale deden vmme des Ertzebischops willen
  16. sinem dode, was he tho Gosler, vnd wolde sick nicht
  17. lenck midt gedrencke vnd midt latende endtholdenn,
  18. vnd warth midt den buck fulle so sere beladen, dat
  19. he warth vorteredt wenthe vp de hudt vnd knackenn,
  20. vnd handel de des gemenen gudes sake, went jn dat
  21. ende sines leuendes, dar weren do de Ertzebischop
  22. wessellus van Meideborch vnd andere brodere midt
  23. ome, de beidedenn buthenn der dore, dat me se jn
  24. lethe tho ene, de ledt he buthenn den doren besluthe
  25. vnd sede, he were des vnwerdich, siner sucke haluenn,
  26. dat men ene szen scholde, Auerst dem keiser gunde
  27. he des woll, dat he tho eine jn ginge, de was by eme,
  28. wente jn sin leste, vnd deme beuoell he dat sticht
  29. vann Bremen
  30. Adamatus sin arste de endt eme dat he binnen dren
  31. dagenn scholde steruenn, dith apenbarde albertus Mache
  32. baldo vorth den de allene vor sick hadde, dat sick syn
  33. leuenth jn kordt enden wolde · 28 ·

he fullen brachte vele, sunder alle wat he gelaueth hadde Jn der tidt quam dar en wiff, de midt vnd geste wicken konde, de sede apenbar allen luden, dat Albertus binnen voren jarenn steruen scholde, jdt en were dat he bekerdt worde Dat suluenn betugeden ock de arsten, midt deme suluenn Alberto werenn wahebaldus, vnd andere falsche prouethenn, de sede eine he scholde szo lange leuenn, dat he settede sine vigende tho einenn voth schemell siner vothe, vnd den louede he best auerst he sach jn den tiden tho Bremen ouerst dede sproke, De hunde vnd de swine mackeden de kercken so vnreinne, dat men se kume bauen van dem altare driuenn konde, Men sach wulue jn der vorstadt vorsammeldt de so gresliken hulden, dat men sede dat se idt altomale deden vmme des Ertzebischops willen sinem dode, was he tho Gosler, vnd wolde sick nicht lenck midt gedrencke vnd midt latende endtholdenn, vnd warth midt den buck fulle so sere beladen, dat he warth vorteredt wenthe vp de hudt vnd knackenn, vnd handel de des gemenen gudes sake, went jn dat ende sines leuendes, dar weren do de Ertzebischop wessellus van Meideborch vnd andere brodere midt ome, de beidedenn buthenn der dore, dat me se jn lethe tho ene, de ledt he buthenn den doren besluthe vnd sede, he were des vnwerdich, siner sucke haluenn, dat men ene szen scholde, Auerst dem keiser gunde he des woll, dat he tho eine jn ginge, de was by eme, wente jn sin leste, vnd deme beuoell he dat sticht vann Bremen

Adamatus sin arste de endt eme dat he binnen dren dagenn scholde steruenn, dith apenbarde albertus Mache baldo vorth den de allene vor sick hadde, dat sick syn leuenth jn kordt enden wolde · 28 ·

Fol. 28v

Faksimile, Fol. 28v
Anno 1072. als he noch thom leuende hapede, des
freidages tho middage, als sine broder sassen auer male
do gaff he allene vp sinen gest. 18 Calend. aprilis 10
do[?]
Jn dissenn schatte is nicht gefundenn, behaluenn
de bocke vnd hilligedome der hilligen, vnd de wer
kleder, dat de keiser altomale nam midt den ge
bendenn der kerckenn, vnd nam ock S Jacobus
handt, de albertij vor vader vth jtalien mede
brachte, des bischops Alberth licham warth mit
grothenn arbeide vnd angste van Gosler tho
Bremen geuoreth, jn teyn dagenn, dat was jn der
hochtidt vnser leuenn frowenn, do se gebodeschepn
warth, vnd warth begrauenn midden jn dat
nige Chor, dat he suluen gebuweth hadde
Ock so seggenn jtlyke, dat, dewile he allene lach
dat he vor sine sunde grote bittere penitensie
ge dreuenn hadde, dat he de tidt so ouell hadde
tho gebracht, vnd hadde gebedenn, jn sinen
lestenn ende, dat me ene Jo jn de kercken
tho Bremen grauenn scholde/:
17
de souenthende Bischop

Liemar (1072 bis 1101) - 17. Bischof

Limarus was gebarenn vth Beierenn vnd sadt
30 iar, vnde was gebarenn vann dem ersten
keiser Hinrick des verdenn, he was was jnn
der schrifft nicht vor farenn, dat bischopdom endt
fenck he van keiser hinriken, ane kore des cappittels
in dem male dat albertus vme dat stift beuel
he worth gewigt vann vele bischopenn, vnd pawest
alexander 2 sende ene denn manthell, he heldt sick
tho keiser hinrik
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 28v

Anno 1072. als he noch thom leuende hapede, des freidages tho middage, als sine broder sassen auer male do gaff he allene vp sinen gest. 18 Calend. aprilis 10 do[?] Jn dissenn schatte is nicht gefundenn, behaluenn de bocke vnd hilligedome der hilligen, vnd de wer kleder, dat de keiser altomale nam midt den ge bendenn der kerckenn, vnd nam ock S Jacobus handt, de albertij vor vader vth jtalien mede brachte, des bischops Alberth licham warth mit grothenn arbeide vnd angste van Gosler tho Bremen geuoreth, jn teyn dagenn, dat was jn der hochtidt vnser leuenn frowenn, do se gebodeschepn warth, vnd warth begrauenn midden jn dat nige Chor, dat he suluen gebuweth hadde Ock so seggenn jtlyke, dat, dewile he allene lach dat he vor sine sunde grote bittere penitensie ge dreuenn hadde, dat he de tidt so ouell hadde tho gebracht, vnd hadde gebedenn, jn sinen lestenn ende, dat me ene Jo jn de kercken tho Bremen grauenn scholde/: 17 de souenthende Bischop

Liemar (1072 bis 1101) - 17. Bischof

Limarus was gebarenn vth Beierenn vnd sadt 30 iar, vnde was gebarenn vann dem ersten keiser Hinrick des verdenn, he was was jnn der schrifft nicht vor farenn, dat bischopdom endt fenck he van keiser hinriken, ane kore des cappittels in dem male dat albertus vme dat stift beuel he worth gewigt vann vele bischopenn, vnd pawest alexander 2 sende ene denn manthell, he heldt sick tho keiser hinrik [Abbildung]

Fol. 29r

Faksimile, Fol. 29r
29
Anno 1081 do toch keiser Hinrick tho Rome vnd
hadde dem Ertze bischop heimarum jn sin her mede
de syn radt was, do wedder stundt de pawest mit
denn Romerenn, vnd sloth slogen vp vor · S. peters
munster dar he mit vele arbeides van der Rome
Romen warth bemoieth, vnd dede mit klenen
volcke grothe krafft vnd manheit.
Anno 1088 do worth de Carthuser ordo gestichtet
Dar na worth heimarus ge vangen, van luder
offte lotario vann eueruerde de noch na keiser
worth, vnd gaff vor sine loesinge, de vogede
tho Bremen, vnd dar tho 300 marck suluer
quam alszo wedder jn sin stifft
Disse limarus, brack vp de grundt, den doem,
den Albertus sin voruader hadde begunden tho
buwende, de tho vorenn was vorbrandt, vnde
buwede den van denn fundamenthe wedder vp
gelick als he en noch stunt.
Anno 1100 wolde hertoch hinrick van Beiern de
fressern bedwingen auerst he warth van eme
mit vele volckes erslagen, tho Norden
1100 institute gregis in Adam.
Anno 1101 starff limarus, de der 13 calend Junij
18
de achteinde Bischop

Humbert (1101 bis 1104) - 18. Bischof

Humbertus sat · 3 · iar Anno 1111 do worden
tho rade, de pawest hinricus · 5 · de keiser, de
de koninck vann franckrick, vnd de fursten
des cristendomes, na rade hertoch Gotfridi
29
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 29r

29

Anno 1081 do toch keiser Hinrick tho Rome vnd hadde dem Ertze bischop heimarum jn sin her mede de syn radt was, do wedder stundt de pawest mit denn Romerenn, vnd sloth slogen vp vor · S. peters munster dar he mit vele arbeides van der Rome Romen warth bemoieth, vnd dede mit klenen volcke grothe krafft vnd manheit.

Anno 1088 do worth de Carthuser ordo gestichtet

Dar na worth heimarus ge vangen, van luder offte lotario vann eueruerde de noch na keiser worth, vnd gaff vor sine loesinge, de vogede tho Bremen, vnd dar tho 300 marck suluer quam alszo wedder jn sin stifft

Disse limarus, brack vp de grundt, den doem, den Albertus sin voruader hadde begunden tho buwende, de tho vorenn was vorbrandt, vnde buwede den van denn fundamenthe wedder vp gelick als he en noch stunt. Anno 1100 wolde hertoch hinrick van Beiern de fressern bedwingen auerst he warth van eme mit vele volckes erslagen, tho Norden 1100 institute gregis in Adam. Anno 1101 starff limarus, de der 13 calend Junij

18 de achteinde Bischop

Humbert (1101 bis 1104) - 18. Bischof

Humbertus sat · 3 · iar Anno 1111 do worden tho rade, de pawest hinricus · 5 · de keiser, de de koninck vann franckrick, vnd de fursten des cristendomes, na rade hertoch Gotfridi [Abbildung]

29

Fol. 29v

Faksimile, Fol. 29v
  1. vnd Baldewin sines broders, dat hillige
  2. landt tho gewinnede, hertoch Godtfridt de vor
  3. hefft sin stadt Bremen, Bischop Speer van ludick
  4. vor 1300 marck suluers, do settedenn se, alle
  5. furstenn, Greuenn, Bischope, vnd heren, wo vele
  6. gerustedes volckes idtlick vth mackenn scholde, vp
  7. dat se beide tho wather vnd tho lande midt heres kraft
  8. vp de Sarassene woldenn thenn, brachtenn tho samende
  9. jn twe mall hundert dusendt man, tho wather vnd
  10. lande, Do worth ock dat stifft vann Bremenn
  11. vnd de herschop van oldenn borch, gesettedt vp iij
  12. grothenn all volckes, de sick tho der reisze vth ferdigeden
  13. Do dat jtlick Radt manne vnd borger bynnen
  14. Bremen vor nemen, dat sick so vele volckes redde tho
  15. der her nach, vth dem stiffte Bremen vnd oldenborch
  16. do worden tho Rade vnd godt, vnde ere wille
  17. der stadt van Bremenn, disse nabeschreuenn menn
  18. de vp erenn egenn vnkosten dar mede henne togenn
  19. Radtmenne her Luder van Verdenn
  20. tho her Gerbern van Weie
  21. her Luder van Buckenn
  22. Borger tho Johan Jocke hals
  23. Bremenn Gerth fresze
  24. Dewerth Rickenmerdes
  25. Alberth hilwerdinge
  26. Hermen harenn
  27. Gerth Jocke hals
  28. Johann Soene
  29. Alberth by der wage
  30. Berndt Nakenedele
  31. Gerth auer dem haue
  32. Hinrick van der tiuer brugge
  33. Hinrick hauer
  34. Hinrich willeldes
  35. Johann Woltmans

vnd Baldewin sines broders, dat hillige landt tho gewinnede, hertoch Godtfridt de vor hefft sin stadt Bremen, Bischop Speer van ludick vor 1300 marck suluers, do settedenn se, alle furstenn, Greuenn, Bischope, vnd heren, wo vele gerustedes volckes idtlick vth mackenn scholde, vp dat se beide tho wather vnd tho lande midt heres kraft vp de Sarassene woldenn thenn, brachtenn tho samende jn twe mall hundert dusendt man, tho wather vnd lande, Do worth ock dat stifft vann Bremenn vnd de herschop van oldenn borch, gesettedt vp iij grothenn all volckes, de sick tho der reisze vth ferdigeden Do dat jtlick Radt manne vnd borger bynnen Bremen vor nemen, dat sick so vele volckes redde tho der her nach, vth dem stiffte Bremen vnd oldenborch do worden tho Rade vnd godt, vnde ere wille der stadt van Bremenn, disse nabeschreuenn menn de vp erenn egenn vnkosten dar mede henne togenn

Radtmenne her Luder van Verdenn tho her Gerbern van Weie her Luder van Buckenn

Borger tho Johan Jocke hals Bremenn Gerth fresze Dewerth Rickenmerdes Alberth hilwerdinge Hermen harenn Gerth Jocke hals Johann Soene Alberth by der wage Berndt Nakenedele Gerth auer dem haue Hinrick van der tiuer brugge Hinrick hauer Hinrich willeldes Johann Woltmans

Fol. 30r

Faksimile, Fol. 30r
Dith weren de Rickesten borger tho Bremen
vnd de armesten van disser, mochte hebbenn,
binnen vnd buthen Bremen, by hunderth
vnd ver vnde dartich jochundaler des jars tho tinsse
vnd disse vorschreuen lude, vresschenden van anders
nener der stadt, jn disser reise, jenigen jnwaner
do dat hillige landt gewonnen was, do bruckede
disse vorschreuenn lude, heren vnd frunde, dat
se mede vor den keiser quemenn vnd berichteden
ene do, der gnade vnd preuelegenn, de de leue · S ·
wilhadus hadde gebedenn vann dem keiser Caroll
denn grothenn, vnd bede den keiser do vorth vmme
sunderge freiheit vnd preuelegenn, der Stadt van
bremenn, des he eme endt widede, vnd vorlende ene,
do, dat sze mochtenn goldt vnd bundt dregenn, gelick
Ridderenn, vnde andere preuelegenn, de sze mede
tho Bremenn brochtenn, vnd do worth jn Rolandes
schilde, des keisers wapenn gesettedt, de tho voren der
Stadt van Bremenn wapen hadde, Wenthe Bremen
worth do vam keiser gemacket tollen frig, als sze noch
is, na lude der preuelegi, dat en de keiser darup vor szege
lde, vnd gaff, he gaff en ock de priuilegien, dat sze
mer friggreue buthenn dat stifte mach Lerenn,
by pene 100 pundt lodiges goldes, de ene helfte dem
keiser, vnd de anderen helfte der Stadt tho betalende
Denn ludenn werenn vp der reise afgestoruenn
Gerdt fresze, vnd Alberth by der wage anders
quemenn se alle wedder tho hus
Hundert. o:1104. Bremia Sepulchr. Adam. [?]
19
de negenteinde Bischop

Friedrich I. (1104 bis 1123) - 19. Bischof

Fredericus, wurth gekarenn anno 1114
vnnd regerde 8 jar
† Anno 1122 · buwede hertoch luder
vann Sassen dat Godt tho vorde.
Lotharius natus patre comite in Supplenburg, et Arnstwrg, antiqua stirpe comitum Quersfordiae ad Hoxumiam. Conjux Rixa, nata Henrico comite Northeimensi, et Gertrude sorore Eckberti marchionis, qui ipsi abbatis in Dolem, [...] ad Brunswigam [...] [...] 1063. Lotharius filium despondit [...]
[Rand: Ludouicus Saxonia, postea [...] comes.
Fridericum [...] Wan [Abbildung] [Abbildung]
Faksimile, Fol. 30r

Dith weren de Rickesten borger tho Bremen vnd de armesten van disser, mochte hebbenn, binnen vnd buthen Bremen, by hunderth vnd ver vnde dartich jochundaler des jars tho tinsse vnd disse vorschreuen lude, vresschenden van anders nener der stadt, jn disser reise, jenigen jnwaner do dat hillige landt gewonnen was, do bruckede disse vorschreuenn lude, heren vnd frunde, dat se mede vor den keiser quemenn vnd berichteden ene do, der gnade vnd preuelegenn, de de leue · S · wilhadus hadde gebedenn vann dem keiser Caroll denn grothenn, vnd bede den keiser do vorth vmme sunderge freiheit vnd preuelegenn, der Stadt van bremenn, des he eme endt widede, vnd vorlende ene, do, dat sze mochtenn goldt vnd bundt dregenn, gelick Ridderenn, vnde andere preuelegenn, de sze mede tho Bremenn brochtenn, vnd do worth jn Rolandes schilde, des keisers wapenn gesettedt, de tho voren der Stadt van Bremenn wapen hadde, Wenthe Bremen worth do vam keiser gemacket tollen frig, als sze noch is, na lude der preuelegi, dat en de keiser darup vor szege lde, vnd gaff, he gaff en ock de priuilegien, dat sze mer friggreue buthenn dat stifte mach Lerenn, by pene 100 pundt lodiges goldes, de ene helfte dem keiser, vnd de anderen helfte der Stadt tho betalende

Denn ludenn werenn vp der reise afgestoruenn Gerdt fresze, vnd Alberth by der wage anders quemenn se alle wedder tho hus Hundert. o:1104. Bremia Sepulchr. Adam. [?] 19 de negenteinde Bischop

Friedrich I. (1104 bis 1123) - 19. Bischof

Fredericus, wurth gekarenn anno 1114 vnnd regerde 8 jar † Anno 1122 · buwede hertoch luder vann Sassen dat Godt tho vorde. Lotharius natus patre comite in Supplenburg, et Arnstwrg, antiqua stirpe comitum Quersfordiae ad Hoxumiam. Conjux Rixa, nata Henrico comite Northeimensi, et Gertrude sorore Eckberti marchionis, qui ipsi abbatis in Dolem, [...] ad Brunswigam [...] [...] 1063. Lotharius filium despondit [...]

[Rand: Ludouicus Saxonia, postea [...] comes. Fridericum [...] Wan [Abbildung] [Abbildung]

Fol. 30v

Faksimile, Fol. 30v
Ecclesia fuit filius & Elmari seniores
Dedit Henricus autem anno 1110. Wand f. 46
Anno 1123 do clagede de junge Elmarus Greue
tho oldenn, vor Keiser, der dochter, sone vann
Assfelt, vnde dat ere der suluen Jder, de hir
vdonem den Marggreuen, vnd Hinrick sinen sone,
de dat sulue erue tho Stade beseten, Auerst, Frederich
vnde tho Stade legerde de Clage, et ita
Disse edele frowe, de, was gebarenn van gade
vnd was Keiser Hinrick 3 broder dochter, vnd
Koninck suster dochter, de sulue wande tho Elsflete
vnd hadde dar de erffnisse, de noch fur Iden gudt
, de van [...] ant vnde, frowenn
Glismodus sone, de tellen tho samende, oder
closter nunnen tho Reutelen, de dar na vth
dem closter genamen worth, vnde deme koninge
vann Russen gegeuenn, tho eme frowenn,
Auerst do de Koning dodt was, do greff oren vnde
entliken schadt jn Mannigen, vnde
vnde midt einem Lande, warth landt genomet
vnd midt leth schattenn vth Russen jn Sassen
landt, vnde dat de em nicht den schadt
begrauenn [...] vp dat to nicht Lecken,
Dar na warth wareszlandt wedder de Russen &
vnd na sines vaders dode Kronet,
de hedde ock einen sone, Greue Eggert
den de erste Marggreue tho Wistede by Elstorpe
dodede, wo woll he syn angebarenn frundt was
Alsze de alszo vann oren frundenn beronet, do
toch se na Rome tho orenn vedderenn koninge
den pawest, van dem se erlick geholden worth,
vnde gelerth, dat se eren Wisderenn, vth grundt eres
herthenn vorgeuenn, dat se jegenn se gedaenn hadde
alszo quam se do wedder tho Elstorpe, vnd vor gaff
denn Marggreuenn, von de schuldich, dat he hadde oren
sone gedodeth, vnd vp dat se ore erue vnd gudt
deste fiedeliker mochte gebruckenn, se makede se
[Rand: Anno Henricus]
[Rand: Das pargensis fuit episcopus]
[Rand: to Henrico]
[Rand: anno 1049 ... marchio]
[Rand: 3 fuit Conradi 2 der]
[Rand: manus . et in]
[Rand: Ducatu Sueuie fuit.]
[Rand: 34 anno Lubeck]

Ecclesia fuit filius & Elmari seniores Dedit Henricus autem anno 1110. Wand f. 46 Anno 1123 do clagede de junge Elmarus Greue tho oldenn, vor Keiser, der dochter, sone vann Assfelt, vnde dat ere der suluen Jder, de hir vdonem den Marggreuen, vnd Hinrick sinen sone, de dat sulue erue tho Stade beseten, Auerst, Frederich vnde tho Stade legerde de Clage, et ita

Disse edele frowe, de, was gebarenn van gade vnd was Keiser Hinrick 3 broder dochter, vnd Koninck suster dochter, de sulue wande tho Elsflete vnd hadde dar de erffnisse, de noch fur Iden gudt , de van [...] ant vnde, frowenn Glismodus sone, de tellen tho samende, oder closter nunnen tho Reutelen, de dar na vth dem closter genamen worth, vnde deme koninge vann Russen gegeuenn, tho eme frowenn, Auerst do de Koning dodt was, do greff oren vnde entliken schadt jn Mannigen, vnde vnde midt einem Lande, warth landt genomet vnd midt leth schattenn vth Russen jn Sassen landt, vnde dat de em nicht den schadt begrauenn [...] vp dat to nicht Lecken, Dar na warth wareszlandt wedder de Russen & vnd na sines vaders dode Kronet, de hedde ock einen sone, Greue Eggert den de erste Marggreue tho Wistede by Elstorpe dodede, wo woll he syn angebarenn frundt was Alsze de alszo vann oren frundenn beronet, do toch se na Rome tho orenn vedderenn koninge den pawest, van dem se erlick geholden worth, vnde gelerth, dat se eren Wisderenn, vth grundt eres herthenn vorgeuenn, dat se jegenn se gedaenn hadde alszo quam se do wedder tho Elstorpe, vnd vor gaff denn Marggreuenn, von de schuldich, dat he hadde oren sone gedodeth, vnd vp dat se ore erue vnd gudt deste fiedeliker mochte gebruckenn, se makede se

[Rand: Anno Henricus]

[Rand: Das pargensis fuit episcopus] [Rand: to Henrico] [Rand: anno 1049 ... marchio] [Rand: 3 fuit Conradi 2 der] [Rand: manus . et in] [Rand: Ducatu Sueuie fuit.] [Rand: 34 anno Lubeck]

Fol. 31r

Faksimile, Fol. 31r
  1. ,, Callantulſinge, curiam tho, curiam
  2. erem Rotholwegen huſen, curiam, curiam vnd; pro L. marcis
  3. en weren, vnd dat vor ein kundt, do
  4. gaff de Margreue wedder ſo horne ſo gebrukende
  5. de wile he leuede
  6. Disse fruwe idt, de hadde twe mans, behaluenn
  7. lippelde, alse nomptlick, den Grauen Erhe
  8. vnd den Grauenn Ekberth den wittenn, de alle
  9. . den. dar se beyde greuenn
  10. ), ock hadde dat ein dochter,
  11. jn de ene, dochter
  12. Borgendes moder vann lutten, ock hadde
  13. he einenn ſone, gehetenn, Borgerth, de was domp
  14. . Trier, de dar ſuluest noch na Ertzebischop
  15. warth, disse buwede dat ſtenwarck tho elſtorp,
  16. Do nu frowe de starff, vnde de Margraff vde
  17. de erste ore gudt. ock quam idt anders mede tho
  18. wenthe, jn so langenn idenn sick des eines vnd
  19. gudes nemandt vnder wandt van orer frundtſchop,
  20. do vorth jdt jn de keiserlickenn handt, derhaluen
  21. quam idt tho der kerckenn tho Bremenn, vnde de
  22. ſulue, vde Margraffe, be heldt de graueſchop tho
  23. ſtade, van den stifft tho Bremenn, dar dat gudt
  24. do by lach, dat ſulue gudt be heldenn de Margreuenn
  25. vdo · de erste vnd ander, vnde des anderen sone hinrich
  26. sunder jenigerley anſprecke, so lange dat idt Elmanis
  27. de junge Greue van oldenborch anſorack, jegen
  28. Greuenn Frerick vann Stade, de de graueſchop van
  29. denn Margrauenn tho lene besath, diſſe frerick
  30. greuen 2 grotemoder vnd moder, de quemen tho
  31. ſchepe vth engelandt tho stade, vnd wordenn ſchipbrockich
  32. de suluenn wurdenn vnd dat arue Angesprackenn,
  33. do radde hertoch luder vann Sassenn, deme Bischope tho
  34. Bremenn, dat he greuenn frerick sick tho nu vnder
  35. ſathe mackede, dith geschach alſzo, derhaluen wurdenn
  36. frederick, sine moder vnd grote moder, der kerckenn
  37. tho denſte
  38. Anno 1123 starff Bischop Frederich.. calend. februarij
  39. 31 31]

,, Callantulſinge, curiam tho, curiam erem Rotholwegen huſen, curiam, curiam vnd; pro L. marcis

en weren, vnd dat vor ein kundt, do gaff de Margreue wedder ſo horne ſo gebrukende de wile he leuede

Disse fruwe idt, de hadde twe mans, behaluenn lippelde, alse nomptlick, den Grauen Erhe vnd den Grauenn Ekberth den wittenn, de alle . den. dar se beyde greuenn ), ock hadde dat ein dochter, jn de ene, dochter Borgendes moder vann lutten, ock hadde he einenn ſone, gehetenn, Borgerth, de was domp . Trier, de dar ſuluest noch na Ertzebischop warth, disse buwede dat ſtenwarck tho elſtorp,

Do nu frowe de starff, vnde de Margraff vde de erste ore gudt. ock quam idt anders mede tho wenthe, jn so langenn idenn sick des eines vnd gudes nemandt vnder wandt van orer frundtſchop, do vorth jdt jn de keiserlickenn handt, derhaluen quam idt tho der kerckenn tho Bremenn, vnde de ſulue, vde Margraffe, be heldt de graueſchop tho ſtade, van den stifft tho Bremenn, dar dat gudt do by lach, dat ſulue gudt be heldenn de Margreuenn vdo · de erste vnd ander, vnde des anderen sone hinrich sunder jenigerley anſprecke, so lange dat idt Elmanis de junge Greue van oldenborch anſorack, jegen Greuenn Frerick vann Stade, de de graueſchop van denn Margrauenn tho lene besath, diſſe frerick greuen 2 grotemoder vnd moder, de quemen tho ſchepe vth engelandt tho stade, vnd wordenn ſchipbrockich de suluenn wurdenn vnd dat arue Angesprackenn, do radde hertoch luder vann Sassenn, deme Bischope tho Bremenn, dat he greuenn frerick sick tho nu vnder ſathe mackede, dith geschach alſzo, derhaluen wurdenn frederick, sine moder vnd grote moder, der kerckenn tho denſte Anno 1123 starff Bischop Frederich.. calend. februarij 31 31]

Fol. 31v

Faksimile, Fol. 31v
  1. De twintigeste Bischop
  2. Adalbero, wart gekarenn anno 1124, vnd
  3. regerde 24 iar
  4. In dissenn jare warth Marggreue hinrick
  5. noch en kindt vorgeuenn, do dat kindt
  6. doth was, vnd nene aruenn mer vor han
  7. denn weren, do beheldt Frederich de graue
  8. tho vam, he tho de Bischop adalbero mit hadde
  9. de lene, dat he tho adalbero ant dedt de Als
  10. des suluenn jare worth jn holstenn gestichtedt
  11. dat dar na gehetenn warth wige Munster
  12. Anno 1133 quam adalbero auer de elue tho Mith-
  13. se to jn detmerschenn, jn sin stiffte gelegenn ein
  14. vicellano, do bedenn eine de broder tho Faldeta, als
  15. he dar quam, dat he en vicellinu auer geue, do
  16. nam adalbero vicellinun by der handt gaff en
  17. vnd be voll ene marcharde, einen godtfruchtigen
  18. Mann, alszo predigede vicellinus dar, dat worth
  19. gots vnd bekerde vele heidenn
  20. Disse vicellinus was ein Meister van paris, vth
  21. dem stifft van Anno 1134. Lothario Imperator in Hadersleuen hebben. de ...
  22. Anno 1135. do starff Greue frerick tho Grade
  23. Anno 1138. do quam keiser lotarius tho herszefelde
  24. vnd brachte dar 800 marck suluers de greue Fr
  25. rich van Grade, vnser leuen comes tho herszefelde
  26. gegeuen hadde de Keiser gaff sinen swager
  27. dar na Anno 1139 starff. Anno 1137. de
  28. dar. Gerhard ste. Gerhard s. [...]
  29. Anno 1140. was iij dat
  30. dage warth hertoch hinrick vor greuenn, dat he starff
  31. vnd worth tho lutter begrauenn, by Keiser lotarius
  32. do nam Margraue albrecht, de lunenborch Bardewic
  33. vnd Breme, dat landt by der Elue, [Abbildung] Sassen
  34. Anno Lotharo Datum Anno Selt. Anno 1134

De twintigeste Bischop Adalbero, wart gekarenn anno 1124, vnd regerde 24 iar

In dissenn jare warth Marggreue hinrick noch en kindt vorgeuenn, do dat kindt doth was, vnd nene aruenn mer vor han denn weren, do beheldt Frederich de graue tho vam, he tho de Bischop adalbero mit hadde de lene, dat he tho adalbero ant dedt de Als des suluenn jare worth jn holstenn gestichtedt dat dar na gehetenn warth wige Munster Anno 1133 quam adalbero auer de elue tho Mithse to jn detmerschenn, jn sin stiffte gelegenn ein vicellano, do bedenn eine de broder tho Faldeta, als he dar quam, dat he en vicellinu auer geue, do nam adalbero vicellinun by der handt gaff en vnd be voll ene marcharde, einen godtfruchtigen Mann, alszo predigede vicellinus dar, dat worth gots vnd bekerde vele heidenn Disse vicellinus was ein Meister van paris, vth dem stifft van Anno 1134. Lothario Imperator in Hadersleuen hebben. de ... Anno 1135. do starff Greue frerick tho Grade Anno 1138. do quam keiser lotarius tho herszefelde vnd brachte dar 800 marck suluers de greue Fr rich van Grade, vnser leuen comes tho herszefelde gegeuen hadde de Keiser gaff sinen swager dar na Anno 1139 starff. Anno 1137. de dar. Gerhard ste. Gerhard s. [...] Anno 1140. was iij dat dage warth hertoch hinrick vor greuenn, dat he starff vnd worth tho lutter begrauenn, by Keiser lotarius do nam Margraue albrecht, de lunenborch Bardewic vnd Breme, dat landt by der Elue, [Abbildung] Sassen Anno Lotharo Datum Anno Selt. Anno 1134

Fol. 32r

Faksimile, Fol. 32r
  1. howing borch genandt, dat beide vp Keiser Conradus, by de
  2. so will, pribeslaum, en wendesche here, by Margraue Albert
  3. vnde vor dreuenn Greuenn, Adolph vann Holstein, van Oldenburg
  4. gewendeth, offte vor sine wurdenn, den gelouenn, de mackede
  5. he, so wandt dorch dem name, Nige Munster dar
  6. vicellinus Dat plach, dat worth Munster, des
  7. luttenn borch
  8. Anno 1142 do buweden de broders, Lude adek vnd Ridden
  9. eine kerckenn vor stade, de Adalbero
  10. Cal. mouwe. na dem 19 jare sines Bischopdoms, vnd
  11. de alles vann Hersfelde, Conradus, sende dar de Erlicke
  12. mann, Adalwardus, Elwerus, vnd Dorsteleuus,
  13. mit anderen brodern, disse Capelle warth gewiet,
  14. den der ere der Hilligen dreuoldicheit, vnser leuen frowe
  15. petri vnd pauli, Johannis baptisten vnd Euangelisten vnd
  16. Cosme, vnd Damiani der hilligen Marteler, do
  17. settede Adalbero, dat de de broders mit eren fruwen
  18. vnde kinderenn, vnd alle ehre geslechte, vnd de
  19. dar scholdenn se hebben, berichtinge mit den hilligen
  20. Sacramento, vnd scholden ock en graff dar hebben
  21. settede ock dat de husz lude, vnde Meyers der vorgeschreuen
  22. uenn kerckenn, scholdenn, frey, los vnd ledich
  23. wesen, vann allen tinsze der stadt offte dorpes,
  24. vnd ock vann aller voigedie, in gantzem stifte tho Bremen
  25. Anno 1144: do warth Rodolphus, de junge greue vann
  26. stade, den detmerschen doth geslagen, jn siner egen
  27. greueschop, vnd sin broder hertwich domprawest tho Bremen
  28. gaff alle sine erfnisse in detmerschen der kerckenn tho
  29. Bremen, dat men ene wedder lende de graueschop tho Stade
  30. so warth Hinrick in gefordt, vnd Fredericus de
  31. palsgreuen siner suster man, de warth eine van den keiser
  32. tho gesandt, dat he jn siner stede scholde richten
  33. der hogesten sachsen, wente de hertoch van Sassen, was
  34. ock ein kindt, vnd klagede mit sinen frunden
  35. Also, mit sinem formunderen, dem keiser, vnd allen
  36. ]

howing borch genandt, dat beide vp Keiser Conradus, by de so will, pribeslaum, en wendesche here, by Margraue Albert vnde vor dreuenn Greuenn, Adolph vann Holstein, van Oldenburg gewendeth, offte vor sine wurdenn, den gelouenn, de mackede he, so wandt dorch dem name, Nige Munster dar vicellinus Dat plach, dat worth Munster, des luttenn borch

Anno 1142 do buweden de broders, Lude adek vnd Ridden eine kerckenn vor stade, de Adalbero Cal. mouwe. na dem 19 jare sines Bischopdoms, vnd de alles vann Hersfelde, Conradus, sende dar de Erlicke mann, Adalwardus, Elwerus, vnd Dorsteleuus, mit anderen brodern, disse Capelle warth gewiet, den der ere der Hilligen dreuoldicheit, vnser leuen frowe petri vnd pauli, Johannis baptisten vnd Euangelisten vnd Cosme, vnd Damiani der hilligen Marteler, do settede Adalbero, dat de de broders mit eren fruwen vnde kinderenn, vnd alle ehre geslechte, vnd de dar scholdenn se hebben, berichtinge mit den hilligen Sacramento, vnd scholden ock en graff dar hebben settede ock dat de husz lude, vnde Meyers der vorgeschreuen uenn kerckenn, scholdenn, frey, los vnd ledich wesen, vann allen tinsze der stadt offte dorpes, vnd ock vann aller voigedie, in gantzem stifte tho Bremen

Anno 1144: do warth Rodolphus, de junge greue vann stade, den detmerschen doth geslagen, jn siner egen greueschop, vnd sin broder hertwich domprawest tho Bremen gaff alle sine erfnisse in detmerschen der kerckenn tho Bremen, dat men ene wedder lende de graueschop tho Stade so warth Hinrick in gefordt, vnd Fredericus de palsgreuen siner suster man, de warth eine van den keiser tho gesandt, dat he jn siner stede scholde richten der hogesten sachsen, wente de hertoch van Sassen, was ock ein kindt, vnd klagede mit sinen frunden Also, mit sinem formunderen, dem keiser, vnd allen ]

Fol. 32v

Faksimile, Fol. 32v
Furstenn, dat de Ertzebischop adalbero hadde siner
moder gelaueth, wen dat Rodolphus, greue tho Stade sone
so wolde he erenn sone dem hertogen, de graueschop geuen,
vnde quemenn, dorch midt den sinenn hir vme tho
Rameslo tho dage, vnd worden dar vnens, So dath
adalbero warth gefangenn, vnd na lunenborch geforth
vnd sze wenden eine tho schattende, auerst als sze segen
dat se ene midt drowende vnd pinenn, nicht kondenn
bewegenn, do lethenn sze eine gann, vnde hertwicus
de domprawest warth gefangenn, van hermen vann
luchouw, alszo hapedenn des hertogenn lude, dat men
ein auer andtwordenn wolde, vp dat sze ene Mochtenn
schattenn, auerst he warth deme Marggreue gebracht de
ledt eine los //
Disse adalbero vorbeterde dat Munster tho Buckenn seer,
gaff dar vele thegedenn tho wallerenn by Bremen
tho hadden torne, vnde anders etc
Anno 1147 helt keiser Conradt, midt velen furstenn
vnd herenn, einen Rickesdach tho Francfordt, dar quam
ock. S. Remberg vmme welckes bede willenn, de he
vor allenn forstenn darsuluest dede, so warth tho gerichtedt
her fardt, dat hillige graff tho gewinnede, dudtsz
landt warth gedeleth jn de dele vnd herfandt, Dat
erste heer, toch dorch Greckenn landt na jerusalem tho
lande, dat ander scholde dar hen farenn tho schepe,
dat drudde dell toch jegenn de wenden auer der Elue
Vann der erstenn herffardt
Keiser Conradt, de koninck van Franckrick, vnd ander
vele furstenn vnd herenn, rusteden sick midt heres
krafft, vp de heidenn, de dat hillige landt, vnd jeru
salem jnne haddenn, vnd togenn dar henn midt gan
szer macht, dar werenn Mede, Bischup frederich van
[Rand: in]
[Rand: Koning von]

Furstenn, dat de Ertzebischop adalbero hadde siner moder gelaueth, wen dat Rodolphus, greue tho Stade sone so wolde he erenn sone dem hertogen, de graueschop geuen, vnde quemenn, dorch midt den sinenn hir vme tho Rameslo tho dage, vnd worden dar vnens, So dath adalbero warth gefangenn, vnd na lunenborch geforth vnd sze wenden eine tho schattende, auerst als sze segen dat se ene midt drowende vnd pinenn, nicht kondenn bewegenn, do lethenn sze eine gann, vnde hertwicus de domprawest warth gefangenn, van hermen vann luchouw, alszo hapedenn des hertogenn lude, dat men ein auer andtwordenn wolde, vp dat sze ene Mochtenn schattenn, auerst he warth deme Marggreue gebracht de ledt eine los //

Disse adalbero vorbeterde dat Munster tho Buckenn seer, gaff dar vele thegedenn tho wallerenn by Bremen tho hadden torne, vnde anders etc

Anno 1147 helt keiser Conradt, midt velen furstenn vnd herenn, einen Rickesdach tho Francfordt, dar quam ock. S. Remberg vmme welckes bede willenn, de he vor allenn forstenn darsuluest dede, so warth tho gerichtedt her fardt, dat hillige graff tho gewinnede, dudtsz landt warth gedeleth jn de dele vnd herfandt, Dat erste heer, toch dorch Greckenn landt na jerusalem tho lande, dat ander scholde dar hen farenn tho schepe, dat drudde dell toch jegenn de wenden auer der Elue

Vann der erstenn herffardt Keiser Conradt, de koninck van Franckrick, vnd ander vele furstenn vnd herenn, rusteden sick midt heres krafft, vp de heidenn, de dat hillige landt, vnd jeru salem jnne haddenn, vnd togenn dar henn midt gan szer macht, dar werenn Mede, Bischup frederich van

[Rand: in]

[Rand: Koning von]

Fol. 33r

Faksimile, Fol. 33r
33
Meiborch, sampt 8 anderen Bischoppen, de abbeth van Coruey
greue Volck van euerfert midt grothen volcke, vnd
wunnenn jerusalem midt ge waldt
Vor der anderen herffart
Na dem nu dat erste her, tho lande na Jerusalem
gereiseth werenn, scholde disse anderen herfarth tho schepe
dar henn, Alszo warth vann Bremenn jn waneren
vnde anderen tho Bremen eine schipfarth tho gerustedt,
dat quam vele adels vth Sassenn, westfalenn, frieszlant
herschop van der hogenn, vnde allendt haluenn tho
Bremenn, de alle mede forenn, Alszo nu alle dinck
ferdich was, lepenn sze vann der wesser midt grother
macht, vnde velenn weldigenn schepenn, Auerst de
windt dreff sze jn engelandt, dar wurdenn se van
dem koninck erlickenn endtfangenn
Alszo sze nu enenn gudenn windt wedder kregenn,
gingenn sze wedder tho schepe, vnd landedenn jnn
Galitienn, dat allene jn der Cristenn handt was, van
7 koninck ricke, de jn spannigenn sindt, als ge
natenn, Nauarra, legion, Toleth, Castell, Ar-
nienn, vnd portegalenn, de suluen coninck ricken
heddenn de Saracenen jnne, behaluen galitien, welck
jn portegalenn licht
Alszo nu de koninck vann Spannigen de tidinck
quam, dat sulck ene macht van schepen an sinenn
lande lach, de na Jerusalem wolden, toch he dar
henne, vnd bath dat heer, dat se eine wolden helpen
de Saracenen vth Spannienn vordriuenn, dat sulue
warth eine nicht aff geslagenn, sunder krigeden lange
jegen de Saracenenn, de ein groth volck by ein ander
was vnde hadden
To lestenn bliuenn de Cristenn lisseboen midt groter
macht, lange tidt, dar jegenn leden sick de Sara
vnde gans starck, ock vor de stadt, de Sassen hadden
ore leger jegen der Saracenen leger, be haluenn
dat dar ein wather strom, twischen der leep, hir
33

33

Meiborch, sampt 8 anderen Bischoppen, de abbeth van Coruey greue Volck van euerfert midt grothen volcke, vnd wunnenn jerusalem midt ge waldt Vor der anderen herffart Na dem nu dat erste her, tho lande na Jerusalem gereiseth werenn, scholde disse anderen herfarth tho schepe dar henn, Alszo warth vann Bremenn jn waneren vnde anderen tho Bremen eine schipfarth tho gerustedt, dat quam vele adels vth Sassenn, westfalenn, frieszlant herschop van der hogenn, vnde allendt haluenn tho Bremenn, de alle mede forenn, Alszo nu alle dinck ferdich was, lepenn sze vann der wesser midt grother macht, vnde velenn weldigenn schepenn, Auerst de windt dreff sze jn engelandt, dar wurdenn se van dem koninck erlickenn endtfangenn Alszo sze nu enenn gudenn windt wedder kregenn, gingenn sze wedder tho schepe, vnd landedenn jnn Galitienn, dat allene jn der Cristenn handt was, van 7 koninck ricke, de jn spannigenn sindt, als ge natenn, Nauarra, legion, Toleth, Castell, Arnienn, vnd portegalenn, de suluen coninck ricken heddenn de Saracenen jnne, behaluen galitien, welck jn portegalenn licht Alszo nu de koninck vann Spannigen de tidinck quam, dat sulck ene macht van schepen an sinenn lande lach, de na Jerusalem wolden, toch he dar henne, vnd bath dat heer, dat se eine wolden helpen de Saracenen vth Spannienn vordriuenn, dat sulue warth eine nicht aff geslagenn, sunder krigeden lange jegen de Saracenenn, de ein groth volck by ein ander was vnde hadden To lestenn bliuenn de Cristenn lisseboen midt groter macht, lange tidt, dar jegenn leden sick de Sara vnde gans starck, ock vor de stadt, de Sassen hadden ore leger jegen der Saracenen leger, be haluenn dat dar ein wather strom, twischen der leep, hir

33

Fol. 33v

Faksimile, Fol. 33v
se vor, dat de Stadt gewonnen was
vnd vann den Cristenn besettedt, De sulue orth
vnd stede, dar de dutschenn do legenn, hefft dar noch
de denn namenn vann vp vp dissen dach
Vann der druddenn herfarth
De drudde her fardt rustede sick ock mit Heren krafft
vp de wenden, dar weren mede, de koning van
Dennemarcken, hertoch Cordt vann wedder
hertoch Albrecht Marggraue, Conradus graff van
harthoc Hinrick de Lowe, vnd de Bischop van Bremen
de hadden 20000 man tho samen, de suluen togen
tho samen vp de wenden, darumme dat se noch heiden
, vnd den Cristenn volcke, vacken grothen schaden
, als Nicolaus der wende Forste dith vor nam
he auff adolpho vann holstenn vmme by standt, vnd
scholde sick mit ene vorbindenn, Jegenn den keiser
dat sloch eme Adolphus aff, Midler tidt gehen
de vorschreuenn herenn vp de wenden, vnde brachten
se dar tho, dat se sick dorpen lethenn, vnde den
sustenn louenn annemen, auerst, idt geradde nicht
ser woll, wenthe de Sassenn sochten eren profft
vnde nutte dar vann, mher als den gelouenn
dith sulue her thoch dar na jegenn de pruszenn, dat
ock heidenn werenn
Anno 1148 starff adalbero tho Bremenn
21
de iij vnde twintigeste Bisschop
Erwinus was ein domprauest, tho Bremen, vnde
was Margreuen Rolfues Sone, de satt 20 jar
Anno 1149 was gudt frede jnn wenthlande, do began
henricus de wendt landt wedder tho Bremende, de bischops
sede, de de danigenn barbarenn wandages vor hadden
alle aldenborch, sunt, Rateborch vnd Mecklenburg
[Rand: [...]]
[Abbildung]
Faksimile, Fol. 33v

se vor, dat de Stadt gewonnen was vnd vann den Cristenn besettedt, De sulue orth vnd stede, dar de dutschenn do legenn, hefft dar noch de denn namenn vann vp vp dissen dach Vann der druddenn herfarth De drudde her fardt rustede sick ock mit Heren krafft vp de wenden, dar weren mede, de koning van Dennemarcken, hertoch Cordt vann wedder hertoch Albrecht Marggraue, Conradus graff van harthoc Hinrick de Lowe, vnd de Bischop van Bremen de hadden 20000 man tho samen, de suluen togen tho samen vp de wenden, darumme dat se noch heiden , vnd den Cristenn volcke, vacken grothen schaden , als Nicolaus der wende Forste dith vor nam he auff adolpho vann holstenn vmme by standt, vnd scholde sick mit ene vorbindenn, Jegenn den keiser dat sloch eme Adolphus aff, Midler tidt gehen de vorschreuenn herenn vp de wenden, vnde brachten se dar tho, dat se sick dorpen lethenn, vnde den sustenn louenn annemen, auerst, idt geradde nicht ser woll, wenthe de Sassenn sochten eren profft vnde nutte dar vann, mher als den gelouenn dith sulue her thoch dar na jegenn de pruszenn, dat ock heidenn werenn Anno 1148 starff adalbero tho Bremenn 21 de iij vnde twintigeste Bisschop Erwinus was ein domprauest, tho Bremen, vnde was Margreuen Rolfues Sone, de satt 20 jar Anno 1149 was gudt frede jnn wenthlande, do began henricus de wendt landt wedder tho Bremende, de bischops sede, de de danigenn barbarenn wandages vor hadden alle aldenborch, sunt, Rateborch vnd Mecklenburg [Abbildung]

[Rand: [...]]

Fol. 34r

Faksimile, Fol. 34r
34
borch, midt hertoch hinrickes des lowen hulpe, vnd hadde
disse stole vorgenompt, worste gelegenn 34 jar
Otto magnus de jn vortidenn disse lande ersten bedwonge
hadde, vnd tho Aldenborch, ein Bischopdom vp gerichtet, settede
dar suluest tho einen Bischope, marcauen na eine beth vp
dissenn tidt sindt geweszenn, de ander het Erwardus, de 3
wago, de 4 Esiko de 5 folquardy, de 6 Reinbertus, de 7
Benno, de 8 Meinerus de 9 abelinus, de 10 Esso, dar na
warth de Christenheit jn wendtlande vor nichtedt, do bleuenn
de dre stolle, als Meckelenborch, Raceborch, vnd aldenborch
vnbeszethenn, beth tho den tiden hertwicus Ertze Bischop tho
bremenn, de Mackede do vicellinunn, bischop tho aldenborch
de alrede oldt was, vnd bleff jn holsten se jar, vnde
mackede Emehardunn tho einen bischop tho Meckelenborch
Do nu vicellinus 5 jar geregerdt hadde sterff he, na enen
volgedenn Andreas, gebarenn vth Swedenn, vnd was
hertoch hinricks Capellann geuest
Anno 1155 do toch keiser Hinrick jn jtalienn, dar mede
tho hertoch hinrick de lowe, do de keiser midt den van
meiglan gekrigeth, vnd en S. ambrosius fenlin aff
gewonnen hadde, quam he midt victori wedder
Do hertoch hinrick ock wedder tho lande quam, do
forderde he de Bischope jnn wendtlandt, alsze Geroldunn
tho lubeck Ermodum tho Raceborch, vnde wernonem
tho Meckelenborch
De klagede hertoch, dem keiser, dat sick 3 bischopdome
midt gewalth haddenn vann sinem stole getagenn, bauenn
dat sze ere Sinodes tho Bremen holdenn scholdenn, do worden
Citeredt, Geroldt bischop tho Aldenborch, Ermodus van
Raceborch vnd werno vann Meckelenborch, vnd mosten
vann hertwico, ere stifte entfangenn, Dar settede hertoch
hinrick den stoll vann Alden borch tho lubeck dar makede
he einen domerige vann 12 prouen vnd settede dar atelouen
tho einen domprauest, denn gaff he den derden dell der tegede
Dar quemen de vann Rugenn, wedder jn des hertogen
gnadenn
34
[Rand: frederich]

34

borch, midt hertoch hinrickes des lowen hulpe, vnd hadde disse stole vorgenompt, worste gelegenn 34 jar Otto magnus de jn vortidenn disse lande ersten bedwonge hadde, vnd tho Aldenborch, ein Bischopdom vp gerichtet, settede dar suluest tho einen Bischope, marcauen na eine beth vp dissenn tidt sindt geweszenn, de ander het Erwardus, de 3 wago, de 4 Esiko de 5 folquardy, de 6 Reinbertus, de 7 Benno, de 8 Meinerus de 9 abelinus, de 10 Esso, dar na warth de Christenheit jn wendtlande vor nichtedt, do bleuenn de dre stolle, als Meckelenborch, Raceborch, vnd aldenborch vnbeszethenn, beth tho den tiden hertwicus Ertze Bischop tho bremenn, de Mackede do vicellinunn, bischop tho aldenborch de alrede oldt was, vnd bleff jn holsten se jar, vnde mackede Emehardunn tho einen bischop tho Meckelenborch Do nu vicellinus 5 jar geregerdt hadde sterff he, na enen volgedenn Andreas, gebarenn vth Swedenn, vnd was hertoch hinricks Capellann geuest

Anno 1155 do toch keiser Hinrick jn jtalienn, dar mede tho hertoch hinrick de lowe, do de keiser midt den van meiglan gekrigeth, vnd en S. ambrosius fenlin aff gewonnen hadde, quam he midt victori wedder Do hertoch hinrick ock wedder tho lande quam, do forderde he de Bischope jnn wendtlandt, alsze Geroldunn tho lubeck Ermodum tho Raceborch, vnde wernonem tho Meckelenborch

De klagede hertoch, dem keiser, dat sick 3 bischopdome midt gewalth haddenn vann sinem stole getagenn, bauenn dat sze ere Sinodes tho Bremen holdenn scholdenn, do worden Citeredt, Geroldt bischop tho Aldenborch, Ermodus van Raceborch vnd werno vann Meckelenborch, vnd mosten vann hertwico, ere stifte entfangenn, Dar settede hertoch hinrick den stoll vann Alden borch tho lubeck dar makede he einen domerige vann 12 prouen vnd settede dar atelouen tho einen domprauest, denn gaff he den derden dell der tegede Dar quemen de vann Rugenn, wedder jn des hertogen gnadenn

34

[Rand: frederich]

Fol. 34v

Faksimile, Fol. 34v
  1. Alsze de hertoch Brunon tho ene bischope tho mecklen
  2. borch handede, vnde he tho dem stichte vann Meckelenborch
  3. sick landes, als he tho vorenn ock dede aldenborch
  4. vnd Raceborch.
  5. Anno 1184, dorch lede willenn, hertoch Hinrickes, quam
  6. vor tho lubeck dar warth he van der hertogen
  7. vnde greuenn adolphn woll endtfangenn, dar he denn
  8. nigenn dem wiggede, dar weren vele forsten vnde
  9. herenn
  10. Jn der wedder reisze, wiggede he ock faldera, dat oldinges
  11. was gehetenn wippedorp, dat wordt do genometh
  12. nige Munster, he warth ock gebedenn, dat he nie
  13. munster hadde tho dem Bischopdome tho lubeck, des wegen
  14. re he dem herenn
  15. In suluenn jare 14 Calend. Martij do warth ein grot
  16. vnweder by der zee, alszo dat de lande midt water
  17. beflothenn jn freszlandt, hadeler landt, by der Elue
  18. vnd by der weszer, alszo dat do vele dusszendt lude
  19. vnd beste vordrunckenn, ock vor dranck Rickmer
  20. de vageth tho stade
  21. Krich twisschenn denn Greue vann
  22. oldenborch vnd hertogen tho Sassenn
  23. Der ensprunck vnd orsake, disses kriges hebbenn de
  24. olden beschriuers hir vnde vele wegen nagelathenn
  25. alsze vnachtsam dinge, de wile se idt wostenn vnde
  26. be leuedenn, sunder schriuenn, dat Greue Carsten
  27. vann oldenborch warth hertoch hinrick van Sassenn
  28. vnd beierenn fyendt, vnd wan eine aff dat slodt
  29. tho wege vnd toch tho Bremen jn
  30. De hertoch volgede eine midt ene grothen here vor
  31. Bremen, auerst greue Carstenn, stundt eme dapper
  32. entiegenn, dar legen sze midt men lerer 4 dage
  33. des vosten dages wolde greue Carstenn den hertogen
  34. eine slacht leuerenn, do toch de hertoge wech, quam
  35. harthoc wedder, do be schanszede sick de Greue sind

Alsze de hertoch Brunon tho ene bischope tho mecklen borch handede, vnde he tho dem stichte vann Meckelenborch sick landes, als he tho vorenn ock dede aldenborch vnd Raceborch. Anno 1184, dorch lede willenn, hertoch Hinrickes, quam vor tho lubeck dar warth he van der hertogen vnde greuenn adolphn woll endtfangenn, dar he denn nigenn dem wiggede, dar weren vele forsten vnde herenn Jn der wedder reisze, wiggede he ock faldera, dat oldinges was gehetenn wippedorp, dat wordt do genometh nige Munster, he warth ock gebedenn, dat he nie munster hadde tho dem Bischopdome tho lubeck, des wegen re he dem herenn In suluenn jare 14 Calend. Martij do warth ein grot vnweder by der zee, alszo dat de lande midt water beflothenn jn freszlandt, hadeler landt, by der Elue vnd by der weszer, alszo dat do vele dusszendt lude vnd beste vordrunckenn, ock vor dranck Rickmer de vageth tho stade Krich twisschenn denn Greue vann oldenborch vnd hertogen tho Sassenn

Der ensprunck vnd orsake, disses kriges hebbenn de olden beschriuers hir vnde vele wegen nagelathenn alsze vnachtsam dinge, de wile se idt wostenn vnde be leuedenn, sunder schriuenn, dat Greue Carsten vann oldenborch warth hertoch hinrick van Sassenn vnd beierenn fyendt, vnd wan eine aff dat slodt tho wege vnd toch tho Bremen jn De hertoch volgede eine midt ene grothen here vor Bremen, auerst greue Carstenn, stundt eme dapper entiegenn, dar legen sze midt men lerer 4 dage des vosten dages wolde greue Carstenn den hertogen eine slacht leuerenn, do toch de hertoge wech, quam harthoc wedder, do be schanszede sick de Greue sind

Fol. 35r

Faksimile, Fol. 35r
oldennborch, Auerst hertoch Hinrick, quam midt den
freszenn vnd sinenn volcke tho, vnd gewan Aldenborch
vnd beheldt sze szo lange, beth dat he van dem Keiser
gedemodigeth warth
Jn der tidt vyndt hertwics dat Munster tho vnszer
leuenn fruwenn by Stade s Calend octobz
Tho disser tidt, mackeden koning woldemar, vnde
hertoch hinrick ein vor bundt tho samende, alszo,
wath sze vann wendtlande wunnen, dat wolden
sze delenn, de twe forstenn frundtschop was do groth,
hertoch Hinrick hadde jnne Sassenn, Beiern, vor
dalbingenn, wendt landt, Stade, vnd vele lande
de hertwice tho hordenn, vnd angebarenn weren
de wile he van dem geslechte Marggraue vdonis was
he hadde ock vele ander lande gewunnen de eine
vor gundt, wurdenn van den heren vnde forstenn
Darna do de keiser thom verdenn Male jn Italien
toch, do wolde hertoch Hinrick midt dem keiszer nicht
thenn, na dem he 3 mall midt dem keiser jn
italienn gewest hadde, darumme nam eine fredericus
de Keiser, Bremer vnd Sassenn, alszo be heldt he
men Brunswick vnd lunenborch, dat hertochdom
tho Sassenn worth gegeuenn Greuen hinrikes sone
vann anhalth, greuen alberth, de de Greueschop van
lowenb jnne hadde, de warth tho iij hertogen gemaket
Do dissen hertogenn hinrik dem louwen sine macht
alsze thom dele genamenn was, endtsedenn eine Bischop
wichmann van Meiborch, hermannus bischop tho
Hildensem, Marggreff alberth, vnd sin sone otto,
sampt sinen broderenn, ist de palsgreue alberth van
Sommerssborch, ladewich landtgreffe tho dorugen
Greue carsten van oldenborch, otto van dassell, vnd
wedekindt vann dassenberg, disse alle endtszedenn em
vnd den Bischop Reinolde van Collen mede, welcker
35

oldennborch, Auerst hertoch Hinrick, quam midt den freszenn vnd sinenn volcke tho, vnd gewan Aldenborch vnd beheldt sze szo lange, beth dat he van dem Keiser gedemodigeth warth

Jn der tidt vyndt hertwics dat Munster tho vnszer leuenn fruwenn by Stade s Calend octobz

Tho disser tidt, mackeden koning woldemar, vnde hertoch hinrick ein vor bundt tho samende, alszo, wath sze vann wendtlande wunnen, dat wolden sze delenn, de twe forstenn frundtschop was do groth, hertoch Hinrick hadde jnne Sassenn, Beiern, vor dalbingenn, wendt landt, Stade, vnd vele lande de hertwice tho hordenn, vnd angebarenn weren de wile he van dem geslechte Marggraue vdonis was he hadde ock vele ander lande gewunnen de eine vor gundt, wurdenn van den heren vnde forstenn

Darna do de keiser thom verdenn Male jn Italien toch, do wolde hertoch Hinrick midt dem keiszer nicht thenn, na dem he 3 mall midt dem keiser jn italienn gewest hadde, darumme nam eine fredericus de Keiser, Bremer vnd Sassenn, alszo be heldt he men Brunswick vnd lunenborch, dat hertochdom tho Sassenn worth gegeuenn Greuen hinrikes sone vann anhalth, greuen alberth, de de Greueschop van lowenb jnne hadde, de warth tho iij hertogen gemaket

Do dissen hertogenn hinrik dem louwen sine macht alsze thom dele genamenn was, endtsedenn eine Bischop wichmann van Meiborch, hermannus bischop tho Hildensem, Marggreff alberth, vnd sin sone otto, sampt sinen broderenn, ist de palsgreue alberth van Sommerssborch, ladewich landtgreffe tho dorugen Greue carsten van oldenborch, otto van dassell, vnd wedekindt vann dassenberg, disse alle endtszedenn em vnd den Bischop Reinolde van Collen mede, welcker

35

Fol. 35v

Faksimile, Fol. 35v
  1. dat vnd wedder den was,
  2. stede dat he midt den keiser helt
  3. Disse krich durde lange, Stede vnd borge vnd lande
  4. wurdenn an beiden siden vordoruen, de hertoch
  5. heldt sick menlick, do he de ostersassen hadde vor
  6. storeth, dorch he jn dat westenn, vnd gewann Bremen
  7. welck he sinen knechten vorlouede tho vorderuene
  8. dar vmme dat se greue Conradus in genamen hadden
  9. de borger endtweckenn, ock all vth der stadt, der etliche
  10. vorschreff hertoch hinrick, do quam hertwicus thom
  11. hertogenn vnd vordroch en midt den borgerenn,
  12. alszo dat se eine mer alsze 1000 marck suluers geuen
  13. mosten. Greue carsten endt wedder in freszlandt
  14. dar he kortes dar na sterff, hertwich was de wyle
  15. hamborch, vnd leth spiszenn sine sloete, harborch vnd
  16. freyborch, vnd handelde hemelick jegen den hertogen
  17. wor he konde dar vmme dat sick vnder wandt der stadt
  18. vnd greffschop tho Stade, vnd andere lande, de
  19. hertwico angebarenn werenn, wo gehordt is
  20. Anno 1187 do was Conradus, abt vann Ridderhuszenn
  21. bischop tho lubeck, de sulue warth by dem hertogen
  22. beklaget, wo he de gerne were, de Hartwich
  23. dem hertogen hette hedde gemacket, dat he sick midt
  24. den anderen forstenn hadde vor bundenn jegenn lerer
  25. hinrick, als nu Conradus by hertogen was, de
  26. leth de hertoge de straten tho leggenn, dat Conradus
  27. sin stiffte nicht wedder kamen konde, do bleff he
  28. hertwico, de sulue sick, dat he sinen
  29. in dat kamen mochte, do togen se beide na na
  30. ander na meiborch, vnd greue dar lanck were
  31. in frederen, dar en binnen wall dat van
  32. vnde denn der in des hertogen landt
  33. hertogen vnd de Namen, wann freyborch vnd brack dat dall, harborch konde
  34. de nicht winnen, wenthe idt licht jm watergen vnd

dat vnd wedder den was, stede dat he midt den keiser helt Disse krich durde lange, Stede vnd borge vnd lande wurdenn an beiden siden vordoruen, de hertoch heldt sick menlick, do he de ostersassen hadde vor storeth, dorch he jn dat westenn, vnd gewann Bremen welck he sinen knechten vorlouede tho vorderuene dar vmme dat se greue Conradus in genamen hadden de borger endtweckenn, ock all vth der stadt, der etliche vorschreff hertoch hinrick, do quam hertwicus thom hertogenn vnd vordroch en midt den borgerenn, alszo dat se eine mer alsze 1000 marck suluers geuen mosten. Greue carsten endt wedder in freszlandt dar he kortes dar na sterff, hertwich was de wyle hamborch, vnd leth spiszenn sine sloete, harborch vnd freyborch, vnd handelde hemelick jegen den hertogen wor he konde dar vmme dat sick vnder wandt der stadt vnd greffschop tho Stade, vnd andere lande, de hertwico angebarenn werenn, wo gehordt is Anno 1187 do was Conradus, abt vann Ridderhuszenn bischop tho lubeck, de sulue warth by dem hertogen beklaget, wo he de gerne were, de Hartwich dem hertogen hette hedde gemacket, dat he sick midt den anderen forstenn hadde vor bundenn jegenn lerer hinrick, als nu Conradus by hertogen was, de leth de hertoge de straten tho leggenn, dat Conradus sin stiffte nicht wedder kamen konde, do bleff he hertwico, de sulue sick, dat he sinen in dat kamen mochte, do togen se beide na na ander na meiborch, vnd greue dar lanck were in frederen, dar en binnen wall dat van vnde denn der in des hertogen landt hertogen vnd de Namen, wann freyborch vnd brack dat dall, harborch konde de nicht winnen, wenthe idt licht jm watergen vnd

Fol. 36r

Faksimile, Fol. 36r
  1. test

test

Seite 1

Faksimile, Seite 1
vnde worth dar ock begrauenn, vor
sinenn dode, na dem he jn freszlandt ge
fangenn vorleth he dath stifft vonn Breme
vnd ledt sick tho Delmenhorst tho dedigen
sine lifftidt, vnde stedede Baldewinus
tho einem Bischop
Ende der anderenn
Bockes,
Nu volgedt dat drudde bock jn welcke
renn vormeldeth warth, wo dat de stadt
vann Bremen, nicht szo swore vnde vele
kriege gefordt hefft tho velde, als jm anderen
Bocke vormeldeth, sunder gelicke woll nicht
geroweth hefft
Jm ersten Bocke, warth beschreuen
wo Bremenn vp gekomen, tho
genamenn, vnd sick vor bethert hefft
Jm anderenn Bocke alsze sze so rick
werenn gewurdenn, vth prechticheit
vnde vele grote swore krige geforth
dar do[r]ch de ricke dage dtlicker mathen
thom ende gekamenn
Jm drudden Bocke, als sze so rick
nu nicht werenn tho krigende, dat he
vann nodt wegen meistich krigen
mostenn, dar sze grofflick van ge
swecket wurth, als men leszen mach
40
De vertigeste Bischop
Baldewinus 2 warth hir na ein
drechtichlickenn gekarenn, tho einen
Bischop tho Bremenn ://:
benedictiner ordens
Anno 1435,aFußnote a"Anno 1435" von späterer Hand gestrichen, durch "(wart he gekoren)" ersetzt. vnde was ein abbeth van
Faksimile, Seite 1

vnde worth dar ock begrauenn, vor sinenn dode, na dem he jn freszlandt ge fangenn vorleth he dath stifft vonn Breme vnd ledt sick Delmenhorst tho dedigen sine lifftidt, vnde stedede Baldewinus tho einem Bischop Ende der anderenn Bockes, Nu volgedt dat drudde bock jn welcke renn vormeldeth warth, wo dat de stadt vann Bremen, nicht szo swore vnde vele kriege gefordt hefft tho velde, als jm anderen Bocke vormeldeth, sunder gelicke woll nicht geroweth hefft Jm ersten Bocke, warth beschreuen wo Bremenn vp gekomen, tho genamenn, vnd sick vor bethert hefft

Jm anderenn Bocke alsze sze so rick werenn gewurdenn, vth prechticheit vnde vele grote swore krige geforth dar do[r]ch de ricke dage dtlicker mathen thom ende gekamenn Jm drudden Bocke, als sze so rick nu nicht werenn tho krigende, dat he vann nodt wegen meistich krigen mostenn, dar sze grofflick van ge swecket wurth, als men leszen mach 40 De vertigeste Bischop Baldewinus 2 warth hir na ein drechtichlickenn gekarenn, tho einen Bischop tho Bremenn ://: benedictiner ordens Anno 1435,aFußnote a"Anno 1435" von späterer Hand gestrichen, durch "(wart he gekoren)" ersetzt. vnde was ein abbeth van

  1. "Anno 1435" von späterer Hand gestrichen, durch "(wart he gekoren)" ersetzt.↩

Fol. 115r

Faksimile, Fol. 115r
lunenborch vth S. Michgels closter, dat vp denn
kalck benge lach, do he quam, brachte he midt sick,
de hertogenn tho Brunswig vnd lunenborch, ock
vele Ridders vnd knechte, geistlicheit, ginck
eme endt jegenn wenthe tho S. Pawell, vnde
haldenn eme midt ruitzenn jn, midt grothen eren
dar dede he grothe koste, denn ganszenn Radt vnd
capittell hadde he tho gastee ://:
Dar na kerde he grodt geldt vnde gudt an dathh
stichte, vnde loszede dat vth gesettede gudt wedder jnn,
he quam vakenn tho Bremenn, vnde sanck missen,
ock droch he eines frigdages, denn hilligenn licham
vmme de stadt, he regerde 6 jar vnd 4 mandt
starff tho luneborch jjn S. Michels closter vnd
warth dar erlickenn begrauenn //
41
de en vnde vertigeste bischop
Gerardus . 3 . was des Greuenn sone
vann der hoienn, de warth gekorenn
Anno 1442 jm dage Thimothej,
he was domprawest tho Bremenn
Anno 1445 sterff Hinricus, Abt tho S.
Pawell vnde Greue van Stothell //
Hir na lethenn clagenn de vann Bremenn
auer denn hertogenn vann Bruns Burgundien
vnde de sinenn, dat sze orenn Borgerenn hadden
namenn vnde nemenn lathenn, all ere gudt
dat ser vele was, dar en nen Recht vmme wed
derfarenn konde, des wordenn sze sine fiende,
vnde siner vnder sathenn, alsze hollandt, Brabant,
Selandt, Flanderenn, Pickerdienn, Hennegaue
vnde ander siner vndersathen, Der haluen
rustede de Stadt vele schepe vth thom orloch, deden
denn Westlanderenn vele schadenn an schepenn
vnde luedenn, vnde nemen tho tidt woll
13 . schepe midt solthe, vnd andere vele schepe, dar
[et licht tho Bremen
begrauen p]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand
[Anno 1443 gaff de Rath von Bre=
men dem Lande tho #### ###
be##### Recht p]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand
· 115 ·
Faksimile, Fol. 115r

lunenborch vth S. Michgels closter, dat vp denn kalck benge lach, do he quam, brachte he midt sick, de hertogenn tho Brunswig vnd lunenborch, ock vele Ridders vnd knechte, geistlicheit, ginck eme endt jegenn wenthe tho S. Pawell, vnde haldenn eme midt ruitzenn jn, midt grothen eren dar dede he grothe koste, denn ganszenn Radt vnd capittell hadde he tho gastee ://:

Dar na kerde he grodt geldt vnde gudt an dathh stichte, vnde loszede dat vth gesettede gudt wedder jnn, he quam vakenn tho Bremenn, vnde sanck missen, ock droch he eines frigdages, denn hilligenn licham vmme de stadt, he regerde 6 jar vnd 4 mandt starff tho luneborch jjn S. Michels closter vnd warth dar erlickenn begrauenn //

[et licht tho Bremen begrauen p]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand

41 de en vnde vertigeste bischop Gerardus . 3 . was des Greuenn sone vann der hoienn, de warth gekorenn Anno 1442 jm dage Thimothej, he was domprawest tho Bremenn

Anno 1445 sterff Hinricus, Abt tho S. Pawell vnde Greue van Stothell //

[Anno 1443 gaff de Rath von Bremen dem Lande tho #### ### be##### Recht p]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand

Hir na lethenn clagenn de vann Bremenn auer denn hertogenn vann Burgundien vnde de sinenn, dat sze orenn Borgerenn hadden namenn vnde nemenn lathenn, all ere gudt dat ser vele was, dar en nen Recht vmme wed derfarenn konde, des wordenn sze sine fiende, vnde siner vnder sathenn, alsze hollandt, Brabant, Selandt, Flanderenn, Pickerdienn, Hennegaue vnde ander siner vndersathen, Der haluen rustede de Stadt vele schepe vth thom orloch, deden denn Westlanderenn vele schadenn an schepenn vnde luedenn, vnde nemen tho tidt woll 13 . schepe midt solthe, vnd andere vele schepe, dar

· 115 ·

  1. Randnotiz von anderer Hand↩
  2. Randnotiz von anderer Hand↩

Fol. 115v

Faksimile, Fol. 115v
nemenn se giesell voer, vnd hadden ock
grothe schepe jn Norwegenn genamenn, dat
vor radde se oleff Niclaes Ridder dat de Bre
mers wurdenn gefangenn, ock fingenn
se enen hollick, midt ledder vnde schottschen
wande, vorth mer vor stordenn se den hering
fischers denn hering fanck, nemen en ock
ere garne, Ock nemen sze einen hollick
midt figenn Roszine vnde anderen gude
Jtem se nemenn den hollanders 2 grothe schepe
midt roggenn geladenn, vnde anderen pruschen
gude [schwer lesbarer Nachtrag von anderer Hand]
Jn vortidenn quemenn der Bremers ein
nene sacke midt en, dar slogenn sze der borgers
ein dell dodt, ein dell leneden sze se, vnd
huwen einenn oldenn manne den kop aff
de hete Gisseke Katte, disser sacken haluennn
wordenn sze ock denn westh ffreszenn fiende,
vnd vingenn en vele volckes aff, ock
wunnen de Bremers, dat Flilandt welckes · 3 ·
mile lanck is, berouedenn dat, vingenn
de luede vnde dedenn grothenn schadenn vnde
didt was Anno · 1448 ·
Jthem sze wunnenn eine krackenn, midt
kostlickenn gude, dat de suluenn Lombarders
vor homededenn, wenthe de Bremer sochtenn
ere fiende jn der zee, dat woldenn de midt
der krackenn en werenn, Des was der Bre
mer houetmannn, Herger Rotermundt, de
be raddenn sick midt den sinenn, szo dat se
tho rade wurdenn, dat sze midt gewaldt, vp
de krackenn setten woldenn, als sze dedenn,
auerst de kracke was en vele tho sterck, beide
tho hoge vor bordet vnd vor mastedt, Auerst
sze dedennn denn Bremers solcken spidt vnde
homodt, dat se micht kondenn vmme gaenn, se
mostenn midt eme vechtenn, der haluenn,
wurdenn de besthenn luede vth allen schepen
Anno 1446 wort de hoge tornerme jn dem dome tho Bremen
gebuweth. 12 Jar thouoren wardt de Domes Torne tho
Hamborch gesperetaFußnote aWahrscheinlich Nachtrag einer anderen Hand.
Jm jare 1448 worden gegaten 3 bussen
to Bremenen de stunden jn gelde derteynhundert
marck vnde xvij vnde dar
was ein grot busse de wort
dar mede to gedan de woch
jn gewichte xxvij schw ℔
vnde dar quam ock noch
mer vngeldes vp dat ick
nicht hebbe geschreuen
Dar weren achte gude manne
togesettet, de dat warck vor
stunden de kofften dat gudt
dat dar to quam, na rade
des rades, 2 vt dem rade
Her ffrederick van Varle,
vnde Her ffrederick Gote
6 vt der gemeinte, Hinrick
barneblas, Hinrick tyuer
Hinrick Vasmer, Karsten
Holthusen, Berent banninck
Dirick bolcken, Do hadde
de meister sin loen noch
nicht, den wort sin lon
ij goltguldeen, dar goth he
iij kamer bussen to van
dem anerlope, dar to wort
ein ffryheit geuen vt to
ten schot vnde borger
warke, sunder wen de
borger menlick vt ten
so schal mester gerth der
Stadt beste den vor einen
bussenschutte, desse frey
heit seden em to ver
borgermesters, Her Dirick
Scharhar, Her Hermen
van Gropelinge,
Her Johann vrese, Her
Johann brundyrckes,

Jm jare 1448 worden gegaten 3 bussen to Bremenen de stunden jn gelde derteynhundert marck vnde xvij vnde dar was ein grot busse de wort dar mede to gedan de woch jn gewichte xxvij schw ℔ vnde dar quam ock noch mer vngeldes vp dat ick nicht hebbe geschreuen Dar weren achte gude manne togesettet, de dat warck vor stunden de kofften dat gudt dat dar to quam, na rade des rades, 2 vt dem rade Her ffrederick van Varle, vnde Her ffrederick Gote 6 vt der gemeinte, Hinrick barneblas, Hinrick tyuer Hinrick Vasmer, Karsten Holthusen, Berent banninck Dirick bolcken, Do hadde de meister sin loen noch nicht, den wort sin lon ij goltguldeen, dar goth he iij kamer bussen to van dem anerlope, dar to wort ein ffryheit geuen vt to ten schot vnde borger warke, sunder wen de borger menlick vt ten so schal mester gerth der Stadt beste den vor einen bussenschutte, desse frey heit seden em to ver borgermesters, Her Dirick Scharhar, Her Hermen van Gropelinge, Her Johann vrese, Her Johann brundyrckes,

nemenn se giesell voer, vnd hadden ock grothe schepe jn Norwegenn genamenn, dat vor radde se oleff Niclaes Ridder dat de Bre mers wurdenn gefangenn, ock fingenn se enen hollick, midt ledder vnde schottschen wande, vorth mer vor stordenn se den hering fischers denn hering fanck, nemen en ock ere garne, Ock nemen sze einen hollick midt figenn Roszine vnde anderen gude Jtem se nemenn den hollanders 2 grothe schepe midt roggenn geladenn, vnde anderen pruschen gude [schwer lesbarer Nachtrag von anderer Hand] Jn vortidenn quemenn der Bremers ein nene sacke midt en, dar slogenn sze der borgers ein dell dodt, ein dell leneden sze se, vnd huwen einenn oldenn manne den kop aff de hete Gisseke Katte, disser sacken haluennn wordenn sze ock denn westh ffreszenn fiende, vnd vingenn en vele volckes aff, ock wunnen de Bremers, dat Flilandt welckes · 3 · mile lanck is, berouedenn dat, vingenn de luede vnde dedenn grothenn schadenn vnde didt was Anno · 1448 · Jthem sze wunnenn eine krackenn, midt kostlickenn gude, dat de suluenn Lombarders vor homededenn, wenthe de Bremer sochtenn ere fiende jn der zee, dat woldenn de midt der krackenn en werenn, Des was der Bre mer houetmannn, Herger Rotermundt, de be raddenn sick midt den sinenn, szo dat se tho rade wurdenn, dat sze midt gewaldt, vp de krackenn setten woldenn, als sze dedenn, auerst de kracke was en vele tho sterck, beide tho hoge vor bordet vnd vor mastedt, Auerst sze dedennn denn Bremers solcken spidt vnde homodt, dat se micht kondenn vmme gaenn, se mostenn midt eme vechtenn, der haluenn, wurdenn de besthenn luede vth allen schepen Anno 1446 wort de hoge tornerme jn dem dome tho Bremen gebuweth. 12 Jar thouoren wardt de Domes Torne tho Hamborch gesperetaFußnote aWahrscheinlich Nachtrag einer anderen Hand.

  1. Wahrscheinlich Nachtrag einer anderen Hand.↩

Fol. 116r

Faksimile, Fol. 116r
gelesenn, vnd settedenn midt macht wedder
vp de krackenn, vnd sloegenn denn fiendenn
jn korther tidt woll . 50 . man aff, Thom lesten
stech herger Rottermundt, midt idt lickenn, achter
tho dem Rorder gathe, jn de krackenn, vnde tho
dem viende jn, midt hackenn lensenn vnde
korthenn degenn, dar bruckedenn sze ere hende,
alsze frome lude, vnde ouedenn dar Ridder
schup, vnde wunnenn alszo de krackenn, de
olie, wasse, vnde anderenn kostlickenn gude, ock
werenn dar . 2 . louwenn vppe, de sethenn tho
Bremenn lange tidt bi dem Radthuse, jn einen
bure //
Dar na nemenn sze vele ander schepe, vnd alle
de sze ransuendenn, is vnthellick, hir na warth
de krich gesoneth
Anno 1450 . do worth de tzisze tho Bremenn aff
gesettet, ann dage letare, vnde haddenn 14
jar lanck getziset, de bruwers geuenn van dem
malte 3 jar lanck einenn genanthenn penninck
jm verdenn jare, swarenn de mannicke, papen
vnde gemenheit, tho geuende, vor enen schepell
hardes korens enen swarenn, vnde vor tue schepell
haueren Malthes enen sworenn, dat worth aff
betaledt jn 4 jarenn 1317 bremer marck,
vnde 8000 merck, an 800 de bleuen tho der
tidt vnbetaldt, Ock gaff ein jdtlick koep
mann vor sin gudt de 4 iar lanck, wes he
koffte, vor de merck j swarenn, dar hadde de
Raet 16 meine tho gesettet, de dat vorstundenn
Krich midt dem Greuen von oldenborch
Anno 1462 krigedenn de Greuen vann oldenborch
tho samende, vmme de herschup van oldenborch
vnde delmenhorst, alsze Greue Mauris vnde
Greue Gerdt, Midt greuen Mauris heldt
de Greue vann der hoeienn, vnd de Radt vann
[Anno 1458 versa###,
Bischoff Johan
......
Hoya fur 4000
Reinsche goltfl.]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
116

gelesenn, vnd settedenn midt macht wedder vp de krackenn, vnd sloegenn denn fiendenn jn korther tidt woll . 50 . man aff, Thom lesten stech herger Rottermundt, midt idt lickenn, achter tho dem Rorder gathe, jn de krackenn, vnde tho dem viende jn, midt hackenn lensenn vnde korthenn degenn, dar bruckedenn sze ere hende, alsze frome lude, vnde ouedenn dar Ridder schup, vnde wunnenn alszo de krackenn, de olie, wasse, vnde anderenn kostlickenn gude, ock werenn dar . 2 . louwenn vppe, de sethenn tho Bremenn lange tidt bi dem Radthuse, jn einen bure // Dar na nemenn sze vele ander schepe, vnd alle de sze ransuendenn, is vnthellick, hir na warth de krich gesoneth

[Anno 1458 versa###, Bischoff Johan ...... Hoya fur 4000 Reinsche goltfl.]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.

Anno 1450 . do worth de tzisze tho Bremenn aff gesettet, ann dage letare, vnde haddenn 14 jar lanck getziset, de bruwers geuenn van dem malte 3 jar lanck einenn genanthenn penninck jm verdenn jare, swarenn de mannicke, papen vnde gemenheit, tho geuende, vor enen schepell hardes korens enen swarenn, vnde vor tue schepell haueren Malthes enen sworenn, dat worth aff betaledt jn 4 jarenn 1317 bremer marck, vnde 8000 merck, an 800 de bleuen tho der tidt vnbetaldt, Ock gaff ein jdtlick koep mann vor sin gudt de 4 iar lanck, wes he koffte, vor de merck j swarenn, dar hadde de Raet 16 meine tho gesettet, de dat vorstundenn Krich midt dem Greuen von oldenborch Anno 1462 krigedenn de Greuen vann oldenborch tho samende, vmme de herschup van oldenborch vnde delmenhorst, alsze Greue Mauris vnde Greue Gerdt, Midt greuen Mauris heldt de Greue vann der hoeienn, vnd de Radt vann

116

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩

Fol. 116v

Faksimile, Fol. 116v
  1. Bremenn, midt greuenn Gerde, de koninck
  2. vann denne marck Cristianus, Alsze belede
  3. Mauris delmenhorst, dar greue gerdt vppe was
  4. vnde legenn dar voer, wenthe S. Egidienn
  5. dage, vann S. Margrethen dage ann, do
  6. bekoerde de koning vann dennemarckenn, hertogen
  7. Wilhelme vann Brunswig, den oldenn, vnde
  8. denn Bischop vann Munster, de quemen tho
  9. samende, vnd woldenn delmenhorst spisenn
  10. dar de Bremers vorlegenn, Der haluenn deden
  11. se eine slachtinge tho samende, bÿ siberch vp
  12. der Burstelheide, de slachtinge vorloes, greff
  13. Mauris, greff otto, vnde greff Frederich
  14. wurdenn gefangenn, dar bleff vele
  15. volckes doeth, doch wurth hertoch wilm, wed
  16. der gefangenn
  17. Anno 1462, vor vastelauende, quam Greff
  18. Gert dat landt tho holstenn, vnde maende
  19. de guden Mans, sine borgern, dat sze em
  20. 40000 marck geuenn, wenthe, dat was szo
  21. vth gesprakenn, do sin broder jndt hertochdom
  22. quam tho betalenn hadden, vnder wanth
  23. sick greue gerdt de slothe des landes, als
  24. de koning auerst tho lande quam, worth ein
  25. doch geholdenn thom kile, dar geschach greuen
  26. gerdt nige vor wissinge vp termine, dar
  27. mede was he ein tidtlanck tho ffredenn
  28. Anno 1463 sterff Bischop Gerardus tho Bre
  29. menn, vnd worth dar jm dome begrauenn
  30. 42
  31. De twe vnde vertigeste Bischop
  32. tho Bremenn *aFußnote aAbschlusszeichen

Bremenn, midt greuenn Gerde, de koninck vann denne marck Cristianus, Alsze belede Mauris delmenhorst, dar greue gerdt vppe was vnde legenn dar voer, wenthe S. Egidienn dage, vann S. Margrethen dage ann, do bekoerde de koning vann dennemarckenn, hertogen Wilhelme vann Brunswig, den oldenn, vnde denn Bischop vann Munster, de quemen tho samende, vnd woldenn delmenhorst spisenn dar de Bremers vorlegenn, Der haluenn deden se eine slachtinge tho samende, bÿ siberch vp der Burstelheide, de slachtinge vorloes, greff Mauris, greff otto, vnde greff Frederich wurdenn gefangenn, dar bleff vele volckes doeth, doch wurth hertoch wilm, wed der gefangenn Anno 1462, vor vastelauende, quam Greff Gert dat landt tho holstenn, vnde maende de guden Mans, sine borgern, dat sze em 40000 marck geuenn, wenthe, dat was szo vth gesprakenn, do sin broder jndt hertochdom quam tho betalenn hadden, vnder wanth sick greue gerdt de slothe des landes, als de koning auerst tho lande quam, worth ein doch geholdenn thom kile, dar geschach greuen gerdt nige vor wissinge vp termine, dar mede was he ein tidtlanck tho ffredenn Anno 1463 sterff Bischop Gerardus tho Bre menn, vnd worth dar jm dome begrauenn 42 De twe vnde vertigeste Bischop tho Bremenn *aFußnote aAbschlusszeichen

  1. Abschlusszeichen↩

Fol. 117r

Faksimile, Fol. 117r
Hinricus . 2 . warth jm suluenn
jare ein drachtichlickenn gekorenn,
vnde was des Greuenn szone van
Swatzborch ://:
Do he quam voerdenn en 15 furste
jndt stifft, vor nemlick, hertoch
Wilm vann Brunswig, de olde,
vnde hertoch hinrick tho Brunswig
vnde lunenborch, jn S. Jacobs
dage, als sze toegenn dorch Brunswig,
heldenn sze dar erstenn einen torneÿ
Disse Hinricus was ein mechtich krigesz
mann, hir na warth he ock Bischop tho Munster
Jn diessem jare, warth de krich gesoneth twischen
denn oldenn borger herenn, szo dat Greue
Gerth Oldenn borch beheldt, vnde Greue
Mauris Delmenhorst, welckes de Bremer
mede vor handeldenn ://:
Anno 1464 do settedenn de vann Bremen
ohrenn Radt jn denn thorme, als Carstenn
Steding, hermenn Gropelinck, Jacob olde
Borgermesther, sampt andrenn Radtherenn
de sze vor dechtich heldenn, dat sze Greuenn
Gerde vann oldenborch, ere stadt hemelicheit
apennbardenn, wente ere soldemeres de sze
vth sandenn, wurdenn vackenn geslagenn,
jn der vaschenn negest volgende, wurdenn
sze wedder vth gelathenn, mosthenn swerenn
jn ere huisze, welck de hensze stede noch vordrogen,
mostenn auerst schattinge geuenn
Anno 1465 togenn de Bremer, midt bischup
hinrick jn de herschup van oldenborch, vnde
117
Faksimile, Fol. 117r

Hinricus . 2 . warth jm suluenn jare ein drachtichlickenn gekorenn, vnde was des Greuenn szone van Swatzborch ://: Do he quam voerdenn en 15 furste jndt stifft, vor nemlick, hertoch Wilm vann Brunswig, de olde, vnde hertoch hinrick tho Brunswig vnde lunenborch, jn S. Jacobs dage, als sze toegenn dorch Brunswig, heldenn sze dar erstenn einen torneÿ Disse Hinricus was ein mechtich krigesz mann, hir na warth he ock Bischop tho Munster

Jn diessem jare, warth de krich gesoneth twischen denn oldenn borger herenn, szo dat Greue Gerth Oldenn borch beheldt, vnde Greue Mauris Delmenhorst, welckes de Bremer mede vor handeldenn ://: Anno 1464 do settedenn de vann Bremen ohrenn Radt jn denn thorme, als Carstenn Steding, hermenn Gropelinck, Jacob olde Borgermesther, sampt andrenn Radtherenn de sze vor dechtich heldenn, dat sze Greuenn Gerde vann oldenborch, ere stadt hemelicheit apennbardenn, wente ere soldemeres de sze vth sandenn, wurdenn vackenn geslagenn, jn der vaschenn negest volgende, wurdenn sze wedder vth gelathenn, mosthenn swerenn jn ere huisze, welck de hensze stede noch vordrogen, mostenn auerst schattinge geuenn Anno 1465 togenn de Bremer, midt bischup hinrick jn de herschup van oldenborch, vnde

117

Fol. 117v

Faksimile, Fol. 117v
  1. nemenn ene kerckenn jn, de greue gerdt
  2. beuestiket hadde, were dar vann tho doende
  3. vnde tho einer tho fflucht, do befruchtede sick
  4. greff gerdt, vnde gaff sick midt dem bischup
  5. jn dagenn
  6. Anno 1465 is gededingeth vnde besprackenn
  7. am dage S. dage Paulj twischenn delmenn
  8. horst vnde has borgenn, vor middelst hernn
  9. ottenn Spadenn, Canthor tho Bremen, Corth
  10. vann #armer Ridder, Marthenn vann der
  11. Lidt, Johann vann Schanebeke, van wegenn
  12. herenn hinrickes Ertszebischop tho Bremen vnde
  13. der stadt vp de ene, vnde Remberth Berne
  14. fuer, vnde hinrick klune Kluuer, vann
  15. greuenn gerdes wegenn vp de ander sidenn,
  16. so dat de beidenn parthe vorbenompt, ere
  17. recht vnde ere, settedenn bÿ hernn Johann
  18. Bischup tho verden, vnde hertoch otten vann
  19. Brunswig, vnde lunenn borch, sze tho vor
  20. schedende binnenn 14 dagenn, tho verdenn
  21. Were auerst sacke dat se se nicht wurdenn
  22. vorschedenn, schollenn de suluenn schedes hernn
  23. vp der partie kostenn, bÿ de schepenn tho me
  24. iborch schicken, vnde sick rechtes dar auer
  25. belerenn wes de dar vp erkendenn, dar scholden
  26. idt bÿ bliuenn, hir binnenn so scholdenn
  27. de vann Bremenn, de beidenn karckenn, elsflete
  28. vnde harsborgenn, szo lange be holdenn,
  29. wenthe dat de sacke vor dragenn were, welcke
  30. rem parthe denn, de sacke tho erkondt, scholden
  31. de karckenn beholdenn ://:
  32. Vorth mer, vmme de fangenn scholdenn beide
  33. parthe bÿ 2 gude frunde settenn, alszo, dat
  34. men fangenn vmme fangenn, wedder geue
  35. welcker pardt denn meistenn fangen hedde,
  36. scholde vor de auergenn fangenn einenn lidt
  37. lickenn pennig nemenn

nemenn ene kerckenn jn, de greue gerdt beuestiket hadde, were dar vann tho doende vnde tho einer tho fflucht, do befruchtede sick greff gerdt, vnde gaff sick midt dem bischup jn dagenn Anno 1465 is gededingeth vnde besprackenn am dage S. Paulj twischenn delmenn horst vnde has borgenn, vor middelst hernn ottenn Spadenn, Canthor tho Bremen, Corth vann #armer Ridder, Marthenn vann der Lidt, Johann vann Schanebeke, van wegenn herenn hinrickes Ertszebischop tho Bremen vnde der stadt vp de ene, vnde Remberth Berne fuer, vnde hinrick Kluuer, vann greuenn gerdes wegenn vp de ander sidenn, so dat de beidenn parthe vorbenompt, ere recht vnde ere, settedenn bÿ hernn Johann Bischup tho verden, vnde hertoch otten vann Brunswig, vnde lunenn borch, sze tho vor schedende binnenn 14 dagenn, tho verdenn Were auerst sacke dat se se nicht wurdenn vorschedenn, schollenn de suluenn schedes hernn vp der partie kostenn, bÿ de schepenn tho me iborch schicken, vnde sick rechtes dar auer belerenn wes de dar vp erkendenn, dar scholden idt bÿ bliuenn, hir binnenn so scholdenn de vann Bremenn, de beidenn karckenn, elsflete vnde harsborgenn, szo lange be holdenn, wenthe dat de sacke vor dragenn were, welcke rem parthe denn, de sacke tho erkondt, scholden de karckenn beholdenn ://: Vorth mer, vmme de fangenn scholdenn beide parthe bÿ 2 gude frunde settenn, alszo, dat men fangenn vmme fangenn, wedder geue welcker pardt denn meistenn fangen hedde, scholde vor de auergenn fangenn einenn lidt lickenn pennig nemenn

Fol. 118r

Faksimile, Fol. 118r
Ock wurth vann der Fresenn sake beredet
dat de Greue, scholde vnde wolde den Freszenn
donden, wes he vann Rechtes wegenn plegende
were, na seggende bischup hinrickes, der ge
lickenn, vann den Freszenn nemen, wat bÿ
sinen itidenn geschenn war, wen idt den
Freszenn alszo beleuede, hir vp scholden itlicke
partie . 6 . brorgenn settenn, vnd were sacke
dat Bischops Hinrickes, dusse vor drach breck,
edder de Bremer, szo scholdenn ere Borgernn
jn holdenn tho verdenn, brecke ock Greue
gerdt denn vordrach, szo scholdenn sÿne borgen
tho wÿldeshuszenn jn holdenn, vnde dar szo
lange liggenn, beth sze betaleth haddenn 2000
Rinsche guldenn, dem gennen, dem sze denn
louenn gebrackenn haddenn, na lude der
breue dar vp vorsegeldt
Volgeth de Recess
[Schwer lesbare Notiz in Bleistift]
Clage Bischop Hinricks jegenn
Greuenn Gerde, an de wilge
kortenn schedes herenn, denn
bischup tho Verdenn, vnde
hartogenn tho Brunswig ://:
Thom erstenn wo woll dat dat sloth, Greue
schup, vnde gansze herschup tho delmenhorst
midt aller tho behorenge vnd des de erffahre,
vnde egendoms vnsem stichte, vnde vnser kercken
vele tho Bremenn horeth, vnd desulue vnsze
kercke vele guder, de selige juncker otto, Greue
tho delmenhorst, vnde selige Nicolaus sin sone,
err desulue Nicolaus Ertzebischop tho Bremenn
warth, van der herschup tho delmenhorst, dar de
do tho hordenn, vorpendeth vorsettedt, vnde vor
kofft haddenn, vor grodt summen geldes, na
des dat Nicolaus was tho Bremenn ertzebischup
gewurdenn, dat slodt Graueschup, vnde gansze
herschup vorbenompt an vnszes stichtes hendenn
118

Ock wurth vann der Fresenn sake beredet dat de Greue, scholde vnde wolde den Freszenn donden, wes he vann Rechtes wegenn plegende were, na seggende bischup hinrickes, der ge lickenn, vann den Freszenn nemen, wat bÿ sinen itidenn geschenn war, wen idt den Freszenn alszo beleuede, hir vp scholden itlicke partie . 6 . brorgenn settenn, vnd were sacke dat Bischops Hinrickes, dusse vor drach breck, edder de Bremer, szo scholdenn ere Borgernn jn holdenn tho verdenn, brecke ock Greue gerdt denn vordrach, szo scholdenn sÿne borgen tho wÿldeshuszenn jn holdenn, vnde dar szo lange liggenn, beth sze betaleth haddenn 2000 Rinsche guldenn, dem gennen, dem sze denn louenn gebrackenn haddenn, na lude der breue dar vp vorsegeldt Volgeth de Recess [Schwer lesbare Notiz in Bleistift] Clage Bischop Hinricks jegenn Greuenn Gerde, an de wilge kortenn schedes herenn, denn bischup tho Verdenn, vnde hartogenn tho Brunswig ://: Thom erstenn wo woll dat dat sloth, Greue schup, vnde gansze herschup tho delmenhorst midt aller tho behorenge vnd des de erffahre, vnde egendoms vnsem stichte, vnde vnser kercken tho Bremenn horeth, vnd desulue vnsze kercke vele guder, de selige juncker otto, Greue tho delmenhorst, vnde selige Nicolaus sin sone, err desulue Nicolaus Ertzebischop tho Bremenn warth, van der herschup tho delmenhorst, dar de do tho hordenn, vorpendeth, vnde vor kofft haddenn, vor grodt summen geldes, na des dat Nicolaus was tho Bremenn ertzebischup gewurdenn, dat slodt Graueschup, vnde gansze herschup vorbenompt an vnszes stichtes hendenn

118

Fol. 118v

Faksimile, Fol. 118v
  1. vnde besittinge werenn, wedder jnnge
  2. loszeth, vnde gefrigedt hefft, dem suluenn
  3. Nicolao alsze einenn Ertze bischuppe, ewich
  4. lickenn bÿ der kerckenn tho Bliuende, ge
  5. andtwordeth, vnde volgenn lathenn hefft
  6. alsze wÿ dat midt den houeth breuen der
  7. vorsate, vnde vorkopinge, bÿ vnszenn Ca
  8. pitell tho Bremen woll vor wandt sindt
  9. woll bewiszenn willenn, Doch hebben
  10. sick hir en bauenn selige juncker Dirick
  11. Greue tho oldenborch, des vor gescheen her
  12. gerdes vader erst, vnde na de sulue her
  13. Gerdt, vnde seliger her Mauris sin broder
  14. des slathes, Greueschup tho delmenhorst
  15. midt aller tho behoringe, vnde midt den
  16. jn geloszedenn guderenn sulff weldichlick
  17. vnder wundenn, vnde de alszo vnsze
  18. stichte affkerich gemakedt, vnde szo damet
  19. besittinge vnde der were des slathes, vnde
  20. herschup vor genompth, dar vnsze stichte
  21. was jnne angenomenn entsettedt, vnde
  22. bedt hertho endtholdenn vns, vnsze sticht
  23. vnde vnsze kerckenn, vnde vnszes stichtes
  24. vnder szathenn, dar vann swarlicken be
  25. schedigedt geargerth hefft, vnde dith alles
  26. tho vor clarende, vnde tho bewisende bri
  27. ngenn wÿ Hinrich Administrator, der
  28. hilligen karckenn tho Bremenn, vorbey
  29. an jne, dat de Greueschup, slodt vnde
  30. herschup hefft geweszen Eddele le###
  31. vnszer kerckenn tho Bremen, beth szolange,
  32. dat juncker otto, vnde Nicolaus seliger dechte
  33. nisse, de genslickenn vnszenn Stichte tho Bremenn
  34. vorlethenn vnde vpdregenn, szo so dat ock suluen
  35. jnn ohren Breuenn bekandt hebbenn, szo de
  36. breue klarlick vth wiszenn, vnde dat sulue junc
  37. ker otto de tho lene vann seligen hernn Johanne
  38. Ertzebischuppe tho Bremenn, endtfangen hebbenn

vnde besittinge werenn, wedder jnnge loszeth, vnde gefrigedt hefft, dem suluenn Nicolao alsze einenn Ertze bischuppe, ewich lickenn bÿ der kerckenn tho Bliuende, ge andtwordeth, vnde volgenn lathenn hefft alsze wÿ dat midt den houeth breuen der vorsate, vnde vorkopinge, bÿ vnszenn Ca pitell tho Bremen woll vor wandt sindt woll bewiszenn willenn, Doch hebben sick hir en bauenn selige juncker Dirick Greue tho oldenborch, des vor gescheen her gerdes vader erst, vnde na de sulue her Gerdt, vnde seliger her Mauris sin broder des slathes, Greueschup tho delmenhorst midt aller tho behoringe, vnde midt den jn geloszedenn guderenn sulff weldichlick vnder wundenn, vnde de alszo vnsze stichte affkerich gemakedt, vnde szo damet besittinge vnde der were des slathes, vnde herschup vor genompth, dar vnsze stichte was jnne angenomenn entsettedt, vnde bedt hertho endtholdenn vns, vnsze sticht vnde vnsze kerckenn, vnde vnszes stichtes vnder szathenn, dar vann swarlicken be schedigedt geargerth hefft, vnde dith alles tho vor clarende, vnde tho bewisende bri ngenn wÿ Hinrich Administrator, der hilligen karckenn tho Bremenn, vorbey an jne, dat de Greueschup, slodt vnde herschup hefft geweszen Eddele le### vnszer kerckenn tho Bremen, beth szolange, dat juncker otto, vnde Nicolaus seliger dechte nisse, de genslickenn vnszenn Stichte tho Bremenn vorlethenn vnde vpdregenn, szo so dat ock suluen jnn ohren Breuenn bekandt hebbenn, szo de breue klarlick vth wiszenn, vnde dat sulue junc ker otto de tho lene vann seligen hernn Johanne Ertzebischuppe tho Bremenn, endtfangen hebbenn

Fol. 119r

Faksimile, Fol. 119r
Jtem dat de sulue juncker otto vnd Nicolaus,
do thor idt noch Greuenn jn ehernn apenn
besegeldenn breue, bekenneth, vnde betugedt hebben,
dat sze rechter witlicher schuldt, dem vorschreuenn
hernn Johanne, Ertzebischuppe, dekenn vnde Ca
pitell vnszer kerckenn, vnde eren nakomelinge
schuldich werenn 3000 bremer marck, de
marck vor 2 Rinsche guldenn gereckendt, de sze
vann en tho velenn tidenn jnn mannigenn
Summen, vnde ein deell rede an ere vnd erer
herschup nutheidt gekeredt haddenn, dar sze enn
vor geslut vnde vorpendet hadden, or sattedenn vnd
vorpendedenn ere herschup delmenhorst, de vann
vnsem stichte tho Bremen tho lene ginge vnd
de vann dem Ertzebischuppe szo vor gerorth is
endtfangenn haddenn, midt slothenn dorpenn,
Erffguderenn, tollenn, tegedenn, tinsenn, molen
waterenn, wischenn, weidenn, holtinge, jacht,
acker, gerichte, herlicheit, midt aller gerechticheit
vnde tho behoringenn nicht vth gesprakenn, vnd
l#henn vnde settedenn sze, jm besittinge, vnd
were jegenn wardich jn den breuenn der
suluenn herschup, slote dorper, erffguderenn ##
jn so daner wisze, offt sze affliueth wurdenn,
ehr denn vor schreuenn hernn, offte erenn nako
mlÿngenn, de vor benomptenn summen
geldes, wedder geuenn vnde bethalentht worde,
szo mochtenn vnde scholdenn sze sick der vor
geschreuenn herschup midt aller tho behoringe
vors## vnderwindenn, de holdenn, hebbenn vnd
besittenn, vnd der tho ewigenn tidenn ane
jemandes hinder vnde wedderspracke, So de
breue dar vp gegeuen vp datum anno 1414
crastimo Epiphanie domini klarlickenn jnne holden
vnd vth wisenn frede samelichen vnde truwelicken
tho erenn besten bruckenn
Jtem na disser bekandtenisse am suluenn
dage, ock midt der suluenn des lenes, der
schulde, der sathe, vnd vorpendinge etc bekandte
119

Jtem dat de sulue juncker otto vnd Nicolaus, do thor idt noch Greuenn jn ehernn apenn besegeldenn breue, bekenneth, vnde betugedt hebben, dat sze rechter witlicher schuldt, dem vorschreuenn hernn Johanne, Ertzebischuppe, dekenn vnde Ca pitell vnszer kerckenn, vnde eren nakomelinge schuldich werenn 3000 bremer marck, de marck vor 2 Rinsche guldenn gereckendt, de sze vann en tho velenn tidenn jnn mannigenn Summen, vnde ein deell rede an ere vnd erer herschup nutheidt gekeredt haddenn, dar sze enn vor geslut vnde vorpendet hadden, or sattedenn vnd vorpendedenn ere herschup delmenhorst, de vann vnsem stichte tho Bremen tho lene ginge vnd de vann dem Ertzebischuppe szo vor gerorth is endtfangenn haddenn, midt slothenn dorpenn, Erffguderenn, tollenn, tegedenn, tinsenn, molen waterenn, wischenn, weidenn, holtinge, jacht, acker, gerichte, herlicheit, midt aller gerechticheit vnde tho behoringenn nicht vth gesprakenn, vnd l#henn vnde settedenn sze, jm besittinge, vnd were jegenn wardich jn den breuenn der suluenn herschup, slote dorper, erffguderenn ## jn so daner wisze, offt sze affliueth wurdenn, ehr denn vor schreuenn hernn, offte erenn nako mlÿngenn, de vor benomptenn summen geldes, wedder geuenn vnde bethalentht worde, szo mochtenn vnde scholdenn sze sick der vor geschreuenn herschup midt aller tho behoringe vors## vnderwindenn, de holdenn, hebbenn vnd besittenn, vnd der tho ewigenn tidenn ane jemandes hinder vnde wedderspracke, So de breue dar vp gegeuen vp datum anno 1414 crastimo Epiphanie domini klarlickenn jnne holden vnd vth wisenn frede samelichen vnde truwelicken tho erenn besten bruckenn Jtem na disser bekandtenisse am suluenn dage, ock midt der suluenn des lenes, der schulde, der sathe, vnd vorpendinge etc bekandte

119

Fol. 119v

Faksimile, Fol. 119v
  1. nisse, hebben de vorschreuenn juncker Otto
  2. vnde Nicolaus, de noch Greuen tho Delmen
  3. horst midt guder betrachtinge, vnde beter be
  4. kanstenisse, vmme erer vnde erer olderenn
  5. selenn salicheit willenn tho vorbeternde edder
  6. besundergenn, vnsze Stichte tho Bremenn
  7. vnsze seligenn vorffaderennvnde dessuluenn
  8. vnses Stichtes vndersathenn, getlich edder
  9. wentlic, jn vorledenn tidenn an jenigen
  10. stuchkenn geengedt, gedrungenn, vor vnrechtedt
  11. vnde szo wes gewathenn heddenn midt gudenn
  12. willenn, vnde wobberademenn mede vpgedre
  13. genn, vp gelathenn vnde gegeuenn Sade
  14. vnszernn herenn, siner leuenn moder Marien,
  15. des hilligenn Apostels S . Peters, houedtheren
  16. vnses Stichtes vnde kerckenn vors# tho laue
  17. vnde tho erenn, midt hande vnde midt
  18. munde jn all der bestenn wise, als men
  19. dathh doenn kaenn, vnde mach, de herschup
  20. midt sloethenn dorpen vnde midt aller ge
  21. rechticheit, vnd tho behoringe vorbenompt,
  22. nicht vtesprackenn, vnde allent dat de herschup
  23. bether ist den de 3000 bremer marck, dar
  24. sze de alrede so vors# is, vor vorsattet vnde
  25. vorpendeth hadden, doch schollen vnde mochten
  26. sze van des Ertzenischups, #ekens vnde Ca
  27. pittels beuelinge wegenn, alsze ere truwe
  28. amptluede dewile sze leuedenn, der herschup,
  29. midt sloeten vnde dorpen ## sunder jeniger
  30. leige Reckenschup edder sunderge rede, dar
  31. vann tho doende bruckenn fredesamlick,
  32. vnde rowlickenn hebben holdenn, vnde be
  33. sitten, jn aller wisze, als vnsze selige vor
  34. uadernn, Ertzebischup vnde vnsen Capitell
  35. em de wedder beffalen hebbenn, Beheldenn
  36. ock na dessuluenn juncker Otten dode, Richarda
  37. siner husfrowenn ein deell gudere, vnd
  38. sunderge jn kumpfte tho erer liff tucht, so dat

nisse, hebben de vorschreuenn juncker Otto vnde Nicolaus, de noch Greuen tho Delmen horst midt guder betrachtinge, vnde beter be kanstenisse, vmme erer vnde erer olderenn selenn salicheit willenn tho vorbeternde edder besundergenn, vnsze Stichte tho Bremenn vnsze seligenn vorffaderennvnde dessuluenn vnses Stichtes vndersathenn, getlich edder wentlic, jn vorledenn tidenn an jenigen stuchkenn geengedt, gedrungenn, vor vnrechtedt vnde szo wes gewathenn heddenn midt gudenn willenn, vnde wobberademenn mede vpgedre genn, vp gelathenn vnde gegeuenn Sade vnszernn herenn, siner leuenn moder Marien, des hilligenn Apostels S . Peters, houedtheren vnses Stichtes vnde kerckenn vors# tho laue vnde tho erenn, midt hande vnde midt munde jn all der bestenn wise, als men dathh doenn kaenn, vnde mach, de herschup midt sloethenn dorpen vnde midt aller ge rechticheit, vnd tho behoringe vorbenompt, nicht vtesprackenn, vnde allent dat de herschup bether ist den de 3000 bremer marck, dar sze de alrede so vors# is, vor vorsattet vnde vorpendeth hadden, doch schollen vnde mochten sze van des Ertzenischups, #ekens vnde Ca pittels beuelinge wegenn, alsze ere truwe amptluede dewile sze leuedenn, der herschup, midt sloeten vnde dorpen ## sunder jeniger leige Reckenschup edder sunderge rede, dar vann tho doende bruckenn fredesamlick, vnde rowlickenn hebben holdenn, vnde be sitten, jn aller wisze, als vnsze selige vor uadernn, Ertzebischup vnde vnsen Capitell em de wedder beffalen hebbenn, Beheldenn ock na dessuluenn juncker Otten dode, Richarda siner husfrowenn ein deell gudere, vnd sunderge jn kumpfte tho erer liff tucht, so dat

Fol. 120r

Faksimile, Fol. 120r
de alle, sampt, vnde besunderenn, na erem
dode, wedder quidt frig, leddich, vnde los tho
vnsem Stichte, vnde vnsern kerckenn tho
Bremenn, vnde anders nergenn kamen scholden,
vnde dar scholde denn nemandt anders jenige
rechticheit anne beholdenn, alle disse vorsy stucke,
lauedenn de suluenn vorbenompten juncker Otto
vnde Nicolaus, do noch Greue, vnde sworen
lifflickenn tho den hilligenn vnsen seligenn vor
fadernn Johanne Ertzebischuppe, Dekene vnd
Capittele vnde erenn Nakomelingen, stede, vast,
vnde vn vorbrakenn tho holdenn, szo de breue
dar vp besegeldt gegeuenn, sunder vth wisenn,
Jtem darna, do vnsze selige voerfader Johann
Ertzebischup, vnde Greff Otto vorsy, beide na
denn willenn gades vorschenen werenn vnde
Nicolaus tho einenn Ertzebischup erweleth vnde
gekorenn was, vnde selige her Otto vann Gro
peling vnser kerckenn tho Bremenn doehmhere,
vann beuelinge des Capittels, darsuluest de
were, vnde besittinge der herschup vnde slathes
Delmenhorst, midt aller tho behoringe, sunder
welckenn vann vnser kerckenn entfangenn,
vnde szo jn besittinge hadde, de gemene
Borchmanne, vnde gemene borger vnd jn
waners, am jare 1418 des negesten [man]dages,
na des hilgenn lichams dage, huldigedenn
dem suluenn Nicolao vann der herschup
Slates vnde wickbeldes wegenn, alsze einen
Ertzebischuppe, vnde eren rechtenn herenn, vnde
hernn Gerlege, dekene vnde Capittell vnser
kerckenn tho Bremenn, vnde lauedenn an guden
truwenn, vnde sworenn midt vp gerichtedenn
lifflikenn vingerenn stauedes edes, tho den
hilligenn, dat sze scholdenn vnde woldenn ere
truwe vnde huldinge borger wesenn tho
truwer handt, vnses Stiftes tho Bremenn
beste tho doende vnde tho wetende, tho ewigen
tidenn, So ohre breue dar vp vorsegeldt vth
wiszenn ://:
120

de alle, sampt, vnde besunderenn, na erem dode, wedder quidt frig, leddich, vnde los tho vnsem Stichte, vnde vnsern kerckenn tho Bremenn, vnde anders nergenn kamen scholden, vnde dar scholde denn nemandt anders jenige rechticheit anne beholdenn, alle disse vorsy stucke, lauedenn de suluenn vorbenompten juncker Otto vnde Nicolaus, do noch Greue, vnde sworen lifflickenn tho den hilligenn vnsen seligenn vor fadernn Johanne Ertzebischuppe, Dekene vnd Capittele vnde erenn Nakomelingen, stede, vast, vnde vn vorbrakenn tho holdenn, szo de breue dar vp besegeldt gegeuenn, sunder vth wisenn, Jtem darna, do vnsze selige voerfader Johann Ertzebischup, vnde Greff Otto vorsy, beide na denn willenn gades vorschenen werenn vnde Nicolaus tho einenn Ertzebischup erweleth vnde gekorenn was, vnde selige her Otto vann Gro peling vnser kerckenn tho Bremenn doehmhere, vann beuelinge des Capittels, darsuluest de were, vnde besittinge der herschup vnde slathes Delmenhorst, midt aller tho behoringe, sunder welckenn vann vnser kerckenn entfangenn, vnde szo jn besittinge hadde, de gemene Borchmanne, vnde gemene borger vnd jn waners, am jare 1418 des negesten [man]dages, na des hilgenn lichams dage, huldigedenn dem suluenn Nicolao vann der herschup Slates vnde wickbeldes wegenn, alsze einen Ertzebischuppe, vnde eren rechtenn herenn, vnde hernn Gerlege, dekene vnde Capittell vnser kerckenn tho Bremenn, vnde lauedenn an guden truwenn, vnde sworenn midt vp gerichtedenn lifflikenn vingerenn stauedes edes, tho den hilligenn, dat sze scholdenn vnde woldenn ere truwe vnde huldinge borger wesenn tho truwer handt, vnses Stiftes tho Bremenn beste tho doende vnde tho wetende, tho ewigen tidenn, So ohre breue dar vp vorsegeldt vth wiszenn ://:

120

Fol. 120v

Faksimile, Fol. 120v
  1. Jtem do Nicolaus szeligger, Ertzebischop,
  2. vnsze vor vader, juncker ottenn, Greuenn
  3. tho Hoyenn seliger dechtenisse, vor einen
  4. mede helper, vnde wolborde des Cap
  5. ittels tho sick genomen vnde gekorenn hadde,
  6. des he do so lange fulmechtich midt dem
  7. slate vnde herschup tho delmenhorst, alszo
  8. vnses stichtes, herschup, slate vnde egen
  9. dem vorstaenn hadde, e loesede de sulue
  10. vnsze kercke tho Bremen jn, vele guder,
  11. de vann der suluenn herschup vorkoft, vor
  12. settet vnde vorpendet werenn
  13. Thom ersten, van seligenn juncker Dirick
  14. vann Oldenborch, denn haluen Greuen wer
  15. der vor 1000 Rinsche guldenn
  16. Jtem de anderenn helffte wedderloset, van
  17. Hinrick vann der Hude, vor 320 marck de
  18. marck vor 2 Rinsche gulden
  19. Jst van andrenn breuenn vnde tegedenn wed
  20. der jn geloseth x
  21. ## woll, dat de sulue Nicolaus Ertzebischup
  22. deme stole tho Rome, vnde vnser kerckenn
  23. tho Bremenn, nicht lostenn vnde edenn vor
  24. plichtedt was, des Stifftes guder nicht
  25. tho vorkopenn, tho vorpendenn, tho vorbri
  26. ngende edder affkerich tho makende, sunder
  27. erloff des pawestes vnde vulborth vnses
  28. Capittels tho Bremenn, hefft he doch vele
  29. groter schulde gemackedt vann siner personen
  30. wegenn tho schadenn vnszer kerckenn, ock
  31. sloethe herschup, regedenn, vnde ander guder
  32. des stichtes, de ein dell midt der herschup
  33. vann Delmenhorst, tho dem stichte gekomen
  34. werenn, vorstatet, vorpendet, vnde aff
  35. kerich gemaket, vor grote vnde vele sum
  36. men geldes, welcker summen selige Balde
  37. winus Ertzebischup tho Bremen, vele betalen
  38. moste, vnde betaldt hefft ://:

Jtem do Nicolaus szeligger, Ertzebischop, vnsze vor vader, juncker ottenn, Greuenn tho Hoyenn seliger dechtenisse, vor einen mede helper, vnde wolborde des Cap ittels tho sick genomen vnde gekorenn hadde, des he do so lange fulmechtich midt dem slate vnde herschup tho delmenhorst, alszo vnses stichtes, herschup, slate vnde egen dem vorstaenn hadde, e loesede de sulue vnsze kercke tho Bremen jn, vele guder, de vann der suluenn herschup vorkoft, vor settet vnde vorpendet werenn Thom ersten, van seligenn juncker Dirick vann Oldenborch, denn haluen Greuen wer der vor 1000 Rinsche guldenn Jtem de anderenn helffte wedderloset, van Hinrick vann der Hude, vor 320 marck de marck vor 2 Rinsche gulden Jst van andrenn breuenn vnde tegedenn wed der jn geloseth x ## woll, dat de sulue Nicolaus Ertzebischup deme stole tho Rome, vnde vnser kerckenn tho Bremenn, nicht lostenn vnde edenn vor plichtedt was, des Stifftes guder nicht tho vorkopenn, tho vorpendenn, tho vorbri ngende edder affkerich tho makende, sunder erloff des pawestes vnde vulborth vnses Capittels tho Bremenn, hefft he doch vele groter schulde gemackedt vann siner personen wegenn tho schadenn vnszer kerckenn, ock sloethe herschup, regedenn, vnde ander guder des stichtes, de ein dell midt der herschup vann Delmenhorst, tho dem stichte gekomen werenn, vorstatet, vorpendet, vnde aff kerich gemaket, vor grote vnde vele sum men geldes, welcker summen selige Balde winus Ertzebischup tho Bremen, vele betalen moste, vnde betaldt hefft ://:

Fol. 121r

Faksimile, Fol. 121r
Jtem szo hadde Bischup Nicolaus, dat
slodt hagenn, dat he tho siner lifftucht hadde
vor bracht, jn hende dar vnsze stichte nna
sinem dode, ehr dat men dat wedder frien
konde 300 guldenn na kerenn moste
Jtem hefft Bischup Baldewin, vele schulde
der herschup betaledt, dewile dat he de her
schup vann des stichtes wegenn vorstundt,
alsze Eggerde vann Stinstede 1100 Rinsche gullden
Schade, so Greue Gerdt dem
Stichte vnd Capittell tho
Bremenn gedaenn #aFußnote aZeichen
4 Jtem de sulue Greue Gerdt, hefft de
tho Hamelwordenn, besettedt, vnde
tho einenn Roffhusze gemackedt, de vnszen
stichte, vnde jn de domprouestie hoerdt, vnd
dar grotenn schadenn affgedaenn . x des gelicken
vann der kerckenn tho elfflete
5 Jtem belagedt sick her Mauris Marschalck
vnser karckenn senior, wo he vor hern Mauris
seliger dechtenisse, hern Gerdes broder wan
dages ock greue tho Oldennborch, vor einen
marcklickenn summen geldes, dat he noch
vor jmme licht, vp S. Steffens verndell
bÿnnenn Bremenn gelaueth hebbe #l
midt anderenn schadenn den em Greue Gerth
gedaenn hefft #l vnde anderenn prelatenn
vnde herenn dat ere genamen, szo de schade
alle jn der anclage steidt benompt //
6 Jtem so heff de domdekenn, voer, vnde jn
der Bremer feide, an sinenn guedern, regeden
vnde meierenn, an roue vnde brande, an
sinen korne schadenn genamen, bauen dusendt
Rinsche guldenn, szo he dat woll bewiszen vnde
nabringenn will
7 ## he Gotschalck Hilligenstede groten schaden gedaen
121

Jtem szo hadde Bischup Nicolaus, dat slodt hagenn, dat he tho siner lifftucht hadde vor bracht, jn hende dar vnsze stichte nna sinem dode, ehr dat men dat wedder frien konde 300 guldenn na kerenn moste Jtem hefft Bischup Baldewin, vele schulde der herschup betaledt, dewile dat he de her schup vann des stichtes wegenn vorstundt, alsze Eggerde vann Stinstede 1100 Rinsche gullden Schade, so Greue Gerdt dem Stichte vnd Capittell tho Bremenn gedaenn #aFußnote aZeichen 4 Jtem de sulue Greue Gerdt, hefft de tho Hamelwordenn, besettedt, vnde tho einenn Roffhusze gemackedt, de vnszen stichte, vnde jn de domprouestie hoerdt, vnd dar grotenn schadenn affgedaenn . x des gelicken vann der kerckenn tho elfflete 5 Jtem belagedt sick her Mauris Marschalck vnser karckenn senior, wo he vor hern Mauris seliger dechtenisse, hern Gerdes broder wan dages ock greue tho Oldennborch, vor einen marcklickenn summen geldes, dat he noch vor jmme licht, vp S. Steffens verndell bÿnnenn Bremenn gelaueth hebbe #l midt anderenn schadenn den em Greue Gerth gedaenn hefft #l vnde anderenn prelatenn vnde herenn dat ere genamen, szo de schade alle jn der anclage steidt benompt // 6 Jtem so heff de domdekenn, voer, vnde jn der Bremer feide, an sinenn guedern, regeden vnde meierenn, an roue vnde brande, an sinen korne schadenn genamen, bauen dusendt Rinsche guldenn, szo he dat woll bewiszen vnde nabringenn will 7 ## he Gotschalck Hilligenstede groten schaden gedaen

121

  1. Zeichen↩

Fol. 121v

Faksimile, Fol. 121v
Jtem so hefft gelaueth, her Frederick Schulte,
her hermenn Ristop, her Barteldt Ransoure
vor herem Maurite, vnd moth dar vor
jnne liggenn
Jtem so clagede de hern dekenn vnde Capittell
vnszer karckenn tho S. Steffen, auer groten
schadenn, den greff Gerdt, en, eren vicarien
vnnde erenn meiern gedaenn hefft . des ge
lickenn de hern van S. Anscharius ock clagen
Jtem so clagenn jtliche vnses stichtes gude
mans dat en Greue Gerdt schuldich sÿ
thom erstenn . martenn van der lite ## midt
welckenen andern gudenn manne #
Bauen dith all hefft vns Greue Gerdt van
Oldenborch, de wile dat wÿ ein here des
stichtes tho Bremenn, gewesenn sÿn, groten
dreplichenn schadenn an vnsszen tollen, leÿ
gelde, vnde gerechticheitden jarlickes gedaenn
vnde jegenn wordich noch deith, darmede
dat de rechtferdige wanderende, vndewa
rende koepmann, vmme sodanes auer
falls willenn de en jn der herschup Del
menhorst szo geschenn is, vnde dachlickes
noch geschudt, dar sze sine strathenn vmme
midenn, vnde szo vnsen tollenn, dorch andere
wege vnde strathenn vmme then mostenn,
vnde noch mothenn, dat vns jarlickes 300
Rinsche guldenn schadeth
10 Jtem sindt wÿ vth der herschup vann Del
menhorst bauen dat idt vnses stichtes is
midt gewalde auerffallenn, de vnsenn,
beide gestlick vnde werdtlick, gerouet vnde
gegrepenn doth geslagenn, geschattedt, vnde vorclaget
Jtem de suluenn vnsze meiers vnde vnder
sathen, jm Stedingerlande jn gudenn gelouen
jegenn ene tho kamende, vorschreuenn hadde,
midt sinenn sundergen veligen geleide, vp
frundtlyche dage vorbadeth vnde geeschedt, dat
8
9
11

Jtem so hefft gelaueth, her Frederick Schulte, her hermenn Ristop, her Barteldt Ransoure vor herem Maurite, vnd moth dar vor jnne liggenn Jtem so clagede de hern dekenn vnde Capittell vnszer karckenn tho S. Steffen, auer groten schadenn, den greff Gerdt, en, eren vicarien vnnde erenn meiern gedaenn hefft . des ge lickenn de hern van S. Anscharius ock clagen

8 Jtem so clagenn jtliche vnses stichtes gude

mans dat en Greue Gerdt schuldich sÿ thom erstenn . martenn van der lite ## midt welckenen andern gudenn manne #

9 Bauen dith all hefft vns Greue Gerdt van

Oldenborch, de wile dat wÿ ein here des stichtes tho Bremenn, gewesenn sÿn, groten dreplichenn schadenn an vnsszen tollen, leÿ gelde, vnde gerechticheitden jarlickes gedaenn vnde jegenn wordich noch deith, darmede dat de rechtferdige wanderende, vndewa rende koepmann, vmme sodanes auer falls willenn de en jn der herschup Del menhorst szo geschenn is, vnde dachlickes noch geschudt, dar sze sine strathenn vmme midenn, vnde szo vnsen tollenn, dorch andere wege vnde strathenn vmme then mostenn, vnde noch mothenn, dat vns jarlickes 300 Rinsche guldenn schadeth 10 Jtem sindt wÿ vth der herschup vann Del menhorst bauen dat idt vnses stichtes is midt gewalde auerffallenn, de vnsenn, beide gestlick vnde werdtlick, gerouet vnde gegrepenn doth geslagenn, geschattedt, vnde vorclaget

11 Jtem de suluenn vnsze meiers vnde vnder

sathen, jm Stedingerlande jn gudenn gelouen jegenn ene tho kamende, vorschreuenn hadde, midt sinenn sundergen veligen geleide, vp frundtlyche dage vorbadeth vnde geeschedt, dat

Fol. 122r

Faksimile, Fol. 122r
sze jm sodaner wisze, leflichenn vnde gudt
lichenn sindt gekamenn, dar suluest he en, de
affendigede vnde midt gewaldt, dar tho dranck,
dat sze sick jegenn vns vnde vnsze Stichte setten
vnde doenn scholdenn en midt solckenn grothenn
auermode jnn szodanenndanem sinem geleide, des landes
vorben? jngesz affdwanck, vnde sick tho eme
vnde jegen vns vnde vnsze sticht vorsegelnn,
vnde szo jegenn erenn rechtenn herenn swerenn
vnde doenn mostenn, vnde eine vesten, de vnsen
Stichte vnde vns tho na gebuweth vnsem stichte
dat he doch nicht doenn iijn mach, vnde vns
tho grothenn schadenn smaheit? vnde hone, dat
vns alle so vorbenopt is jn gudenn gelouenn,
butenn veÿde, vnd verwaringe geschenn
12 Jtem szo vnderwinth sick de vorbenompte her Gert
des veres, dat dar geit auer de wesser van
der morloszenn karckenn, vnde vorth auer de
ochmunde, dat vns vnde vnszen Stichte hoedt
13 Jtem so hebbenn sine knechte vann Delmenhorst
alszo de veide geschen vnde gesonedt was, einen
vnszer vnderszathenn, jn sodanenn vordrege, ge
fangenn, vnde tho Delmenhorst gesattet
Jtem tho Grammmeke 3 gude schuiren vnde
husze vor brandt
Jtem tho Gropelinge worth vnser meier en
gefangenn vnde geschattedt vp 60 Rinsche gulden
14 Jtem szo beclagen sick vnsze leuenn getruwen
de vann Wildeszhuszenn, wo de vorbenompte greff
Gerdt ## ere borgers gudt bÿnnen Delmen
horst, bauenn erenn gewondtlickenn tollenn be
satedt, vnde behinderenn lathenn hebben, dar
auer sze solckes gudes vann fueres wegenn dar
bynnenn, sindt quith vnde vorlustich gewurden,
eschenn wÿ ock vann herrnn Gerde vann
vnser vndersatenn, vnd borger wegenn van
Wildeshusenn wedder tho richtenn vnde denn
schadenn, se des hebben, tho erfullende //#
122

sze jm sodaner wisze, leflichenn vnde gudt lichenn sindt gekamenn, dar suluest he en, de affendigede vnde midt gewaldt, dar tho dranck, dat sze sick jegenn vns vnde vnsze Stichte setten vnde doenn scholdenn en midt solckenn grothenn auermode jnn szodanenndanem sinem geleide, des landes vorben? jngesz affdwanck, vnde sick tho eme vnde jegen vns vnde vnsze sticht vorsegelnn, vnde szo jegenn erenn rechtenn herenn swerenn vnde doenn mostenn, vnde eine vesten, de vnsen Stichte vnde vns tho na gebuweth vnsem stichte dat he doch nicht doenn iijn mach, vnde vns tho grothenn schadenn smaheit? vnde hone, dat vns alle so vorbenopt is jn gudenn gelouenn, butenn veÿde, vnd verwaringe geschenn 12 Jtem szo vnderwinth sick de vorbenompte her Gert des veres, dat dar geit auer de wesser van der morloszenn karckenn, vnde vorth auer de ochmunde, dat vns vnde vnszen Stichte hoedt 13 Jtem so hebbenn sine knechte vann Delmenhorst alszo de veide geschen vnde gesonedt was, einen vnszer vnderszathenn, jn sodanenn vordrege, ge fangenn, vnde tho Delmenhorst gesattet Jtem tho Grammmeke 3 gude schuiren vnde husze vor brandt Jtem tho Gropelinge worth vnser meier en gefangenn vnde geschattedt vp 60 Rinsche gulden 14 Jtem szo beclagen sick vnsze leuenn getruwen de vann Wildeszhuszenn, wo de vorbenompte greff Gerdt ## ere borgers gudt bÿnnen Delmen horst, bauenn erenn gewondtlickenn tollenn be satedt, vnde behinderenn lathenn hebben, dar auer sze solckes gudes vann fueres wegenn dar bynnenn, sindt quith vnde vorlustich gewurden, eschenn wÿ ock vann herrnn Gerde vann vnser vndersatenn, vnd borger wegenn van Wildeshusenn wedder tho richtenn vnde denn schadenn, se des hebben, tho erfullende //#

122

Fol. 122v

Faksimile, Fol. 122v
  1. Jtem belagedt sick de vorbenommpt vann
  2. wildes huszenn, dat her Gerdes knechte jn
  3. dissenn vorgengenen wÿnther, gingen vth
  4. sinenn husze, vnd sindt dar nu wedder
  5. jnne de ene dar aff gefangen, vnde dat
  6. ere wedder godt vnde recht geuangen hebben
  7. vp welcke disse vorbenompt artikele, vns,
  8. vnsze Stichtes prelathienn, Capittele, papheiden
  9. vnde manschup, Stede vnde alle vnsenn
  10. vndersathenn geistlich vnde werdtlich sampt
  11. ofte besundern andrepende is //
  12. Biddenn wÿ vann juw Erwedigenn
  13. herenn vns, vnszer kerckenn, vnsen stichte,
  14. vnde nakomelinge tho richtende, de Gra
  15. ueschup vnd sloth tho Delmenhorst, midt aller tho be horinge
  16. jegenn disse artikell sampt vnd besondern
  17. is vann Greuenn Gerde nichtes jn gebracht
  18. vele weiniger hefft he sine Rede dar gehadt
  19. Ordell vp de artickelle
  20. Vp den ersten artikell, de herschup, vnde
  21. sloth tho Delmenhorst andrepende, szo bischup
  22. Hinrickes anclagede thom stichte vnde kercken
  23. tho Bremenn horende, dar en tyyegenn greff
  24. Gerdt ge andt wordeth, de greueschup Delmen
  25. horst sÿ des koninges sines, vnde sines se
  26. ligenn broders hernn Maurisij kinder erue,
  27. vnde hebbenn dat jn rouwelickenn besittinge
  28. gehadt, vnde Greuenn tho Oldenborch vnde
  29. Delmenhorst alle tidt vann Bischuppen, Cap
  30. ittele, vnde der stadt tho Bremenn benompt
  31. geholdenn ## schall de Ertzebischup Hinricus
  32. bewisenn dat greff Otto vnde sÿnn szone
  33. Nicolaus vann Delmenhorst, de greueschup
  34. vnde sloth midt aller tho behoringe vorsegeldt
  35. hefft des he genethen scholde ://:

Jtem belagedt sick de vorbenommpt vann wildes huszenn, dat her Gerdes knechte jn dissenn vorgengenen wÿnther, gingen vth sinenn husze, vnd sindt dar nu wedder jnne de ene dar aff gefangen, vnde dat ere wedder godt vnde recht geuangen hebben vp welcke disse vorbenompt artikele, vns, vnsze Stichtes prelathienn, Capittele, papheiden vnde manschup, Stede vnde alle vnsenn vndersathenn geistlich vnde werdtlich sampt ofte besundern andrepende is // Biddenn wÿ vann juw Erwedigenn herenn vns, vnszer kerckenn, vnsen stichte, vnde nakomelinge tho richtende, de Gra ueschup vnd sloth tho Delmenhorst, midt aller tho be horinge jegenn disse artikell sampt vnd besondern is vann Greuenn Gerde nichtes jn gebracht vele weiniger hefft he sine Rede dar gehadt Ordell vp de artickelle Vp den ersten artikell, de herschup, vnde sloth tho Delmenhorst andrepende, szo bischup Hinrickes anclagede thom stichte vnde kercken tho Bremenn horende, dar en tyyegenn greff Gerdt ge andt wordeth, de greueschup Delmen horst sÿ des koninges sines, vnde sines se ligenn broders hernn Maurisij kinder erue, vnde hebbenn dat jn rouwelickenn besittinge gehadt, vnde Greuenn tho Oldenborch vnde Delmenhorst alle tidt vann Bischuppen, Cap ittele, vnde der stadt tho Bremenn benompt geholdenn ## schall de Ertzebischup Hinricus bewisenn dat greff Otto vnde sÿnn szone Nicolaus vann Delmenhorst, de greueschup vnde sloth midt aller tho behoringe vorsegeldt hefft des he genethen scholde ://:

Fol. 123r

Faksimile, Fol. 123r
konde auerst der jegenn Greue Gerdt
bewisenn thor jare, dat de herschup des konni
nges vann Dennemarckenn, sinege broders na
gelathenn kinder vnde sin sÿ, sodaner bewi
singe scholdenn he genethenn, vnde clagelos
weszenn vann Bischup Hinrickes anspracke,
Konde Greff Gerdt ock bewisenn, dat sine
voerfadernn voer vnde he na, de suluen her
schup rouwelick vnde vnvorruckedt beseten
haddenn, alszo dat de kercke tho Bremenn este
Bischup, tho deer tidt, eres rechten sick mochten
vor swegenn hebbenn, sodanerbewisinge, scho
lde Greff Gerdt genethenn, vnde tho der
genanthenn klage nicht plichtich weszenn tho
andt wordenn, na dem, der kercken gerechtich
eith were vor jaredt ://:
Vp de anderdenn clage vann dem gelde szo de
kercke tho Bremenn vor jdtliche guder thor herschup
Delmenhorst gehorich vth gelecht dat bischup Hinrick
vann greuenn Gerde wetenn woldenn, dar
vp is erkandt, dat sodanes geldt bÿ den gennen
bliuenn schall, szo dat slott beholt, de wile dat
dat gudt tho der herschup hoerth
Wath auerst der gefrieder guder, tho der herschup
Delmenhorst nicht tho behorich en were, sunder,
der kerckenn tho Bremen, der mochte de kercken
tho Bremen, tho eren besten bruckenn
Vp dem 3. 5. 6. 7. 8. vnd 10. hebbenn sze
gesecht na dem wilkoere an sze gedaen, en bo
erde en solckes nicht tho schedende
Vp denn 4 artickell konde vnde mochte bischup
Hinrickes jn vnderschreuener tidt, noch afftigen
tho bringenn, dat jdtliche karckenn jn sinen
stichte gelegenn, dorch greuenn Gerde endtwe
123

konde auerst der jegenn Greue Gerdt bewisenn thor jare, dat de herschup des konni nges vann Dennemarckenn, sinege broders na gelathenn kinder vnde sin sÿ, sodaner bewi singe scholdenn he genethenn, vnde clagelos weszenn vann Bischup Hinrickes anspracke, Konde Greff Gerdt ock bewisenn, dat sine voerfadernn voer vnde he na, de suluen her schup rouwelick vnde vnvorruckedt beseten haddenn, alszo dat de kercke tho Bremenn este Bischup, tho deer tidt, eres rechten sick mochten vor swegenn hebbenn, sodanerbewisinge, scho lde Greff Gerdt genethenn, vnde tho der genanthenn klage nicht plichtich weszenn tho andt wordenn, na dem, der kercken gerechtich eith were vor jaredt ://: Vp de anderdenn clage vann dem gelde szo de kercke tho Bremenn vor jdtliche guder thor herschup Delmenhorst gehorich vth gelecht dat bischup Hinrick vann greuenn Gerde wetenn woldenn, dar vp is erkandt, dat sodanes geldt bÿ den gennen bliuenn schall, szo dat slott beholt, de wile dat dat gudt tho der herschup hoerth Wath auerst der gefrieder guder, tho der herschup Delmenhorst nicht tho behorich en were, sunder, der kerckenn tho Bremen, der mochte de kercken tho Bremen, tho eren besten bruckenn Vp dem 3. 5. 6. 7. 8. vnd 10. hebbenn sze gesecht na dem wilkoere an sze gedaen, en bo erde en solckes nicht tho schedende Vp denn 4 artickell konde vnde mochte bischup Hinrickes jn vnderschreuener tidt, noch afftigen tho bringenn, dat jdtliche karckenn jn sinen stichte gelegenn, dorch greuenn Gerde endtwe

123

Fol. 123v

Faksimile, Fol. 123v
  1. demedt, vnde tho roffhuszenn gemacket
  2. sindt, schall greue Gerdt szodane kercken
  3. wedder lathenn wienn midt wedder leg
  4. ginge geledenn schadenn
  5. Vp denn 9 artickell, van denn schadenn
  6. des tollenn is erkandt, konde Bischup
  7. Hinrick solckes nochafftych bewiszenn, wann
  8. he den, den schadenn derhaluenn geleden
  9. gewerderet, midt sinenn rechte, szo were
  10. her Gerdt plichtich szodanen schaden tho gelden
  11. Vp denn 11 artickell erkandt, konde bi
  12. schup Hinricus bewiszenn, dat greff Gerth
  13. de Stedingers an den Bischup gehetzt, vnde
  14. sick midt en vorbundenn, scholde de gre
  15. ue sze des bundes haluenn vorlathenn,
  16. konde de Bischup ock bewiszenn dat greue
  17. Gerdt dem Stichte vnde lande tho na ge
  18. buweth, scholde de Greue szodane buw
  19. wedder daell breckenn
  20. Vp den 12 artickell is erkandt, konde
  21. Bischup Hinrÿcus thor noege bewiszenn, dat
  22. dat vere nicht wider bekunimerenn,
  23. sunder thom Stichte lathenn
  24. Vp denn 13 artickell is erkandt, konde de
  25. Bischup bewiszenn, dat sine vndersathen tho
  26. Grammeke vnde Gropelinge jn vorsoenden
  27. tidenn buthenn frede, van Greuenn Gerde
  28. edder sinen knechtenn geffangenn vnde
  29. geschattedt sindt, scholde Greue Gerdt, na
  30. werderinge sodanes schaden wedder leggen
  31. Vp den 14 artickell is erkandt, alhus konde
  32. vnde mochte Bischup Hinricus bewisen dat de
  33. vann Wildeshuszenn, em vnde sinem

demedt, vnde tho roffhuszenn gemacket sindt, schall greue Gerdt szodane kercken wedder lathenn wienn midt wedder leg ginge geledenn schadenn Vp denn 9 artickell, van denn schadenn des tollenn is erkandt, konde Bischup Hinrick solckes nochafftych bewiszenn, wann he den, den schadenn derhaluenn geleden gewerderet, midt sinenn rechte, szo were her Gerdt plichtich szodanen schaden tho gelden Vp denn 11 artickell erkandt, konde bi schup Hinricus bewiszenn, dat greff Gerth de Stedingers an den Bischup gehetzt, vnde sick midt en vorbundenn, scholde de gre ue sze des bundes haluenn vorlathenn, konde de Bischup ock bewiszenn dat greue Gerdt dem Stichte vnde lande tho na ge buweth, scholde de Greue szodane buw wedder daell breckenn Vp den 12 artickell is erkandt, konde Bischup Hinrÿcus thor noege bewiszenn, dat dat vere nicht wider bekunimerenn, sunder thom Stichte lathenn Vp denn 13 artickell is erkandt, konde de Bischup bewiszenn, dat sine vndersathen tho Grammeke vnde Gropelinge jn vorsoenden tidenn buthenn frede, van Greuenn Gerde edder sinen knechtenn geffangenn vnde geschattedt sindt, scholde Greue Gerdt, na werderinge sodanes schaden wedder leggen Vp den 14 artickell is erkandt, alhus konde vnde mochte Bischup Hinricus bewisen dat de vann Wildeshuszenn, em vnde sinem

Fol. 124r

Faksimile, Fol. 124r
stichte tho stundenn, vnde anders nemandt,
konde he bewiszenn szo danenn schadenn, midt
geborlicker werderinge, szo scholde greff Gerdt
sodanes schadenn plichtich weszenn tho be
talende ## Geschen vp denn Mondach, na
dem sondage Letare Jeruszalem anno 1466
Anno 1467 herschuppede greff Gerdt jm
lande tho holstenn, als ein marschalck des
koninges vann Dennemarckenn, dessuluen
jars alsze Greff Gerdt de Slote jnn holsten
hadde jn genamenn, alsze Gottorp, Hanrouw
vnde segeborgenn, de richtedenn sick de auersten
des landes jegenn ene vp, denn dedeb andere#
gude luede bÿ fall, Thom lestenn, de koning
dar tho gedrungenn, quam jegenn iij tho
dagende do worth greff Gerdt midt liste
geffangenn, vor segebergenn, vnde worth
vp der borch ein tidtlanck fencklich geholden
Anno 1470 . quemenn binnen lubeck 2.
Greuenn, als nemplick, de van Hemelbergen
vnde Mansfeldt, midt des keisers breuen
jegenn Greuenn Gerde, dede berouet hadde
der Edlenn fruwenn van Holstenn, hertoch
alues nagelathenn forstinnen, eres liffgedÿnges
Greff Gerdt wardt geeschedt bÿnnen lubeck
des keisers breue tho horende, de he de ge
leszenn hadde, achtede he der nicht, vnde gedachte
der forstinnen ere landt nicht wedder tho ge
uende, nicht lange dar na, eschede greff
Gerdt huldinge van den freszenn bynnen
Eiderstede, dar he enn des keisers besegeldende
breue vp wiszede sines broders, jnholdende,
dat doch de koning dar na entÿegenn schreff,
dat gemene folck huldigede eme, auerst nicht
de Ridderschup
Dar na quam de koning, vnde heelt einenn
dach, dar beclagede he sick vor den stedenn
124

stichte tho stundenn, vnde anders nemandt, konde he bewiszenn szo danenn schadenn, midt geborlicker werderinge, szo scholde greff Gerdt sodanes schadenn plichtich weszenn tho be talende ## Geschen vp denn Mondach, na dem sondage Letare Jeruszalem anno 1466 Anno 1467 herschuppede greff Gerdt jm lande tho holstenn, als ein marschalck des koninges vann Dennemarckenn, dessuluen jars alsze Greff Gerdt de Slote jnn holsten hadde jn genamenn, alsze Gottorp, Hanrouw vnde segeborgenn, de richtedenn sick de auersten des landes jegenn ene vp, denn dedeb andere# gude luede bÿ fall, Thom lestenn, de koning dar tho gedrungenn, quam jegenn iij tho dagende do worth greff Gerdt midt liste geffangenn, vor segebergenn, vnde worth vp der borch ein tidtlanck fencklich geholden Anno 1470 . quemenn binnen lubeck 2. Greuenn, als nemplick, de van Hemelbergen vnde Mansfeldt, midt des keisers breuen jegenn Greuenn Gerde, dede berouet hadde der Edlenn fruwenn van Holstenn, hertoch alues nagelathenn forstinnen, eres liffgedÿnges Greff Gerdt wardt geeschedt bÿnnen lubeck des keisers breue tho horende, de he de ge leszenn hadde, achtede he der nicht, vnde gedachte der forstinnen ere landt nicht wedder tho ge uende, nicht lange dar na, eschede greff Gerdt huldinge van den freszenn bynnen Eiderstede, dar he enn des keisers besegeldende breue vp wiszede sines broders, jnholdende, dat doch de koning dar na entÿegenn schreff, dat gemene folck huldigede eme, auerst nicht de Ridderschup Dar na quam de koning, vnde heelt einenn dach, dar beclagede he sick vor den stedenn

124

Fol. 124v

Faksimile, Fol. 124v
  1. vnd Ridderschup, wo greff Gerdt gedaenn vnd
  2. gehandeldt hadde, dar greff Gerth tho andtworde,
  3. jck bÿnn ein Here des landes, de koning Radt
  4. slagende midt denn stedenn vnde siner ridder
  5. schup, des nachtes toch greue Gerdt wech,
  6. wente, he sach dat sze eme alle endtiegenn weren,
  7. vnde sakede na der tidt nicht mer vp dat
  8. landt, do vorbundt sick de koning, midt
  9. denn stedenn vnde adell, vnde nam thom
  10. anderenn male huldinge, vann dem lande,
  11. auerst de freszenn vorbenompt woldenn eme
  12. nicht swerennn, behaluenn, de vth der krimper
  13. mersck, midt swarenn vnder wÿsinge, der
  14. stede, de huldigerdenn eme tho lest
  15. Tho handt dar na, buwede greff Gerdt
  16. eine festenn vp de wesser, vnde lede dar
  17. kriges lude jnn rouede vp de Denenn, vnd
  18. Swedenn, holstenn lubschenn, vnde Hamborgers
  19. Do de koning dith vornann, schreff he eme
  20. dat he vann solcker boszheit affstunde, vp dat
  21. he nicht erlos wurde, wenthe, he stunde mith
  22. denn stedenn jn vorbunde, do gaff sick
  23. greff Gerdt tho fredenn
  24. Anno 1471 begerde greff Gerdt, vann den
  25. lubschenn vnde Hamborgernn, dat sze midt eme
  26. dagenn woldenn tho Bremenn, alszo de dar weren
  27. bath he, dat sze woldenn tho eme kamenn, buten
  28. der Bremer landt were, do vornemen sze
  29. sinen quadenn vp sathe, dat he sze wolde gefan
  30. genn hebbenn, dar vmme dat sze hulpe vnde
  31. radt dedenn dem koninge, dat he dat landt
  32. tho holstenn auergeuenn moste
  33. Anno 1472 entfing Greff Gerdt van denn
  34. kop manne 50 gulden, vnde sede eme velichen
  35. geleide tho, wente Wildeshuszenn, Auerst
  36. binnen Delmenhorst, nam he en all ere gudt
  37. sze haddenn vele wandes, der haluen stelde
  38. he sick, als hedde he ene nene geleide geuen
  39. vnde mende, de lubschenn hadden em tho schaden

vnd Ridderschup, wo greff Gerdt gedaenn vnd gehandeldt hadde, dar greff Gerth tho andtworde, jck bÿnn ein Here des landes, de koning Radt slagende midt denn stedenn vnde siner ridder schup, des nachtes toch greue Gerdt wech, wente, he sach dat sze eme alle endtiegenn weren, vnde sakede na der tidt nicht mer vp dat landt, do vorbundt sick de koning, midt denn stedenn vnde adell, vnde nam thom anderenn male huldinge, vann dem lande, auerst de freszenn vorbenompt woldenn eme nicht swerennn, behaluenn, de vth der krimper mersck, midt swarenn vnder wÿsinge, der stede, de huldigerdenn eme tho lest Tho handt dar na, buwede greff Gerdt eine festenn vp de wesser, vnde lede dar kriges lude jnn rouede vp de Denenn, vnd Swedenn, holstenn lubschenn, vnde Hamborgers Do de koning dith vornann, schreff he eme dat he vann solcker boszheit affstunde, vp dat he nicht erlos wurde, wenthe, he stunde mith denn stedenn jn vorbunde, do gaff sick greff Gerdt tho fredenn Anno 1471 begerde greff Gerdt, vann den lubschenn vnde Hamborgernn, dat sze midt eme dagenn woldenn tho Bremenn, alszo de dar weren bath he, dat sze woldenn tho eme kamenn, buten der Bremer landt were, do vornemen sze sinen quadenn vp sathe, dat he sze wolde gefan genn hebbenn, dar vmme dat sze hulpe vnde radt dedenn dem koninge, dat he dat landt tho holstenn auergeuenn moste Anno 1472 entfing Greff Gerdt van denn kop manne 50 gulden, vnde sede eme velichen geleide tho, wente Wildeshuszenn, Auerst binnen Delmenhorst, nam he en all ere gudt sze haddenn vele wandes, der haluen stelde he sick, als hedde he ene nene geleide geuen vnde mende, de lubschenn hadden em tho schaden

Fol. 125r

Faksimile, Fol. 125r
gewest, so wolde he en neen bathe wedder doen
dessulenn jars, eschedenn de van husem Greuen
Gerde, hemelick, sze woldenn enn vor einen heren
endtfangenn, do was he vppe midt schepenn,
vnde buwede dar blockhusenn, auerst he
richtede nicht vth, wenthe de koning vordreff
enn, midt hulpe, hertoch Hinricks van Meckelen
borh, vnde der stede, de houetlude disser saken
tho husem, leth de koning ein pardt radebra
kenn, ein pardt koppenn, vnde ein pardt schatten
Anno 1474 vorbunden sick tho samende
de vann lubeke, Hamborch, Lunenborch, Bremen
vnde Bischup Hinricus, jegenn Greuenn Gerde
vann Oldenborch, midt dissem beschede, dat
so dane bundt bleue vngebrackenn, beth, dat
greff Gerdt gedrungenn wurde den kopeman
sinem schadenn tho betalende der haluenn ent
sedenn sze eme toegenn jn sin landt, midt
hulpe der freszenn vnde dedenn em grothenn
schadenn, wummen eÿnn nir? sloth, szo Greff
Gerdt vp de wesser gebuweth hadde, funden
dar bauenn 40 soldeners vppe, de lethenn
sze alle koppenn
Se wunnen ock eine ander feste, herpstede
gehetenn, dar na beledenn sze Oldenborch, stor
medenn dar voer 14 dage, Auerst de Bischup
vann Osenbrugge, de Bischup vann Verdenn, de
greff vann der hoienn, de greue van Teken
borch, quemenn dar twischen, vp dat de Greue
vann Oldenborch nicht klar jn de grundt vor
doruenn wurde, vnde laueden vor greue
gerde, he scholde jegen se tho dage kamenn tho
Wildeshuszenn vp Egidij, do leth sick bischup
Hinricus beredenn, do sze nu tho dage que
menn binnen Wildeshuszen, quam Greue
Gerdt dar nicht, wenthe he wolde dem kopmanne
sinenn schadenn, nicht beleggenn, de doach worth
125

gewest, so wolde he en neen bathe wedder doen dessulenn jars, eschedenn de van husem Greuen Gerde, hemelick, sze woldenn enn vor einen heren endtfangenn, do was he vppe midt schepenn, vnde buwede dar blockhusenn, auerst he richtede nicht vth, wenthe de koning vordreff enn, midt hulpe, hertoch Hinricks van Meckelen borh, vnde der stede, de houetlude disser saken tho husem, leth de koning ein pardt radebra kenn, ein pardt koppenn, vnde ein pardt schatten Anno 1474 vorbunden sick tho samende de vann lubeke, Hamborch, Lunenborch, Bremen vnde Bischup Hinricus, jegenn Greuenn Gerde vann Oldenborch, midt dissem beschede, dat so dane bundt bleue vngebrackenn, beth, dat greff Gerdt gedrungenn wurde den kopeman sinem schadenn tho betalende der haluenn ent sedenn sze eme toegenn jn sin landt, midt hulpe der freszenn vnde dedenn em grothenn schadenn, wummen eÿnn nir? sloth, szo Greff Gerdt vp de wesser gebuweth hadde, funden dar bauenn 40 soldeners vppe, de lethenn sze alle koppenn Se wunnen ock eine ander feste, herpstede gehetenn, dar na beledenn sze Oldenborch, stor medenn dar voer 14 dage, Auerst de Bischup vann Osenbrugge, de Bischup vann Verdenn, de greff vann der hoienn, de greue van Teken borch, quemenn dar twischen, vp dat de Greue vann Oldenborch nicht klar jn de grundt vor doruenn wurde, vnde laueden vor greue gerde, he scholde jegen se tho dage kamenn tho Wildeshuszenn vp Egidij, do leth sick bischup Hinricus beredenn, do sze nu tho dage que menn binnen Wildeshuszen, quam Greue Gerdt dar nicht, wenthe he wolde dem kopmanne sinenn schadenn, nicht beleggenn, de doach worth

125

Fol. 125v

Faksimile, Fol. 125v
  1. warth vorlengerdt, Auerst greff Gerdt,
  2. bleff bÿ siner olden wisze
  3. krich vor nus
  4. Jn dissem suluenn jare, do hertoch Carll
  5. vann Burgundienn, vor Nuisse lach rustede
  6. sick de Keiser, vnde Furstenn des Rickes,
  7. de Stadt tho endt settende, vnder anderen
  8. rusteden sick ock, Bischup Hinrich vann
  9. Bremenn vnde Munster, vnde hadde by
  10. sick, der Sassenn stede volck, deszgelicken
  11. vth Doringen, item, vann Brunswig, Lunen
  12. borch Hamborch, Bremen vnde Dorthmunde,
  13. he was sterck jn de 18000 mann vnde
  14. 1700 her wagenn, der van lubke volck,
  15. quam dar szer kostlick, desz gelickenn der
  16. vann Bremenn, der houethmann, was
  17. Reimer Bersse, Radtman tho Bremenn
  18. disse quemenn thom Keiser, de midt sinen
  19. folcke lach vp einen platze, vulen vp den
  20. sande genandt, vnde hadde bÿ sick, Bischup
  21. Wolff vann Mensz, Bischup Johann van
  22. Threr Marggreff Alberth vann Branden
  23. borch, den herenn van Werthenberch, den
  24. Greuenn van Seine, twe greuen van
  25. Virnenborch, de Greuen van wertheim,
  26. den Bischup vann Wirtzburg, den Bischup
  27. vann Eistet, der Stadt Kollenn folck, de
  28. werenn 1500 man sterck, jn with vnde
  29. rodt gekledeth, der hir na noch woll 1500
  30. quemen, jn der suluenn cledynge, Des
  31. suluenn dages, alsze Bischup Hinrich thom
  32. keiser quam, quam dar ock de junge
  33. Marggreff van Bra Baden des anderenn
  34. dagesz, quam bÿ voringen, auer den ryn
  35. landt graue Hinrick van Hessenn, des bro
  36. der Hermannus, lach binnen Nuis, Hertoch
  37. Carll hadde de Stadt belecht, alhus, he

warth vorlengerdt, Auerst greff Gerdt, bleff bÿ siner olden wisze krich vor nus Jn dissem suluenn jare, do hertoch Carll vann Burgundienn, vor Nuisse lach rustede sick de Keiser, vnde Furstenn des Rickes, de Stadt tho endt settende, vnder anderen rusteden sick ock, Bischup Hinrich vann Bremenn vnde Munster, vnde hadde by sick, der Sassenn stede volck, deszgelicken vth Doringen, item, vann Brunswig, Lunen borch Hamborch, Bremen vnde Dorthmunde, he was sterck jn de 18000 mann vnde 1700 her wagenn, der van lubke volck, quam dar szer kostlick, desz gelickenn der vann Bremenn, der houethmann, was Reimer Bersse, Radtman tho Bremenn disse quemenn thom Keiser, de midt sinen folcke lach vp einen platze, vulen vp den sande genandt, vnde hadde bÿ sick, Bischup Wolff vann Mensz, Bischup Johann van Threr Marggreff Alberth vann Branden borch, den herenn van Werthenberch, den Greuenn van Seine, twe greuen van Virnenborch, de Greuen van wertheim, den Bischup vann Wirtzburg, den Bischup vann Eistet, der Stadt Kollenn folck, de werenn 1500 man sterck, jn with vnde rodt gekledeth, der hir na noch woll 1500 quemen, jn der suluenn cledynge, Des suluenn dages, alsze Bischup Hinrich thom keiser quam, quam dar ock de junge Marggreff van Baden des anderenn dagesz, quam bÿ voringen, auer den ryn landt graue Hinrick van Hessenn, des bro der Hermannus, lach binnen Nuis, Hertoch Carll hadde de Stadt belecht, alhus, he

Fol. 126r

Faksimile, Fol. 126r
suluenn, lach jm auercloster, vnde hadde
bÿ sick, denn hernn vann Vermayle, hern
Jacobb Lutzenburch, hern Engelbarth vann
Nassaun, den jungen herenn van Eleue, disse
legenn hinder dem closter jm bomgardenn, midt
3000 perdenn vnde 1000 vothluedenn
Ander hamporthenn lach, her Baldewin vann
Lannaw, Capetein tho Zutphen, vnde hadde
vmme trendt 800 perde, vnde 600 tho vothe,
vnde werenn meist luidekers, an der soldt
porthenn, lach her Reimer vann Brockhusen,
de was sterck 700 tho perde vnde 300 tho vote
Vor der neddernn porthenn am Rine, legen de
lomberders, vnde werenn sterck vmme trendt
3000 tho perde vnde vothe
Vp denn werder, lach de Greue vann Mont
forth midt 1200 perdenn vnde 600 tho vote
vp dem hamme, legenn de engelschenn vnde
werenn starck 2000 tho perde vnde vote,
hir lach de Hertoch alszo, ein jar voer vp voste
halue weckenn na, vnde was weinich vittalie
mer jn der stadt
Darna des dingstdages vor des hilligen Sacra
mentes dage, brack de keiszer vp m midt
sinenn here, vnde toch jegenn des Hertogenn
here, vp de erst, er he sick nu gelegerdt
hadde, quam Hertoch Carll midt 9000 man starck
vnde velem geschutte, vnde schoet heftich jn des
keiszers folck, Bischup Hinricus vann Bremenn,
was de erste, midt sinenn folcke vnde borgernn
vann Collenn, de sick tho der were steldenn, slo
genn denn Hertogenn wedder tho rugge, midt
gewaldt, erschotenn eme aff woll 250 perde,
vnde 300 lude, nemen ock siner bussenn ein
dell, hir na quam ein legate van Rome, jn
dat heer, de mackede eine sone twischen den herenn
Anno 1475 do rouede greue Gerdt vann
Oldenborch, jn Freslandt, einen grothen hoep
126

suluenn, lach jm auercloster, vnde hadde bÿ sick, denn hernn vann Vermayle, hern Jacobb Lutzenburch, hern Engelbarth vann Nassaun, den jungen herenn van Eleue, disse legenn hinder dem closter jm bomgardenn, midt 3000 perdenn vnde 1000 vothluedenn Ander hamporthenn lach, her Baldewin vann Lannaw, Capetein tho Zutphen, vnde hadde vmme trendt 800 perde, vnde 600 tho vothe, vnde werenn meist luidekers, an der soldt porthenn, lach her Reimer vann Brockhusen, de was sterck 700 tho perde vnde 300 tho vote

Vor der neddernn porthenn am Rine, legen de lomberders, vnde werenn sterck vmme trendt 3000 tho perde vnde vothe Vp denn werder, lach de Greue vann Mont forth midt 1200 perdenn vnde 600 tho vote vp dem hamme, legenn de engelschenn vnde werenn starck 2000 tho perde vnde vote, hir lach de Hertoch alszo, ein jar voer vp voste halue weckenn na, vnde was weinich vittalie mer jn der stadt Darna des dingstdages vor des hilligen Sacra mentes dage, brack de keiszer vp midt sinenn here, vnde toch jegenn des Hertogenn here, vp de erst, er he sick nu gelegerdt hadde, quam Hertoch Carll midt 9000 man starck vnde velem geschutte, vnde schoet heftich jn des keiszers folck, Bischup Hinricus vann Bremenn, was de erste, midt sinenn folcke vnde borgernn vann Collenn, de sick tho der were steldenn, slo genn denn Hertogenn wedder tho rugge, midt gewaldt, erschotenn eme aff woll 250 perde, vnde 300 lude, nemen ock siner bussenn ein dell, hir na quam ein legate van Rome, jn dat heer, de mackede eine sone twischen den herenn Anno 1475 do rouede greue Gerdt vann Oldenborch, jn Freslandt, einen grothen hoep

126

Fol. 126v

Faksimile, Fol. 126v
  1. koeÿÿe, vnde wolde de wech driuenn,
  2. dar vmme dat de Freszenn dem Bischuppe
  3. Hinrico, jegenn iij heddenn gehulpenn,
  4. auerst, de Fresenn wurdenn dat wis, slogen
  5. de klockenn, jagedenn ene na, nemen em
  6. de koÿe wedder vnde slogenn dem Greuen
  7. 250 man aff de andrenn quemen kume
  8. dar vann
  9. De Bremer schepe kondenn do thor tidt
  10. nicht jn de zee kamen, wente, Greue
  11. Gerdt, hadde eine feste buwen lathenn,
  12. vp de wesser, dar de Bremer vor
  13. auer mostenn, dar toegenn de vann
  14. Bremen hernn midt etlichen euerenn,
  15. vnde anderenn schepen, breckenn de
  16. vestenn daell, kregen dar mer wenn 25 .
  17. vppe, de lethenn sze alle koppenn
  18. Bremer jm Morime ge
  19. slagenn
  20. Jm suluenn jare, toegenn de Borgers
  21. vann Bremenn, midt erenn borgermester
  22. Berende Baller, vnd Arp Bicker dem
  23. houethmanne, jn de herschup vann Olden
  24. borch, rouedenn vnde brandenn, dar
  25. jnne, do sze nu wedder vmme kerden,
  26. do wolde Boller de borgermester de rechte
  27. herstrathenn getogenn hebbenn, dar em
  28. de houeth man Arp Bicker wedder sprack,
  29. vnde wolde midt dem here dorch den Morim
  30. thenn, vnde sprack, eme were dat here be
  31. falenn, vnde nicht dem borgermester, he
  32. wolde ock sinen gelen hals dar bÿ vp
  33. setten, he wolde sze wedder jn de stadt
  34. bringenn, alsze se auerst jn denn
  35. Morin quemen vnde dar jnne toegen,
  36. do werenn de Oldenborger vp, vnde behalue
  37. denn de Bremer, dat sze noch tho rugge, noch

koeÿÿe, vnde wolde de wech driuenn, dar vmme dat de Freszenn dem Bischuppe Hinrico, jegenn iij heddenn gehulpenn, auerst, de Fresenn wurdenn dat wis, slogen de klockenn, jagedenn ene na, nemen em de koÿe wedder vnde slogenn dem Greuen 250 man aff de andrenn quemen kume dar vann De Bremer schepe kondenn do thor tidt nicht jn de zee kamen, wente, Greue Gerdt, hadde eine feste buwen lathenn, vp de wesser, dar de Bremer vor auer mostenn, dar toegenn de vann Bremen hernn midt etlichen euerenn, vnde anderenn schepen, breckenn de vestenn daell, kregen dar mer wenn 25 . vppe, de lethenn sze alle koppenn Bremer jm Morime ge slagenn Jm suluenn jare, toegenn de Borgers vann Bremenn, midt erenn borgermester Berende Baller, vnd Arp Bicker dem houethmanne, jn de herschup vann Olden borch, rouedenn vnde brandenn, dar jnne, do sze nu wedder vmme kerden, do wolde Boller de borgermester de rechte herstrathenn getogenn hebbenn, dar em de houeth man Arp Bicker wedder sprack, vnde wolde midt dem here dorch den Morim thenn, vnde sprack, eme were dat here be falenn, vnde nicht dem borgermester, he wolde ock sinen gelen hals dar bÿ vp setten, he wolde sze wedder jn de stadt bringenn, alsze se auerst jn denn Morin quemen vnde dar jnne toegen, do werenn de Oldenborger vp, vnde behalue denn de Bremer, dat sze noch tho rugge, noch

Fol. 127r

Faksimile, Fol. 127r
forwers, offte tho beidenn sidenn vth mochten,
dar slagenn sze der bremer einen grothen dell, der
bremer houeth man forde sze vp enen klenen
wech dar nicht twe midt malck ander tho hope
gaen kondenn alszo de wech noch vth wiszedt,
haddenn sze vp der herstrathenn na her Berendes
Bollers Rade gedann, de Greue van Oldenborch
midt de szinenn weren dar tho blode tho ge
west, vann verens ensz an tho szende, idt ge
schen den tho slande, do de Bremer vp dem
klenen wege vnde fulenn drecke weren, que
men de fiende van der harde dar sze gerne
vp gewest weren vnde fengen 500 . 700
wurdenn geslagenn, dar werenn mede
Dusse na beschreuenn
Johann Hoier radtman
Erick Milke
Reiner Barsse
Hermen Losze
Hinrick van Reden
Dirick Swers
Hinrick van Reinen
Dirick Block
Hinrick Boller
Clawes Groning
Eler Kundt
Roleff Mundt
Johann Haselbusck
Dirick Werenborch
Hinrick Wulff
Lubberth van Glaen
Siuerth Duckell
Arendt Boller
Gerdt Haltorp
Wolder van Vnszen
Johann Segebade
Mester Carstenn
Johan Cusselt
Gert van Essen
Hermen Sudtholt de junge
Hinrick Timmerman
Reineke Schaphusen
Hinrick Stedeborch
Engelbert de Lepper
Johan Lepper
Bossermann
Euert Kellerman
Johan Dannon
Hinrick Feteman
Dirick van Oite
Kincke
Dirick Pascheborch
Dirick van Varell
Hermen Sobbe
Hinrick Brandt
Luder Witte
Johan Frie
Swer van Arsten Jacop Alfhusenn
Hinrick Lambers
Eler Mestemaker
127

forwers, offte tho beidenn sidenn vth mochten, dar slagenn sze der bremer einen grothen dell, der bremer houeth man forde sze vp enen klenen wech dar nicht twe midt malck ander tho hope gaen kondenn alszo de wech noch vth wiszedt, haddenn sze vp der herstrathenn na her Berendes Bollers Rade gedann, de Greue van Oldenborch midt de szinenn weren dar tho blode tho ge west, vann verens ensz an tho szende, idt ge schen den tho slande, do de Bremer vp dem klenen wege vnde fulenn drecke weren, que men de fiende van der harde dar sze gerne vp gewest weren vnde fengen 500 . 700 wurdenn geslagenn, dar werenn mede Dusse na beschreuenn

Johann Hoier radtman Johan Cusselt Erick Milke Gert van Essen Reiner Barsse Hermen Sudtholt de junge Hermen Losze Hinrick Timmerman Hinrick van Reden Reineke Schaphusen Dirick Swers Hinrick Stedeborch Hinrick van Reinen Engelbert de Lepper Dirick Block Johan Lepper Hinrick Boller Bossermann Clawes Groning Euert Kellerman Eler Kundt Johan Dannon Roleff Mundt Hinrick Feteman Johann Haselbusck Dirick van Oite Dirick Werenborch Kincke Hinrick Wulff Dirick Pascheborch Lubberth van Glaen Dirick van Varell Siuerth Duckell Hermen Sobbe Arendt Boller Hinrick Brandt Gerdt Haltorp Luder Witte Wolder van Vnszen Johan Frie

Swer van Arsten Jacop Alfhusenn

Johann Segebade Hinrick Lambers Mester Carstenn Eler Mestemaker

127

Fol. 127v

Faksimile, Fol. 127v
Johann Robkenn
Plathe
Werner Kupenbinder
Hinrick Schaell
Johann Stalman
Alberth Hollermann
Hinrick Weszelow
Esger lage
Gerth Nuts sone
Johann Ochteman
Hoch Borgen szone
Tanne van Osterdore
Hinrick Ridder
Johann Karmann
Arendt vnder den fleschusze
Mester Arndt Bisanck
Luder van Arsten
Nanneke Nauwe
Gerdt Piper
Hinrick Hundt
Hinrick Muller
Johan Nendorp
Peter Dein
Hinrick Sloboem
Johan vp S. Steffen
Hermen Nordling
Alberth Middorp
Johann Winck
Johan Carpentarius
Johan Kannengether
Arendt Swarthe
Marcquarth Schipper
Johann Wildenn
Clawes Lindemann
Hermen Haleuodt
Hermen Olders
Hermen Wineken
Hinrick Kock
Wesze Felth alle beide
Egborth Droge
Danckloff Wegebuer
Erberth vnde Hynrick
Hilmers
Johann Wittelo
Domhoff Heitman
Hermen Blie
Gerdt Korff
Johan van Jncken
Hermen Spaken
Lueder Wedinck
Reineke van Arsten
Johan Graffhorst
Johan Krusze
Hunderth Ossenn
Johann Varle
Lubberth Vnde
Frerick Prop
Hardt Mann
Dirick Olders
Johann Maes
Langeluder
Kiste Maker
Hinrick Feldthusen
Luer Lange
Johann Klocke
Hinrick Stomme
Hinrick Gelehar
Alberth Rocknest
Hinrick Balitemaker
Berendt Busze
Lepius
Gerdt Wolmer
Landesz Borch
#aFußnote aAbschlusszeichen?? Etc?

Johann Robkenn Hermen Wineken Plathe Hinrick Kock Werner Kupenbinder Wesze Felth alle beide Hinrick Schaell Egborth Droge Johann Stalman Danckloff Wegebuer Alberth Hollermann Erberth vnde Hynrick Hinrick Weszelow Hilmers Esger lage Johann Wittelo Gerth Nuts sone Domhoff Heitman Johann Ochteman Hermen Blie Hoch Borgen szone Gerdt Korff Tanne van Osterdore Johan van Jncken Hinrick Ridder Hermen Spaken Johann Karmann Lueder Wedinck Arendt vnder den fleschusze Reineke van Arsten Mester Arndt Bisanck Johan Graffhorst Luder van Arsten Johan Krusze Nanneke Nauwe Hunderth Ossenn Gerdt Piper Johann Varle Hinrick Hundt Lubberth Vnde Hinrick Muller Frerick Prop Johan Nendorp Hardt Mann Peter Dein Dirick Olders Hinrick Sloboem Johann Maes Johan vp S. Steffen Langeluder Hermen Nordling Kiste Maker Alberth Middorp Hinrick Feldthusen Johann Winck Luer Lange Johan Carpentarius Johann Klocke Johan Kannengether Hinrick Stomme Arendt Swarthe Hinrick Gelehar Marcquarth Schipper Alberth Rocknest Johann Wildenn Hinrick Balitemaker Clawes Lindemann Berendt Busze Hermen Haleuodt Lepius Hermen Olders Gerdt Wolmer

Landesz Borch #aFußnote aAbschlusszeichen?? Etc?

  1. Abschlusszeichen?? Etc?↩

Fol. 128r

Faksimile, Fol. 128r
Geruenn
Reineke Swauell
Dethke Keszehagen
Kabeken Mestemaker
Dannenn Berch
Samsonn
Hinrick Kopmans dochter man
Johann van Gethen
Groepeke
Lubberdt Vnde
Hinrick Vagedt
Frerick Schutte
Borgerdt Vnde
Hinrick Hartkenn
Johann Rump
Gerdt Stalmann
Berendt Steffens
Clawes Vphuszenn
Dirick Lichtenborch
Lange Johann
Hermen Kale
Lindemann
Roleff Weer
Lippeldt Vnde
Johan van Stade
Hilmer Vnde
Luder Snack
Wester Mann
Alberdt Bothmaker
Johann van Sicke
Johan Dirkes
Erick Muser
Hermen Bredenn
Johann Schenckeber
Luder van Sullen
Johan Sterdorp
Hermen Span
g?
Luder Meier
Luder Tanck
Schumer
Johann Schaell
Johann Jagim
Arendt Stenn
Marckquardt
Johann Brandt
Hinrick Sterm
Johann Nagell
Wedeke
Warneke Heisenn
Johann Kothe
Fridach vnd syn knecht
Hinrick Dunszenn
Johan Koning
Eggerth Kothe
Hinrick Kuele
Johann Louwe
Mester Jacobb
Johan Schoneffeldt
Segebade
Alberth Vnde
Hinrick Hoffsanck
Dirick Bekermaker
Johann Podthoff
Johann Sirenborch
128

Geruenn Luder Meier Reineke Swauell Luder Tanck Dethke Keszehagen Schumer Kabeken Mestemaker Johann Schaell Dannenn Berch Samsonn Johann Jagim Hinrick Kopmans dochter man Arendt Stenn Johann van Gethen Marckquardt Groepeke Johann Brandt Lubberdt Vnde Hinrick Sterm Hinrick Vagedt Johann Nagell Frerick Schutte Wedeke Borgerdt Vnde Warneke Heisenn Hinrick Hartkenn Johann Kothe Johann Rump Fridach vnd syn knecht Gerdt Stalmann Hinrick Dunszenn Berendt Steffens Johan Koning Clawes Vphuszenn Eggerth Kothe Dirick Lichtenborch Hinrick Kuele Lange Johann Johann Louwe Hermen Kale Mester Jacobb Lindemann Johan Schoneffeldt Roleff Weer Segebade Lippeldt Vnde Alberth Vnde Johan van Stade Hinrick Hoffsanck Hilmer Vnde Dirick Bekermaker Luder Snack Johann Podthoff Wester Mann Johann Sirenborch Alberdt Bothmaker Johann van Sicke Johan Dirkes Erick Muser Hermen Bredenn Johann Schenckeber Luder van Sullen Johan Sterdorp Hermen Span

128

g?

Fol. 128v

Faksimile, Fol. 128v
  1. Anno 1480, do lethenn de Hamborges
  2. 14 szerouers aff houenn, dat werenn
  3. Greue Gerdes knechte vann Oldenborch
  4. dar na finck Greue Gerdt 21 kopluede
  5. wedder, vnde schattede en aff 6000 guldenn
  6. vnde 7 tarling lackenn
  7. Jm suluenn jare, wunne de vann
  8. Wildeshuszenn Greg Greuenn Gerde, eine
  9. festenn aff de hete de Fleschborch genandt
  10. deszgelicken eine karckenn, de feste bre
  11. cken sze daell, de karckenn stichkeden sze ann
  12. vnde kregenn mer wenn 40 dar vppe,
  13. Greue Gerdt plach de vann Wildeshuszen
  14. de greckenn tho nomenn
  15. Anno 1481 do toch des keiszer her vp dat
  16. amer landt vnde vor doruenn dat, quemen
  17. bÿ Oldenborch, dar vellenn de Oldenborgers
  18. jegenn sze vth, auerst sze vor loren vele
  19. folckes, wurdenn gefangenn vnde slagenn
  20. Anno 1482 do sick Greff Gerdt nicht
  21. wolde aff stellenn, vann den schadenn, szo
  22. he denn vmme liggendenn stedenn vnde
  23. landenn tho voegede, szo toch Bischup Hinrick
  24. vann Bremen vnde Munster, woll gerust,
  25. jn de herschup vann Oldenborch, rouede vnde
  26. brande, vnde vogede dem Greuenn vn
  27. auerswencklichenn schadenn tho, des Bis
  28. chups broder greue Gunther, toch jn dat
  29. wick belde, vnde belede Delmenhorst,
  30. als he dar nu 4 wekenn vor hadde ge
  31. legenn, worth he geschathenn, starff jm
  32. druddenn dage dar na, vnde worth jm
  33. dome tho Bremenn begrauenn, dar
  34. na jn der 13 weckenn, gewann Bischup
  35. Hinrick dat slodt ://:

Anno 1480, do lethenn de Hamborges 14 szerouers aff houenn, dat werenn Greue Gerdes knechte vann Oldenborch dar na finck Greue Gerdt 21 kopluede wedder, vnde schattede en aff 6000 guldenn vnde 7 tarling lackenn Jm suluenn jare, wunne de vann Wildeshuszenn Greuenn Gerde, eine festenn aff de hete de Fleschborch genandt deszgelicken eine karckenn, de feste bre cken sze daell, de karckenn stichkeden sze ann vnde kregenn mer wenn 40 dar vppe, Greue Gerdt plach de vann Wildeshuszen de greckenn tho nomenn Anno 1481 do toch des keiszer her vp dat amer landt vnde vor doruenn dat, quemen bÿ Oldenborch, dar vellenn de Oldenborgers jegenn sze vth, auerst sze vor loren vele folckes, wurdenn gefangenn vnde slagenn Anno 1482 do sick Greff Gerdt nicht wolde aff stellenn, vann den schadenn, szo he denn vmme liggendenn stedenn vnde landenn tho voegede, szo toch Bischup Hinrick vann Bremen vnde Munster, woll gerust, jn de herschup vann Oldenborch, rouede vnde brande, vnde vogede dem Greuenn vn auerswencklichenn schadenn tho, des Bis chups broder greue Gunther, toch jn dat wick belde, vnde belede Delmenhorst, als he dar nu 4 wekenn vor hadde ge legenn, worth he geschathenn, starff jm druddenn dage dar na, vnde worth jm dome tho Bremenn begrauenn, dar na jn der 13 weckenn, gewann Bischup Hinrick dat slodt ://:

Fol. 129r

Faksimile, Fol. 129r
Jm suluenn jare, fingenn de Bremers
40 szerouers, de greuenn Gerde tho hordenn
de ene tho vorenn frede tho gesecht haddenn
de lethenn sze alle koppenn
Jm suluenn jare vorloff sick ein grodt
vnweder, vann donner vnde blixszenn tho
Bremenn jn S. Annen dage tho j j vrenn
vnde sloch jn denn domesz thorne, de dar
vann endt stickede, vnde baornenn [barnen]aFußnote aEinschub über der Zeile worth
midt sampt dem dome, dat was ein
grodt mechtich fuer, dat menn fruchtede,
de gansze stadt scholde vorbrandt hebbenn
Dar na auer 4 weckenn, was echter ein
grodt vnweder, vann Blixszenn vnde donner
do sloch dat weder, dat forwerck tho S
Anscharius entweÿ
Anno 1485 des frigdages vor S. Margreten
do was de wesser szo grodt, dat alle marsck
lande, vann Mindenn ann, wenthe jn
den morrin bedoeuenn, vnde alle dat
korne vordrenckede, jn . S. Jurgens lande
vnde tho Borchfelde, ginck dat fulle wather
szo dat sze ere vehe, vp dat lange moer driuen
mostenn vnde lethenn gaenn, wor idt hen wolde
Dar na vp septemer vp den dach Cosme vnd
Damianij do wordt idt stormenn vnde regen
18 dage lanck warende, dat jm Stedinger
lande Morim, Stadtlande, Freszlande, Hade
lerlande de dicke dorch breckenn, vnde full
wathers lepenn
Jn dissem jare warth de Greue vann der
Hoienn gefangenn, als de sasseschenn hensze
stede, midt denn furstenn tho Lunenborch
vnde Brunswig krigedenn
Jm suluenn jare, togenn de Bremer vor
elme, dar legenn sze vor 13 dage, vnde mosten
129

Jm suluenn jare, fingenn de Bremers 40 szerouers, de greuenn Gerde tho hordenn de ene tho vorenn frede tho gesecht haddenn de lethenn sze alle koppenn Jm suluenn jare vorloff sick ein grodt vnweder, vann donner vnde blixszenn tho Bremenn jn S. Annen dage tho j j vrenn vnde sloch jn denn domesz thorne, de dar vann endt stickede, vnde [barnen]aFußnote aEinschub über der Zeile worth midt sampt dem dome, dat was ein grodt mechtich fuer, dat menn fruchtede, de gansze stadt scholde vorbrandt hebbenn Dar na auer 4 weckenn, was echter ein grodt vnweder, vann Blixszenn vnde donner do sloch dat weder, dat forwerck tho S Anscharius entweÿ Anno 1485 des frigdages vor S. Margreten do was de wesser szo grodt, dat alle marsck lande, vann Mindenn ann, wenthe jn den morrin bedoeuenn, vnde alle dat korne vordrenckede, jn . S. Jurgens lande vnde tho Borchfelde, ginck dat fulle wather szo dat sze ere vehe, vp dat lange moer driuen mostenn vnde lethenn gaenn, wor idt hen wolde Dar na vp septemer vp den dach Cosme vnd Damianij do wordt idt stormenn vnde regen 18 dage lanck warende, dat jm Stedinger lande Morim, Stadtlande, Freszlande, Hade lerlande de dicke dorch breckenn, vnde full wathers lepenn Jn dissem jare warth de Greue vann der Hoienn gefangenn, als de sasseschenn hensze stede, midt denn furstenn tho Lunenborch vnde Brunswig krigedenn Jm suluenn jare, togenn de Bremer vor elme, dar legenn sze vor 13 dage, vnde mosten

129

  1. Einschub über der Zeile↩

Fol. 129v

Faksimile, Fol. 129v
[Anno 1493....]aFußnote aNicht fertig transkribiert!!!!!!! Randnotiz von späterer Hand.
se idt vpgeuenn, dat slodt vor radde
Anno 1490 na Marienn Magdalenen dage
fell ein grodt hagell tho Bremenn, der de
stene jdtlick ein pundt, idtlicke 8? loth, vnde
idtlicke 4 loth wogenn
Anno 1492 do werenn alle marsck lande
vnde gestenn vordrogeth, do galth de schepel
rogge j rinsck gulden, de schepell wete j rinsz
gulden, dat fader houes j rinsz gulden, de
schepell hauer 12 grothe, de schell moltes
30 grothe :///:
Anno 1494 do quemenn de gemenen
nehsze stede tho Bremenn, tho midt som
mer, vnde makedenn dar ein vor bundt
tho samende, tho holdende, vnde malck
anderenn midt lude vnde gude bÿ tho
stande, wenn idt de nodt forderde, vnde
menn scholde 3 kistenn settenn j tho Lubeck
j tho Brunswig, vnde j tho Lubbeke, dar
de andernn vme gelegenn henszestede, vmme
trendt 30 tho einer jderenn, alle jar,
enen genanthenn pennig scholdenn jnbringen
Anno 1497 sterff de ertzebischup tho Bremen
vnde Bischup tho Munster, de warth tho
Munster jm dome begrauenn ://[Abbildung]
#bFußnote bAbschlusszeichen
Cordt vann der Lidt

[Anno 1493....]aFußnote aNicht fertig transkribiert!!!!!!! Randnotiz von späterer Hand. se idt vpgeuenn, dat slodt vor radde

Cordt vann der Lidt

Anno 1490 na Marienn Magdalenen dage fell ein grodt hagell tho Bremenn, der de stene jdtlick ein pundt, idtlicke 8? loth, vnde idtlicke 4 loth wogenn Anno 1492 do werenn alle marsck lande vnde gestenn vordrogeth, do galth de schepel rogge j rinsck gulden, de schepell wete j rinsz gulden, dat fader houes j rinsz gulden, de schepell hauer 12 grothe, de schell moltes 30 grothe :///: Anno 1494 do quemenn de gemenen nehsze stede tho Bremenn, tho midt som mer, vnde makedenn dar ein vor bundt tho samende, tho holdende, vnde malck anderenn midt lude vnde gude bÿ tho stande, wenn idt de nodt forderde, vnde menn scholde 3 kistenn settenn j tho Lubeck j tho Brunswig, vnde j tho Lubbeke, dar de andernn vme gelegenn henszestede, vmme trendt 30 tho einer jderenn, alle jar, enen genanthenn pennig scholdenn jnbringen Anno 1497 sterff de ertzebischup tho Bremen vnde Bischup tho Munster, de warth tho Munster jm dome begrauenn ://[Abbildung] #bFußnote bAbschlusszeichen

  1. Nicht fertig transkribiert!!!!!!! Randnotiz von späterer Hand.↩
  2. Abschlusszeichen↩

Fol. 130r

Faksimile, Fol. 130r
43
://: De dre vnde vertigeste
Bischup tho Bremenn
Johannes Rode, was ein
eddellmann, vth deme stifte
vann Bremenn, ein gelerth
fram man vnd was dom
prawest tho Bremenn ://:
De worth gekorenn Anno
1498 Ertzebischup tho Bremen
dat quam alhus bÿ, he hadde
lange tidt tho rome gewest, bÿ pawest
Alexandio 6, vnde was groth angeszenn bÿ
denn Capittell, ock vor denn vornemestenn
manck one geholdenn, alszo nu Bischup
Hinrick vorstoruenn was, geue alle Cap
ittell vnde doemherenn den koer, vp dissen
Johann Rodenn al0o, wen he wurde kesen,
de scholde Ertzebischup tho Bremen sÿnn, do
koer he sick suluest, vnde bleff ock Bischup
vnde Regerde . 15 . jar
Anno 1499 hadde greue Johann vann Olden
borch vnwillenn, midt denn Stadt landeren
vnde Budtjaderenn, toch der haluenn gerust
jndt landt, vnde ge waenn ock beide lande
midt den swerde, des negesten dages na
S. Jurgenn, brande ock vele huszer, vnde
sloch erer ein dell, szo dat sze sick vnder den
Greuenn mostenn swerenn eme truwe vnde
hollt tho weszende, de Greue auerst bleff ge
licke woll jm lande
Jm pingst auende, erhouenn sick de burenn
wedder, midt hulpe der Worsters, vnde quemen
130
Faksimile, Fol. 130r

43 ://: De dre vnde vertigeste Bischup tho Bremenn Johannes Rode, was ein eddellmann, vth deme stifte vann Bremenn, ein gelerth fram man vnd was dom prawest tho Bremenn ://: De worth gekorenn Anno 1498 Ertzebischup tho Bremen dat quam alhus bÿ, he hadde lange tidt tho rome gewest, bÿ pawest Alexandio 6, vnde was groth angeszenn bÿ denn Capittell, ock vor denn vornemestenn manck one geholdenn, alszo nu Bischup Hinrick vorstoruenn was, geue alle Cap ittell vnde doemherenn den koer, vp dissen Johann Rodenn al0o, wen he wurde kesen, de scholde Ertzebischup tho Bremen sÿnn, do koer he sick suluest, vnde bleff ock Bischup vnde Regerde . 15 . jar Anno 1499 hadde greue Johann vann Olden borch vnwillenn, midt denn Stadt landeren vnde Budtjaderenn, toch der haluenn gerust jndt landt, vnde ge waenn ock beide lande midt den swerde, des negesten dages na S. Jurgenn, brande ock vele huszer, vnde sloch erer ein dell, szo dat sze sick vnder den Greuenn mostenn swerenn eme truwe vnde hollt tho weszende, de Greue auerst bleff ge licke woll jm lande Jm pingst auende, erhouenn sick de burenn wedder, midt hulpe der Worsters, vnde quemen

130

Fol. 130v

Faksimile, Fol. 130v
tho samende jegenn den Greuenn dar
wurdenn erer 280 doth geslagenn, vnde mosten
dem Greuenn vpt nie swerenn, he wandt
ock Rodenn karckenn, leth eine borch vnde
vestenn dar vth makenn, vp dat he, dat
landt, dar jn dwange van holden mochte
Jm suluenn jare hadde Hertoch Johann van
Lowenborch, vnwillenn midt deme stiffte
tho Bremen, van des slathes Berckes vnde
des landes tho Wurstenn wegenn, welckes
sick bedunckenn ledt, dat idt eme tho
queme, alszo he nu sach dat greue Johan
vann Oldenborch, dat stadt landt vnde
Blexenn hadde jngenomen, mende he, he
hadde nu orsacke gekregenn, dat landt tho
[Brema]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand. Wurstenn wedder jn tho nemende, vnde
[Hamburgnen]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand. rustede sick, derhaluenn, alszo Bischup
Johannes de stadt vann Bremen vnde Ham
borch dit segenn, hebbenn sze nicht willenn
tho lathenn, dat he dat landt tho Worstenn
jnneme, wenthe idt horde tho der karckenn,
derhaluennvorbundenn sze sick tho szamende,
vnde endtszedenn Hertoch Magno, Hertoch
Johans sone, de dat regementhe hadde ange
[Ditmarsi]cFußnote cRandnotiz von anderer Hand. nomen, togenn alszojndt landt tho Hadelen
vnde wunnen dat, de Detmerschenn weren
mede jnn dissenn thage, de suluenn vor
spreckenn de landesknechte, vann Hamborch
vnde makedenn sze tornicht de vellenn de
landeszknechte tho samende vp de Detmerschen
vnde slogenn eme bÿ 70 man aff tho aterendorp
Hertoch Magnus was dar midt nicht woll
tho fredenn, krech de garde tho samende, vnd
wolde dat sticht vann Bremen vor deruen,
auerst [als]dFußnote dEinschub über der Zeile he vth der herschup vann Oldenborch
nicht konde auer de wesser komen, dewile
idt jm winther was, dat, dat is ginck,
ock dewile de Bremer vp der anderenn sith
ere wacht heldenn, thogenn de knechte dorch
Bedekersa
he
Johannes Dux Lawenburgi##
Wursati.eFußnote eRandnotiz von anderer Hand.
[Magnus dux Lawenburg.]fFußnote fRandnotiz von anderer Hand.
[Hadelen.]gFußnote gRandnotiz von anderer Hand.

tho samende jegenn den Greuenn dar wurdenn erer 280 doth geslagenn, vnde mosten dem Greuenn vpt nie swerenn, he wandt ock Rodenn karckenn, leth eine borch vnde vestenn dar vth makenn, vp dat he, dat landt, dar jn dwange van holden mochte Jm suluenn jare hadde Hertoch Johann van Lowenborch, vnwillenn midt deme stiffte tho Bremen, van des slathes Berckes vnde des landes tho Wurstenn wegenn, welckes sick bedunckenn ledt, dat idt eme tho queme, alszo he nu sach dat greue Johan vann Oldenborch, dat stadt landt vnde Blexenn hadde jngenomen, mende he, he hadde nu orsacke gekregenn, dat landt tho [Brema]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand. Wurstenn wedder jn tho nemende, vnde [Hamburgnen]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand. rustede sick, derhaluenn, alszo Bischup Johannes de stadt vann Bremen vnde Ham borch dit segenn, hebbenn sze nicht willenn tho lathenn, dat he dat landt tho Worstenn jnneme, wenthe idt horde tho der karckenn, derhaluennvorbundenn sze sick tho szamende, vnde endtszedenn Hertoch Magno, Hertoch Johans sone, de dat regementhe hadde ange [Ditmarsi]cFußnote cRandnotiz von anderer Hand. nomen, togenn alszojndt landt tho Hadelen vnde wunnen dat, de Detmerschenn weren mede jnn dissenn thage, de suluenn vor spreckenn de landesknechte, vann Hamborch vnde makedenn sze tornicht de vellenn de landeszknechte tho samende vp de Detmerschen vnde slogenn eme bÿ 70 man aff tho aterendorp Hertoch Magnus was dar midt nicht woll tho fredenn, krech de garde tho samende, vnd wolde dat sticht vann Bremen vor deruen, auerst [als]dFußnote dEinschub über der Zeile he vth der herschup vann Oldenborch nicht konde auer de wesser komen, dewile idt jm winther was, dat, dat is ginck, ock dewile de Bremer vp der anderenn sith ere wacht heldenn, thogenn de knechte dorch

Johannes Dux Lawenburgi##

Bedekersa

Wursati.eFußnote eRandnotiz von anderer Hand. [Magnus dux Lawenburg.]fFußnote fRandnotiz von anderer Hand. [Hadelen.]gFußnote gRandnotiz von anderer Hand.

he

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩
  2. Randnotiz von anderer Hand.↩
  3. Randnotiz von anderer Hand.↩
  4. Einschub über der Zeile↩
  5. Randnotiz von anderer Hand.↩
  6. Randnotiz von anderer Hand.↩
  7. Randnotiz von anderer Hand.↩

Fol. 131r

Faksimile, Fol. 131r
Wildeshuszenn na Verdenn, vnde togenn alszo
bÿ der grensze des stichtes vann Bremenn, vnde
landes tho Lunenborch henne, dar sze grothenn
hunger ledenn, stade vnde Buxstehude drosten
sze nicht anffallenn, wente sze haddenn nene
krigeszrustynge
Als nu Bischup Johann woll sach, dat eme des
stichtes, Ridderschup nicht alto gunstich was, de
wile he menn ein Eddellmann was vnde sze
en einenn schomaker hetenn, wenthe sze hadden
des hertogenn vann Louwenborch Broder leuerr
tho einenn Bischuppe hadt, derhaluenn mostenn
Bischup Johann, denn dingenn anders radenn,
vnde sprack, nu sze mÿ nicht willenn vor
full kennenn, szo will jck en einenn setten,
denn schollenn sze woll vor fuell kennenn, vnde
koer Hertoch Hinrichs szone vann Brunswig,
Hertoch Cristoffer, na midt ffulborde des
Capittels tho einen Coadiutor
Als nu de garde einn titlanck stille lach,
vnde desfrosten ffrostenn [frostes]aFußnote aEinschub links der Zeile. vor beidende, dat sze kamen
kondenn wor sze woldenn, beginde idt wedler
tho wekenn, midler tidt, anno 1500
togenn de knechte jndt landt tho Hadelenn,
vnde nemenn dat wedder jnn, se wolden
ock dat landt tho Wurstenn vorth jn genamen
hebbenn, auerst sze wurdenn van en geslagenn,
vnde mostenn wickenn, men secht dat der
Wursters auerste ein wiff schall geweszen synn
Anno 1501 quemen jdtliche Freszenn tho hus
de buthenn landes werenn gewest, vnde dem
Greuenn nene huldÿnge gedaenn haddenn, de
vellenn toden karckenn ann, vnde wunnen
dat, beheldendt ock jn erer macht
Anno 1502 . na paschenn, begunde her Corth
Poppelkenn buwmester thom dome, de norder sith
tho buwende, vnde wordth jn 20 jaren rede
131

Wildeshuszenn na Verdenn, vnde togenn alszo bÿ der grensze des stichtes vann Bremenn, vnde landes tho Lunenborch henne, dar sze grothenn hunger ledenn, stade vnde Buxstehude drosten sze nicht anffallenn, wente sze haddenn nene krigeszrustynge Als nu Bischup Johann woll sach, dat eme des stichtes, Ridderschup nicht alto gunstich was, de wile he menn ein Eddellmann was vnde sze en einenn schomaker hetenn, wenthe sze hadden des hertogenn vann Louwenborch Broder leuerr tho einenn Bischuppe hadt, derhaluenn mostenn Bischup Johann, denn dingenn anders radenn, vnde sprack, nu sze mÿ nicht willenn vor full kennenn, szo will jck en einenn setten, denn schollenn sze woll vor fuell kennenn, vnde koer Hertoch Hinrichs szone vann Brunswig, Hertoch Cristoffer, na midt ffulborde des Capittels tho einen Coadiutor Als nu de garde einn titlanck stille lach, vnde desfrosten [frostes]aFußnote aEinschub links der Zeile. vor beidende, dat sze kamen kondenn wor sze woldenn, beginde idt wedler tho wekenn, midler tidt, anno 1500 togenn de knechte jndt landt tho Hadelenn, vnde nemenn dat wedder jnn, se wolden ock dat landt tho Wurstenn vorth jn genamen hebbenn, auerst sze wurdenn van en geslagenn, vnde mostenn wickenn, men secht dat der Wursters auerste ein wiff schall geweszen synn Anno 1501 quemen jdtliche Freszenn tho hus de buthenn landes werenn gewest, vnde dem Greuenn nene huldÿnge gedaenn haddenn, de vellenn toden karckenn ann, vnde wunnen dat, beheldendt ock jn erer macht Anno 1502 . na paschenn, begunde her Corth Poppelkenn buwmester thom dome, de norder sith tho buwende, vnde wordth jn 20 jaren rede

131

  1. Einschub links der Zeile.↩

Fol. 131v

Faksimile, Fol. 131v
  1. Bischup Johannes, was lange jnn vnwillen
  2. vnde hader, midt denn Wursterenn, dar
  3. vmme dat sze vnder wilenn, jnth stifft tho
  4. Bremenn fellenn, vnde dat beschedigedenn
  5. Tho einer tidt wurdenn en ere koeye vnd
  6. queck wedder genamenn, dat sze midt gelde
  7. wedder losenn mostenn, welckere twist gestillet
  8. warth, wenthe Martinij, auerst de Wursters
  9. breckenn denn frede vnde plunderdenn Stotell,
  10. ock wundedenn sze Werner vann der Hude,
  11. Drostenn tho Stotell, vnde dith geschach anno
  12. 1504,
  13. Reimundus de Cardinaell
  14. kumpt tho Bremenn
  15. Dessuluenn jars, am dage gots hemmelfart
  16. do quam binnen Bremenn, de Cardinall Burdensis
  17. Reimmundus, tho Bremen vann Lubeke, de he
  18. midt dem koning Johanne van Dennemarck
  19. vor dragenn hadde, vnd is tho Bremenn jn
  20. na folgender gestaldt endtfangenn
  21. Bischup Johanne, vnde Hertoch Cristoffer vann
  22. Brunswig, Coadiutor des stifftes tho Verdenn
  23. redenn ene thom erstenn endtiegenn, wenthe
  24. vor vth Bremenn, vnde endtfingenn ene
  25. dar midt grothenn erenn, vnde toegenn na
  26. der stadt als he nu vor de stadt quam, endt
  27. finck ene dar de gantze radt vann Bremen
  28. vnde hetenn ene wilkomenn synn, als he
  29. nu vor dat Steffens dor quam was dar
  30. de pressecie, vnde haldenn ene jn de stadt,
  31. thom erstenn gingenn vor ene, de ampte,
  32. midt tortÿtzenn vnde barrendenn lichtenn,
  33. dar ffolgedenn alle schoelers vth . 3 . scholen
  34. midt rochgelenn, darnegest, de paweler

Bischup Johannes, was lange jnn vnwillen vnde hader, midt denn Wursterenn, dar vmme dat sze vnder wilenn, jnth stifft tho Bremenn fellenn, vnde dat beschedigedenn Tho einer tidt wurdenn en ere koeye vnd queck wedder genamenn, dat sze midt gelde wedder losenn mostenn, welckere twist gestillet warth, wenthe Martinij, auerst de Wursters breckenn denn frede vnde plunderdenn Stotell, ock wundedenn sze Werner vann der Hude, Drostenn tho Stotell, vnde dith geschach anno 1504,

Reimundus de Cardinaell kumpt tho Bremenn

Dessuluenn jars, am dage gots hemmelfart do quam binnen Bremenn, de Cardinall Burdensis Reimmundus, tho Bremen vann Lubeke, de he midt dem koning Johanne van Dennemarck vor dragenn hadde, vnd is tho Bremenn jn na folgender gestaldt endtfangenn Bischup Johanne, vnde Hertoch Cristoffer vann Brunswig, Coadiutor des stifftes tho Verdenn redenn ene thom erstenn endtiegenn, wenthe vor vth Bremenn, vnde endtfingenn ene dar midt grothenn erenn, vnde toegenn na der stadt als he nu vor de stadt quam, endt finck ene dar de gantze radt vann Bremen vnde hetenn ene wilkomenn synn, als he nu vor dat Steffens dor quam was dar de pressecie, vnde haldenn ene jn de stadt, thom erstenn gingenn vor ene, de ampte, midt tortÿtzenn vnde barrendenn lichtenn, dar ffolgedenn alle schoelers vth . 3 . scholen midt rochgelenn, darnegest, de paweler

Fol. 132r

Faksimile, Fol. 132r
sworthenn, grawenn Manneke, jn schonen
Dalmatekenn, Castelenn, vnde Cappenn, drogen
monstrantzeen vnde hilligedenn, dar folgeden
de doem scholers, vnde sangmesters, dar na
de Corscholers, dar na de vicarien, Capellanen
vnde misse papenn, jn sidenn Cappenn, dar
na de Canonekenn, vam dome, S. Wilhadt,
S. Anscharius, vnde S. Steffenn, midt [dem]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerigen
hilligedoem, dar negest ginck de erwerdige
here, Gerardus, Alberth tho S. Pawell, jn
einer sidenn kappenn, midt sinenn abtes
staue, dar na redt de Cardinall, vp
einer mulenn, vnde hadde den Ertzebischup
Johann vp der rechten handt vnde Hertoch Cristo
ffer vp der linckenn handt, her Hinrick
Vassmer, Frerick Hoet, Fredeke van Liene,
vnde Alberth Braue, radt herrenn, drogen
bauenn dem Cardinale einen syden hem
melkenn, na dem Cardinale folgedenn
sine rueters, darna de gantze Radt van
Bremen, Thom lestenn, de borgers vnde dat
gemene volck
De strathenn vnde huszer, van . S . Steffens
dore an, wenthe thom osterdore, weren be
hangen midt guldenn vnde sidenn stuckenn,
Tapetenn, vnde flameschenn stuckenn, de erden
midt grasze bestreidt de huszer midt meye besteken
Alle klockenn jn der ganszenn stadt, wurden
geludt, vp der nothelenn, stunden der stadt
spellude, midt bassunenn, tromethenn, krum
hordeenn, schalmeienn, floeithenn, vnde aller
hande jnstrumenthen, als sze vor denn doem
quemen, stegen de herenn aff, dar besprengede
de prauest, denn Cardinall den wirick, als
sze jn denn doem gingenn, wurth gespeledt
vp den orgelenn, Te deum laudamus, de
scholers vnde papheit gingen vp beiden sith
132

sworthenn, grawenn Manneke, jn schonen Dalmatekenn, Castelenn, vnde Cappenn, drogen monstrantzeen vnde hilligedenn, dar folgeden de doem scholers, vnde sangmesters, dar na de Corscholers, dar na de vicarien, Capellanen vnde misse papenn, jn sidenn Cappenn, dar na de Canonekenn, vam dome, S. Wilhadt, S. Anscharius, vnde S. Steffenn, midt [dem]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerigen hilligedoem, dar negest ginck de erwerdige here, Gerardus, Alberth tho S. Pawell, jn einer sidenn kappenn, midt sinenn abtes staue, dar na redt de Cardinall, vp einer mulenn, vnde hadde den Ertzebischup Johann vp der rechten handt vnde Hertoch Cristo ffer vp der linckenn handt, her Hinrick Vassmer, Frerick Hoet, Fredeke van Liene, vnde Alberth Braue, radt herrenn, drogen bauenn dem Cardinale einen syden hem melkenn, na dem Cardinale folgedenn sine rueters, darna de gantze Radt van Bremen, Thom lestenn, de borgers vnde dat gemene volck De strathenn vnde huszer, van . S . Steffens dore an, wenthe thom osterdore, weren be hangen midt guldenn vnde sidenn stuckenn, Tapetenn, vnde flameschenn stuckenn, de erden midt grasze bestreidt de huszer midt meye besteken Alle klockenn jn der ganszenn stadt, wurden geludt, vp der nothelenn, stunden der stadt spellude, midt bassunenn, tromethenn, krum hordeenn, schalmeienn, floeithenn, vnde aller hande jnstrumenthen, als sze vor denn doem quemen, stegen de herenn aff, dar besprengede de prauest, denn Cardinall den wirick, als sze jn denn doem gingenn, wurth gespeledt vp den orgelenn, Te deum laudamus, de scholers vnde papheit gingen vp beiden sith

132

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 132v

Faksimile, Fol. 132v
  1. staenn jm dome, dar gingenn de leienn
  2. twischenn dorch, vpt, Choer dar folgedenn
  3. de herenn vnde forstenn, dar warth misse ge
  4. holdenn midt grothenn froudenn
  5. Alsze de Cardinall jn de stadt quam brachte
  6. he 32 menne mede jn de Stadt, de vth
  7. Bremenn, erer vndaeth haluenn werenn vor
  8. dreuenn, de sulfftenn volgedenn achter denn
  9. praueste vann Luebeke, vnde gingenn alszo
  10. mede vor denn doem, dar na gingen sze
  11. vor dat Richte huesz, dar warth en ere
  12. mishandling dorch vorbede des Cardinals
  13. vorgeuenn
  14. De Radt schenckede dem Cardinale j ame
  15. wins j vath emesch beer, 2 lasse, 2 osssen, 12
  16. lammer ene halue last bremer beer, vnd
  17. ene suluerenn vorguldenn stop, van 87 gulden
  18. werdt
  19. [A... NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]aFußnote aRandnotiz von späterer Hand.
  20. Anno 1509 finck vnde beschedigede Greff
  21. Edzarth vann Ost freszlandt, de borger vnde
  22. koplude vann Bremenn, dar vmme dat de
  23. Radt eme nicht stedenn wolde, dat he ein
  24. sloth jn Buth jader landt buwenn vnde
  25. leggenn moste, dar he der stadt fiendt
  26. vmme wordt, auerst de Bremer beschedigeden
  27. vnde ffingenn de sinenn wedder, disse hader
  28. stundt lange tidt
  29. Anno 1511 vp S. Barbarenn dach, dede
  30. was den 4 decemb . starff Bischup Johannes
  31. tho Voerde, warth na Bremen gefoerdt, vnd
  32. jm dome erlickenn begrauenn ://:
  33. Alszo sze nu midt sinenn ligam vor dat Anscharies
  34. doer quemen, alsze vp den dach Nicolai, do gingen bey
  35. de gestlick vnde werdtlick eme entigen midt ener
  36. grothen precessie vnde brachtenn do den liam jn den
  37. doem, dar he stundt apenbar, vnde is by der dope
  38. erlickenn begrauenn ://:

staenn jm dome, dar gingenn de leienn twischenn dorch, vpt, Choer dar folgedenn de herenn vnde forstenn, dar warth misse ge holdenn midt grothenn froudenn Alsze de Cardinall jn de stadt quam brachte he 32 menne mede jn de Stadt, de vth Bremenn, erer vndaeth haluenn werenn vor dreuenn, de sulfftenn volgedenn achter denn praueste vann Luebeke, vnde gingenn alszo mede vor denn doem, dar na gingen sze vor dat Richte huesz, dar warth en ere mishandling dorch vorbede des Cardinals vorgeuenn De Radt schenckede dem Cardinale j ame wins j vath emesch beer, 2 lasse, 2 osssen, 12 lammer ene halue last bremer beer, vnd ene suluerenn vorguldenn stop, van 87 gulden werdt [A... NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]aFußnote aRandnotiz von späterer Hand. Anno 1509 finck vnde beschedigede Greff Edzarth vann Ost freszlandt, de borger vnde koplude vann Bremenn, dar vmme dat de Radt eme nicht stedenn wolde, dat he ein sloth jn Buth jader landt buwenn vnde leggenn moste, dar he der stadt fiendt vmme wordt, auerst de Bremer beschedigeden vnde ffingenn de sinenn wedder, disse hader stundt lange tidt Anno 1511 vp S. Barbarenn dach, dede was den 4 decemb . starff Bischup Johannes tho Voerde, warth na Bremen gefoerdt, vnd jm dome erlickenn begrauenn ://: Alszo sze nu midt sinenn ligam vor dat Anscharies doer quemen, alsze vp den dach Nicolai, do gingen bey de gestlick vnde werdtlick eme entigen midt ener grothen precessie vnde brachtenn do den liam jn den doem, dar he stundt apenbar, vnde is by der dope erlickenn begrauenn ://:

  1. Randnotiz von späterer Hand.↩

Fol. 133r

Faksimile, Fol. 133r
44
Christofferus de 44
Ertzebischop tho Bre
menn wart jm suluenn jare endrech
tichlick gekarenn
tho enen Ertzebischup
Anno 1511
Na dem he ock tho vorenn van Bischup
Johanne hochseliger gedechtenis, na sinen dode
bischup tho werdenn, gekorenn midt willen
vnde ffulbordt des Capittels, he was Hertoch
Hinrickes sone vann Brunswig, vnde hadde al
rede 18 jar Coadiutor tho Verdenn gewest
dar he gekorenn wordt Anno 1493 jm 17
jare sines olders
Anno 1512 do wurdenn de jungenn Greuen
vann der Hoyenn, Greff Ottenn kinder, alsze,
Jost, Johann, vnde Erick, vp S. Peters vnde
Pawels dach, vordreuenn vann erenn erue,
vnde gude, vann Hertoch Hinriche vnde Ericke
Forstenn tho Brunswig, vnde Hertoch Hinriche
tho Lunenborch de suluenn, deledenn de herschup
vnder sick, doch quemenn de jungenn heren,
dar na jndt landt wedder, : sunder sze mosten
grodt geldt vnde gudt vth geuenn, de forsten
vorgemeldt, dat sze de slothe wedder jn loszedenn,
alszo se nu dat geldt nicht konden tho wege brin
genn, vorledenn ene vele junckerenn sodane
summen geldes vnde beheldenn de slothe dewile
de vp v swar geslagen weren]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
133
[jm jare 1513
to Mydtvasten do
vorkundigede de
borgermeister her
Johan Trupe van
der louen, dat de
Bysschop Hinricks
grote scholden gelden
sestehaluen swaren
Faksimile, Fol. 133r

44 Christofferus de 44 Ertzebischop tho Bre menn wart jm suluenn jare endrech tichlick gekarenn tho enen Ertzebischup Anno 1511 Na dem he ock tho vorenn van Bischup Johanne hochseliger gedechtenis, na sinen dode bischup tho werdenn, gekorenn midt willen vnde ffulbordt des Capittels, he was Hertoch Hinrickes sone vann Brunswig, vnde hadde al rede 18 jar Coadiutor tho Verdenn gewest dar he gekorenn wordt Anno 1493 jm 17 jare sines olders Anno 1512 do wurdenn de jungenn Greuen vann der Hoyenn, Greff Ottenn kinder, alsze, Jost, Johann, vnde Erick, vp S. Peters vnde Pawels dach, vordreuenn vann erenn erue, vnde gude, vann Hertoch Hinriche vnde Ericke Forstenn tho Brunswig, vnde Hertoch Hinriche tho Lunenborch de suluenn, deledenn de herschup vnder sick, doch quemenn de jungenn heren, dar na jndt landt wedder, : sunder sze mosten grodt geldt vnde gudt vth geuenn, de forsten vorgemeldt, dat sze de slothe wedder jn loszedenn, alszo se nu dat geldt nicht konden tho wege brin genn, vorledenn ene vele junckerenn sodane summen geldes vnde beheldenn de slothe dewile

[jm jare 1513 to Mydtvasten do vorkundigede de borgermeister her Johan Trupe van der louen, dat de Bysschop Hinricks grote scholden gelden sestehaluen swaren

de vp v swar geslagen weren]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand. 133

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩

Fol. 133v

Faksimile, Fol. 133v
  1. Jnn erem gewaldt, welckes der herschup
  2. vn auer swindtlickenn schadenn gedaenn, de
  3. Hoiye wurdt geloszedt . 17000 . guldenn, des
  4. gelickenn ock vor de anderenn slote vele
  5. dusendt guldenn gegeuenn wurdenn
  6. Anno 1514 vp dem dach Cecilie virginis
  7. do wardt dat But Jader landt gewunnen
  8. vann Hertoch Hinricke vnde Erick vann
  9. Brunswig Hertoch Hinrick vann Lunenborch,
  10. vnde Greff Johann vann Oldenborch, disse,
  11. togenn vor Bremenn auer, thor borch auer
  12. de brugge dorch dat sticht vann Bremenn,
  13. vnde forenn jegenn Budt Jaderlandt
  14. auer de wesser, ere geschutte wurdt van
  15. Bremenn, de wesser dall geffordt vp dem
  16. ÿsze, wenthe jn Budt Jadygenderlandt, de wyle
  17. idt enn hardt winther was, als dat landt
  18. nu was gewunnenn, gaff Greff Johann
  19. vann Oldenborch, denn Forstenn hochgemeldt
  20. vor dat landt idtlicke duszendt gulden vnde
  21. buwede na der tidt, dat sloth de ouegunne
  22. jndt landt
  23. Dar na togenn de Forstenn auer de Jade,
  24. vnde nemenn knipens jnn, vnde geuenn
  25. dat juncker Cristoffer houetling tho Jeuer wdder,
  26. dem dem idt vor endt holdenn wordt, van fulff
  27. tho knipens
  28. Jtem sze nemen jn, Rofhusenn, Merhuszen
  29. Fredeborch vnde Stickhuszen, vnde ledenn
  30. sick vor denn ordt, dar was Hertoch Jurgenn
  31. vann Miszenn mede voer, Als sze dar
  32. nu jtliche dage vor legenn haddenn, Reeth
  33. Hertoch Hinrick vann Brunswig, vp denn auent
  34. S. Johannis vmeher, dat he besichtigenn wolde,
  35. wor men dat sloth best stormenn mochte, nu
  36. was eines bussen schutten szone, mede vp dem
  37. walle, de badt sinenn vader, offt he nicht ens

Jnn erem gewaldt, welckes der herschup vn auer swindtlickenn schadenn gedaenn, de Hoiye wurdt geloszedt . 17000 . guldenn, des gelickenn ock vor de anderenn slote vele dusendt guldenn gegeuenn wurdenn Anno 1514 vp dem dach Cecilie virginis do wardt dat But Jader landt gewunnen vann Hertoch Hinricke vnde Erick vann Brunswig Hertoch Hinrick vann Lunenborch, vnde Greff Johann vann Oldenborch, disse, togenn vor Bremenn auer, thor borch auer de brugge dorch dat sticht vann Bremenn, vnde forenn jegenn Budt Jaderlandt auer de wesser, ere geschutte wurdt van Bremenn, de wesser dall geffordt vp dem ÿsze, wenthe jn Budt Jadygenderlandt, de wyle idt enn hardt winther was, als dat landt nu was gewunnenn, gaff Greff Johann vann Oldenborch, denn Forstenn hochgemeldt vor dat landt idtlicke duszendt gulden vnde buwede na der tidt, dat sloth de ouegunne jndt landt Dar na togenn de Forstenn auer de Jade, vnde nemenn knipens jnn, vnde geuenn dat juncker Cristoffer houetling tho Jeuer wdder, dem dem idt vor endt holdenn wordt, van fulff tho knipens Jtem sze nemen jn, Rofhusenn, Merhuszen Fredeborch vnde Stickhuszen, vnde ledenn sick vor denn ordt, dar was Hertoch Jurgenn vann Miszenn mede voer, Als sze dar nu jtliche dage vor legenn haddenn, Reeth Hertoch Hinrick vann Brunswig, vp denn auent S. Johannis vmeher, dat he besichtigenn wolde, wor men dat sloth best stormenn mochte, nu was eines bussen schutten szone, mede vp dem walle, de badt sinenn vader, offt he nicht ens

Fol. 134r

Faksimile, Fol. 134r
[Jn dessem suluen iar 1514 suluen jar 1514
wert wort de duwenger, vor dwenger, vor den
osterendere Osterendore gebuwet rede gebuwet
do den Hertoch Hinrick van
Brunswick sach sprack he
dem meyster scholdeme de
oigen vtsteken de den gemurt
hefft dat he nene mer vor
stede leggen scholde, vnde
de sulue dwenger is xxj
fote dicke, dat geschach
alse he vor Bremen aner
toch jm Butjader lant
wo vorgeschreuen is]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
schetenn mochte, fragede en de vader wor he
na schetenn wolde, do szede de junge, na dem
ruther midt dem wittenn fedderbusche, alszo vor
louede idt em de vader, na vele anholdende des
jungenn, do stelde he de Bussenn, als eme duchte,
schoth auer de emsze, vnde schot Hertoch Hinrick den
kopp aff, dorch godts schickinge, wenthe idt was ein
bosze tiranne, vnde szede alsze stormen scholde, midt
denn Burenn moste me denn grauenn dickenn,
ellerenn holdt wusse alle dage woll, Tho handt
do he geschathenn was, toch dath herr vnde forsten wedder
wech
Anno 1514 werenn vele schepe vp der zee vnde roueden
tho handt mackede de Radt jtliche schepe vth, jegenn
sze, de fingenn der Rouer ein pardt, jm Dornemer
depe legenn 6 . Roff schepe, dar was jnne Ham
borger beer kapper, grawe lackenn, vnd sus vele
gudes dat de suluenn luede geroueth haddenn, dat
wurth den Bremern vorspedeth, vorenn dar henn, midt
ener barszenn, 2 smackenn vnde 2 Euers, do was
dat folck vth dem schepen gelopenn jn dat closter by
Eszens, do gingenn der Bremer 7 an hero Vmkenn,
vnde werenn eme ansynnende, dat sze de rouers mochten
antastenn, dat vorlouede en hero Vmke, mostenn
auerst vpt sloth gaenn vnde wadt ethenn, de wile
ledt hero Vmke de zerouer wernenn, dat als de
Bremers dar quemenn, werenn sze wege, do quemen
sze wedder tho Eszens, vnde bedenn Hero Vmkenn
midt sinenn . 3 . szoens, jn de stadt tho gaste, vnde sche
nckedenn eme, vi ## Hamborgerbers vj graue lackenn
vnde sinenn soens, malck einen goldt guldenn, dar
na als de Bremer noch stille legenn jm Dormer depe,
wordt eme geszecht, dat vth denn schepe vele gudes
gedaenn were, jn ein huck both, dat jn dem depe jegen
knypensze lege, dar lepenn erer . 5 . auer landt
henne, vnde quemen bÿ dat behaluenn jtlick wagen
schoth, dar fellenn de . 5 . jn, vnde brachtendt bÿ de
anderenn schepe tho Dorum, alszo nemen sze tho deer tidt
7 schepe
Oock werenn jdtliche ander schepe vth, tho der suluenn
tidt, de kregenn ock welcke schepe midt den zerouerenn
134

[Jn dessem suluen iar 1514 suluen jar 1514 wert wort de duwenger, vor dwenger, vor den osterendere Osterendore gebuwet rede gebuwet do den Hertoch Hinrick van Brunswick sach sprack he dem meyster scholdeme de oigen vtsteken de den gemurt hefft dat he nene mer vor stede leggen scholde, vnde de sulue dwenger is xxj fote dicke, dat geschach alse he vor Bremen aner toch jm Butjader lant wo vorgeschreuen is]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.

schetenn mochte, fragede en de vader wor he na schetenn wolde, do szede de junge, na dem ruther midt dem wittenn fedderbusche, alszo vor louede idt em de vader, na vele anholdende des jungenn, do stelde he de Bussenn, als eme duchte, schoth auer de emsze, vnde schot Hertoch Hinrick den kopp aff, dorch godts schickinge, wenthe idt was ein bosze tiranne, vnde szede alsze stormen scholde, midt denn Burenn moste me denn grauenn dickenn, ellerenn holdt wusse alle dage woll, Tho handt do he geschathenn was, toch dath herr vnde forsten wedder wech Anno 1514 werenn vele schepe vp der zee vnde roueden tho handt mackede de Radt jtliche schepe vth, jegenn sze, de fingenn der Rouer ein pardt, jm Dornemer depe legenn 6 . Roff schepe, dar was jnne Ham borger beer kapper, grawe lackenn, vnd sus vele gudes dat de suluenn luede geroueth haddenn, dat wurth den Bremern vorspedeth, vorenn dar henn, midt ener barszenn, 2 smackenn vnde 2 Euers, do was dat folck vth dem schepen gelopenn jn dat closter by Eszens, do gingenn der Bremer 7 an hero Vmkenn, vnde werenn eme ansynnende, dat sze de rouers mochten antastenn, dat vorlouede en hero Vmke, mostenn auerst vpt sloth gaenn vnde wadt ethenn, de wile ledt hero Vmke de zerouer wernenn, dat als de Bremers dar quemenn, werenn sze wege, do quemen sze wedder tho Eszens, vnde bedenn Hero Vmkenn midt sinenn . 3 . szoens, jn de stadt tho gaste, vnde sche nckedenn eme, vi ## Hamborgerbers vj graue lackenn vnde sinenn soens, malck einen goldt guldenn, dar na als de Bremer noch stille legenn jm Dormer depe, wordt eme geszecht, dat vth denn schepe vele gudes gedaenn were, jn ein huck both, dat jn dem depe jegen knypensze lege, dar lepenn erer . 5 . auer landt henne, vnde quemen bÿ dat behaluenn jtlick wagen schoth, dar fellenn de . 5 . jn, vnde brachtendt bÿ de anderenn schepe tho Dorum, alszo nemen sze tho deer tidt 7 schepe Oock werenn jdtliche ander schepe vth, tho der suluenn tidt, de kregenn ock welcke schepe midt den zerouerenn

134

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩

Fol. 134v

Faksimile, Fol. 134v
  1. de alle tho Bremenn gekoppedt wordenn, do
  2. de Hamborgers dith vor nemenn, rusteden sze ock
  3. jtlicke schepe vth, auerst, als sze vp de szee quemen
  4. do lepenn de Bremer na hus, midt de buite
  5. wenthe dar werenn nene roffschepe mer vp
  6. der szee gebleuenn
  7. Anno 1517, als de Wursters, bischoppe
  8. Cristoffero nicht woldenn geuenn, szo vele
  9. alszo he begerde, sunder woldenn em geuen
  10. gelick als sze midt Bischup Hinrico midt
  11. eme tho vorenn, was auer ein gekomenn,
  12. dar sze segell vnde breue vp haddenn, dat
  13. wolde Cristopherus nicht annemen sunder toch
  14. jndt landt tho Wurstenn, vnde gewaenn
  15. idt de Wursters steldenn sick dapper thor
  16. jegenn were, auerst sze werenn auer legen
  17. midt folcke, vnde vor lorenn . 500 man,
  18. vnde 300 fruwens
  19. Anno 1518, des negestennn dages na
  20. Stephani do warth her Corth Clenckock,
  21. domdekenn tho Bremenn, midt dem drosten
  22. des stiftes, vnde Clawes Vigenn, droste tho
  23. weddewardenn, N. vann Apenn vnde . 8 .
  24. Rueter, jjndt landt tho Wurstenn gesandt
  25. vann dem Bischuppe, dat sze midt eme dagen
  26. scholdenn, de slogenn sze alle doeth, vp ene
  27. frigenn feligenn dage, denn deckenn gro
  28. uenn sze vp denn kerck hoff, de anderenn
  29. vpt feldt, den drostenn queldenn sze szo lange
  30. dat he sterff, he lach vor wundeth jtlicke dage
  31. vnuorbundenn, dat de madenn jn siner
  32. wundenn begindenn tho gande, alsze eldendich
  33. lickenn, dat ffeldt dar sze vp doeth geslagen
  34. wurdenn, hedt noch Klenckenn ham vp dissen dach
  35. Anno eodem [den 15. ten Augusti]aFußnote aEinschub von anderer Hand links der Zeile.breckenn de Wursters de borch
  36. tho Weddewardenn daell, szo de morgensterne
  37. genomedt was, jm dage assumpt. Mariae
  38. des morgens tho . 8 . Vhrenn, de de Bischup dar
  39. gebuweth hadde, vnde fellen do vorth jnth
  40. stifft vann Bremenn, vnde brandenn
  41. 1216 hueesze, Se toegenn ock vor Berckes,
  42. vnde legenn dar ein tidtlanck achter der
  43. karckenn, auerst sze wunnen dat sloth nicht

de alle tho Bremenn gekoppedt wordenn, do de Hamborgers dith vor nemenn, rusteden sze ock jtlicke schepe vth, auerst, als sze vp de szee quemen do lepenn de Bremer na hus, midt de buite wenthe dar werenn nene roffschepe mer vp der szee gebleuenn Anno 1517, als de Wursters, bischoppe Cristoffero nicht woldenn geuenn, szo vele alszo he begerde, sunder woldenn em geuen gelick als sze midt Bischup Hinrico midt eme tho vorenn, was auer ein gekomenn, dar sze segell vnde breue vp haddenn, dat wolde Cristopherus nicht annemen sunder toch jndt landt tho Wurstenn, vnde gewaenn idt de Wursters steldenn sick dapper thor jegenn were, auerst sze werenn auer legen midt folcke, vnde vor lorenn . 500 man, vnde 300 fruwens Anno 1518, des negestennn dages na Stephani do warth her Corth Clenckock, domdekenn tho Bremenn, midt dem drosten des stiftes, vnde Clawes Vigenn, droste tho weddewardenn, N. vann Apenn vnde . 8 . Rueter, jjndt landt tho Wurstenn gesandt vann dem Bischuppe, dat sze midt eme dagen scholdenn, de slogenn sze alle doeth, vp ene frigenn feligenn dage, denn deckenn gro uenn sze vp denn kerck hoff, de anderenn vpt feldt, den drostenn queldenn sze szo lange dat he sterff, he lach vor wundeth jtlicke dage vnuorbundenn, dat de madenn jn siner wundenn begindenn tho gande, alsze eldendich lickenn, dat ffeldt dar sze vp doeth geslagen wurdenn, hedt noch Klenckenn ham vp dissen dach Anno eodem [den 15. ten Augusti]aFußnote aEinschub von anderer Hand links der Zeile.breckenn de Wursters de borch tho Weddewardenn daell, szo de morgensterne genomedt was, jm dage assumpt. Mariae des morgens tho . 8 . Vhrenn, de de Bischup dar gebuweth hadde, vnde fellen do vorth jnth stifft vann Bremenn, vnde brandenn 1216 hueesze, Se toegenn ock vor Berckes, vnde legenn dar ein tidtlanck achter der karckenn, auerst sze wunnen dat sloth nicht

  1. Einschub von anderer Hand links der Zeile.↩

Fol. 135r

Faksimile, Fol. 135r
[Anno 1521 was to Brem
en ser grot pestelentzie
so dat me ser frote buer
kulen moste grauen dar
vp enen dach vaken 70
ock min ock mer ingelecht
worden, vnde jdt was ock
en dure tydt]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
Anno 1519 vp . S . Peters vnde Pawels dach
geschach vp der Soltouwer heide, eine grothe
slachtinge, vann Lunenborch, vnde dem greuen
vann Schomborch, vp de eine, vnde Fransischo
Bischup tho Mindenn, Hertoch Eerick, Hertoch
Hinrichs, vnde Hertoch Wilm tho Brunswig vp
de ander sidenn, dar wurdenn Hertoch Erick
vnde Wilm geffangenn, van Hartoch Hinrick
vann Lunenborch, vnde gefencklick na Celle
geffordt, dar sze eine tidt lanck geffangen
sethenn, vnde midt gelde wedder vth geloszet
wurdenn, jn der slacht bleuenn 5000 man,
de anderenn beidenn forstenn endt runnen kunne,
tho erem broder vp Rodenborch, Bischup Cristoffer
tho Bremenn
Vann Broder Hinrick de jnn
Dethmerschenn gebrendt worth
Anno 1522 quam [Broder Hinrick]bFußnote bEinschub über der Zeile von anderer Hand. van Zutphen tho Brremenn
de sulue predigede dar godts worth erstenn, auerst
he quam dar nicht dar vmme, dat he dar wolde
predegenn, wenthe, he wurth van Andtwerpen
vmme des Euangilgenn willenn vor dreuenn
vnde wolde tho sinenn midt helper . doch Martinus
Lutter, na Wittennberch thenn, alsze he tho Bremen
nu was, wordt he gebedenn, van idtlickenn fra
men ludenn, eine predige tho doende, welckes
he na Cristlichger leue, en nicht weygerde am
sondage vor Martinj, do ene dat folck horde,
bedenn ene de kaspellude, tho . S . Anscharius
gar vele, dat he dar bliuenn wolde, vnde
predigen en godts worth, dat nam he ein tidt
lanck ann, sulckes midt eme ein tidtlanck
tho vorsockende, do auerst de domherrren sampt
den monckenn vnde papenn des wisz wordenn,
wendenn sze allenn flidt foer, ene midt deme
worde godes tho dempenn, vnde tho vor driuen,
derhaluenn sze den Ersamen Radt, anfochtenn,
vmme solckes boszen ketter tho vordriuende, wente,
sine lere werenn wedder de hilge Christliche kercke
do leth de Radt de buwherenn tho S. Anscharies
tho syck eschenn, vnde wiszedenn en de breue, do
135

[Anno 1521 was to Brem en ser grot pestelentzie so dat me ser frote buer kulen moste grauen dar vp enen dach vaken 70 ock min ock mer ingelecht worden, vnde jdt was ock en dure tydt]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.

Anno 1519 vp . S . Peters vnde Pawels dach geschach vp der Soltouwer heide, eine grothe slachtinge, vann Lunenborch, vnde dem greuen vann Schomborch, vp de eine, vnde Fransischo Bischup tho Mindenn, Hertoch Eerick, Hertoch Hinrichs, vnde Hertoch Wilm tho Brunswig vp de ander sidenn, dar wurdenn Hertoch Erick vnde Wilm geffangenn, van Hartoch Hinrick vann Lunenborch, vnde gefencklick na Celle geffordt, dar sze eine tidt lanck geffangen sethenn, vnde midt gelde wedder vth geloszet wurdenn, jn der slacht bleuenn 5000 man, de anderenn beidenn forstenn endt runnen kunne, tho erem broder vp Rodenborch, Bischup Cristoffer tho Bremenn Vann Broder Hinrick de jnn Dethmerschenn gebrendt worth Anno 1522 quam [Broder Hinrick]bFußnote bEinschub über der Zeile von anderer Hand. van Zutphen tho Brremenn de sulue predigede dar godts worth erstenn, auerst he quam dar nicht dar vmme, dat he dar wolde predegenn, wenthe, he wurth van Andtwerpen vmme des Euangilgenn willenn vor dreuenn vnde wolde tho sinenn midt helper . doch Martinus Lutter, na Wittennberch thenn, alsze he tho Bremen nu was, wordt he gebedenn, van idtlickenn fra men ludenn, eine predige tho doende, welckes he na Cristlichger leue, en nicht weygerde am sondage vor Martinj, do ene dat folck horde, bedenn ene de kaspellude, tho . S . Anscharius gar vele, dat he dar bliuenn wolde, vnde predigen en godts worth, dat nam he ein tidt lanck ann, sulckes midt eme ein tidtlanck tho vorsockende, do auerst de domherrren sampt den monckenn vnde papenn des wisz wordenn, wendenn sze allenn flidt foer, ene midt deme worde godes tho dempenn, vnde tho vor driuen, derhaluenn sze den Ersamen Radt, anfochtenn, vmme solckes boszen ketter tho vordriuende, wente, sine lere werenn wedder de hilge Christliche kercke do leth de Radt de buwherenn tho S. Anscharies tho syck eschenn, vnde wiszedenn en de breue, do

135

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩
  2. Einschub über der Zeile von anderer Hand.↩

Fol. 135v

Faksimile, Fol. 135v
  1. andtworden de buwherenn, sze wustenn nicht anders,
  2. denn, dat sze einenn framenn gelerdenn prediger
  3. haddenn angenamenn, dese dat worth godes, lutter vnd
  4. reÿnn lerde, wo auerst dat Capittell, offte jemandt
  5. bewiszenn konde, dath he wedder gots worth, effte
  6. sus ketterige geleret hadde, woldenn sze ene jnn
  7. keÿnenn wegenn lidenn, wo sze auerst des nicht
  8. koendenn, sunder gedachtenn ene tho auer humpe
  9. lenn, woldenn sze dat nicht lidenn, Sulckes
  10. andt worth heldt [ledt]aFußnote aEinschub über der Zeile. de Radt, an dat Capittell ge
  11. langenn, welckere, do sze marckedenn, dat sze
  12. mith gude nichtes vth richtenn kondenn, begin
  13. #enn sze tornicht, tho werdenn, vnde tho drouwen
  14. lepenn an den Bischup, vnd deden eme kundt,
  15. wo de vann Bremenn ketters gewordenn weren,
  16. woldenn der gestlickeit nicht gehorsam synn,
  17. midt velenn klagenn, wo tho fruchtenn were,
  18. de gansze Stadt mochte vorfordt werdenn, do
  19. schickede de Bischup twe siner Rede na Bremen,
  20. vnde leth en denn Radt weruenn, dat men
  21. eme den monick, schickenn wolde, wenn
  22. ene auerst fragede wat orsacke, antworden sze
  23. he predigede wedde de hillige Cristlicke kercke,
  24. vann den twwen Radt geuernn was de eine des
  25. Ertzebischups, Wigell Bischup, predigerenn, ordens,
  26. de wurdenn alle eren fflidt voer, den framen
  27. Hinricum tho fangende, Eidtlich warth en vann
  28. Rade geandtwordt, dewile de monck jn erenn
  29. denste, vnde midt nener schrifft auer wunnen
  30. were, wordenn enen de borger nicht vor lathen,
  31. were derhaluenn ere vnderdanige bede, de bischup
  32. wolde jtliche vorschaffenn, de midt Hinrico dispu
  33. terdenn, worde he vnrecht befundenn, wolden
  34. sze den prediger anth temelicher straffe wech bringen,
  35. wo auerst nicht, wustenn sze ehne nicht tho vor
  36. lathenn, Auerst de wygell bischup antworde, vnd
  37. bath hochlick, vmme frede willenn des gantzen
  38. stiftes men scholde eme den prediger auer andt
  39. wordenn, hefft auerst nicht mogen schaffenn
  40. der haluenn toch de wygell bischup wech, midt
  41. torne, vnde wolde de kinder tho Bremen nicht
  42. fermenn . Do he nu tho den Bischup quam, sede
  43. he enen der Bremer andt wordt, dar na do eme

andtworden de buwherenn, sze wustenn nicht anders, denn, dat sze einenn framenn gelerdenn prediger haddenn angenamenn, dese dat worth godes, lutter vnd reÿnn lerde, wo auerst dat Capittell, offte jemandt bewiszenn konde, dath he wedder gots worth, effte sus ketterige geleret hadde, woldenn sze ene jnn keÿnenn wegenn lidenn, wo sze auerst des nicht koendenn, sunder gedachtenn ene tho auer humpe lenn, woldenn sze dat nicht lidenn, Sulckes andt worth [ledt]aFußnote aEinschub über der Zeile. de Radt, an dat Capittell ge langenn, welckere, do sze marckedenn, dat sze mith gude nichtes vth richtenn kondenn, begin #enn sze tornicht, tho werdenn, vnde tho drouwen lepenn an den Bischup, vnd deden eme kundt, wo de vann Bremenn ketters gewordenn weren, woldenn der gestlickeit nicht gehorsam synn, midt velenn klagenn, wo tho fruchtenn were, de gansze Stadt mochte vorfordt werdenn, do schickede de Bischup twe siner Rede na Bremen, vnde leth en denn Radt weruenn, dat men eme den monick, schickenn wolde, wenn ene auerst fragede wat orsacke, antworden sze he predigede wedde de hillige Cristlicke kercke, vann den twwen Radt geuernn was de eine des Ertzebischups, Wigell Bischup, predigerenn, ordens, de wurdenn alle eren fflidt voer, den framen Hinricum tho fangende, Eidtlich warth en vann Rade geandtwordt, dewile de monck jn erenn denste, vnde midt nener schrifft auer wunnen were, wordenn enen de borger nicht vor lathen, were derhaluenn ere vnderdanige bede, de bischup wolde jtliche vorschaffenn, de midt Hinrico dispu terdenn, worde he vnrecht befundenn, wolden sze den prediger anth temelicher straffe wech bringen, wo auerst nicht, wustenn sze ehne nicht tho vor lathenn, Auerst de wygell bischup antworde, vnd bath hochlick, vmme frede willenn des gantzen stiftes men scholde eme den prediger auer andt wordenn, hefft auerst nicht mogen schaffenn der haluenn toch de wygell bischup wech, midt torne, vnde wolde de kinder tho Bremen nicht fermenn . Do he nu tho den Bischup quam, sede he enen der Bremer andt wordt, dar na do eme

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 136r

Faksimile, Fol. 136r
dahlicks clage quemenn, wo de prediger erger,
vnde erger predigede wedder de gestlichenn, sunden
sze einenn anderenn Radt, ferdigedenn, dreffliche
luede aff, de Bremers tho wernenn, jn welckenn
schadenn de Stadt komen wurde, des predigers
haluenn, wenthe he hadde wedder de pawestliche
hillicheit, vnde des keiszers geboth geprediget, szeden
darbeneffenn, wo he frow Margareten des keisers
suster, gefangenn werde, brachtenn ock frow
Margarethenn drow alles nicht gehulpenn wenthe de
Radt gaff einen jderenn gudt beschetlick antworth
De erdachte de bischup midt siner gestlicheit
einenn anderenn Radt, vnde nemen voer, ein
prozinciall Concilium tho holdende, nicht tho Bremen,
wo ere olde gewonheit is, sunder tho Buxstehude,
dat sze ruem hadden, midt broder Hinrich tho
Handelenn, wo sze woldenn, Tho dem Concilie
warth broder Hinrich ock geropenn, doch midt
dem vnder schede, men wolde midt vnde wedder
en procederenn als midt einenn ketter, de wile
he doch vn auer wunne, vnde vn vorhordt was
Der haluenn beheldenn de Bremers ohrenn
prediger bÿ sÿck, Auerst broder Hinrich vatede
sine predige, wath he lerde, vnde gelouede, jn
korthe artikele, vnde schickede sze jn szende breue
deme Ertzebischuppe, balde dar na letenn sze des
pawestes Leonis . 10 . sampt keiserlicher mandat,
tho Worms geschreuenn, vorkundigenn vnde an
slaenn, dar sze des . d . luther lere jnne vor dome=
denn, auerst, broder hinrich voer jummer vorth
jn siner predigenn, vnde was alle tidt bereidt,
jdermanne andtworde tho geuenn; siner lere haluen,
de papenn auerst haddenn nene rouwe, vnde sanden
dochlick ehre Capellanenn jn de predige, dat sze
iijn fangenn mochtenn jn siner predigende vnde
lere, Auerst godt bewiszede sine wunder, vnde
bekerde etliche vann dem papenn, dat de meiste
hupe vann en, als sze wedder tho dem domherenn
quemenn, Hinricj lere vor recht bekandenn wente
sze vann nenem minschenn ere leuendt lanck,
solck lere gehordt haddenn, der haluenn scholdenn
sze dat wordt nicht vorfolgenn
136

dahlicks clage quemenn, wo de prediger erger, vnde erger predigede wedder de gestlichenn, sunden sze einenn anderenn Radt, ferdigedenn, dreffliche luede aff, de Bremers tho wernenn, jn welckenn schadenn de Stadt komen wurde, des predigers haluenn, wenthe he hadde wedder de pawestliche hillicheit, vnde des keiszers geboth geprediget, szeden darbeneffenn, wo he frow Margareten des keisers suster, gefangenn werde, brachtenn ock frow Margarethenn drow alles nicht gehulpenn wenthe de Radt gaff einen jderenn gudt beschetlick antworth De erdachte de bischup midt siner gestlicheit einenn anderenn Radt, vnde nemen voer, ein prozinciall Concilium tho holdende, nicht tho Bremen, wo ere olde gewonheit is, sunder tho Buxstehude, dat sze ruem hadden, midt broder Hinrich tho Handelenn, wo sze woldenn, Tho dem Concilie warth broder Hinrich ock geropenn, doch midt dem vnder schede, men wolde midt vnde wedder en procederenn als midt einenn ketter, de wile he doch vn auer wunne, vnde vn vorhordt was Der haluenn beheldenn de Bremers ohrenn prediger bÿ sÿck, Auerst broder Hinrich vatede sine predige, wath he lerde, vnde gelouede, jn korthe artikele, vnde schickede sze jn szende breue deme Ertzebischuppe, balde dar na letenn sze des pawestes Leonis . 10 . sampt keiserlicher mandat, tho Worms geschreuenn, vorkundigenn vnde an slaenn, dar sze des . d . luther lere jnne vor domedenn, auerst, broder hinrich voer jummer vorth jn siner predigenn, vnde was alle tidt bereidt, jdermanne andtworde tho geuenn; siner lere haluen, de papenn auerst haddenn nene rouwe, vnde sanden dochlick ehre Capellanenn jn de predige, dat sze iijn fangenn mochtenn jn siner predigende vnde lere, Auerst godt bewiszede sine wunder, vnde bekerde etliche vann dem papenn, dat de meiste hupe vann en, als sze wedder tho dem domherenn quemenn, Hinricj lere vor recht bekandenn wente sze vann nenem minschenn ere leuendt lanck, solck lere gehordt haddenn, der haluenn scholdenn sze dat wordt nicht vorfolgenn

136

Fol. 136v

Faksimile, Fol. 136v
  1. Do nu godt almechtich wolde, dat de gude
  2. Hinricus midt sinen blode, de warheit van em
  3. gelerdt, betugenn scholde, sande he ene vnder
  4. de morders, de he dar tho bereideth hadde, wenthe
  5. jdt begaff sick
  6. Anno 1524, dat he ge eschet wurth van Nicolao
  7. Boie pastorenn tho Meldorp jn Detmerschenn,
  8. vnde anderenn framen cristen desseuluen kaspels
  9. en dat worth godts tho predigende, vnde sye vth
  10. des antecristes rachen tho bringende, do szede he
  11. en tho, he wolde kamen, vnde forderde vp
  12. . S . Car Catrinen avendt . 6 . frame luede tho sick
  13. vnde heldt ene szodane eschinge vor, vnde ge
  14. dechte dr henn tho thende, na dem dat he schuldich
  15. were, einen jderenn minschenn de idt begerde
  16. dat worth godts tho vorkundigenn, vnde be
  17. gerde dat worth gots tho lerende, vnde begerde
  18. eres rades, wo he dar henn queme, dat idt
  19. de gemene man nicht wis wurde, vnde syne
  20. reisze vor hinderde, do bedenn sze en he wolde
  21. bÿ enn bliuenn, wenthe he szege woll, dat de
  22. luede noch swack jm gelouenn werenn, dartho
  23. werenn de Detmerschenn bosze bouenn ## he
  24. andt worde, he wolde dar ein fundamenthe vp
  25. richtenn, vnde als dann wedder tho Bremenn
  26. kamen, midt solckenn wordenn stilde he sze
  27. tho werdenn, dat sze en thenn lethenn, dar
  28. na vp denn mondach der erstenn weckenn
  29. jm advendt, toch Hinricus midden dorch dat
  30. Stifft vann Bremenn jn Detmerschenn tho
  31. Meldorp, dar he hen beropenn was, dar he
  32. ock midt grothenn frouwden, van den pastore
  33. vnde andernn framen Cristenn endtfangenn
  34. worth : So balde he dar gekamen was, wo
  35. woll he noch nicht gepredigedt hadde, warth de
  36. duuell tornich midt sinen gelede mathenn,
  37. vnde jn sunderheit er rogede he Augustinum
  38. Torneborch, prior des swarthen Closters, de
  39. men nometh Jacobiter, ofte prediger broder,
  40. de lep van stundenn an tho sinen midt gefellen

Do nu godt almechtich wolde, dat de gude Hinricus midt sinen blode, de warheit van em gelerdt, betugenn scholde, sande he ene vnder de morders, de he dar tho bereideth hadde, wenthe jdt begaff sick Anno 1524, dat he ge eschet wurth van Nicolao Boie pastorenn tho Meldorp jn Detmerschenn, vnde anderenn framen cristen desseuluen kaspels en dat worth godts tho predigende, vnde sye vth des antecristes rachen tho bringende, do szede he en tho, he wolde kamen, vnde forderde vp . S . Catrinen avendt . 6 . frame luede tho sick vnde heldt ene szodane eschinge vor, vnde ge dechte dr henn tho thende, na dem dat he schuldich were, einen jderenn minschenn de idt begerde dat worth godts tho vorkundigenn, vnde be gerde dat worth gots tho lerende, vnde begerde eres rades, wo he dar henn queme, dat idt de gemene man nicht wis wurde, vnde syne reisze vor hinderde, do bedenn sze en he wolde bÿ enn bliuenn, wenthe he szege woll, dat de luede noch swack jm gelouenn werenn, dartho werenn de Detmerschenn bosze bouenn ## he andt worde, he wolde dar ein fundamenthe vp richtenn, vnde als dann wedder tho Bremenn kamen, midt solckenn wordenn stilde he sze tho werdenn, dat sze en thenn lethenn, dar na vp denn mondach der erstenn weckenn jm advendt, toch Hinricus midden dorch dat Stifft vann Bremenn jn Detmerschenn tho Meldorp, dar he hen beropenn was, dar he ock midt grothenn frouwden, van den pastore vnde andernn framen Cristenn endtfangenn worth : So balde he dar gekamen was, wo woll he noch nicht gepredigedt hadde, warth de duuell tornich midt sinen gelede mathenn, vnde jn sunderheit er rogede he Augustinum Torneborch, prior des swarthen Closters, de men nometh Jacobiter, ofte prediger broder, de lep van stundenn an tho sinen midt gefellen

Fol. 137r

Faksimile, Fol. 137r
M. Johann Snickenn der officials vann
Hamborch, vicarienn, offte Commissarienn, vnde
heldenn enen radt, wath sze doenn scholdenn, dat
sze bÿ erenn bleuenn, Entlich beslothenn sze, dat
sze vor allennn dingenn voerkamenn mostenn, dat
he nicht predigede, sust worde ere schalck heit apenbar
, vnde, wurdenn dar na nichts vth richtenn konnenn,
wenthe sze segenn woll, wo idt tho Bremenn
were tho gegaenn, vp dissenn besludt macket sick
de prior des morgens fro vp, wenthe he vann
grothenn sorgenn de nacht nicht vele slop, vnde
qam tho der heide vp dem Sonnauendt vor
dem anderenn Sondage des Adventhes vor de . 48 .
Regenthenn des gantzenn landes, vnde beclagede
sick hochlicken, wo de monnick van Bremen
kamen were, gans Detmerschenn tho vor vorenn,
als he de vann Bremenn gedaen hadde, he hadde
ock tho hulpe . M . Gunter, des landes gemene
Cantzeler, vnde Peter Nannen beide grote fiende des
wordts gots, disse 2 hulpenn, dem prior
midt allenn flithe, vnde heldenn den . 48 . Regenten
vngelerdenn, eintfoldigen voer, welck ein groth
loff sze jm Nedderlande, vnde sonderlich bÿ
dem Bischup vann Bremenn vor denen wurdenn,
wo sze dissenn ketterschenn minnick vmebrachten,
ene tho dodende, Endtlichen brachte de prior
enenn breff offte geboth vp, an denn pastor,
van denn . 48 . Regenthenn, den monnick tho
vor jagende, ehr he predigede, bÿ der hof hogesten
straffe, na gewonheit des landes, als de pastor
denn breff las, vor wunderde he sick, dat
de 48 Regenten der karckenn sick bekummerden,
na dem ein jtlich Caspell macht hefft, na erer
oldenn gewonheit, eine pastorenn vp tho nemen,
na erem gefallenn, dissenn breff gaff de pastor
Hinrico tho erkennenn, vnde szede eme dar beneuen,
wath des landes wisze vnde wonheit were, dar
vp andtworde Hinricus, dewile he van dem ganszen
Caspell, dat wordt gots, en tho lerende beropenn
were, wolde he der beropinge na kamenn,
szo lange als idt der gemenheit befelle, den me
157
137

M. Johann Snickenn der officials vann Hamborch, vicarienn, offte Commissarienn, vnde heldenn enen radt, wath sze doenn scholdenn, dat sze bÿ erenn bleuenn, Entlich beslothenn sze, dat sze vor allennn dingenn voerkamenn mostenn, dat he nicht predigede, sust worde ere schalck heit apenbar , vnde, wurdenn dar na nichts vth richtenn konnenn, wenthe sze segenn woll, wo idt tho Bremenn were tho gegaenn, vp dissenn besludt macket sick de prior des morgens fro vp, wenthe he vann grothenn sorgenn de nacht nicht vele slop, vnde qam tho der heide vp dem Sonnauendt vor dem anderenn Sondage des Adventhes vor de . 48 . Regenthenn des gantzenn landes, vnde beclagede sick hochlicken, wo de monnick van Bremen kamen were, gans Detmerschenn tho vor vorenn, als he de vann Bremenn gedaen hadde, he hadde ock tho hulpe . M . Gunter, des landes gemene Cantzeler, vnde Peter Nannen beide grote fiende des wordts gots, disse 2 hulpenn, dem prior midt allenn flithe, vnde heldenn den . 48 . Regenten vngelerdenn, eintfoldigen voer, welck ein groth loff sze jm Nedderlande, vnde sonderlich bÿ dem Bischup vann Bremenn vor denen wurdenn, wo sze dissenn ketterschenn minnick vmebrachten, ene tho dodende, Endtlichen brachte de prior enenn breff offte geboth vp, an denn pastor, van denn . 48 . Regenthenn, den monnick tho vor jagende, ehr he predigede, bÿ der hof hogesten straffe, na gewonheit des landes, als de pastor denn breff las, vor wunderde he sick, dat de 48 Regenten der karckenn sick bekummerden, na dem ein jtlich Caspell macht hefft, na erer oldenn gewonheit, eine pastorenn vp tho nemen, na erem gefallenn, dissenn breff gaff de pastor Hinrico tho erkennenn, vnde szede eme dar beneuen, wath des landes wisze vnde wonheit were, dar vp andtworde Hinricus, dewile he van dem ganszen Caspell, dat wordt gots, en tho lerende beropenn were, wolde he der beropinge na kamenn, szo lange als idt der gemenheit befelle, den me 157

137

Fol. 137v

Faksimile, Fol. 137v
  1. moste gode mer gehorszame sin den denn minschenn,
  2. wolde ene godt hebbenn dath he jn Detmerschenn
  3. steruenn scholde, de hemmell were dar szo na, als
  4. anders wor, he moste doch vmme godts wordes
  5. willenn ein mall szin blodt vorgethenn, midt
  6. solckenn mode tracht he vp, des sondages dar
  7. na, vnde predigede, vth dem sprocke Pauli Rom j
  8. Tessis e? mihi deus, vnde vann den Euangelio
  9. deszuluenn dages, als de predige vthe was,
  10. warth de gantze gemene des Caspels tho samende
  11. geforderth, vnde en ein breff van den vorigen
  12. prior auer andtworth vann denn 48 Regenthen
  13. des landes, dat sze bÿ straffe 1000 Rinsz gulden,
  14. denn monnick nicht predigenn schodenn lathen,
  15. vnde dar beneffenn midt fulmacht erer legaten
  16. thorheide schyckenn, denn dar wurde vmme groter
  17. orszacke willenn ein gansze landt tho hope kamen,
  18. alsze sze denn breff hordenn leszenn, wordenn
  19. sze gansze tornich, dat wedder des landes ge
  20. wonheit ein solck geboth geschege, vnde beslothen
  21. endrechtichlickenn, sze woldenn broder Hinrick
  22. tho einenn prediker beholdenn, vnde beschermen
  23. wenthe sze werenn gans endtsticket gewurdenn
  24. vann der erstenn predige de sze gehordt haddenn
  25. na middage dede he ock enenn Sermonn,
  26. vp denn Mondach dar na, senden de vann
  27. Meldorp ehre geschickedenn tho der heide, beden
  28. sick tho Rechte, vor jdermanne des ganszen
  29. landes, apenbardenn en dar beneffenn, wat
  30. Christliker predige sze gehordt heddenn, vann
  31. Hinrico, dar bÿ schreff de pastor ann de . 48 .
  32. Regenthen, wo wedder he noch Hinricus der
  33. menninge werenn, vp ror tho makende,
  34. sunder, godts worth reÿne tho lerenn, nde
  35. berep sick, he wolde vor jdermanne tho
  36. rechte staenn, midt broder Hinricke ##
  37. Disse erbedinge vor achtedenn sze, vnde geuen
  38. dar vp kein andt wordt, sunder de eine sede
  39. dith de ander dath, Thom lestenn andt
  40. worde Peter Dethleues, als einer van den
  41. denn oldestenn, wo woll grothe tweydracht
  42. were jm lande, des gelouens haluenn, were

moste gode mer gehorszame sin den denn minschenn, wolde ene godt hebbenn dath he jn Detmerschenn steruenn scholde, de hemmell were dar szo na, als anders wor, he moste doch vmme godts wordes willenn ein mall szin blodt vorgethenn, midt solckenn mode tracht he vp, des sondages dar na, vnde predigede, vth dem sprocke Pauli Rom j Tessis e? mihi deus, vnde vann den Euangelio deszuluenn dages, als de predige vthe was, warth de gantze gemene des Caspels tho samende geforderth, vnde en ein breff van den vorigen prior auer andtworth vann denn 48 Regenthen des landes, dat sze bÿ straffe 1000 Rinsz gulden, denn monnick nicht predigenn schodenn lathen, vnde dar beneffenn midt fulmacht erer legaten thorheide schyckenn, denn dar wurde vmme groter orszacke willenn ein gansze landt tho hope kamen, alsze sze denn breff hordenn leszenn, wordenn sze gansze tornich, dat wedder des landes ge wonheit ein solck geboth geschege, vnde beslothen endrechtichlickenn, sze woldenn broder Hinrick tho einenn prediker beholdenn, vnde beschermen wenthe sze werenn gans endtsticket gewurdenn vann der erstenn predige de sze gehordt haddenn na middage dede he ock enenn Sermonn, vp denn Mondach dar na, senden de vann Meldorp ehre geschickedenn tho der heide, beden sick tho Rechte, vor jdermanne des ganszen landes, apenbardenn en dar beneffenn, wat Christliker predige sze gehordt heddenn, vann Hinrico, dar bÿ schreff de pastor ann de . 48 . Regenthen, wo wedder he noch Hinricus der menninge werenn, vp ror tho makende, sunder, godts worth reÿne tho lerenn, nde berep sick, he wolde vor jdermanne tho rechte staenn, midt broder Hinricke ## Disse erbedinge vor achtedenn sze, vnde geuen dar vp kein andt wordt, sunder de eine sede dith de ander dath, Thom lestenn andt worde Peter Dethleues, als einer van den denn oldestenn, wo woll grothe tweydracht were jm lande, des gelouens haluenn, were

Fol. 138r

Faksimile, Fol. 138r
ere ernstliche meninge, solche sacke beth tho einen
tho kumpstigenn Concilio tho vortoegernn welckes
korthlich scholde geschenn, wath denn ere guden
nabers gelouedenn, dat sulue gedachtenn sze ock
an tho nemende, der haluenn einn ider scholde
tho werdenn sin, beth vp den negesten tho kamen
paschenn, midt solche andtwordt, toegenn de van
Meldorp midt frouwdenn tho hus
Midler tidt arbeidede broder Hinrich, seer midt
predigende, dat sick de lude dar aff vor wunder
denn, vnde danckedenn godt, dat he en solck
einenn prediger gegeuenn hadde/ ://:
Twischenn des rouwede de prior, vnde . M .
Johann Snicke nicht, denn, sze toegenn sampt
Doctor Wilm, prediger Erdens tho Lundenn, jn
Dennemarckenn, tho den Grauenn Monniken,
dar sze hulpe vnde Radt woldenn sockenn, wo
sze erenn willenn full endenn mochtenn, alszo
balde schickedenn de grawenn Monnike, na
delichenn vann denn Regenthenn, als midt
namen, Peter Nannen, Peter Swinn, vnde
Clawes Rodenn, vnde dedenn enn mÿdt groten
clage kundt, wo de ketter predigede, vnde dat
folck vor forde, wo sze dar nicht tho szegenn,
wurde Marienn loff, vnde ehre hilligenn twe
closterstho grunde gaenn, do de vn vorstendigen
armenn luede, dith hordenn, wordenn sze tornich,
vnde beslothenn einenn Rath, dat men ene,
hemelich jn der nacht moste vangenn, vnde
vorth vorbernenn, ehr idt dat landt wis wurde,
vnde he tho worde queme, vp solckenn Raeth,
woldenn Peter Nannen als ein sunderger frunt
des priors den danck vordenenn, vnde toch tho
sick idtliche ammerals, vth anderenn dorpenn,
midt hulpe vnde Radt . M . Gunters, alsze
midt namenn, Peter Swins sone Hemelick
tho Lundenn, Johann Holm, Laurens Hanneman,
Ladewick Hannemann, Bastel, Johan Bren .
Clawes vann Weslingburenn, Brosi, Johan tho
Wockenhuszenn, Marcquarth Kremer tho Henstede,
Luedeke Johann tho Wessing, Pether Grote fogedt
138

ere ernstliche meninge, solche sacke beth tho einen tho kumpstigenn Concilio tho vortoegernn welckes korthlich scholde geschenn, wath denn ere guden nabers gelouedenn, dat sulue gedachtenn sze ock an tho nemende, der haluenn einn ider scholde tho werdenn sin, beth vp den negesten tho kamen paschenn, midt solche andtwordt, toegenn de van Meldorp midt frouwdenn tho hus Midler tidt arbeidede broder Hinrich, seer midt predigende, dat sick de lude dar aff vor wunder denn, vnde danckedenn godt, dat he en solck einenn prediger gegeuenn hadde/ ://: Twischenn des rouwede de prior, vnde . M . Johann Snicke nicht, denn, sze toegenn sampt Doctor Wilm, prediger Erdens tho Lundenn, jn Dennemarckenn, tho den Grauenn Monniken, dar sze hulpe vnde Radt woldenn sockenn, wo sze erenn willenn full endenn mochtenn, alszo balde schickedenn de grawenn Monnike, na delichenn vann denn Regenthenn, als midt namen, Peter Nannen, Peter Swinn, vnde Clawes Rodenn, vnde dedenn enn mÿdt groten clage kundt, wo de ketter predigede, vnde dat folck vor forde, wo sze dar nicht tho szegenn, wurde Marienn loff, vnde ehre hilligenn twe closterstho grunde gaenn, do de vn vorstendigen armenn luede, dith hordenn, wordenn sze tornich, vnde beslothenn einenn Rath, dat men ene, hemelich jn der nacht moste vangenn, vnde vorth vorbernenn, ehr idt dat landt wis wurde, vnde he tho worde queme, vp solckenn Raeth, woldenn Peter Nannen als ein sunderger frunt des priors den danck vordenenn, vnde toch tho sick idtliche ammerals, vth anderenn dorpenn, midt hulpe vnde Radt . M . Gunters, alsze midt namenn, Peter Swins sone Hemelick tho Lundenn, Johann Holm, Laurens Hanneman, Ladewick Hannemann, Bastel, Johan Bren . Clawes vann Weslingburenn, Brosi, Johan tho Wockenhuszenn, Marcquarth Kremer tho Henstede, Luedeke Johann tho Wessing, Pether Grote fogedt

138

Fol. 138v

Faksimile, Fol. 138v
  1. tho Hemmingstede, disse alle, midt erenn
  2. hulpers, wurdenn geforderth tho Nigenkercken,
  3. vnde quemen jn . M . Gunters, des schriuers
  4. hus tho samende, vnde beschededenn sick tho
  5. hope, vp denn anderenn dach na Concept, tho
  6. Hemminstede eine halue mile vann Meldorp,
  7. vnde beledenn midt flithe de strathenn vann
  8. Meldorp, vp dat sze nemandt wernede, dar
  9. quemenn tho szamende . 500 . burenn, auerst
  10. nenen vann ene wuste de orsacke, ane de
  11. houetlinge, als en nu de orsacke erer vorsam
  12. linge wurth vp gedecket, woldenn sze wedder
  13. tho rugge thenn, vnde solcke bosze daeth nicht
  14. begaenn
  15. Do gebedenn en de houethluede, bÿ liff vnde
  16. gudt, forth tho thende, sze haddenn ock den buren
  17. 3. tunnen Hamborger bers jn der nacht tho voren
  18. gegeuenn, dat sze deste drister scholdenn werdenn,
  19. szo then sze vorth, vnde kamen tho midder nacht
  20. vmme 12 vrenn tho Meldorp, de prediger
  21. monnicke, geue en lecht, vnde fackelenn, dat
  22. sze sen kondenn vp dat broder Hinrich nicht ent
  23. lope, hadden ock eine, vor reder bÿ sick, mit
  24. namenn Hans Henninges, de alle dinck vor
  25. radenn hadde, alsze fellenn sze jn dat dorp, tho
  26. slagenn allent dat dar was, kannen, ketell, kleder,
  27. potte, dat nemenn sze midt, fellenn ock tho dem
  28. pastore jn, midt gewaldt, houwenn vnde steken,
  29. vnde schridenn, sla doth, sla doth, ein deell stottenn
  30. ene Nacket vp de strathenn, jn den dreck, vnd
  31. nemen ene fangenn, he scholde mede gaenn, de
  32. anderenn schriedenn, men scholde ene gaenn lathen,
  33. den sze haddenn nen beuell ene tho fangende,
  34. dar na fellenn sze tho broder Hinrich jn, togenn
  35. ene nackedt vth denn bedde, stotten, slogenn
  36. vnde steckenn en vnde bunden eme de hande vp
  37. den rugge vnde handelden ene alszo, dat ock
  38. Peter Nannen de sus sin grote hetsche fiendt was,
  39. tho midtlidenn bewagen warth, vnde sede, dat
  40. men ene gaen lethe, he wurde woll wolgenn

tho Hemmingstede, disse alle, midt erenn hulpers, wurdenn geforderth tho Nigenkercken, vnde quemen jn . M . Gunters, des schriuers hus tho samende, vnde beschededenn sick tho hope, vp denn anderenn dach na Concept, tho Hemminstede eine halue mile vann Meldorp, vnde beledenn midt flithe de strathenn vann Meldorp, vp dat sze nemandt wernede, dar quemenn tho szamende . 500 . burenn, auerst nenen vann ene wuste de orsacke, ane de houetlinge, als en nu de orsacke erer vorsam linge wurth vp gedecket, woldenn sze wedder tho rugge thenn, vnde solcke bosze daeth nicht begaenn Do gebedenn en de houethluede, bÿ liff vnde gudt, forth tho thende, sze haddenn ock den buren 3. tunnen Hamborger bers jn der nacht tho voren gegeuenn, dat sze deste drister scholdenn werdenn, szo then sze vorth, vnde kamen tho midder nacht vmme 12 vrenn tho Meldorp, de prediger monnicke, geue en lecht, vnde fackelenn, dat sze sen kondenn vp dat broder Hinrich nicht ent lope, hadden ock eine, vor reder bÿ sick, mit namenn Hans Henninges, de alle dinck vor radenn hadde, alsze fellenn sze jn dat dorp, tho slagenn allent dat dar was, kannen, ketell, kleder, potte, dat nemenn sze midt, fellenn ock tho dem pastore jn, midt gewaldt, houwenn vnde steken, vnde schridenn, sla doth, sla doth, ein deell stottenn ene Nacket vp de strathenn, jn den dreck, vnd nemen ene fangenn, he scholde mede gaenn, de anderenn schriedenn, men scholde ene gaenn lathen, den sze haddenn nen beuell ene tho fangende, dar na fellenn sze tho broder Hinrich jn, togenn ene nackedt vth denn bedde, stotten, slogenn vnde steckenn en vnde bunden eme de hande vp den rugge vnde handelden ene alszo, dat ock Peter Nannen de sus sin grote hetsche fiendt was, tho midtlidenn bewagen warth, vnde sede, dat men ene gaen lethe, he wurde woll wolgenn

Fol. 139r

Faksimile, Fol. 139r
beuolenn enn Johann Balckenn tho leidenn
de ene mer slepede, dem he en leidede, als sze en
tho Hemminstede brochtenn, frageden sze ene, wo
he jn dath landt gekamenn were, vnde wadt he
dar sochte, andt worde he ene frundtlick midt
der warheit vnde gaff en gudt beschedt, dat sze
ock bewegedt wurdenn, vnde repen, men ###
midt em, anders werde wÿ ketters midt eme
do begerde he, dat men en vp ein perdt setten
wolde, wenthe he was szer mode, vnde sine fote
werenn eme szer vor wundeth, dar vmme dat he
jn denn froste isze vnde wather de gansze nacht,
barueth getreckedt was, als sze dat hordenn,
spottedenn se siner, vnde belachedenn enn, vnde seden,
offt men deme ketter perde holdenn scholde, he
moste doch woll lopenn, slepedenn ene alszo, de
gansze nacht lanck, wenthe thor heide, dar setteden
sze en jn des pastores keller, des morgens vmme
. 8 . vrenn, gingenn sze tho rade, do repenn de druncken
burenn, thom fuere tho, szo werde wÿ huide vann
godt vnde denn ludenn ere krigenn
Alszo worth he vn vorordelth thom fure geffoerth,
dar na worth vth geropenn, alle de ene hadde helpen
fangenn, scholdenn midt erer were mede thom
fure thenn hen vth, alszo foerdenn sze ene midt
grothenn geschrige thom fure hen vth, alszo
dith geschach, stundt ein frouwe jn erer dore,
do sze dith elende sach, begunde sze bitterlickenn
tho wenende, Do szede Hinricus, leue frouwe,
wenedt nycht auer mÿ
Alszo he nu de stede quam, dar dat fuer was,
sath he vann grother swackeit nedder, Do quam
de vagedt Schosser maes, dorch geldt, dar
tho erkofft, vnde sprack de settentienn vnde ol
ordell, auer broder Hinrick,
Do tradt her voer, Peter Nannen suster, vnde was
Clawes jungenn frouwe, wonafftich tho Meldorp
vnde er boeth sick, men scholde sze stupenn, vp
dat ere torne gebotet wurde, dar tho wolde sze
1000 guldenn geuenn, men scholde broder Hinrich
139

beuolenn enn Johann Balckenn tho leidenn de ene mer slepede, dem he en leidede, als sze en tho Hemminstede brochtenn, frageden sze ene, wo he jn dath landt gekamenn were, vnde wadt he dar sochte, andt worde he ene frundtlick midt der warheit vnde gaff en gudt beschedt, dat sze ock bewegedt wurdenn, vnde repen, men ### midt em, anders werde wÿ ketters midt eme do begerde he, dat men en vp ein perdt setten wolde, wenthe he was szer mode, vnde sine fote werenn eme szer vor wundeth, dar vmme dat he jn denn froste isze vnde wather de gansze nacht, barueth getreckedt was, als sze dat hordenn, spottedenn se siner, vnde belachedenn enn, vnde seden, offt men deme ketter perde holdenn scholde, he moste doch woll lopenn, slepedenn ene alszo, de gansze nacht lanck, wenthe thor heide, dar setteden sze en jn des pastores keller, des morgens vmme . 8 . vrenn, gingenn sze tho rade, do repenn de druncken burenn, thom fuere tho, szo werde wÿ huide vann godt vnde denn ludenn ere krigenn Alszo worth he vn vorordelth thom fure geffoerth, dar na worth vth geropenn, alle de ene hadde helpen fangenn, scholdenn midt erer were mede thom fure thenn hen vth, alszo foerdenn sze ene midt grothenn geschrige thom fure hen vth, alszo dith geschach, stundt ein frouwe jn erer dore, do sze dith elende sach, begunde sze bitterlickenn tho wenende, Do szede Hinricus, leue frouwe, wenedt nycht auer mÿ Alszo he nu de stede quam, dar dat fuer was, sath he vann grother swackeit nedder, Do quam de vagedt Schosser maes, dorch geldt, dar tho erkofft, vnde sprack de settentienn vnde ordell, auer broder Hinrick, Do tradt her voer, Peter Nannen suster, vnde was Clawes jungenn frouwe, wonafftich tho Meldorp vnde er boeth sick, men scholde sze stupenn, vp dat ere torne gebotet wurde, dar tho wolde sze 1000 guldenn geuenn, men scholde broder Hinrich

139

Fol. 139v

Faksimile, Fol. 139v
  1. menn wedder jn settenn, beth vp denn negesten
  2. mandach, dat he vann dem ganszenn lande vor
  3. horedt wurde, vnde den vorbandt, offte sze schult
  4. ann ene fundenn, do sze dat hordenn, wurden
  5. sze raszenn vnde tornich, sloegenn de frouwen
  6. tho der erdenn, tredenn sze midt voetenn, vnde
  7. slogenn midt machte vp Broder Hinrick, Einer
  8. sloch ene midt einenn stodt degenn jn de bregen
  9. pannenn, Johann Holm van Nigenkerckenn,
  10. sloch en midt enen fusthamer, de anderenn steken
  11. em jn de sidenn, jn den rugge, jn den arm,
  12. wor sze ene men dropenn
  13. Dar na brachte . M . Gunter, einenn
  14. grawenn monnick tho eme, dat he bichten
  15. scholde Thodeme szede broder Hinrich, hebbe
  16. ick dÿ ock wadt tho leide gedaenn, offte je
  17. warell ertornedt, sprack de monnick nen
  18. do szede Hinricus, wath schall ick dÿ den bichten
  19. dat du mÿ vor geuenn scholdest, do schemede
  20. sick de monnick, vnde tradt tho rugge,
  21. dat fuer auerst wolde nicht bernenn, szo
  22. vackenn sze idt ock anstickedenn, nichtes tho
  23. weiniger auedenn sze eren moth willenn, an
  24. broder Hinriche, slagenn ene midt hellebarden
  25. vnde spethenn, dat vortoch sick woll 2 stunde
  26. lanck, jn welcker tidt, he vor den burenn,
  27. nacket stundt, jm hemmende, midt vp ge
  28. houenn openn jn denn hemmell
  29. Tho lest kregenn sze eine grote ledderenn dar
  30. bundenn sze ene hardt vp, dat sze ene darmith
  31. jndt fuer worpenn
  32. Do hoff broder Hinrich, sinen gelouenn an
  33. tho spreckenn, do sloch einer, midt einen
  34. fusthamer vp sinenn mundt, vnde sprack
  35. tho eme, he scholde erst bernenn, dar na mochte
  36. he leszenn wath he wolde, do tradt einer,
  37. midt dem vothe vp sine boerst, vnde bandt
  38. en alszo sere, an eine stappenn an sinen hals,
  39. dat em dat bloth tho der nesze, vnde munde vth

menn wedder jn settenn, beth vp denn negesten mandach, dat he vann dem ganszenn lande vor horedt wurde, vnde den vorbandt, offte sze schult ann ene fundenn, do sze dat hordenn, wurden sze raszenn vnde tornich, sloegenn de frouwen tho der erdenn, tredenn sze midt voetenn, vnde slogenn midt machte vp Broder Hinrick, Einer sloch ene midt einenn stodt degenn jn de bregen pannenn, Johann Holm van Nigenkerckenn, sloch en midt enen fusthamer, de anderenn steken em jn de sidenn, jn den rugge, jn den arm, wor sze ene men dropenn Dar na brachte . M . Gunter, einenn grawenn monnick tho eme, dat he bichten scholde Thodeme szede broder Hinrich, hebbe ick dÿ ock wadt tho leide gedaenn, offte je warell ertornedt, sprack de monnick nen do szede Hinricus, wath schall ick dÿ den bichten dat du mÿ vor geuenn scholdest, do schemede sick de monnick, vnde tradt tho rugge, dat fuer auerst wolde nicht bernenn, szo vackenn sze idt ock anstickedenn, nichtes tho weiniger auedenn sze eren moth willenn, an broder Hinriche, slagenn ene midt hellebarden vnde spethenn, dat vortoch sick woll 2 stunde lanck, jn welcker tidt, he vor den burenn, nacket stundt, jm hemmende, midt vp ge houenn openn jn denn hemmell Tho lest kregenn sze eine grote ledderenn dar bundenn sze ene hardt vp, dat sze ene darmith jndt fuer worpenn Do hoff broder Hinrich, sinen gelouenn an tho spreckenn, do sloch einer, midt einen fusthamer vp sinenn mundt, vnde sprack tho eme, he scholde erst bernenn, dar na mochte he leszenn wath he wolde, do tradt einer, midt dem vothe vp sine boerst, vnde bandt en alszo sere, an eine stappenn an sinen hals, dat em dat bloth tho der nesze, vnde munde vth

Fol. 140r

Faksimile, Fol. 140r
spranck, vp dat he erstickenn scholde, wenthe
he sach woll, dat he vann szo vele wundenn nicht
steruenn konde, Dar na richteden sze de ledderen
vp, do settede einer de hellebarden an de ledderen,
vnde wolde sze mede vp richtenn helpenn, wenthe
sze haddenn nenn bodell, do glledt de helbarde vann
der ledderenn aff, vnde dorch stock denn hilligen
marteler middenn dorch, vnd wurpen ene alszo
vp dat holdt, auerst, de ledder spranck wedder
vth denn fuere, tho sidenn aff, do lep Johann
Holm tho, vnde sloch ene midt deme vusthamer
so lange vp de burst, dat he starff, vnde breden
en alszo vp den koelenn, wenthe, dat holt wolde
nicht bernenn
Alszo handeledenn sze Broder Hinrich vmme
der warheidt willenn :// alszo de jodenn midt
cisto vmme gingenn : //: Alszo de meister voer
ginck mostenn ock szine dener na volgenn
Alszo hetenn de Detmerschenn
noch wenthe vp dussenn dach
moncke smockers, vnde sindt
suluenn de dem bodell dath
ampt nemen, # #
Anno 1523 do worth tho Bremenn vor den
Steffens dore, na der wesser, de Graue Deper
vnde wider gemackedt, de tho vorenn floeth vnde
enge was, do worth ock de dwenger vor dem
suluenn dore begindt tho buwende
Jm suluenn jare, na Bartolomei, do warth dat
Closter tho . S . Pawell Benedictiner ordens daell
gebrackenn, wenthe de stadt fruchtede sick do tor
tidt vor feide
De ander toch jnth landt tho Wurstenn
Anno 1524 . vp den dach Laurentij, gaff Bischup
Cristoffer, 8000 lantz knechte dat landt tho Hadelen
vnde Wurstenn, vnde allendt wath dar jnne was,
behaluenn, denn Erdt bodden, dar vmme dat sze
eme vnhorsam werenn gewordenn, vnde de sine
140

spranck, vp dat he erstickenn scholde, wenthe he sach woll, dat he vann szo vele wundenn nicht steruenn konde, Dar na richteden sze de ledderen vp, do settede einer de hellebarden an de ledderen, vnde wolde sze mede vp richtenn helpenn, wenthe sze haddenn nenn bodell, do glledt de helbarde vann der ledderenn aff, vnde dorch stock denn hilligen marteler middenn dorch, vnd wurpen ene alszo vp dat holdt, auerst, de ledder spranck wedder vth denn fuere, tho sidenn aff, do lep Johann Holm tho, vnde sloch ene midt deme vusthamer so lange vp de burst, dat he starff, vnde breden en alszo vp den koelenn, wenthe, dat holt wolde nicht bernenn Alszo handeledenn sze Broder Hinrich vmme der warheidt willenn :// alszo de jodenn midt cisto vmme gingenn : //: Alszo de meister voer ginck mostenn ock szine dener na volgenn Alszo hetenn de Detmerschenn noch wenthe vp dussenn dach moncke smockers, vnde sindt suluenn de dem bodell dath ampt nemen, # #

Anno 1523 do worth tho Bremenn vor den Steffens dore, na der wesser, de Graue Deper vnde wider gemackedt, de tho vorenn floeth vnde enge was, do worth ock de dwenger vor dem suluenn dore begindt tho buwende

Jm suluenn jare, na Bartolomei, do warth dat Closter tho . S . Pawell Benedictiner ordens daell gebrackenn, wenthe de stadt fruchtede sick do tor tidt vor feide De ander toch jnth landt tho Wurstenn Anno 1524 . vp den dach Laurentij, gaff Bischup Cristoffer, 8000 lantz knechte dat landt tho Hadelen vnde Wurstenn, vnde allendt wath dar jnne was, behaluenn, denn Erdt bodden, dar vmme dat sze eme vnhorsam werenn gewordenn, vnde de sine

140

Fol. 140v

Faksimile, Fol. 140v
  1. vor mordeth haddenn, alszo tho vorenn gehorth is
  2. Alszo toegenn disse knechte jndt landt, vnde tasteden
  3. idt an, als ere geschenckede gudt, dar setteden
  4. sick de burenn entiegenn, vnde woldenn idt
  5. nicht tho stedenn, als sze nu tho szamende quemen
  6. jegenn ein ander, wurdenn der Freszenn 700
  7. erslagenn, do brendenn vnde berouedenn de
  8. knechte, dat gansze landt, alle klockenn wurden
  9. vth dem lande geffoerth, vnde vor schenckedt
  10. als Hertoch Ericke Francisco Bischup tho Minden
  11. vnde deme Capittell tho Bremenn
  12. Des anderenn dages na Magni, wurden
  13. doth vth dem lande geffoerth, her Corth
  14. Klencke midt itlichenn anderenn, vnd tho
  15. Bremen erlickenn begrauenn
  16. Jm suluenn jare, vme trendt midt
  17. fastenn was de gansze witheit tho samende vp
  18. dem Radt hus, midt den olderluedenn des
  19. kopmans sorthenn, vnde ampt mesterenn,
  20. der wandt snider haluenn, dat sze ehre boden
  21. vnde preuilegenn, deme Rade auer geuen
  22. scholdenn, dar sze gude szegell vnde breue vp
  23. haddenn, dar heldenn sick de wandtsnider
  24. szer endt jegenn, ock szede ene de Radt dar
  25. vele nuttes jn, wath boszes dar vth kamen
  26. konde, jn nafolgender tidt, sze se en nu
  27. ehre preuilegenn, vnde freiheit berouedenn,
  28. Auerst idt wolde nicht helpenn sunder sze
  29. affdrungenn en de bodenn midt gewalth
  30. jn ene guden schine, des gemenen bestenn,
  31. alszo dta men van denn bodenn wanninge
  32. mackenn lathenn scholde, ock scholde ein jtlich
  33. vann den wandt snidernn, de den snede
  34. brucken wolde, vor den jnganck, vnde ock
  35. jarlick dem Rade, eine(n) benanten penninck
  36. geuenn szo als sze midt dem Rade konden
  37. auer ein kamenn, dar wurdenn tho gesettedt
  38. 4 van dem Rade, 4 vth den olderlueden des
  39. kopmans, 4 van den sorthenn, vnde 4 vann

vor mordeth haddenn, alszo tho vorenn gehorth is Alszo toegenn disse knechte jndt landt, vnde tasteden idt an, als ere geschenckede gudt, dar setteden sick de burenn entiegenn, vnde woldenn idt nicht tho stedenn, als sze nu tho szamende quemen jegenn ein ander, wurdenn der Freszenn 700 erslagenn, do brendenn vnde berouedenn de knechte, dat gansze landt, alle klockenn wurden vth dem lande geffoerth, vnde vor schenckedt als Hertoch Ericke Francisco Bischup tho Minden vnde deme Capittell tho Bremenn Des anderenn dages na Magni, wurden doth vth dem lande geffoerth, her Corth Klencke midt itlichenn anderenn, vnd tho Bremen erlickenn begrauenn Jm suluenn jare, vme trendt midt fastenn was de gansze witheit tho samende vp dem Radt hus, midt den olderluedenn des kopmans sorthenn, vnde ampt mesterenn, der wandt snider haluenn, dat sze ehre boden vnde preuilegenn, deme Rade auer geuen scholdenn, dar sze gude szegell vnde breue vp haddenn, dar heldenn sick de wandtsnider szer endt jegenn, ock szede ene de Radt dar vele nuttes jn, wath boszes dar vth kamen konde, jn nafolgender tidt, sze se en nu ehre preuilegenn, vnde freiheit berouedenn, Auerst idt wolde nicht helpenn sunder sze affdrungenn en de bodenn midt gewalth jn ene guden schine, des gemenen bestenn, alszo dta men van denn bodenn wanninge mackenn lathenn scholde, ock scholde ein jtlich vann den wandt snidernn, de den snede brucken wolde, vor den jnganck, vnde ock jarlick dem Rade, eine(n) benanten penninck geuenn szo als sze midt dem Rade konden auer ein kamenn, dar wurdenn tho gesettedt 4 van dem Rade, 4 vth den olderlueden des kopmans, 4 van den sorthenn, vnde 4 vann

Fol. 141r

Faksimile, Fol. 141r
dem amptmesters, dit auerst geschach den
wandt sniderenn vann hates wegenn, jtlicher
borger, de nene wandt bodenn haddenn
Jm suluennn jare, do de Bischup de vor sy
knechte, noch vnder handennn hadde, schreff he
dem Rade vann Bremenn, dat sze jegenn iij
tho dage woldenn kamenn, als sze dar quemen,
frundenn sze bÿ dem Bischuppe, sine broder Hertoch
Hinrich, vnde denn abt vann . S . Pawell, den
clagede de Bischup, auer de vann Bremenn,
woll midt 100 artikellenn de de Radt alle,
woll beantdtwordenn konde, dar voer eschede de
Bischup 25000 guldenn, auerst de Radt gedachte
eme nicht tho geuende, sunder thogenn na der
stadt, vnde bevestedenn de, dar wolden sze
siner wachtenn, do [worden]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerst alle bome vmme
Bremenn affgehowenn
Jm suluenn jare dar na, leeth de Radt vor
bedenn, bÿ vor lues des gudes, dat Hamborger
beer, woll dat auer queme, de mochte idt
nemenn vnde den druddenn pennig dar van
hebben, Do nemen idtliche borger itliche
tunne beers drunckenn sick full, lepen vth
der Stadt, vnde breckenn . S . Michels kercken
daell, dar erer etliche midt den sperthe vann
bauenn dall fellenn, doch nemandt schaden krech
Jm suluenn jare, warth de graue vme dat
abbenn doer gemakedt
Jtem des jars vor dussem jare wordt dat ert
hus dat bÿ dem scharjes dore dat klene by der
porthenn betengedt vp der forderen handt alszo
#e vth geith
Jtem jm 1524 warth dat erthus by der wesser
de Wichelenborch genandt gemakedt, van wichelen
vnde anderenn boemen
Furder wordt daell gebrackenn, des kkopmans
kerckenn, by der windemolenn, S. Johannes tho
denn nackedenn gehetenn
[RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT [...]
141

dem amptmesters, dit auerst geschach den wandt sniderenn vann hates wegenn, jtlicher borger, de nene wandt bodenn haddenn Jm suluennn jare, do de Bischup de vor sy knechte, noch vnder handennn hadde, schreff he dem Rade vann Bremenn, dat sze jegenn iij tho dage woldenn kamenn, als sze dar quemen, frundenn sze bÿ dem Bischuppe, sine broder Hertoch Hinrich, vnde denn abt vann . S . Pawell, den clagede de Bischup, auer de vann Bremenn, woll midt 100 artikellenn de de Radt alle, woll beantdtwordenn konde, dar voer eschede de Bischup 25000 guldenn, auerst de Radt gedachte eme nicht tho geuende, sunder thogenn na der stadt, vnde bevestedenn de, dar wolden sze siner wachtenn, do [worden]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerst alle bome vmme Bremenn affgehowenn Jm suluenn jare dar na, leeth de Radt vor bedenn, bÿ vor lues des gudes, dat Hamborger beer, woll dat auer queme, de mochte idt nemenn vnde den druddenn pennig dar van hebben, Do nemen idtliche borger itliche tunne beers drunckenn sick full, lepen vth der Stadt, vnde breckenn . S . Michels kercken daell, dar erer etliche midt den sperthe vann bauenn dall fellenn, doch nemandt schaden krech Jm suluenn jare, warth de graue vme dat abbenn doer gemakedt Jtem des jars vor dussem jare wordt dat ert hus dat bÿ dem scharjes dore dat klene by der porthenn betengedt vp der forderen handt alszo #e vth geith Jtem jm 1524 warth dat erthus by der wesser de Wichelenborch genandt gemakedt, van wichelen vnde anderenn boemen Furder wordt daell gebrackenn, des kkopmans kerckenn, by der windemolenn, S. Johannes tho denn nackedenn gehetenn

141

[RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT [...]

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 141v

Faksimile, Fol. 141v
  1. Jm suluenn jare, quenn de knechte, de
  2. de Bischup hadde, de wurdenn auer de wesser
  3. gesettedt, vnde woldenn vorth dorch den Arster
  4. torme getogenn hebbenn, des eme de wilande
  5. schenn nicht gunnen woldenn, sunder, schothen
  6. vann den Arster torme tho enn jnn, de knechte
  7. lepenn szo lange vmme her, dat sze vnder dat
  8. geschutte quemenn, drogenn houw vnde stro
  9. bÿ stickenn dat ann, vnde smockedenn sze
  10. vth dem torme, de burenn menden dat de
  11. torne brande, sprungenn vth den vinsterenn,
  12. dar lepenn de knechte vnder, vnde letenn
  13. sze jn ere spete vnde hellebardenn springenn,
  14. dat erer . 10 . doth bleuenn
  15. Do de Bremer dat vor nemenn, slogenn sze
  16. de storm klockenn, vnde drungenn vp de
  17. lantzknechte beide tho perde vnde vote, gans
  18. sterck auerst sze wurdenn fluchtich, vnde togenn
  19. wedder jn de Stadt, lethenn ock . 10 . man
  20. na vnde 4 quartere stucke, de de knechte mede
  21. jnn franckrick nemenn
  22. Anno 1525 vp denn auendt Caroli Magnij
  23. weide idt so grothenn storm, dat grote stucke
  24. stens vth vnser leuenn frowenn torne brecken,
  25. dat ock vele koppers vann dem torne ffell,
  26. ock weyde de torne thor berne dall, ock ein
  27. hus thom wartorne, vnde ein gebuw fell vp
  28. der auerenn strathe de geuell dall, jegen den
  29. wandtbodenn alsze me by der wage vp geidt
  30. na denn marckt dat derde hus
  31. Jm suluenn jare, vp dhom wienge, quemen
  32. 200 · . Wursters, de tho voerenn, vth den lande
  33. vor dreuenn werenn, vnde haddenn 700
  34. lantzknechte bÿ sick, nemenn alszo dat landt
  35. wedder inn
  36. De drudde toch jnt lanth tho Wursten

Jm suluenn jare, quenn de knechte, de de Bischup hadde, de wurdenn auer de wesser gesettedt, vnde woldenn vorth dorch den Arster torme getogenn hebbenn, des eme de wilande schenn nicht gunnen woldenn, sunder, schothen vann den Arster torme tho enn jnn, de knechte lepenn szo lange vmme her, dat sze vnder dat geschutte quemenn, drogenn houw vnde stro bÿ stickenn dat ann, vnde smockedenn sze vth dem torme, de burenn menden dat de torne brande, sprungenn vth den vinsterenn, dar lepenn de knechte vnder, vnde letenn sze jn ere spete vnde hellebardenn springenn, dat erer . 10 . doth bleuenn Do de Bremer dat vor nemenn, slogenn sze de storm klockenn, vnde drungenn vp de lantzknechte beide tho perde vnde vote, gans sterck auerst sze wurdenn fluchtich, vnde togenn wedder jn de Stadt, lethenn ock . 10 . man na vnde 4 quartere stucke, de de knechte mede jnn franckrick nemenn Anno 1525 vp denn auendt Caroli Magnij weide idt so grothenn storm, dat grote stucke stens vth vnser leuenn frowenn torne brecken, dat ock vele koppers vann dem torne ffell, ock weyde de torne thor berne dall, ock ein hus thom wartorne, vnde ein gebuw fell vp der auerenn strathe de geuell dall, jegen den wandtbodenn alsze me by der wage vp geidt na denn marckt dat derde hus Jm suluenn jare, vp dhom wienge, quemen 200 · . Wursters, de tho voerenn, vth den lande vor dreuenn werenn, vnde haddenn 700 lantzknechte bÿ sick, nemenn alszo dat landt wedder inn De drudde toch jnt lanth tho Wursten

Fol. 142r

Faksimile, Fol. 142r
  1. [Wechsel der Hand]
  2. Do de Bischup dith tho wetende krech, rusteden se sick
  3. mith horste thor were, leth sin volck vth beiden Styfften,
  4. als Bremen vnde Verdenn vorbaden, beide tho perde
  5. vnde tho vothe, de Stadt van Bremen, makede deme
  6. Byschoppe tho gude, vth 2 krauele vnde 5 smacken
  7. mith anderen huckbothen, mith vyttalien vnde ge=
  8. schutte wol gerust, dat landt tho Wursten wedder tho
  9. winnende, do geuen sick 200 Wurster by den Bysschup,
  10. des edes haluen so se eme gedaen, vnde hulpen eme
  11. dat landt wedder winnen .
  12. Anno 1525 Jn dessem jaer is tho Bremen in den
  13. kercken eine grote voranderinge der Ceremonien gescheen
  14. wente de latineschen gesenge sin vorandert in dudesche
  15. psalmen, de veer kerspelkercken, vast ein na dem
  16. anderen jngenamen, dat hillige Euangelium dar
  17. reyn in gelert, de vngodtlyken papistischen Ceremo=
  18. nien, vnde gesenge, gentzliken hengenamen vnde
  19. Chrystlike gesenge in de stede vorordent vnde ange=
  20. namen. De hillige Dope in dudesche sprake bestediget
  21. ock dat hochwerdige hillige Sacramento Jesu Christi.
  22. sines liues vnde blodes in beyder gestalt na des
  23. heren Christi insettinge vnde sinen hilligen lesten
  24. willen einen jderen Christen vthgedelet

[Wechsel der Hand] Do de Bischup dith tho wetende krech, rusteden se sick mith horste thor were, leth sin volck vth beiden Styfften, als Bremen vnde Verdenn vorbaden, beide tho perde vnde tho vothe, de Stadt van Bremen, makede deme Byschoppe tho gude, vth 2 krauele vnde 5 smacken mith anderen huckbothen, mith vyttalien vnde geschutte wol gerust, dat landt tho Wursten wedder tho winnende, do geuen sick 200 Wurster by den Bysschup, des edes haluen so se eme gedaen, vnde hulpen eme dat landt wedder winnen . Anno 1525 Jn dessem jaer is tho Bremen in den kercken eine grote voranderinge der Ceremonien gescheen wente de latineschen gesenge sin vorandert in dudesche psalmen, de veer kerspelkercken, vast ein na dem anderen jngenamen, dat hillige Euangelium dar reyn in gelert, de vngodtlyken papistischen Ceremonien, vnde gesenge, gentzliken hengenamen vnde Chrystlike gesenge in de stede vorordent vnde angenamen. De hillige Dope in dudesche sprake bestediget ock dat hochwerdige hillige Sacramento Jesu Christi. sines liues vnde blodes in beyder gestalt na des heren Christi insettinge vnde sinen hilligen lesten willen einen jderen Christen vthgedelet

Fol. 142v

Faksimile, Fol. 142v
  1. Jm suluen jaer ver van den Swarten Monniken
  2. predyker ordens, nomlyken de Pryor de Lesemester
  3. her Abberth Arnsen vnde noch twe ander . leden sick hir
  4. hart wedder . in sunderheit wedder dat hillige Sacrament
  5. in beyder gestalt, den leyen vth tho delen, dat solckes
  6. scholde vnrecht sin dar auer se vth der Stadt Bremen
  7. vam Rade vorwiset wurden vth dem Brugge doer,
  8. leth dat se solckes vth der hilligen schrifft bewyseden, welcker
  9. nicht geschach
  10. Jtem de Pastor tho vnser leuen ffrouwen her Hinrick
  11. Stange myt sinen Cappelanen vnde Papen worden
  12. vth der kercken vorwesen, vnde her Jacob Prawest
  13. wart in sine stede thom godtliken ampte bestediget
  14. dat Euangelium tho predikende vnde de hilligen Sa=
  15. cramente Jhesu Christi vth to delende als de her Christus
  16. beualen hefft, welcker Hinrick Stange, nicht doen
  17. wolde, sunder wat em sin her de Domprawest
  18. beualen hadde to donde
  19. Vp de suluen tydt was to Sunte Marten bynnen
  20. Bremen, ein arm vngelerth karckher her Johan Moelthoff
  21. ein sunderlick vyent der warheyt dem warth ock in
  22. der Vasten sin denst vpgesecht vam kaspelde Sunte
  23. Martens, de kercke, vnde de weme, vnde her
  24. Luleff? Stunneborch dem Cappelaen darsuluen
  25. der karcken ampt vam gantzen kaspel eindrecht
  26. lyken beualen, gelick rede ein mal edder twye

Jm suluen jaer ver van den Swarten Monniken predyker ordens, nomlyken de Pryor de Lesemester her Abberth Arnsen vnde noch twe ander . leden sick hir hart wedder . in sunderheit wedder dat hillige Sacrament in beyder gestalt, den leyen vth tho delen, dat solckes scholde vnrecht sin dar auer se vth der Stadt Bremen vam Rade vorwiset wurden vth dem Brugge doer, leth dat se solckes vth der hilligen schrifft bewyseden, welcker nicht geschach Jtem de Pastor tho vnser leuen ffrouwen her Hinrick Stange myt sinen Cappelanen vnde Papen worden vth der kercken vorwesen, vnde her Jacob Prawest wart in sine stede thom godtliken ampte bestediget dat Euangelium tho predikende vnde de hilligen Sacramente Jhesu Christi vth to delende als de her Christus beualen hefft, welcker Hinrick Stange, nicht doen wolde, sunder wat em sin her de Domprawest beualen hadde to donde

Vp de suluen tydt was to Sunte Marten bynnen Bremen, ein arm vngelerth karckher her Johan Moelthoff ein sunderlick vyent der warheyt dem warth ock in der Vasten sin denst vpgesecht vam kaspelde Sunte Martens, de kercke, vnde de weme, vnde her Luleff? Stunneborch dem Cappelaen darsuluen der karcken ampt vam gantzen kaspel eindrecht lyken beualen, gelick rede ein mal edder twye

Fol. 143r

Faksimile, Fol. 143r
  1. gescheen Anno 1523 ock jm 1524 jaer
  2. Jtem de kercke Sancti Anscharij wart ock in dessen
  3. 1525 jaer, wunderliker wise vam Capittel
  4. dem Euangelio jngerumet . leten ere papistische
  5. Ceremonien anstaen, vnde swegen stille, dat begaff
  6. sick alszo Als dat Caspel to Samende was in der
  7. karcken Anscharij . eine godtlyke ordeninge in allen
  8. dingen na den hilligen Euangelij Jesu Christi
  9. antorichten, wedder der Papisten vngodtlike laruen
  10. dar auer twe borgere dessuluen kaspeldes in der kercken,
  11. mit harden worden sick dapper angespraken, also dat
  12. Dirick Groninck jn tornigen vnde hastigen mode,
  13. to siner barden gript (de he by sick droch, wolde vth
  14. der Stadt gaen.) vnde sleyt einen Borberer, der papen
  15. frunth genomt Segebade, den he jnt houet wundet
  16. mit den oer der barden, als nu solcks vor dat Capittel
  17. quam, sin van den oldesten vth den Capittel an den
  18. ort der kercken gaen, vnde segen dat versche bloet,
  19. hebben se jnterdict gelecht se swegen stille, geuen also
  20. Christo sinen deneren dat Regiment Rowlyken auer
  21. in de handt .
  22. Jm volgende jaer 1526 by Lechtmissen dage is
  23. solcks ock jn Sunten Steffens kercken to Bremen
  24. gescheen, wente her Hermen ein Christlick vnde gelert
  25. predicante des hilligen Euangelij als he na der
  26. kranckheit gestoruen vnde in de kercken begrauen do
  27. swech ock dat Capittel dewile dar ein ketter begrauen
  28. was

gescheen Anno 1523 ock jm 1524 jaer Jtem de kercke Sancti Anscharij wart ock in dessen 1525 jaer, wunderliker wise vam Capittel dem Euangelio jngerumet . leten ere papistische Ceremonien anstaen, vnde swegen stille, dat begaff sick alszo Als dat Caspel to Samende was in der karcken Anscharij . eine godtlyke ordeninge in allen dingen na den hilligen Euangelij Jesu Christi antorichten, wedder der Papisten vngodtlike laruen dar auer twe borgere dessuluen kaspeldes in der kercken, mit harden worden sick dapper angespraken, also dat Dirick Groninck jn tornigen vnde hastigen mode, to siner barden gript (de he by sick droch, wolde vth der Stadt gaen.) vnde sleyt einen Borberer, der papen frunth genomt Segebade, den he jnt houet wundet mit den oer der barden, als nu solcks vor dat Capittel quam, sin van den oldesten vth den Capittel an den ort der kercken gaen, vnde segen dat versche bloet, hebben se jnterdict gelecht se swegen stille, geuen also Christo sinen deneren dat Regiment Rowlyken auer in de handt . Jm volgende jaer 1526 by Lechtmissen dage is solcks ock jn Sunten Steffens kercken to Bremen gescheen, wente her Hermen ein Christlick vnde gelert predicante des hilligen Euangelij als he na der kranckheit gestoruen vnde in de kercken begrauen do swech ock dat Capittel dewile dar ein ketter begrauen was

Fol. 143v

Faksimile, Fol. 143v
  1. Anno 1525 is de lofflike Chorfforste to Sassen Hertoch
  2. Frederick in godt gestoruen, welcker vor Carolo den
  3. vossten thom keyser ordentlick dorch de Choerforsten ge=
  4. koren Auerst he entschuldige sick sines olders haluen
  5. by desses Chorforsten tyden, is de ler des hylligen
  6. Euangelij Jesu Christi (, vele jar dorch pawestlike
  7. gesette vordunckert.) an den dach wedder gekamen dorch
  8. Martinum Lutherum
  9. Jn dessen suluen jaer is ein grot vpror der buren
  10. vpgestaen, in den ouerlanden wedder er Ouericheit
  11. Geystlikes vnde Werdtlikes standes. Jm lande
  12. to Francken, Swauen Sassen am Ryn, jn
  13. Doryngen, de vproer orsakede sick vth der Tyrannie
  14. jdtlyker Bysschoppe vnde Prelaten weedder dat hillige
  15. Euangelium, tho dessen vproer hefft trwliken
  16. gehulpen, Thomas Munter Nicolaus Storck
  17. ock Schapeler, de 12 Artykel gemaket de he nomet
  18. van der chrystliken ffreyheit dat alle dynck scholde
  19. frey vnde gemeyn sin hebben vele kloster vnde
  20. junckerenhuse dael gereten wedder dessen vproer
  21. hebebn sick jtlyke fforsten vnde heren gerustet vnde
  22. sin mer als hundert dusent Buren allenthaluen
  23. in dren mantydes erslagen vnde gekoppet worden
  24. Ock so hebben de beyden grotesten Potentaten in der
  25. Christenheit nomlyken keyser Carolus 5 vnde
  26. Fransiscus Koninck van Franckryken in dessen

Anno 1525 is de lofflike Chorfforste to Sassen Hertoch Frederick in godt gestoruen, welcker vor Carolo den vossten thom keyser ordentlick dorch de Choerforsten gekoren Auerst he entschuldige sick sines olders haluen by desses Chorforsten tyden, is de ler des hylligen Euangelij Jesu Christi (, vele jar dorch pawestlike gesette vordunckert.) an den dach wedder gekamen dorch Martinum Lutherum Jn dessen suluen jaer is ein grot vpror der buren vpgestaen, in den ouerlanden wedder er Ouericheit Geystlikes vnde Werdtlikes standes. Jm lande to Francken, Swauen Sassen am Ryn, jn Doryngen, de vproer orsakede sick vth der Tyrannie jdtlyker Bysschoppe vnde Prelaten weedder dat hillige Euangelium, tho dessen vproer hefft trwliken gehulpen, Thomas Munter Nicolaus Storck ock Schapeler, de 12 Artykel gemaket de he nomet van der chrystliken ffreyheit dat alle dynck scholde frey vnde gemeyn sin hebben vele kloster vnde junckerenhuse dael gereten wedder dessen vproer hebebn sick jtlyke fforsten vnde heren gerustet vnde sin mer als hundert dusent Buren allenthaluen in dren mantydes erslagen vnde gekoppet worden Ock so hebben de beyden grotesten Potentaten in der Christenheit nomlyken keyser Carolus 5 vnde Fransiscus Koninck van Franckryken in dessen

Fol. 144r

Faksimile, Fol. 144r
  1. jaer Anno 1525 einen groten krich wedder einander
  2. geuorth vnde is de Koninck van Franryken vor
  3. Pauia dorch des keysers kryges volck dael getagen vnde
  4. is de koninck in egener personen geuanfen in
  5. Hispanien gefort. Ouerst gnedichlyken wedder fry
  6. vnde loes gelaten, vnde hefft em de keyser sine suster
  7. Leonora tor konyngynne tor Ee gegeuen vnde is
  8. also frede twysken den beyden worden
  9. Jm suluen jaer Anno 1525 vp Sunte Michaelis auent, sin
  10. tho Bremen gekomen, als myddelers twyschen der Stadt
  11. vnde erem heren, dem Ertzenbysschop, de twystige sake, de nu
  12. dre jar geduret, to vorlyken . Thom ersten van der Stadt
  13. Bremen wegen de Radt van Lubeke de Radt van Hamborch
  14. de Radt van Luneborch Jtem de Radt van Stade vnde Buxtehude
  15. Jtem van wegen des Ertzebysschops sin egen rede ock der beyden
  16. fforsten van Brunswyck Hertoch Erycks vnde Hertoch Hinricks
  17. ere Rede, vnde Doctor Koninck helt des Ertzenbysschops wordt
  18. in der Doemkercken tho Bremen vp der klocken dar wart
  19. achte dage auer entdecket allent wat de Ertzebysschop, wedder
  20. de Stadt Bremen to seggende hadde, Jtem van der Stadt
  21. Bremen wegen helt dat worth de hochgelerde Doctor in den
  22. rechten, Hieronimus Schorff, vth Myttenborch dar to vor
  23. schreuen, de hefft seer meysterliken vnde ordentliken geanthwort
  24. vp alle artykel vnde parseel, van Doctor Koninge vorgestelt
  25. jm rade klagens wyse wedder de Stadt Bremen, De
  26. Ertzebysschop quam de tydt auer nicht in de Stadt, sunder
  27. bleff dar buten jm vorwarcke Sunte Pawels kloster
  28. als nu de achte dage vmme weren beyde klage vnde anthwort
  29. gehort vnde nicht egentlykes beslaten, si is ein jderman
  30. na hus getagen, vnde de Erbar Radt der Staddt Bremen
  31. danckede hochliken den hochhgelerden Doctorem Hieronimum

jaer Anno 1525 einen groten krich wedder einander geuorth vnde is de Koninck van Franryken vor Pauia dorch des keysers kryges volck dael getagen vnde is de koninck in egener personen geuanfen in Hispanien gefort. Ouerst gnedichlyken wedder fry vnde loes gelaten, vnde hefft em de keyser sine suster Leonora tor konyngynne tor Ee gegeuen vnde is also frede twysken den beyden worden Jm suluen jaer Anno 1525 vp Sunte Michaelis auent, sin tho Bremen gekomen, als myddelers twyschen der Stadt vnde erem heren, dem Ertzenbysschop, de twystige sake, de nu dre jar geduret, to vorlyken . Thom ersten van der Stadt Bremen wegen de Radt van Lubeke de Radt van Hamborch de Radt van Luneborch Jtem de Radt van Stade vnde Buxtehude Jtem van wegen des Ertzebysschops sin egen rede ock der beyden fforsten van Brunswyck Hertoch Erycks vnde Hertoch Hinricks ere Rede, vnde Doctor Koninck helt des Ertzenbysschops wordt in der Doemkercken tho Bremen vp der klocken dar wart achte dage auer entdecket allent wat de Ertzebysschop, wedder de Stadt Bremen to seggende hadde, Jtem van der Stadt Bremen wegen helt dat worth de hochgelerde Doctor in den rechten, Hieronimus Schorff, vth Myttenborch dar to vor schreuen, de hefft seer meysterliken vnde ordentliken geanthwort vp alle artykel vnde parseel, van Doctor Koninge vorgestelt jm rade klagens wyse wedder de Stadt Bremen, De Ertzebysschop quam de tydt auer nicht in de Stadt, sunder bleff dar buten jm vorwarcke Sunte Pawels kloster als nu de achte dage vmme weren beyde klage vnde anthwort gehort vnde nicht egentlykes beslaten, si is ein jderman na hus getagen, vnde de Erbar Radt der Staddt Bremen danckede hochliken den hochhgelerden Doctorem Hieronimum

Fol. 144v

Faksimile, Fol. 144v
  1. Schorff dat he alle parseel vnde artykel wol vorwart
  2. schenckeden em hundert goltgulden, senden em wedder
  3. na Myttenborch, vnde sin Dener Andreas Stulpt
  4. bleff to Bremen in des Rades denste ein schriuer
  5. Anno 1526 Do is to Bremen eine lofflike vnde
  6. Christlike ordeninge vor de armen dar binnen vorge=
  7. namen, dat he nicht lenger noch vor den karckdoren
  8. noch dorch de straten vnde gassen der stadt vmmegan
  9. van husen to husen, sunder dorch de vorordenten Diaken
  10. in allen veer kespelskerckenvth den gadeskysten dar
  11. tho in allen kercken togerichtet vorsorget werden, ein
  12. jder na siner armoet kranckheit vnde gelegenheit, wo
  13. wol do ock vor nutte vnde gudt angeseen, dat nemant
  14. van den husarmen welcker gaen konde scholde almyssen
  15. vnde de auergebleuen brocken samelen vor den husen
  16. he hadde den ein teken
  17. Jm suluen jare 1526 by nyen jars dage hebben
  18. sick jm Stychte van Bremen by Lee vnde in den grensen
  19. vorgaddert jtlyke dusent landesknechte den Ertzenbysschope
  20. to gude wedder de Wurstere de wedderumme affellich
  21. vngehorsam geworden, beth so lange dat de Ertzebysschop
  22. myt den Worsters eins worth dat [wat]aFußnote aEinschub über der Zeile. se jarlykes dem Bisschop
  23. scholden tho tynse geuen Desser landesknechte Ouerste
  24. edder houetman was Hanschen van Haluerstadt de toch
  25. mit den knechten dorch de borch in des Rades van Bremen
  26. gebede, als ein vyandt, gar nicht entsecht, vngewarnder
  27. sake, breken de tolboden vp vnde den geltblock nemen

Schorff dat he alle parseel vnde artykel wol vorwart schenckeden em hundert goltgulden, senden em wedder na Myttenborch, vnde sin Dener Andreas Stulpt bleff to Bremen in des Rades denste ein schriuer Anno 1526 Do is to Bremen eine lofflike vnde Christlike ordeninge vor de armen dar binnen vorgenamen, dat he nicht lenger noch vor den karckdoren noch dorch de straten vnde gassen der stadt vmmegan van husen to husen, sunder dorch de vorordenten Diaken in allen veer kespelskerckenvth den gadeskysten dar tho in allen kercken togerichtet vorsorget werden, ein jder na siner armoet kranckheit vnde gelegenheit, wo wol do ock vor nutte vnde gudt angeseen, dat nemant van den husarmen welcker gaen konde scholde almyssen vnde de auergebleuen brocken samelen vor den husen he hadde den ein teken Jm suluen jare 1526 by nyen jars dage hebben sick jm Stychte van Bremen by Lee vnde in den grensen vorgaddert jtlyke dusent landesknechte den Ertzenbysschope to gude wedder de Wurstere de wedderumme affellich vngehorsam geworden, beth so lange dat de Ertzebysschop myt den Worsters eins worth [wat]aFußnote aEinschub über der Zeile. se jarlykes dem Bisschop scholden tho tynse geuen Desser landesknechte Ouerste edder houetman was Hanschen van Haluerstadt de toch mit den knechten dorch de borch in des Rades van Bremen gebede, als ein vyandt, gar nicht entsecht, vngewarnder sake, breken de tolboden vp vnde den geltblock nemen

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 145r

Faksimile, Fol. 145r
  1. darung dat se vunden, De Erbar Radt to Bremen schickede
  2. an de houetlude vp der hilligen dryer koninge auent dat se
  3. wolden vp der hilligen dryer koninge dach by Gropelinge erschinen
  4. vnde geuen boscheith warumme dat se als vyende in er gebede
  5. gefallen vnde als vyende sick helden . wo wol nu de redegedachten
  6. houetlude, ein fors vormeten anthwort geuen vp der hilligen
  7. dryer koninge dage . Nochtans so begeren se endtliken dat ein
  8. Radt van Bremen em dre edder ver dage vorlouen wolde dar to
  9. harbargen so wolden se sick vpmaken vp ein ander velth, den
  10. also geschach, vnde se schepeden auer de wesser vnde togen in de
  11. herschop van Depholte vordoruen dar de armen lude in de grunt
  12. na jtlyken weken als de naburhen vnde Grauen sick rusteden
  13. vp de knechte to teen, so nemen se den weke van dar, togen de
  14. gantze nacht auer, vnde quemen vp den dach Aldegudis, de
  15. do vp einen Dynxtedach was jm Vastelauende, hemeliken fro
  16. morgens dorch den wadertorne jnt Vylandt vor Bremen
  17. jtlyke van den Landesknechten reden voran, als koeplude
  18. nemen den wadertorne jn vnde flux vp den voth volgede de
  19. weldige hupe by vyffdusent starck, jdt was vp de tydt ein
  20. seer weck vnde nadt vul wynter, de wege weren dep, vnde
  21. de knechte fruchteden sick, so me ere tokunpft wer enwar
  22. worden, so hadde me de bruggen vp dem Damme vor ere
  23. nese vpgenamen vnde de knechte buten staen laten, na vyff
  24. weken myn twe dage sin de knechte jm vylande vpgebraken
  25. vp einen Sondagemorgen, togen wedder dorch den wader toren
  26. in veler heren lande wedder eren willen wente dat se jdt
  27. vorlepen. Hanschen van Haluerstadt de Capteyn moste solcks
  28. in korten jaren, mit dem halse betalen wart to Bremen
  29. dodt in einen kanen gebracht vp Sunten Stephenskarckhoff
  30. begrauen he was ein groth vyent des godtlyken wordes,
  31. vnde als he der Stadt Bremen nicht affhebben konde, hefft
  32. he sinen modt gekolet an den toren in den Landemarkede
  33. vnde an den repelboden

darung dat se vunden, De Erbar Radt to Bremen schickede an de houetlude vp der hilligen dryer koninge auent dat se wolden vp der hilligen dryer koninge dach by Gropelinge erschinen vnde geuen boscheith warumme dat se als vyende in er gebede gefallen vnde als vyende sick helden . wo wol nu de redegedachten houetlude, ein fors vormeten anthwort geuen vp der hilligen dryer koninge dage . Nochtans so begeren se endtliken dat ein Radt van Bremen em dre edder ver dage vorlouen wolde dar to harbargen so wolden se sick vpmaken vp ein ander velth, den also geschach, vnde se schepeden auer de wesser vnde togen in de herschop van Depholte vordoruen dar de armen lude in de grunt na jtlyken weken als de naburhen vnde Grauen sick rusteden vp de knechte to teen, so nemen se den weke van dar, togen de gantze nacht auer, vnde quemen vp den dach Aldegudis, de do vp einen Dynxtedach was jm Vastelauende, hemeliken fro morgens dorch den wadertorne jnt Vylandt vor Bremen jtlyke van den Landesknechten reden voran, als koeplude nemen den wadertorne jn vnde flux vp den voth volgede de weldige hupe by vyffdusent starck, jdt was vp de tydt ein seer weck vnde nadt vul wynter, de wege weren dep, vnde de knechte fruchteden sick, so me ere tokunpft wer enwar worden, so hadde me de bruggen vp dem Damme vor ere nese vpgenamen vnde de knechte buten staen laten, na vyff weken myn twe dage sin de knechte jm vylande vpgebraken vp einen Sondagemorgen, togen wedder dorch den wader toren in veler heren lande wedder eren willen wente dat se jdt vorlepen. Hanschen van Haluerstadt de Capteyn moste solcks in korten jaren, mit dem halse betalen wart to Bremen dodt in einen kanen gebracht vp Sunten Stephenskarckhoff begrauen he was ein groth vyent des godtlyken wordes, vnde als he der Stadt Bremen nicht affhebben konde, hefft he sinen modt gekolet an den toren in den Landemarkede vnde an den repelboden

Fol. 145v

Faksimile, Fol. 145v
  1. Anno 1527 van dem Sondage vp dem Mondach in der
  2. nacht vp nyen jars auent is to Bremen ein gruwelike
  3. mordt in der Pylser strate, dorch twe menne vth dem Vylande
  4. angerichtet, de eine hete Hinrick Wendel thom Kattenthorn
  5. de ander Alerth Ouerstman van Woltmershusen . hebebn
  6. Barthencken mit siner ffrouwen vp dem bedde erbermelick
  7. vormordet, mit barden gruwelyken tohouwen, vnde is
  8. vp nyen jars dach de mordt apenbar worden de morders
  9. beyde angegrepen, gepyniget bekent by der galgen vor Walle
  10. geradtbraket beyde vp rader gelecht, vnde ein junck derne
  11. welcker dat lecht dar to geholden leuendich gegrauen . vnder
  12. de galgen Desse maget offte derne was Hinrick Wendelen dochter
  13. de sprack he dar to dat se de beyden in der nacht inlaten scholde als
  14. se ock dede
  15. [dat de vader Hinrick
  16. Wendel vnde Alert
  17. Ouersman dessen mort
  18. begingen, des moste se
  19. ock mede geneten, vnde
  20. se vorsammelden sick to
  21. desser vndath to donde
  22. by Tylen van Kleue hus
  23. in der querne strate
  24. vnde quemen beyde heime=
  25. liken jjn de stadt by den
  26. borgerwalle auer de molen
  27. dar se ock wedder auer
  28. stegen mit der mager do
  29. se den mort began hadden,
  30. in der suluen nacht
  31. vnd des morgens als
  32. Barthencken doer nicht
  33. geopent wort hebben de
  34. nabers dat den kemener
  35. angesecht, do is de doer
  36. vam wolde geopent
  37. vnde hefft se also vor mor
  38. det jm bedde gevunden
  39. hefft vort gefraget wor de
  40. se to hus horde de
  41. mit barthencken den is
  42. em bericht se Wendelen dochter
  43. were tom Kattentoren hefft
  44. se vort dorch des rades dener
  45. sampt eren vader vam
  46. Kattentoren halen laten vnd
  47. is also ant geworden
  48. dar na is Alert Ouersman
  49. ock gegrepen vp der wesser
  50. Pawest, vnde sin so (. wo vor=
  51. geschreue.) vam leuende tom
  52. dode gebracht . Desse vorge=
  53. schreuen Alert Ouersman was
  54. her Berent Scharhars meyer] gruwelikeaFußnote aEinschub vom linken Seitenrand.
  55. Jn degyser ssen suluen 1527 jar xiiij dage na Paschen
  56. is des Keysers auer 5 krigesuolck vor de Stadt
  57. se gekamen, vnde de houetlude nomlyken de Hertoch
  58. van vnde herr Jurgen van Frontzbergen de
  59. vppersten houetlude Eschen de Stadt Rome sick to apende
  60. in keyserliker mayestat hende Dewile de Pawest
  61. Clemens vnde de Keyser do vyent to samende weren, hir
  62. vp des Pawestes houetman spotlick antworde dem
  63. trummeter dat he sick van dar flux maken scholde edder
  64. se wolde en jn eine galgen hangen laten, als solcks
  65. des keysers houetlude horden helden se einen korten radt
  66. mit den erforden krygesluden vnde sloten eindrechtich
  67. liken se wolden mit godtliker hulpe des volgende mondage
  68. morgens, Roma anfallen, als des vj dages maij
  69. vnde sin mit weldiger hant in Roma gekamen vnde
  70. hebben den Pawest is sampt sinen Cardinalen
  71. vnde Bisschoppen vp der Engelborch belecht erouert
  72. Den Pawest mit den sinen gefangen geschattet vp
  73. dat allerhogeste, vele lude togen vth Roma do des
  74. groten jammers haluen, wente xv dage lanck

Anno 1527 van dem Sondage vp dem Mondach in der nacht vp nyen jars auent is to Bremen ein gruwelike mordt in der Pylser strate, dorch twe menne vth dem Vylande angerichtet, de eine hete Hinrick Wendel thom Kattenthorn de ander Alerth Ouerstman van Woltmershusen . hebebn Barthencken mit siner ffrouwen vp dem bedde erbermelick vormordet, mit barden gruwelyken tohouwen, vnde is vp nyen jars dach de mordt apenbar worden de morders beyde angegrepen, gepyniget bekent by der galgen vor Walle geradtbraket beyde vp rader gelecht, vnde ein junck derne welcker dat lecht dar to geholden leuendich gegrauen . vnder de galgen Desse maget offte derne was Hinrick Wendelen dochter de sprack he dar to dat se de beyden in der nacht inlaten scholde als se ock dede [dat de vader Hinrick Wendel vnde Alert Ouersman dessen mort begingen, des moste se ock mede geneten, vnde se vorsammelden sick to desser vndath to donde by Tylen van Kleue hus in der querne strate vnde quemen beyde heimeliken jjn de stadt by den borgerwalle auer de molen dar se ock wedder auer stegen mit der mager do se den mort began hadden, in der suluen nacht vnd des morgens als Barthencken doer nicht geopent wort hebben de nabers dat den kemener angesecht, do is de doer vam wolde geopent vnde hefft se also vor mor det jm bedde gevunden hefft vort gefraget wor de se to hus horde de mit barthencken den is em bericht se Wendelen dochter were tom Kattentoren hefft se vort dorch des rades dener sampt eren vader vam Kattentoren halen laten vnd is also ant geworden dar na is Alert Ouersman ock gegrepen vp der wesser Pawest, vnde sin so (. wo vorgeschreue.) vam leuende tom dode gebracht . Desse vorgeschreuen Alert Ouersman was her Berent Scharhars meyer] gruwelikeaFußnote aEinschub vom linken Seitenrand. Jn degyser ssen suluen 1527 jar xiiij dage na Paschen is des Keysers auer 5 krigesuolck vor de Stadt se gekamen, vnde de houetlude nomlyken de Hertoch van vnde herr Jurgen van Frontzbergen de vppersten houetlude Eschen de Stadt Rome sick to apende in keyserliker mayestat hende Dewile de Pawest Clemens vnde de Keyser do vyent to samende weren, hir vp des Pawestes houetman spotlick antworde dem trummeter dat he sick van dar flux maken scholde edder se wolde en jn eine galgen hangen laten, als solcks des keysers houetlude horden helden se einen korten radt mit den erforden krygesluden vnde sloten eindrechtich liken se wolden mit godtliker hulpe des volgende mondage morgens, Roma anfallen, als des vj dages maij vnde sin mit weldiger hant in Roma gekamen vnde hebben den Pawest is sampt sinen Cardinalen vnde Bisschoppen vp der Engelborch belecht erouert Den Pawest mit den sinen gefangen geschattet vp dat allerhogeste, vele lude togen vth Roma do des groten jammers haluen, wente xv dage lanck

  1. Einschub vom linken Seitenrand.↩

Fol. 146r

Faksimile, Fol. 146r
  1. was to Rome nen Justicia ein jderman dede wat dat he
  2. wolde so wol de dudeschen als de hispanier Jm jntoge
  3. in Rome sin vyffdusent walen des Pawestes soldeners
  4. gebleuen van des keysers volcke by drehundert, meistich
  5. hispanier, de Hertoch van Burbon de auerste is vp der muren
  6. geschaten vnde gestoruen, de Pawest moste dar seen vnde horen
  7. sinen spot he hefft ock suluest apentlick bekent dat idt erer
  8. sunde schult gewesen dat se godt hochliken vortornet, sus hedde
  9. jdt nicht mogelick gewesen so ein geringe hupen solck eine grote
  10. Stadt vul krigesuolcks to eroueren to rouen plunderen
  11. na eren willen van den Romeren sin in als doet gebleuen
  12. by x dusent vnde van des keysers krygesuolck vngeuerlick
  13. by vᶜ Dar is den sommer auer in Rome nicht sunders
  14. gebleuen sunder jdt is alle vmmekert . wat xx ducaten
  15. wert was dat worth vor eine gegeuen, de dudeschen landes
  16. knechte hebben einen spot Pawest vpgeworpen vnde
  17. drouweden dachlikes dem Pawest Clemens 7 se wolden
  18. Doctorem Martinum Lutherum baden senden de scholde Pawest
  19. werden, vnde sine vorwanten Cardinalen legaten Romsche
  20. prelaten . Solck einen spot des Pawestes hadde ein
  21. oldtman to Rome touoren geseen vnde gewysaget, Ouerst
  22. jdt wart der krygesknechten dar se den Pawest mede bespotteden
  23. also ludende Darumme dat du pawest godt nicht
  24. hefft geereth ja stedes vorachtet, sin heilsame worth gelestert
  25. vnde dy suluen auer godt erhouen mit stolten mode aller
  26. werlt gudt mit logen vnde falsckheit to dy gereten dar
  27. umme geit auer dy desse grunwelike gades plage
  28. De keyser Carolus 5 hefft den Pawest Clemens
  29. gnedichlick mit den sinen quydt vnde fry los gegeuen mit
  30. der Stadt Roma vnde allent wat dem Paweste gehorich
  31. was Jn dessen suluen jar Anno 1527 als de
  32. Pawest vencklick was hebben des Romeschen rykes stende
  33. samptlick besloten dat ein jder forste vnde her in sinen

was to Rome nen Justicia ein jderman dede wat dat he wolde so wol de dudeschen als de hispanier Jm jntoge in Rome sin vyffdusent walen des Pawestes soldeners gebleuen van des keysers volcke by drehundert, meistich hispanier, de Hertoch van Burbon de auerste is vp der muren geschaten vnde gestoruen, de Pawest moste dar seen vnde horen sinen spot he hefft ock suluest apentlick bekent dat idt erer sunde schult gewesen dat se godt hochliken vortornet, sus hedde jdt nicht mogelick gewesen so ein geringe hupen solck eine grote Stadt vul krigesuolcks to eroueren to rouen plunderen na eren willen van den Romeren sin in als doet gebleuen by x dusent vnde van des keysers krygesuolck vngeuerlick by vᶜ Dar is den sommer auer in Rome nicht sunders gebleuen sunder jdt is alle vmmekert . wat xx ducaten wert was dat worth vor eine gegeuen, de dudeschen landes knechte hebben einen spot Pawest vpgeworpen vnde drouweden dachlikes dem Pawest Clemens 7 se wolden Doctorem Martinum Lutherum baden senden de scholde Pawest werden, vnde sine vorwanten Cardinalen legaten Romsche prelaten . Solck einen spot des Pawestes hadde ein oldtman to Rome touoren geseen vnde gewysaget, Ouerst jdt wart der krygesknechten dar se den Pawest mede bespotteden also ludende Darumme dat du pawest godt nicht hefft geereth ja stedes vorachtet, sin heilsame worth gelestert vnde dy suluen auer godt erhouen mit stolten mode aller werlt gudt mit logen vnde falsckheit to dy gereten dar umme geit auer dy desse grunwelike gades plage De keyser Carolus 5 hefft den Pawest Clemens gnedichlick mit den sinen quydt vnde fry los gegeuen mit der Stadt Roma vnde allent wat dem Paweste gehorich was Jn dessen suluen jar Anno 1527 als de Pawest vencklick was hebben des Romeschen rykes stende samptlick besloten dat ein jder forste vnde her in sinen

Fol. 146v

Faksimile, Fol. 146v
  1. lande vnde gebede vorlenen scholde kerken prouen lene
  2. welcker vorfellen, dar bliuen vele vorsten hensestede by
  3. wente in dussen hudigen dach sunder eren schaden
  4. Anno 1527 sin vasche stylle dure jaer gewesen in allen
  5. dingen wente ein bremer schepel rogge galt willich einen
  6. gulden de wethe xlvj grothe de garste xxiij ein schepel
  7. bonen ein bremer marck ein schepel haueren xiij grote
  8. jtem de tunne botter xv gulden, ja se quam vp xvj
  9. gulden dar se lange tydt by bleff, hi halp mede to de
  10. velen krige, erlige an velen orden Do galt dat punt
  11. speckes twe bremer grote dat spynt soltes ix swar
  12. Jn dessen jar Anno 1527 hefft Hertoch Johan Frederick
  13. van Sassen, kort na den Paschen mit des Hertogen
  14. dochter van Julick Cleue vnde Bergen to Torgow
  15. hochtydt geholden jnt Eebedde sich gegeuen
  16. Jn dessem suluen jaer Anno 1527 is de Ertzehertoch
  17. to Ostenryck Ferdinandus to Praga herliken
  18. koninck to Bhemen k gekronet, vnde hefft do vorth
  19. jtlyke stede vnde slote in hungeren wedder jngenamen
  20. vnde Casimyrus Marckgraue to Nurenberch is
  21. de vpperste velther gewesen auerst nicht lange hir na
  22. is Casimirus gestoruen.

lande vnde gebede vorlenen scholde kerken prouen lene welcker vorfellen, dar bliuen vele vorsten hensestede by wente in dussen hudigen dach sunder eren schaden Anno 1527 sin vasche stylle dure jaer gewesen in allen dingen wente ein bremer schepel rogge galt willich einen gulden de wethe xlvj grothe de garste xxiij ein schepel bonen ein bremer marck ein schepel haueren xiij grote jtem de tunne botter xv gulden, ja se quam vp xvj gulden dar se lange tydt by bleff, hi halp mede to de velen krige, erlige an velen orden Do galt dat punt speckes twe bremer grote dat spynt soltes ix swar Jn dessen jar Anno 1527 hefft Hertoch Johan Frederick van Sassen, kort na den Paschen mit des Hertogen dochter van Julick Cleue vnde Bergen to Torgow hochtydt geholden jnt Eebedde sich gegeuen Jn dessem suluen jaer Anno 1527 is de Ertzehertoch to Ostenryck Ferdinandus to Praga herliken koninck to Bhemen gekronet, vnde hefft do vorth jtlyke stede vnde slote in hungeren wedder jngenamen vnde Casimyrus Marckgraue to Nurenberch is de vpperste velther gewesen auerst nicht lange hir na is Casimirus gestoruen.

Fol. 147r

Faksimile, Fol. 147r
  1. Jm suluen jaer Anno 1527 is Hertoch Carolus
  2. van Gelleren mit einen groten hupen landesknechten
  3. vnuorseens in Hollant in Grauen Hagen geuallen dar des
  4. keysers regiment auer gans Hollant sick enthelt, dar wort
  5. tosamende gevunden groth gudt an golde suluer an
  6. klenodien gesmyde geschencke kostlyke gesmucke vnde kleder
  7. Sammyt vnde ander syden werck vnde der gelyken dat
  8. nam Hertoch Carolus alle mit sick na der Satdt Utrecht
  9. welcker de Hertoch do ein gantz jar jnne hadde gelick he
  10. Hassel vnde ock mer stede des stychtes Utrecht Ock so
  11. brandtschattede Hetoch Carolus den hagen vp 28 dusent
  12. gulden
  13. Jm suluen jaer Anno 1527 vp den dach Michaeli
  14. is Roleff van Depholte, des krumtheren her Roleff
  15. van Barderwisch olde dener vnde sin vyent vyentliker
  16. wyse jnt Vylandt vor Bremen geuallen vnde hefft Arsten
  17. vnde . Habenhusen ock jtlike huse thom nyen lande to asschen
  18. gemaket darumme he steruen moste tor Kloppenborch
  19. Anno 1529
  20. Wowol Pawest Clemens in dessem 1527 jaer groten
  21. schadne geleden dat ein jderman wol gement hadde dat
  22. he solcken schaden in velen jaren nicht hadde vorwinnen
  23. konen ouerst jm volgenden jar hefft he sine Stadt Florens
  24. dar he gebaren was vp sin egen vnkost belecht mit einen
  25. weldigen herleger nomliken mit hundert dusent man
  26. starck, vnde schir ein gantz jar lanck dar vor gehordet,
  27. dat vp einen marcklyken summen geldes lep, also dat
  28. jdt den jtzygen mechtigen keyser Carolo 5 mit allen
  29. dudeschen fforsten scholde swar fallen vt torichten Ouerst de
  30. hoffe to Rome hefft jarlykes eine grote vpkumpit?, gelick

Jm suluen jaer Anno 1527 is Hertoch Carolus van Gelleren mit einen groten hupen landesknechten vnuorseens in Hollant in Grauen Hagen geuallen dar des keysers regiment auer gans Hollant sick enthelt, dar wort tosamende gevunden groth gudt an golde suluer an klenodien gesmyde geschencke kostlyke gesmucke vnde kleder Sammyt vnde ander syden werck vnde der gelyken dat nam Hertoch Carolus alle mit sick na der Satdt Utrecht welcker de Hertoch do ein gantz jar jnne hadde gelick he Hassel vnde ock mer stede des stychtes Utrecht Ock so brandtschattede Hetoch Carolus den hagen vp 28 dusent gulden Jm suluen jaer Anno 1527 vp den dach Michaeli is Roleff van Depholte, des krumtheren her Roleff van Barderwisch olde dener vnde sin vyent vyentliker wyse jnt Vylandt vor Bremen geuallen vnde hefft Arsten vnde . Habenhusen ock jtlike huse thom nyen lande to asschen gemaket darumme he steruen moste tor Kloppenborch Anno 1529 Wowol Pawest Clemens in dessem 1527 jaer groten schadne geleden dat ein jderman wol gement hadde dat he solcken schaden in velen jaren nicht hadde vorwinnen konen ouerst jm volgenden jar hefft he sine Stadt Florens dar he gebaren was vp sin egen vnkost belecht mit einen weldigen herleger nomliken mit hundert dusent man starck, vnde schir ein gantz jar lanck dar vor gehordet, dat vp einen marcklyken summen geldes lep, also dat jdt den jtzygen mechtigen keyser Carolo 5 mit allen dudeschen fforsten scholde swar fallen vt torichten Ouerst de hoffe to Rome hefft jarlykes eine grote vpkumpit?, gelick

Fol. 147v

Faksimile, Fol. 147v
  1. jdt gerekent is by der tydt keysers Sigismundi vnde auer=
  2. geslagenn, dat de summa sick vorleep auer de vyff mal hundert
  3. dusent ducaten welcker alle jar de Pawest intokamende
  4. hefft dar to noch mer ander herschopien, de dem haue to Rome
  5. mit der tydt angelamen sin, gelick de kercke to Auion,
  6. de ock jarlikes vele dusent gulden gifft, hir scholde de Romsche
  7. hoff mede to vreden sin vnde sick genogen laten . Wart be=
  8. slaten thor tydt keysers Sigismundi, ock by desses keysers
  9. tyden, vp einen gemeinen Rykesdage to Nurenberch Ouerst
  10. hir wil de Pawest nicht an beswart de lande mit afflate
  11. schattet de gantzen christenheit Erlanget groth gelt van
  12. den Ertzebysschopen Ebbeten, Prawesten vor de confirmation
  13. also dat, dat Pawesteschdom nicht to erfullende steit nicht
  14. to sadigen mit golt vnde suluer
  15. Anno 1528 sin to Bremen de beiden Monnyke kloster
  16. togeslaten, to den Swarten vnde to den Grawen monniken
  17. vnde den monnyken wart gebaden by der stadt waninge
  18. dorch den Erbaren radt dat se sick entholden scholden erer
  19. vngodtliken Ceremonien, noch mysse noch getyde holden
  20. desgeliken worth do ock togeslaten de kercke Wilhadi
  21. vnde de kercken worden vul Schantzenkornen gelecht de
  22. me thor nodt bruken wolde vp allen vesten der Stadt
  23. Anno 1528 is to Bremen ein frey Schole angerichtet
  24. dorch den Erbaren Radt to den swarten menneken dat
  25. ein jder scholde dachlikes frey lectiones heren in der
  26. hebreischen grekeschen vnde latineschen sprake gelert
  27. wo werden, dar to worden de karckhoue to den beydenn
  28. monnyken Closteren mit huseren vnde boden bebuwet
  29. vnde geuen jarlikes stedegelt

jdt gerekent is by der tydt keysers Sigismundi vnde auergeslagenn, dat de summa sick vorleep auer de vyff mal hundert dusent ducaten welcker alle jar de Pawest intokamende hefft dar to noch mer ander herschopien, de dem haue to Rome mit der tydt angelamen sin, gelick de kercke to Auion, de ock jarlikes vele dusent gulden gifft, hir scholde de Romsche hoff mede to vreden sin vnde sick genogen laten . Wart beslaten thor tydt keysers Sigismundi, ock by desses keysers tyden, vp einen gemeinen Rykesdage to Nurenberch Ouerst hir wil de Pawest nicht an beswart de lande mit afflate schattet de gantzen christenheit Erlanget groth gelt van den Ertzebysschopen Ebbeten, Prawesten vor de confirmation also dat, dat Pawesteschdom nicht to erfullende steit nicht to sadigen mit golt vnde suluer Anno 1528 sin to Bremen de beiden Monnyke kloster togeslaten, to den Swarten vnde to den Grawen monniken vnde den monnyken wart gebaden by der stadt waninge dorch den Erbaren radt dat se sick entholden scholden erer vngodtliken Ceremonien, noch mysse noch getyde holden desgeliken worth do ock togeslaten de kercke Wilhadi vnde de kercken worden vul Schantzenkornen gelecht de me thor nodt bruken wolde vp allen vesten der Stadt Anno 1528 is to Bremen ein frey Schole angerichtet dorch den Erbaren Radt to den swarten menneken dat ein jder scholde dachlikes frey lectiones heren in der hebreischen grekeschen vnde latineschen sprake gelert wo werden, dar to worden de karckhoue to den beydenn monnyken Closteren mit huseren vnde boden bebuwet vnde geuen jarlikes stedegelt

Fol. 148r

Faksimile, Fol. 148r
  1. Anno 1528 hefft dat hus edder hoff van Burgundien vor
  2. arbeidet ein dapper krygesuolck, van rutheren vnde knechten
  3. wedder Hertoch Carolum van Gelleren, nemen mit gewalt
  4. wedder in Hasselt, vnde allent wat he jm Stichte van Utrecht
  5. jnne hadde, dar to de houetstadt Utrecht vnde de truwlosen
  6. borgers dar binnen, de Hertoch Carolum van Gelleren,
  7. mit sunderliker Practiken dar binnen gekregen, wedder eren
  8. heren Bysschop Hinrick ein Palsgraue vp den Ryn de worden
  9. mit dem swerde gerichtet vnde vp de tydt quam de Stadt
  10. Utrecht mit dem gantzen Stichte vnder den keyser de leth
  11. eine weldige borch in Utrecht leggen mit des keysers volck
  12. starck besettet vnde de Palsgraue warth vt dem Stychte
  13. gekofft Als nu dat Stycht van utrecht dorch de
  14. Burgundeschen erouert vnde ingenamen vnde ock de dre stede
  15. nomliken Deuenter Swolle Kampen vnder den keyser
  16. sick gegeuen vth hoger noet (. wente se nu auer xx jaren vele
  17. jammers mit den Hertogen van Gelleren gehat, dat he wol
  18. mach genomet werde des stychtes geysel vnde plage.) So sin
  19. de Burgundeschen fort gerucket inth forstendom van Gelleren
  20. makeden vele armer lude, erouerden jtlyke kleine stede
  21. vnde flecke, dat kostede den Burgundeschen vele tunnen goldes
  22. dar an wart ein frede gemaket de Forste to Gelleren Carolus
  23. erlangede sine stede wedder ock sin geschutte vnde wat iij aff
  24. gewunnen was mit solck einen vorbunde vnde vordrage he
  25. scholde frede mit dem Burgundeschen holden, vnde so he sunder
  26. eruen storue scholde na sinem dode sin forstendom vnder den
  27. keyser ant hoff van Burgundien kamen, ouerst solckes wolde
  28. Hertoch Carolus nicht holden noch vorsegeln rep jdt wedder
  29. mit sinen vorwantenn.
  30. Anno 1528 is Hertoch Hinrick van Brunswick, mit
  31. groter rustinge in Welschlandt getagen mit jtliken dusent
  32. rutheren vnde landesknechten vth beuel keyserliker Mayestat
  33. ouerst de meystedel siner Ruther vnde knecht sin vtgebleuen

Anno 1528 hefft dat hus edder hoff van Burgundien vor arbeidet ein dapper krygesuolck, van rutheren vnde knechten wedder Hertoch Carolum van Gelleren, nemen mit gewalt wedder in Hasselt, vnde allent wat he jm Stichte van Utrecht jnne hadde, dar to de houetstadt Utrecht vnde de truwlosen borgers dar binnen, de Hertoch Carolum van Gelleren, mit sunderliker Practiken dar binnen gekregen, wedder eren heren Bysschop Hinrick ein Palsgraue vp den Ryn de worden mit dem swerde gerichtet vnde vp de tydt quam de Stadt Utrecht mit dem gantzen Stichte vnder den keyser de leth eine weldige borch in Utrecht leggen mit des keysers volck starck besettet vnde de Palsgraue warth vt dem Stychte gekofft Als nu dat Stycht van utrecht dorch de Burgundeschen erouert vnde ingenamen vnde ock de dre stede nomliken Deuenter Swolle Kampen vnder den keyser sick gegeuen vth hoger noet (. wente se nu auer xx jaren vele jammers mit den Hertogen van Gelleren gehat, dat he wol mach genomet werde des stychtes geysel vnde plage.) So sin de Burgundeschen fort gerucket inth forstendom van Gelleren makeden vele armer lude, erouerden jtlyke kleine stede vnde flecke, dat kostede den Burgundeschen vele tunnen goldes dar an wart ein frede gemaket de Forste to Gelleren Carolus erlangede sine stede wedder ock sin geschutte vnde wat iij aff gewunnen was mit solck einen vorbunde vnde vordrage he scholde frede mit dem Burgundeschen holden, vnde so he sunder eruen storue scholde na sinem dode sin forstendom vnder den keyser ant hoff van Burgundien kamen, ouerst solckes wolde Hertoch Carolus nicht holden noch vorsegeln rep jdt wedder mit sinen vorwantenn. Anno 1528 is Hertoch Hinrick van Brunswick, mit groter rustinge in Welschlandt getagen mit jtliken dusent rutheren vnde landesknechten vth beuel keyserliker Mayestat ouerst de meystedel siner Ruther vnde knecht sin vtgebleuen

Fol. 148v

Faksimile, Fol. 148v
  1. dorch vorgyfft in Welschlandt gestoruen, wente alledinck
  2. was vorgyffet Hertoch Hinrick quam wedder to hus seer
  3. kranck mit weinich personen Graue Hinrick van Schomborch
  4. starff dar auer. Graue Eeryck tor Hoya worth wedder
  5. gesunt her Ascher van Kramme bleff vth in Welschlanth
  6. vnde sin frouwe starff ock van groter sorge drosenisse.
  7. Jn dessem suluen jaer Anno 1528 is Koninck Fran
  8. ciscus to Franckriken, mit sampt den Vinedigeren
  9. sostich dusent man starck, in dat koninckryke Neapolis
  10. getagen, vnde de houetstadt Neapoliam belecht, vnde de
  11. suluen to eroueren vnderstanden, ouerst dorch grote hytte
  12. jn den monte julio, is ein grot steruent int leger, dat
  13. vele dusent gestoruen also se van nothwegen mosten
  14. vpbreken vnde der stadt ock dem lande lucht geuen
  15. Anno 1529. Jn dessem Jar is Philippus Landt=
  16. Graue to Hessen by Passche dage in groter rustinge
  17. gewesen geneget vp jtlyke Bysschoppe to teen ouerst sin
  18. vornement wort gestillet dorch bede
  19. Jn dessem suluen jar Anno 1529 in den Pxnten
  20. is Wyldeshusen van dem Bysschop to Munster
  21. Frederick heimliken ingenamen vnde Torne, Porten,
  22. muren, welle daelgereten, de grauen gedyket, hagen
  23. knycke vmme de Stadt in der veste affhouwen in den
  24. grauen gestortet bedyket vnde slicht gemaket . vnde jtlike
  25. houetlude dar binnen mit dem swerde gerichtet

dorch vorgyfft in Welschlandt gestoruen, wente alledinck was vorgyffet Hertoch Hinrick quam wedder to hus seer kranck mit weinich personen Graue Hinrick van Schomborch starff dar auer. Graue Eeryck tor Hoya worth wedder gesunt her Ascher van Kramme bleff vth in Welschlanth vnde sin frouwe starff ock van groter sorge drosenisse. Jn dessem suluen jaer Anno 1528 is Koninck Fran ciscus to Franckriken, mit sampt den Vinedigeren sostich dusent man starck, in dat koninckryke Neapolis getagen, vnde de houetstadt Neapoliam belecht, vnde de suluen to eroueren vnderstanden, ouerst dorch grote hytte jn den monte julio, is ein grot steruent int leger, dat vele dusent gestoruen also se van nothwegen mosten vpbreken vnde der stadt ock dem lande lucht geuen Anno 1529. Jn dessem Jar is Philippus Landt= Graue to Hessen by Passche dage in groter rustinge gewesen geneget vp jtlyke Bysschoppe to teen ouerst sin vornement wort gestillet dorch bede Jn dessem suluen jar Anno 1529 in den Pxnten is Wyldeshusen van dem Bysschop to Munster Frederick heimliken ingenamen vnde Torne, Porten, muren, welle daelgereten, de grauen gedyket, hagen knycke vmme de Stadt in der veste affhouwen in den grauen gestortet bedyket vnde slicht gemaket . vnde jtlike houetlude dar binnen mit dem swerde gerichtet

Fol. 149r

Faksimile, Fol. 149r
  1. Vp de tydt wart to Wyldeshusen gefunden Roleff van
  2. Depholte, der Stadt Bremen vyent vmme des kumptheren
  3. willen wort geuangen vnde vencklick na der Kloppenborch
  4. geuort to rechte
  5. Jn dessem suluen jare Anno 1529 na middensommer is
  6. ein nye lopende kranckheit der minschen jlendes in dudeschlant
  7. gekamen, in korter tydt vele lande dorch gespassert de Swetsuke
  8. genomet darinne sin sees vele minsken . beuallen ock vele
  9. gestoruen, vnde er dat men der kranckheit kundich wart,
  10. sin wele minschen darinne vorsumet gesmorteth jtlike legen
  11. dar in dre stunde, jdtlike vj stunde jdtlyke xij jdtlyke xx
  12. vnde desse gruwelike kranckheit ginck mechtich auer dy ryken
  13. dar sin grote heren Bysschoppen, Prelaten, Grauen, Radtlude
  14. jnne gestoruen, nomlyken ein Graue van Depholte Frederick
  15. bremer Domdeke der kercken to Bremen, her Hinrick
  16. Goltsmit Radtman, dar to by xl borgere vnde borgerschen
  17. de hastige lop durde in den drudden dach mit der tydt wart
  18. men der kranckheit kundich
  19. Jm suluen jar Anno 1529 hebben de vornemelyken
  20. borgere to Bremen, vele myddel vnde handelinge vor
  21. genamen, mit bede vnde supplication an den Erbaren
  22. Radt dorch Doctor Johan van der Wyck Syndicum, vp
  23. dat ein Erbar Radt to Bremen by dem Doemcappittel
  24. erlangen mochte Cesseringe edder rouwinge der vngodtlyken
  25. Ceremonien, welcjer nch in der Doemkercken dachlicks
  26. geschegen in grote ergernisse, beide de to Bremen nemeden
  27. ock de van buten dar binnen quemen, wente jm suluen
  28. jar, quam to Bremen, Hertoch Ernst van Luneborch van
  29. Depholte, benachtede darsuluen to Bremen, als de horde
  30. dat de domesklocken geludt worden, vp einen fest dach

Vp de tydt wart to Wyldeshusen gefunden Roleff van Depholte, der Stadt Bremen vyent vmme des kumptheren willen wort geuangen vnde vencklick na der Kloppenborch geuort to rechte Jn dessem suluen jare Anno 1529 na middensommer is ein nye lopende kranckheit der minschen jlendes in dudeschlant gekamen, in korter tydt vele lande dorch gespassert de Swetsuke genomet darinne sin sees vele minsken . beuallen ock vele gestoruen, vnde er dat men der kranckheit kundich wart, sin wele minschen darinne vorsumet gesmorteth jtlike legen dar in dre stunde, jdtlike vj stunde jdtlyke xij jdtlyke xx vnde desse gruwelike kranckheit ginck mechtich auer dy ryken dar sin grote heren Bysschoppen, Prelaten, Grauen, Radtlude jnne gestoruen, nomlyken ein Graue van Depholte Frederick bremer Domdeke der kercken to Bremen, her Hinrick Goltsmit Radtman, dar to by xl borgere vnde borgerschen de hastige lop durde in den drudden dach mit der tydt wart men der kranckheit kundich Jm suluen jar Anno 1529 hebben de vornemelyken borgere to Bremen, vele myddel vnde handelinge vor genamen, mit bede vnde supplication an den Erbaren Radt dorch Doctor Johan van der Wyck Syndicum, vp dat ein Erbar Radt to Bremen by dem Doemcappittel erlangen mochte Cesseringe edder rouwinge der vngodtlyken Ceremonien, welcjer nch in der Doemkercken dachlicks geschegen in grote ergernisse, beide de to Bremen nemeden ock de van buten dar binnen quemen, wente jm suluen jar, quam to Bremen, Hertoch Ernst van Luneborch van Depholte, benachtede darsuluen to Bremen, als de horde dat de domesklocken geludt worden, vp einen fest dach

Fol. 149v

Faksimile, Fol. 149v
  1. Vorwunderde he sick seer, dat noch solcks dar geleden vnde
  2. gestadet wurde, Ouerst dat Doemcapittel helt de sake
  3. vp, mit den Ceremonien in erer Domkarcken, hen
  4. thom general frey Concilium, do wart de domkarcke den
  5. borgereren by pene vnde brocke vyff bremer marck vor=
  6. baden, nene papystische darinne to horen, noch mysse noch
  7. getyde vnde dergelyken hir auer worden vele borgers
  8. vnde jnwoners dorch den kemener beswart den broke
  9. to geuen alse vngehorsam
  10. Jn dessem suluen jar Anno 1529 wart vorgenamen
  11. dat Euangelische vorbundt dat sick erslick dorch schrifften
  12. vele forsten, heren Grauen stede der chrystliken religion
  13. saken haluen vorbunden, dat ein dem anderen wolde handt
  14. rekinge doen, mit liue vnde gude, wedder wreuel, gewalt
  15. vnrecht vnde auerfal der papisten, welcker anders nicht
  16. sochten den, de heilsamen ler des hilligen Euangelij
  17. Christi tho dempen vnde gantz vth to raden vnde der
  18. christen bloet to vorgeten. Derhaluen ein dach
  19. to Brunswick vortekent is worden, dar sick forstlyke
  20. rede ock vt den Euangelischen Steden gesanten, sick
  21. wolden vorsammelen, mit einander to spreken, wat
  22. ein fram gestalt de Buntenysse hebben scholde Ock van
  23. der taxe des geldes, dar ein jder scholde vp gesettet vnde
  24. getaxert werden, wor dat men dat gelt vorsamelen
  25. vnde leggen scholde in den noden dar toflucht to hebbenn
  26. vp to tasten Ruthere vnde knechte darmede besoldenn
  27. Vth der Stadt Bremenn wart dar hen gesant, de
  28. hochgelerde Doctor Johann van der Wyck Syndicus
  29. mit em Jacobus Louwe Secretarius, mit jtlyken
  30. Rades deners to perden Desse ouerst affgeuerdigen
  31. wordenn vnderwegenn van dem Bysschoppe to Bremen

Vorwunderde he sick seer, dat noch solcks dar geleden vnde gestadet wurde, Ouerst dat Doemcapittel helt de sake vp, mit den Ceremonien in erer Domkarcken, hen thom general frey Concilium, do wart de domkarcke den borgereren by pene vnde brocke vyff bremer marck vorbaden, nene papystische darinne to horen, noch mysse noch getyde vnde dergelyken hir auer worden vele borgers vnde jnwoners dorch den kemener beswart den broke to geuen alse vngehorsam Jn dessem suluen jar Anno 1529 wart vorgenamen dat Euangelische vorbundt dat sick erslick dorch schrifften vele forsten, heren Grauen stede der chrystliken religion saken haluen vorbunden, dat ein dem anderen wolde handt rekinge doen, mit liue vnde gude, wedder wreuel, gewalt vnrecht vnde auerfal der papisten, welcker anders nicht sochten den, de heilsamen ler des hilligen Euangelij Christi tho dempen vnde gantz vth to raden vnde der christen bloet to vorgeten. Derhaluen ein dach to Brunswick vortekent is worden, dar sick forstlyke rede ock vt den Euangelischen Steden gesanten, sick wolden vorsammelen, mit einander to spreken, wat ein fram gestalt de Buntenysse hebben scholde Ock van der taxe des geldes, dar ein jder scholde vp gesettet vnde getaxert werden, wor dat men dat gelt vorsamelen vnde leggen scholde in den noden dar toflucht to hebbenn vp to tasten Ruthere vnde knechte darmede besoldenn Vth der Stadt Bremenn wart dar hen gesant, de hochgelerde Doctor Johann van der Wyck Syndicus mit em Jacobus Louwe Secretarius, mit jtlyken Rades deners to perden Desse ouerst affgeuerdigen wordenn vnderwegenn van dem Bysschoppe to Bremen

Fol. 150r

Faksimile, Fol. 150r
  1. angegrepenn twischen dem Langwedel vnde Verdenn (. dem
  2. Bysschoppe vorspeet.) in Verden vencklick in eine herberge
  3. geuort, vthgetagen besocht als nu solcke tydinge to Bremen
  4. quam, is flux de Stadt to geslaten vnde de gantze meynte
  5. quam vp dat radt hus vor de wytheit, vnde dat Doemcapittel
  6. schickede vorth vth jtlike heren vt dem Doemcapittel, vnde de
  7. geuangen wordenn wedder loes, rychten ere werue vth dyth
  8. geschach vmme de tydt vnser leuen ffrouwenn geborth.
  9. Nicht lange hir na wart her Hinrick van Sulinck Raethman
  10. to Bremen, achter den Koelhouen vor Bremenn, van Hans
  11. Hoyer, an den auent, geuangen, sunder enige orsake, jnt houet
  12. gewundet, vp em pert geworpen, sine ogen togebunden, dorch
  13. den Kattentoren wech geuort jnt Sticht van Mynden na den
  14. Holwynckel, dar he vencklick sat hen na der hilligen dryer
  15. koninge dage, he wart vtgeborgenn dorch jtlike borgers vth
  16. Mynden Ouerst als Sulinck to Bremen quam wart he vam
  17. Erbaren Rade vencklick in den dwenger vor dem Osteren doer
  18. in eine Kamer gesettet, de noch in dessen hudigenn dach Sulinges
  19. kamer genomet wart Szulinck mit sinen borgen warth vam
  20. keyser gefryet vnde de Gele mit Hans Hoyer worden in
  21. de keyserliken acht gedan als apenbare Stratenschenders.
  22. Anno 1529 jm Chrystmane hefft de Turkische mechtige
  23. keyser Solimanus genant Hungerlanth mit gewalt wedder
  24. ingenamen dar na auerr de Dunouwe in Ostenryck vp de
  25. houetstadt Wyen getagen, de suluen starck belegert vnde
  26. ock vaken gestormet, se vnder grauen laten an jtlyken orden
  27. ouerst he moste dar endtlyken mit schaden vnde schanden affteen
  28. wente de vnse de Dudeschen hebben dorch sunderlyke godtlike
  29. gnade ock dorch Erlyke vnde rydderlyke dade den segenn
  30. wedder den Turck erlanget, wente de Palsgraue by

angegrepenn twischen dem Langwedel vnde Verdenn (. dem Bysschoppe vorspeet.) in Verden vencklick in eine herberge geuort, vthgetagen besocht als nu solcke tydinge to Bremen quam, is flux de Stadt to geslaten vnde de gantze meynte quam vp dat radt hus vor de wytheit, vnde dat Doemcapittel schickede vorth vth jtlike heren vt dem Doemcapittel, vnde de geuangen wordenn wedder loes, rychten ere werue vth dyth geschach vmme de tydt vnser leuen ffrouwenn geborth. Nicht lange hir na wart her Hinrick van Sulinck Raethman to Bremen, achter den Koelhouen vor Bremenn, van Hans Hoyer, an den auent, geuangen, sunder enige orsake, jnt houet gewundet, vp em pert geworpen, sine ogen togebunden, dorch den Kattentoren wech geuort jnt Sticht van Mynden na den Holwynckel, dar he vencklick sat hen na der hilligen dryer koninge dage, he wart vtgeborgenn dorch jtlike borgers vth Mynden Ouerst als Sulinck to Bremen quam wart he vam Erbaren Rade vencklick in den dwenger vor dem Osteren doer in eine Kamer gesettet, de noch in dessen hudigenn dach Sulinges kamer genomet wart Szulinck mit sinen borgen warth vam keyser gefryet vnde de Gele mit Hans Hoyer worden in de keyserliken acht gedan als apenbare Stratenschenders. Anno 1529 jm Chrystmane hefft de Turkische mechtige keyser Solimanus genant Hungerlanth mit gewalt wedder ingenamen dar na auerr de Dunouwe in Ostenryck vp de houetstadt Wyen getagen, de suluen starck belegert vnde ock vaken gestormet, se vnder grauen laten an jtlyken orden ouerst he moste dar endtlyken mit schaden vnde schanden affteen wente de vnse de Dudeschen hebben dorch sunderlyke godtlike gnade ock dorch Erlyke vnde rydderlyke dade den segenn wedder den Turck erlanget, wente de Palsgraue by

Fol. 150v

Faksimile, Fol. 150v
  1. dem Ryn welcker vam Ryke thom Houetmanne vor=
  2. ordent was. De hefft in der jle kriges volck to samende
  3. gebracht, dat kume dre dage in Wyen kamen was
  4. thonorenn er dat sick dar vor gelegert de Torcke mith
  5. hundert dusent vnde vertich dusent starck jtlyke weken
  6. belecht vnde hart gestormet ouerst de Eddele Forste
  7. Palsgraue Philippus welcker binnen Weyne als ein
  8. ouerste gewesenn hefft sick forstlick vnde truwe geholden
  9. vnde de Stadt Weyn rydderliken erholden vnde de
  10. Torck moste mit groten schanden vnde schadenn dar van
  11. affteen, wente de Torcke hefft vor Weyn auer de achtentich
  12. dusent man vorlarenn, de erslagen geschaten vnde vmb
  13. kamen sin, ock dorch groten hunger
  14. Ock sin in dessem jar Anno 1529 de keyser,
  15. Pawest, de Koninck van Franckrykenn vnde de
  16. Venedygeren mit ein ander vordragen. Vnde is ock
  17. Keyser Carolus 5 in dessen jar in Jtalien gtagen
  18. na der Stadt Benonien vmme de kronen vam Paweste
  19. Clemens to entfangenn als nu de Keyser harde by
  20. de Stadt gekamen is, so is he mit groter eer entfangen
  21. jngehabet, wente dem Keyser sin to mote geredenn
  22. 25 Cardinalen dar to de Stadt Bononia mit veer
  23. dusent man starck in guder rustinge to perde vnde to
  24. vote, na dem herlyken jntage is Keyser Carolus 5
  25. vor den Pawest Clemens gekamen, vp sine beyden
  26. kne vor den Pawest nedder geuallen vnde hefft des
  27. pawestes vote, hende vnde backen gekusset vnde
  28. gesecht Hylligeste vader ick erbede my als ein ge=
  29. horsam kint to juwer vederlyken hillicheit

dem Ryn welcker vam Ryke thom Houetmanne vorordent was. De hefft in der jle kriges volck to samende gebracht, dat kume dre dage in Wyen kamen was thonorenn er dat sick dar vor gelegert de Torcke mith hundert dusent vnde vertich dusent starck jtlyke weken belecht vnde hart gestormet ouerst de Eddele Forste Palsgraue Philippus welcker binnen Weyne als ein ouerste gewesenn hefft sick forstlick vnde truwe geholden vnde de Stadt Weyn rydderliken erholden vnde de Torck moste mit groten schanden vnde schadenn dar van affteen, wente de Torcke hefft vor Weyn auer de achtentich dusent man vorlarenn, de erslagen geschaten vnde vmb kamen sin, ock dorch groten hunger Ock sin in dessem jar Anno 1529 de keyser, Pawest, de Koninck van Franckrykenn vnde de Venedygeren mit ein ander vordragen. Vnde is ock Keyser Carolus 5 in dessen jar in Jtalien gtagen na der Stadt Benonien vmme de kronen vam Paweste Clemens to entfangenn als nu de Keyser harde by de Stadt gekamen is, so is he mit groter eer entfangen jngehabet, wente dem Keyser sin to mote geredenn 25 Cardinalen dar to de Stadt Bononia mit veer dusent man starck in guder rustinge to perde vnde to vote, na dem herlyken jntage is Keyser Carolus 5 vor den Pawest Clemens gekamen, vp sine beyden kne vor den Pawest nedder geuallen vnde hefft des pawestes vote, hende vnde backen gekusset vnde gesecht Hylligeste vader ick erbede my als ein gehorsam kint to juwer vederlyken hillicheit

Fol. 151r

Faksimile, Fol. 151r
  1. Anno Domini 1530 do de Erbaren Vorsichtigenn vnde
  2. Wolwysen heren als her Dannel van Buren 2 her
  3. Meymeren van Borkem 3 her Johan Trupe 4 vnde her
  4. Marten van Heyenborch, weren Borgermesters to Bremen
  5. vnde do he Marten Balleer, her Johan Sparenborch
  6. her Cordt kenkel, her Hinrick Vasmer her Andreas Lubberdes
  7. her Arent van holten, her Cordt Hemelinck her Alberth Louwe
  8. her Hinrick Tzyrenborch her Hinrick Pascheborch her Arenth
  9. Wytteloe her Johan Branth her Dirick Hoyers, her Hinrick
  10. Esyck her Eler Werenborch her Berenth Velthusen, her
  11. Johan Lundeman, her Jacob Tzyrenborch her Johan Houeman
  12. her Hinrick van Sulinge her Berenth Scharhar her Arenth
  13. van Boberth her Hermen groninck werden Radesmenne
  14. edder personen vnde do de hochgelerde Doctor Johan van der
  15. Wyck was Doctor vnde Syndicus des Rades to Bremen
  16. vnde do mester Martenvan Meydeborch vnde mester Jacob
  17. Louwe van Lubeck werden Secretarij vnde Heyne woltken
  18. was der Stadt Bremen vthryder, vnde Andreas van
  19. Lubbek de houetman.
  20. Vnde alse her Jacob Prawest, litentiatur in theologia
  21. was pastor to vnser leuen frouwen, vnde her Johan Zelst
  22. sin Coadiutor in vmme? Vnde do her Johan van Amsterdam
  23. was pastor edder predicante des godtlyken wordes to
  24. Sunte Marten, vnde her Ludolphus Stunneborch was
  25. sin medehulper jm Ampte des godtlyken wordes, vnde do
  26. her Luder Hosen was to Sunten Anscharius myt her Johan
  27. Pelten, dat hillige Euangeliuen predykende, Vnde alse
  28. her Marten Schutte, mit her Rotgerde to Sunten
  29. Steffen, weren denende jm Ampte des godtlyken wordes
  30. Vnde do her Gerth van Ossenbrugge was Pastor to sunte
  31. Reymer her Hermen kock pastor to Sunte Mychael
  32. To dersuluen tydt erhoff sick in der guden Stadt Bremen
  33. eine gruwelike twydracht, vproer vnenicheit vnder

Anno Domini 1530 do de Erbaren Vorsichtigenn vnde Wolwysen heren als her Dannel van Buren 2 her Meymeren van Borkem 3 her Johan Trupe 4 vnde her Marten van Heyenborch, weren Borgermesters to Bremen vnde do he Marten Balleer, her Johan Sparenborch her Cordt kenkel, her Hinrick Vasmer her Andreas Lubberdes her Arent van holten, her Cordt Hemelinck her Alberth Louwe her Hinrick Tzyrenborch her Hinrick Pascheborch her Arenth Wytteloe her Johan Branth her Dirick Hoyers, her Hinrick Esyck her Eler Werenborch her Berenth Velthusen, her Johan Lundeman, her Jacob Tzyrenborch her Johan Houeman her Hinrick van Sulinge her Berenth Scharhar her Arenth van Boberth her Hermen groninck werden Radesmenne edder personen vnde do de hochgelerde Doctor Johan van der Wyck was Doctor vnde Syndicus des Rades to Bremen vnde do mester Martenvan Meydeborch vnde mester Jacob Louwe van Lubeck werden Secretarij vnde Heyne woltken was der Stadt Bremen vthryder, vnde Andreas van Lubbek de houetman.

Vnde alse her Jacob Prawest, litentiatur in theologia was pastor to vnser leuen frouwen, vnde her Johan Zelst sin Coadiutor in vmme? Vnde do her Johan van Amsterdam was pastor edder predicante des godtlyken wordes to Sunte Marten, vnde her Ludolphus Stunneborch was sin medehulper jm Ampte des godtlyken wordes, vnde do her Luder Hosen was to Sunten Anscharius myt her Johan Pelten, dat hillige Euangeliuen predykende, Vnde alse her Marten Schutte, mit her Rotgerde to Sunten Steffen, weren denende jm Ampte des godtlyken wordes Vnde do her Gerth van Ossenbrugge was Pastor to sunte Reymer her Hermen kock pastor to Sunte Mychael

To dersuluen tydt erhoff sick in der guden Stadt Bremen eine gruwelike twydracht, vproer vnenicheit vnder

Fol. 151v

Faksimile, Fol. 151v
  1. den Borgeren der borgerweyde haluen vnde wart de
  2. vpror van dage to dage groter hen in dat drudde jar
  3. vnde venck an jm jare 1530 kort na dem paschen
  4. Dar stunden vp etlyke sectemakers de seyden er
  5. vnkruth manck dat gemene volck, maken der meynte
  6. wys, wo dat vele kempe vnde weyde lande, mit der
  7. tydt weren van der borgerweyde affgekamen, vnder
  8. der geystliken vnde wertlyken hende de wolden se
  9. wedder by de weyde hebben, vnde leten sick duncken
  10. dewyle de weyde worde genomet der borgerweyde, so
  11. scholden de buenlude vor der Stadt wanende ock de
  12. geystliken dar gans affbliuen, mit eren koyen vnde
  13. hebben do erlanget eine Copien, vthe deme original
  14. breue des Ertzenbysschops to Bremen Hartwici den
  15. borgeren to Bremen gegeuen jm jare M . C . vnd lix
  16. in welckeren breue apentlyken werth vtgedrucket der
  17. weyde grense allenthaluen wo wydt lanck bredt se sy
  18. wat dar to gegeuen vnde vmme gelt gekofft sy Ouerst
  19. de vnuorstendigen nochdemmale, de breff olt was hebben
  20. se den breff valschlyken vorstaen, na erem koppe vnde
  21. willen gedudet, vthgelecht. Vnde alse vorlouet
  22. was vam Erbaren rade vnde weydeheren, dat ein
  23. jewelick borger vth dem huse mochte ver melcke koye
  24. vnde vth dem boden keller twe koye darup driuen
  25. vnde men gueste gudt by vorluse des gudes Do rotten
  26. sick ein hupen Loser geste, leddychgengers by lx to
  27. gingen dechlykes vp de weyde, vnde wat se vunden
  28. van valen, perden, gustem quecke, dat schutten se
  29. alle, dreuent in de stadt in einen schuttekauen, vor
  30. sammelden sick in de knakenhouwer strate, leden beer
  31. vp, sopen flux, gelick jdt roffgudt were, vnde wol
  32. sin geschuttede gudt wolde wedder hebben de moste jdt
  33. vp dat dureste betalen van en kopen, Dar erhoff
  34. sick ein vnordentlick wesent vth vnde se kregen

den Borgeren der borgerweyde haluen vnde wart de vpror van dage to dage groter hen in dat drudde jar vnde venck an jm jare 1530 kort na dem paschen Dar stunden vp etlyke sectemakers de seyden er vnkruth manck dat gemene volck, maken der meynte wys, wo dat vele kempe vnde weyde lande, mit der tydt weren van der borgerweyde affgekamen, vnder der geystliken vnde wertlyken hende de wolden se wedder by de weyde hebben, vnde leten sick duncken dewyle de weyde worde genomet der borgerweyde, so scholden de buenlude vor der Stadt wanende ock de geystliken dar gans affbliuen, mit eren koyen vnde hebben do erlanget eine Copien, vthe deme original breue des Ertzenbysschops to Bremen Hartwici den borgeren to Bremen gegeuen jm jare M . C . vnd lix in welckeren breue apentlyken werth vtgedrucket der weyde grense allenthaluen wo wydt lanck bredt se sy wat dar to gegeuen vnde vmme gelt gekofft sy Ouerst de vnuorstendigen nochdemmale, de breff olt was hebben se den breff valschlyken vorstaen, na erem koppe vnde willen gedudet, vthgelecht. Vnde alse vorlouet was vam Erbaren rade vnde weydeheren, dat ein jewelick borger vth dem huse mochte ver melcke koye vnde vth dem boden keller twe koye darup driuen vnde men gueste gudt by vorluse des gudes Do rotten sick ein hupen Loser geste, leddychgengers by lx to gingen dechlykes vp de weyde, vnde wat se vunden van valen, perden, gustem quecke, dat schutten se alle, dreuent in de stadt in einen schuttekauen, vor sammelden sick in de knakenhouwer strate, leden beer vp, sopen flux, gelick jdt roffgudt were, vnde wol sin geschuttede gudt wolde wedder hebben de moste jdt vp dat dureste betalen van en kopen, Dar erhoff sick ein vnordentlick wesent vth vnde se kregen

Fol. 152r

Faksimile, Fol. 152r
  1. van her ###es groten byual, wedder eren Raeth wenthe se
  2. makeden der mente wys, dat vele kempe scholden thor borger
  3. weyde behorich sin, de scholden dar wedder by, schreuen an den
  4. Radt mit mysuorstande supplicatin, als volget
  5. Eine Supplicatio an den Rade
  6. Ersamen Vorsichtigen wysen heren, nochdemmale wy armen
  7. gemeynte vth nodt vnde aueruollinge dar to geenget vnde ge=
  8. drungen werden to klagende, Dat rede vorhen van vnsen
  9. vor rederen vor mannige jaren her vorklaget is, Alse do
  10. to der tydt, van nu vnde vor der tydt Er den vnse borgere
  11. jm morryen daelgetagen worden, so mannigen jn bremen
  12. noch wol bewrist is, dar to van langen jaren her in klage
  13. geholden vnde nocht. Darumme Ersamen heren, so saken
  14. wy vnse recht, na billicheit by jnwer Ersamheit, nach dem
  15. godt jnw vorordent hefft, vnse rychters to synde, weten ock
  16. dorch gades gnade, dat recht to vorschaffende, vnde
  17. dat ein jder van jnw vorplichtet is by vorluse siner seelen
  18. salicheit, angeseen dat gades recht ock vnse beswaren recht
  19. genochsam vormeldet, nicht antoseende personen, noch giffte
  20. edder gaue sunder den armen alse den ryken in sinem
  21. rechte to helpende So alse de richters dat vor gade bestaen
  22. willen welcker godt ock ein richter auer se vnde vns allen
  23. wert sin Erbaren heren se klage wy mit sampt den armen
  24. vnde eren geschrey dat doch godt gewyslick horet, vnde ane
  25. twyuel horende wert vnde offte gy jdt nicht wolden horen
  26. vnde jnw nicht to herten gaen laten, so werth jdt godt richten
  27. to siner tydt, nach deme wy jnwer Eerbarheit jnt hogeste
  28. vormanet hebben, So heue wy an klagende setten vnde
  29. seggen, dat vnse wedderdele alse de besytters der kempe

van her ###es groten byual, wedder eren Raeth wenthe se makeden der mente wys, dat vele kempe scholden thor borger weyde behorich sin, de scholden dar wedder by, schreuen an den Radt mit mysuorstande supplicatin, als volget Eine Supplicatio an den Rade Ersamen Vorsichtigen wysen heren, nochdemmale wy armen gemeynte vth nodt vnde aueruollinge dar to geenget vnde gedrungen werden to klagende, Dat rede vorhen van vnsen vor rederen vor mannige jaren her vorklaget is, Alse do to der tydt, van nu vnde vor der tydt Er den vnse borgere jm morryen daelgetagen worden, so mannigen jn bremen noch wol bewrist is, dar to van langen jaren her in klage geholden vnde nocht. Darumme Ersamen heren, so saken wy vnse recht, na billicheit by jnwer Ersamheit, nach dem godt jnw vorordent hefft, vnse rychters to synde, weten ock dorch gades gnade, dat recht to vorschaffende, vnde dat ein jder van jnw vorplichtet is by vorluse siner seelen salicheit, angeseen dat gades recht ock vnse beswaren recht genochsam vormeldet, nicht antoseende personen, noch giffte edder gaue sunder den armen alse den ryken in sinem rechte to helpende So alse de richters dat vor gade bestaen willen welcker godt ock ein richter auer se vnde vns allen wert sin Erbaren heren se klage wy mit sampt den armen vnde eren geschrey dat doch godt gewyslick horet, vnde ane twyuel horende wert vnde offte gy jdt nicht wolden horen vnde jnw nicht to herten gaen laten, so werth jdt godt richten to siner tydt, nach deme wy jnwer Eerbarheit jnt hogeste vormanet hebben, So heue wy an klagende setten vnde seggen, dat vnse wedderdele alse de besytters der kempe

Fol. 152v

Faksimile, Fol. 152v
  1. vnde grensen, geenget vnde gedrungen hebben, jdt
  2. sy den dat se na rechte vnde ock genochsamiger vor=
  3. segelinge na bringen vnde bewysen, se sin leyen
  4. edder papen offte wat standes se ock sin nemandes
  5. vthbescheden Alse jnt erste se vnse vor veders, auer
  6. vele hundert jaren mit rechte hebben jn gehat, vnde
  7. beseten de borgerweyde mit namen van den wedel
  8. wente des dorpes Vthbremen wente to den enden
  9. des dorpes Swachusen in de brede, mit dem kampe
  10. meyner di Stuten den de Ertzebisschop Hartwyrus
  11. dorch bede vnde beloninge vns vth gunst jm jare
  12. M . C . vnde lix auergeleuert priuilegert vnde
  13. bestediget, ock also dat alle de wylke vnde weyde
  14. siner gnade, edder siner brodere der kanoniken to
  15. Bremen, offte ock eines jderen de dussen orden
  16. edder enden jnbeslaten sin, so lange befrediget
  17. wente dat se dat gras gemeyet vnde gehouwet hebben
  18. to geborliker tydt, vnde den dar na scholen men der
  19. weyde vnde wysken jnt gemeyne bruken, vnde ein
  20. jtlick binnen Bremen darup weyden, welcke
  21. gerechticheit vns ock entagen is vnde affgedrungen
  22. Dar en bauen so hebben sick nu vele in vnse
  23. weyde gedrungen, vornemen ock de suluen kempe
  24. er egen to sinde dewyle se de suluen eyn tydtlanck
  25. in besyth vnde gebruck gehat hebben jo doch alle tyt
  26. van den vnsen in klage gehat, vorhapen vnde
  27. menen vnde sin des ock genslyken gewys ein Erbar
  28. Radt sy to rechte schuldich vnde plichtich den sulfftigen
  29. vptoleggen, Ere rechte, redelick vnde genochsame
  30. bewyss vor to bringende, de ock older sin den vnse
  31. bewyss vp de borgerweyde vnde dar to dat en edder
  32. den eren dat vorkofft edder gegeuen vmme eres

vnde grensen, geenget vnde gedrungen hebben, jdt sy den dat se na rechte vnde ock genochsamiger vorsegelinge na bringen vnde bewysen, se sin leyen edder papen offte wat standes se ock sin nemandes vthbescheden Alse jnt erste se vnse vor veders, auer vele hundert jaren mit rechte hebben jn gehat, vnde beseten de borgerweyde mit namen van den wedel wente des dorpes Vthbremen wente to den enden des dorpes Swachusen in de brede, mit dem kampe meyner di Stuten den de Ertzebisschop Hartwyrus dorch bede vnde beloninge vns vth gunst jm jare M . C . vnde lix auergeleuert priuilegert vnde bestediget, ock also dat alle de wylke vnde weyde siner gnade, edder siner brodere der kanoniken to Bremen, offte ock eines jderen de dussen orden edder enden jnbeslaten sin, so lange befrediget wente dat se dat gras gemeyet vnde gehouwet hebben to geborliker tydt, vnde den dar na scholen men der weyde vnde wysken jnt gemeyne bruken, vnde ein jtlick binnen Bremen darup weyden, welcke gerechticheit vns ock entagen is vnde affgedrungen Dar en bauen so hebben sick nu vele in vnse weyde gedrungen, vornemen ock de suluen kempe er egen to sinde dewyle se de suluen eyn tydtlanck in besyth vnde gebruck gehat hebben jo doch alle tyt van den vnsen in klage gehat, vorhapen vnde menen vnde sin des ock genslyken gewys ein Erbar Radt sy to rechte schuldich vnde plichtich den sulfftigen vptoleggen, Ere rechte, redelick vnde genochsame bewyss vor to bringende, de ock older sin den vnse bewyss vp de borgerweyde vnde dar to dat en edder den eren dat vorkofft edder gegeuen vmme eres

Fol. 153r

Faksimile, Fol. 153r
  1. vordenstes willen, den se der Stadt van Bremen mochten
  2. gedaen hebben, vnde so vam Erbaren Rade vnde gantzen
  3. gemente vorkofft edder vorgeuen sy se sin den geystlick
  4. edder wertlyck edder wat standes se syn, waer se des nicht den
  5. scholen se sick der kempe nicht mer kruden ock dar vor
  6. wandel vnde bothe doen der armen gemeynte der se so
  7. lange dat ere vorenthalden hebben jn deme so nicht en ge=
  8. schege, wil de noth dat vorderen de greffte der suluen
  9. kempe to . to dykende vnde slicht to makende, jo doch de bothe
  10. vnde wandel wil wy stellen to juwer Ersamen rechte
  11. erkentenisseBauen dat vorbeschreuen alle So klage wy
  12. dat erlyke gude lude dorch eren mothwillen, vnde egen
  13. gesochtes nuttes .(.to vordarff der suluen noch bliuende
  14. weyde.). dat landt to velen steden dorch gegrauen hebben
  15. dat water vp de weyde geleydet to vordarff der weyde, vnde
  16. den rechten fflote des waters wo vorgewesen is gestoppet
  17. vnde to gedyket, Ersamen vorsichtigen heren so is vnser
  18. vorbenompter demodige bede an juwe Ersamenheit, dat gy
  19. de samptlyke gebreke willen erkennen vnde ock to rechte an
  20. seen, vnde rechtes helpen, dat ock dat jenne vnse vorvedere
  21. vor langen jaren vorhen, rouwlick vnde fredesamlick in
  22. gebruck gehat hebben, wedderumme moge kamen in de
  23. possessien vp dat wy na willen des Ffleskes nicht vororsaket
  24. werden, solckes wo rede geblycket werden wedderumme
  25. anfangen, sunder dorch juwe rechtes behelpinge to eindracht
  26. vnde frede gedye, des wy vns genslick to juwe Ersamheit
  27. vorseen, vnde willen ock juwe Ersamenheit darumme
  28. hochlyken gebeden hebben, dat to aller tydt vordenen, myt
  29. vnsem vormoge gudtwillich gerne . Gade beualen
  30. Desse vnordentlyke supplication bringet genoch an den
  31. dach, wes geystes kinder de vprorschen sin vnde wat in

vordenstes willen, den se der Stadt van Bremen mochten gedaen hebben, vnde so vam Erbaren Rade vnde gantzen gemente vorkofft edder vorgeuen sy se sin den geystlick edder wertlyck edder wat standes se syn, waer se des nicht den scholen se sick der kempe nicht mer kruden ock dar vor wandel vnde bothe doen der armen gemeynte der se so lange dat ere vorenthalden hebben jn deme so nicht en geschege, wil de noth dat vorderen de greffte der suluen kempe to . to dykende vnde slicht to makende, jo doch de bothe vnde wandel wil wy stellen to juwer Ersamen rechte erkentenisseBauen dat vorbeschreuen alle So klage wy dat erlyke gude lude dorch eren mothwillen, vnde egen gesochtes nuttes .(.to vordarff der suluen noch bliuende weyde.). dat landt to velen steden dorch gegrauen hebben dat water vp de weyde geleydet to vordarff der weyde, vnde den rechten fflote des waters wo vorgewesen is gestoppet vnde to gedyket, Ersamen vorsichtigen heren so is vnser vorbenompter demodige bede an juwe Ersamenheit, dat gy de samptlyke gebreke willen erkennen vnde ock to rechte an seen, vnde rechtes helpen, dat ock dat jenne vnse vorvedere vor langen jaren vorhen, rouwlick vnde fredesamlick in gebruck gehat hebben, wedderumme moge kamen in de possessien vp dat wy na willen des Ffleskes nicht vororsaket werden, solckes wo rede geblycket werden wedderumme anfangen, sunder dorch juwe rechtes behelpinge to eindracht vnde frede gedye, des wy vns genslick to juwe Ersamheit vorseen, vnde willen ock juwe Ersamenheit darumme hochlyken gebeden hebben, dat to aller tydt vordenen, myt vnsem vormoge gudtwillich gerne . Gade beualen Desse vnordentlyke supplication bringet genoch an den dach, wes geystes kinder de vprorschen sin vnde wat in

Fol. 153v

Faksimile, Fol. 153v
  1. erem herten schulet, wente wes des herte vul is, des geit
  2. de munth vnde vedder auer, alle er wesent steit vp
  3. puchent vnde drouwent, vnde vnder deme schyne des
  4. rechte, den armen gemenen hupen to allen vproer
  5. vnde vngelucke to erweckende, vnde hebbent entlyken
  6. dar hen gebracht, dat ein Erbar Radt gedrungen is
  7. wedder an den pyler des radthuses, ock in den ver
  8. kerspelkerken, van den predyke stolen apentlyken
  9. affgelesen is worden, dat alle de jenne, de by vth
  10. Bremen, vnde an de borgerweyde grense, weyde,
  11. garden, houe, kollanth hedden, dat ein jder binnen
  12. negestuolgenden verteyn dagen, sin bowyss, sin
  13. segel vnde breue vpbringen, vnde de suluen lesen
  14. vnde seen laten, deme also geschach na eren willen,
  15. Ouerst de vproerschen, sint hir mede nicht gesadiget
  16. sunder wolden klarer vnde older bewyss hebben, wo
  17. de jennen anth lanth weren gekamen, de jdt vor
  18. twe edder dre hundert jaren, hadden vorkofft, vor
  19. geuen an der kerken denst gekeret, vnde solcker vm=
  20. bylliker handelinge, vproersche geswinde gescheffte
  21. nemen se vele vor, erweckeden dat sympel gemeine
  22. arme volck to allem vproer, also dat sick vp den dach
  23. Bartolomei apostoli in Sunten Anschariues kerken
  24. by groten hupen rotten mit trummen slande vnde
  25. vororden jtlyke trummenslegers dorch de straten to
  26. gande de gantzen meynte to samen to eschen vnde
  27. weren der meninge, dat se des dages vthwoldenn
  28. na der weyde vnde vp ein recht dyken, gelick se in
  29. der Supplication vormetentlick dreuuwen ouerst
  30. de vploep wart des dages gnedichlick gestillet vnde
  31. dael gelecht, dorch etlyke ledematen des Erbaren
  32. Rades, vnde frame borgers, de jnstendich beden
  33. dat se sick scholden to freden geuen, vnde de sake
  34. so hart mit egener gewalt nicht angrypen, sunder

erem herten schulet, wente wes des herte vul is, des geit de munth vnde vedder auer, alle er wesent steit vp puchent vnde drouwent, vnde vnder deme schyne des rechte, den armen gemenen hupen to allen vproer vnde vngelucke to erweckende, vnde hebbent entlyken dar hen gebracht, dat ein Erbar Radt gedrungen is wedder an den pyler des radthuses, ock in den ver kerspelkerken, van den predyke stolen apentlyken affgelesen is worden, dat alle de jenne, de by vth Bremen, vnde an de borgerweyde grense, weyde, garden, houe, kollanth hedden, dat ein jder binnen negestuolgenden verteyn dagen, sin bowyss, sin segel vnde breue vpbringen, vnde de suluen lesen vnde seen laten, deme also geschach na eren willen, Ouerst de vproerschen, sint hir mede nicht gesadiget sunder wolden klarer vnde older bewyss hebben, wo de jennen anth lanth weren gekamen, de jdt vor twe edder dre hundert jaren, hadden vorkofft, vor geuen an der kerken denst gekeret, vnde solcker vmbylliker handelinge, vproersche geswinde gescheffte nemen se vele vor, erweckeden dat sympel gemeine arme volck to allem vproer, also dat sick vp den dach Bartolomei apostoli in Sunten Anschariues kerken by groten hupen rotten mit trummen slande vnde vororden jtlyke trummenslegers dorch de straten to gande de gantzen meynte to samen to eschen vnde weren der meninge, dat se des dages vthwoldenn na der weyde vnde vp ein recht dyken, gelick se in der Supplication vormetentlick dreuuwen ouerst de vploep wart des dages gnedichlick gestillet vnde dael gelecht, dorch etlyke ledematen des Erbaren Rades, vnde frame borgers, de jnstendich beden dat se sick scholden to freden geuen, vnde de sake so hart mit egener gewalt nicht angrypen, sunder

Fol. 154r

Faksimile, Fol. 154r
  1. in der fruntschop, vnde to rechte, Vnde do worden . xvj .
  2. personen erwelet vth deme Rade, koepmanne, Ampten
  3. vnde gemeine, de de sake der borgerweyde jm rechten
  4. scholden angripen, vnde vor den Erbaren Rade to Bremen
  5. vorsoken jm rechte, vnde de Erwelden xvj personen
  6. gingen vp dat Rathus, van der tydt an den wynter auer
  7. in der weken twe edder dre mal, vnde der meynte worth helt
  8. Doctor Johan van der Wyck, des Raades Syndicus, vnde der
  9. wedderpart worth helt Mester Marten des Erbaren rades
  10. Secretarius, vnde de sake wort mit velen rechen, myddel
  11. vorsocht, ouerst vnfruchtbarlick, vnde wart de sake vam
  12. Rade vorwyset an vnpartielyke rychters vnde myddelers
  13. an nabur heren vnde stede, nomlyken, an de van Lubecke
  14. Hamborch Luneborch Stade vnde Buxstehude, ouerst her
  15. Ommes wolde hir nicht an, slogen vth alle godtlyke ordeninge
  16. myddel vnde geuen vor Eer weydebreff scholde er rychter
  17. sin.
  18. Ock was to Bremen vp de suluen tydt ein borger Hinrick
  19. Swancke genomet, by Sunte Jacobs kerken ein Olderman
  20. vnder den kopman, de wart vam Erbaren Rade vth
  21. der Stadt to ewigen tyden voruestet vmme siner vndaeth
  22. willen, he hadde nye ordeninge artykel schryfftlick eruatet,
  23. de dar weren wedderstrydende de olden loffliken beswaren
  24. schreuen rechte tafels vnde bokes Vnde Hinrick Swancke
  25. was ein gans hel jar, buten der Stadt Bremen vnde des
  26. Rades gebede vnde he reysede hir vnde dar, sende dat jar
  27. auer jn de Stadt an sine vr#ude vele breue, ock an den
  28. radt etlyke supplication begerde gnade dat he wedder in
  29. de stadt by dat sine kamen mochte, lauede grote dinge
  30. truwe vnde gehorsamheit, thom latesten na des kumptheren
  31. dode, is Swanck in groten vproer, wedder den Erbaren
  32. radt in de Stadt gehalet, ingedrungen, parfors

in der fruntschop, vnde to rechte, Vnde do worden . xvj . personen erwelet vth deme Rade, koepmanne, Ampten vnde gemeine, de de sake der borgerweyde jm rechten scholden angripen, vnde vor den Erbaren Rade to Bremen vorsoken jm rechte, vnde de Erwelden xvj personen gingen vp dat Rathus, van der tydt an den wynter auer in der weken twe edder dre mal, vnde der meynte worth helt Doctor Johan van der Wyck, des Raades Syndicus, vnde der wedderpart worth helt Mester Marten des Erbaren rades Secretarius, vnde de sake wort mit velen rechen, myddel vorsocht, ouerst vnfruchtbarlick, vnde wart de sake vam Rade vorwyset an vnpartielyke rychters vnde myddelers an nabur heren vnde stede, nomlyken, an de van Lubecke Hamborch Luneborch Stade vnde Buxstehude, ouerst her Ommes wolde hir nicht an, slogen vth alle godtlyke ordeninge myddel vnde geuen vor Eer weydebreff scholde er rychter sin. Ock was to Bremen vp de suluen tydt ein borger Hinrick Swancke genomet, by Sunte Jacobs kerken ein Olderman vnder den kopman, de wart vam Erbaren Rade vth der Stadt to ewigen tyden voruestet vmme siner vndaeth willen, he hadde nye ordeninge artykel schryfftlick eruatet, de dar weren wedderstrydende de olden loffliken beswaren schreuen rechte tafels vnde bokes Vnde Hinrick Swancke was ein gans hel jar, buten der Stadt Bremen vnde des Rades gebede vnde he reysede hir vnde dar, sende dat jar auer jn de Stadt an sine vr#ude vele breue, ock an den radt etlyke supplication begerde gnade dat he wedder in de stadt by dat sine kamen mochte, lauede grote dinge truwe vnde gehorsamheit, thom latesten na des kumptheren dode, is Swanck in groten vproer, wedder den Erbaren radt in de Stadt gehalet, ingedrungen, parfors

Fol. 154v

Faksimile, Fol. 154v
  1. vnde is van Gade Almechtich to hus gesocht mit
  2. swarer kranckheit vnde starff in der pestelentie to
  3. sinen gelucke sus were he anders gestoruen.
  4. Jtem jm suluen 1530 jare, vp den dach visitationis
  5. Marie des namyddages vor dem auende, erhoff sick
  6. ein gruwlick donner weder, mit weldygen regen
  7. hagel vnde starken winde dede groten dreplichen
  8. schaden an husen vynsteren, storte vele dusent bome
  9. sunderlick in der herschop tor Hoya, by nien kercken
  10. vnde jm Swaueringe wolde.

vnde is van Gade Almechtich to hus gesocht mit swarer kranckheit vnde starff in der pestelentie to sinen gelucke sus were he anders gestoruen. Jtem jm suluen 1530 jare, vp den dach visitationis Marie des namyddages vor dem auende, erhoff sick ein gruwlick donner weder, mit weldygen regen hagel vnde starken winde dede groten dreplichen schaden an husen vynsteren, storte vele dusent bome sunderlick in der herschop tor Hoya, by nien kercken vnde jm Swaueringe wolde.

Fol. 155r

Faksimile, Fol. 155r
  1. Anno domini 1531 Vorwandelinge des
  2. Rades to Bremen:
  3. Do ginck mit sinem Eede vth dem Rade de Ersame vnde
  4. vorsichtige her Johan Trupe Borgermeister to Bremen
  5. vmme sines liues kranckheit willen, vnde dat ginck
  6. mit groter swaerheit to, dat he vam Rade dar suluest
  7. vorlaten wart, dewile grot twydracht vproer vneinicheit
  8. to Bremen vorhanden was, vnde her Dyrick
  9. Hoyers wart wedder in Trupen stede tom Borgermeister
  10. gekoren, Jdt stunt vp de suluen tydt to Bremen leyder
  11. also, dat alle Borgermeisters vnde alle ledematen des
  12. rades leuer hadden affgedancket der stede vnde des tytels
  13. enthbaren welckere se vnfruchtbarliken beseten, gentzliken
  14. entleddiget vnde entslagen hedden, de wile der vnderdanen
  15. jnt gemeine dar nen gehorsamheit was Ouerst alse
  16. olde vorstendige menne bewogen se dar vele jnne so se sick
  17. der stede vnde Amptes entslagen hadden, vnde ein nie vprorsch
  18. regimente vpgestaen, dat sulue wolde nummer vor de guden
  19. Stadt gewest sin. Darumme dulden se sick, bleuen jm
  20. regimente mit groter sorge vnde arbeyde, vnde dar to
  21. jn varhe eres liues vnde gudes, wente de vproer nam
  22. to Bremen to wart starker vnde groter vnde wolden
  23. nene jnstition lyden
  24. Jtem jm suluen 31 jare euen achte dage vor der hemmel
  25. uart Christi auende, wart her Roleff van Barder
  26. wysch Kumpther to Bremen hertlyken gewarschuwet
  27. do he ginck in vnser leuen ffrouwen kerken binnen Bremen
  28. to deme sermone, dat he sick ein tydtlanck vth der stadt
  29. vorseen scholde, wente me fruchtede sick, dat des dages
  30. worde ein vplop, der borgeren binnen Bremen wedder
  31. em vpstaen, wente de borgere weren gans vorbyttert
  32. wedder em in velen stucken Thom ersten dat etlyke
  33. borgers vmme sinent willen geuangen wordenn

Anno domini 1531 Vorwandelinge des Rades to Bremen: Do ginck mit sinem Eede vth dem Rade de Ersame vnde vorsichtige her Johan Trupe Borgermeister to Bremen vmme sines liues kranckheit willen, vnde dat ginck mit groter swaerheit to, dat he vam Rade dar suluest vorlaten wart, dewile grot twydracht vproer vneinicheit to Bremen vorhanden was, vnde her Dyrick Hoyers wart wedder in Trupen stede tom Borgermeister gekoren, Jdt stunt vp de suluen tydt to Bremen leyder also, dat alle Borgermeisters vnde alle ledematen des rades leuer hadden affgedancket der stede vnde des tytels enthbaren welckere se vnfruchtbarliken beseten, gentzliken entleddiget vnde entslagen hedden, de wile der vnderdanen jnt gemeine dar nen gehorsamheit was Ouerst alse olde vorstendige menne bewogen se dar vele jnne so se sick der stede vnde Amptes entslagen hadden, vnde ein nie vprorsch regimente vpgestaen, dat sulue wolde nummer vor de guden Stadt gewest sin. Darumme dulden se sick, bleuen jm regimente mit groter sorge vnde arbeyde, vnde dar to jn varhe eres liues vnde gudes, wente de vproer nam to Bremen to wart starker vnde groter vnde wolden nene jnstition lyden Jtem jm suluen 31 jare euen achte dage vor der hemmel uart Christi auende, wart her Roleff van Barder wysch Kumpther to Bremen hertlyken gewarschuwet do he ginck in vnser leuen ffrouwen kerken binnen Bremen to deme sermone, dat he sick ein tydtlanck vth der stadt vorseen scholde, wente me fruchtede sick, dat des dages worde ein vplop, der borgeren binnen Bremen wedder em vpstaen, wente de borgere weren gans vorbyttert wedder em in velen stucken Thom ersten dat etlyke borgers vmme sinent willen geuangen wordenn

Fol. 155v

Faksimile, Fol. 155v
  1. worden vencklick wechgeuort jtem [2]aFußnote aÜber der Zeile. Arsten, Habenhusen,
  2. vnde ein del huse tom nyen lande vmme des kumpthe
  3. willen vorbrandt geplundert, vnde [3]bFußnote bÜber der Zeile. dat he sine
  4. tosange den borgeren gedaen van der Borgerweyde
  5. genochsam bewyss vp to bringen van sinen kempen
  6. an de weyde weren grensen nicht vnllenbrachte?
  7. dat logen se den kumptheren auer, des sick de
  8. kumpther Hoye beklagede De houede van den
  9. vproerschen mit erdichteden worden, makeden der
  10. meynte wyss, wo de kumphter vorsegelde breue
  11. by sick hebben scholde, vnde de suluen gelauet der
  12. meynte vptobringen, dar mede me de gudere van
  13. der vormeringe der borgerweyde .(. eres seggendes.)
  14. besprekende vorbydden vnde bekrefftigen kunde
  15. de nu de breue van kumptheren gefordert vnde
  16. nicht vpgebracht is her Ommes wedder den kumpt
  17. heren vorbyttert vnde was sines vnschuldigen dodes
  18. ein orsake, dat gade erbarme Des sint de borger
  19. in groter velheit, vp dat radthus vor den radt
  20. gegaen des suluen dages, weren dar des kumpt
  21. heren vorwachten, in egener personen antwort
  22. to geuen vp sine tosage. Do nu de gude kumpt
  23. herr suluest nicht vp dat radthus quam sick in der
  24. gude to entschuldigende, sunder dorch fruchten
  25. eines vplopes wedder eme so enthelt he sick in
  26. sinem haue . (.wente he merkede wol dat jtlike
  27. vprorsche vp em luren in den ogen wachteden.).
  28. vnde he sende sine moder vnde sine suster vp dat
  29. radthus, antohorende wat der borger meininge
  30. were so erhoff sick solck ein rumorsch vnstumich
  31. ropent, der borger vor dem Stole des Rades, wo
  32. se samptlick geneget thom kumptheren in sinen
  33. hoff to gande, vnde standes votes vor den Radt

worden vencklick wechgeuort jtem [2]aFußnote aÜber der Zeile. Arsten, Habenhusen, vnde ein del huse tom nyen lande vmme des kumpthe willen vorbrandt geplundert, vnde [3]bFußnote bÜber der Zeile. dat he sine tosange den borgeren gedaen van der Borgerweyde genochsam bewyss vp to bringen van sinen kempen an de weyde weren grensen nicht vnllenbrachte? dat logen se den kumptheren auer, des sick de kumpther Hoye beklagede De houede van den vproerschen mit erdichteden worden, makeden der meynte wyss, wo de kumphter vorsegelde breue by sick hebben scholde, vnde de suluen gelauet der meynte vptobringen, dar mede me de gudere van der vormeringe der borgerweyde .(. eres seggendes.) besprekende vorbydden vnde bekrefftigen kunde de nu de breue van kumptheren gefordert vnde nicht vpgebracht is her Ommes wedder den kumpt heren vorbyttert vnde was sines vnschuldigen dodes ein orsake, dat gade erbarme Des sint de borger in groter velheit, vp dat radthus vor den radt gegaen des suluen dages, weren dar des kumpt heren vorwachten, in egener personen antwort to geuen vp sine tosage. Do nu de gude kumpt herr suluest nicht vp dat radthus quam sick in der gude to entschuldigende, sunder dorch fruchten eines vplopes wedder eme so enthelt he sick in sinem haue . (.wente he merkede wol dat jtlike vprorsche vp em luren in den ogen wachteden.). vnde he sende sine moder vnde sine suster vp dat radthus, antohorende wat der borger meininge were so erhoff sick solck ein rumorsch vnstumich ropent, der borger vor dem Stole des Rades, wo se samptlick geneget thom kumptheren in sinen hoff to gande, vnde standes votes vor den Radt

  1. Über der Zeile.↩
  2. Über der Zeile.↩

Fol. 156r

Faksimile, Fol. 156r
  1. to halende Des is de Erbare Radt bewagen worden, beden
  2. de borgers hertlyken, dat solckes na bliue, de Radt wolde den
  3. kumptheren beschicken, dorch twe Radespersonen vnde den
  4. guden kumptheren in der gude vnderrichten, vnder des sint
  5. by grotem hupen vam Radthuse gelopen in ere huse, ere
  6. hellebarden spete, haluehaken, haken vnde roer flux in ere
  7. hende gegrepen, also in tornigen mode, na des kumpthers
  8. haue gelopen, mit vnstumigen geschrey, dat Osterdoer to
  9. geslaten, vnde begunnen tom kumptheren in to vallen,
  10. so is de gude her jlendes, sulff seuende vp sine kerken gestegen
  11. nam in der hast mit sick twe laden, dar sine breue vnde
  12. suluer warck jnne was, ock ein wenich vittalie,
  13. Do nu de kumpther vp der karken was, in grotem be=
  14. druck, vnde horde de boorgers ropen, de sick rotten, jm harnsche
  15. to samende vorgadderden by vele dusent to, des he sick vellichte
  16. nicht vorseen hedde, so dede he ein venster bauen an der arkener
  17. am dake na dem karckhaue vp, vnde sach bedroffliken de
  18. tornigen borgers an, vnde sloch sine beyden hende wyth van
  19. sick de borger an to sprekende, vellichte dat he se bydden wolde
  20. sin leuent mit den sinen to vorschonende, vnde sick in gnade
  21. in der borger hende to geuende, mit den sinen ###
  22. Ouerst des kumptheren sprekent mit den borgeren wart
  23. vorhindert dorch einen lamen hynckenden schroder, van
  24. gade getekent, de vel vorth dal, vp sine kne telde na den
  25. kumptheren, vnde vurde sin roer vnde schoet by den kumptheren
  26. in, makede also de vnsinnigen wach, Do merkede de
  27. gude her dat jdt vorlaren spyl was, vnde toch dat vinster
  28. na sick to, vnde gaff sick in gades gewalt
  29. Do vengen de vprorschen an de kerken to stormende des
  30. morgend van negen vren an hen to twen slegen na=
  31. myddage De Erbare Radt vorsochte vele myddel
  32. den kumptheren to redden, schickeden vt an de borgers eren
  33. Syndicum, Doctor Wyck, de beyden kemeners sampt
  34. mit deneren vp dat de vploep mochte gestyllet werdenn,
  35. de Radt ginck suluen vp de heyde begerde van denn,

to halende Des is de Erbare Radt bewagen worden, beden de borgers hertlyken, dat solckes na bliue, de Radt wolde den kumptheren beschicken, dorch twe Radespersonen vnde den guden kumptheren in der gude vnderrichten, vnder des sint by grotem hupen vam Radthuse gelopen in ere huse, ere hellebarden spete, haluehaken, haken vnde roer flux in ere hende gegrepen, also in tornigen mode, na des kumpthers haue gelopen, mit vnstumigen geschrey, dat Osterdoer to geslaten, vnde begunnen tom kumptheren in to vallen, so is de gude her jlendes, sulff seuende vp sine kerken gestegen nam in der hast mit sick twe laden, dar sine breue vnde suluer warck jnne was, ock ein wenich vittalie, Do nu de kumpther vp der karken was, in grotem bedruck, vnde horde de boorgers ropen, de sick rotten, jm harnsche to samende vorgadderden by vele dusent to, des he sick vellichte nicht vorseen hedde, so dede he ein venster bauen an der arkener am dake na dem karckhaue vp, vnde sach bedroffliken de tornigen borgers an, vnde sloch sine beyden hende wyth van sick de borger an to sprekende, vellichte dat he se bydden wolde sin leuent mit den sinen to vorschonende, vnde sick in gnade in der borger hende to geuende, mit den sinen ### Ouerst des kumptheren sprekent mit den borgeren wart vorhindert dorch einen lamen hynckenden schroder, van gade getekent, de vel vorth dal, vp sine kne telde na den kumptheren, vnde vurde sin roer vnde schoet by den kumptheren in, makede also de vnsinnigen wach, Do merkede de gude her dat jdt vorlaren spyl was, vnde toch dat vinster na sick to, vnde gaff sick in gades gewalt Do vengen de vprorschen an de kerken to stormende des morgend van negen vren an hen to twen slegen namyddage De Erbare Radt vorsochte vele myddel den kumptheren to redden, schickeden vt an de borgers eren Syndicum, Doctor Wyck, de beyden kemeners sampt mit deneren vp dat de vploep mochte gestyllet werdenn, de Radt ginck suluen vp de heyde begerde van denn,

Fol. 156v

Faksimile, Fol. 156v
  1. Borgeren dat sulcke sulffwalt na bleue, dat me den
  2. kumptheren vencklick neme, sin liff vnde gudt
  3. ffryste, dat me eme na keyserliken rechte, ordentliken
  4. anspreke jdt wolde anders numemermer gudt werden
  5. ouerst dith alle mochte leyder nicht helpen, de vproer
  6. nam de ouerhant, de Duuel ein morder vnde
  7. logener bless helsch vuer in den vprorschen, dreff
  8. gruwelike logen vnderr de meynte, wo etlyke borger
  9. vam kumptheren weren vmmegebracht, dorch
  10. schetent vnde mit stenen werpen van der kerken,
  11. lepen an den Radt klagen solcks mit logenafftigen
  12. worden, wo de borgers so jammerliken worden
  13. van erem vyende erworget vnde vmmegebracht,
  14. vnde alse den kumptheren mit den haken nicht
  15. aff hebben konden, hebben se dre grote stucke graues ge=
  16. schuttes by der twelff Apostelen kercken gestellet
  17. vnde schoten na den torme des hilligen geystes karken
  18. vnde schanferden den torne, wo noch hadyges dages
  19. ogenschyn, wente se menden de kumpther were dar
  20. jnne, de kumpther hadde gerne gnade gehat als
  21. me horen mochte dorch sin ropent, vnde dorch vt
  22. stekent siner hende, vnde der sinen de mit eme vp
  23. der jn in der hogesten nodt weren, ock dorch
  24. vthstrekent eines hodes, in ein teken dat se sick
  25. geuen wolden, Ouerst dar was leyder nene
  26. gnade, Sunder de vprorschen steken lange brede
  27. vnde ledderen to em henin by der arckener vellen
  28. to em vp de karken, vornemeliken Johan Kremer
  29. Arent Reddelsen Johan Grube ### dorch
  30. steken den framen kumptheren mit den sinen
  31. slogen se doeth Den kumptheren sulff voffte, sinen
  32. jungen van xvj edder xvij jaren leten se leuen
  33. vnde einen van den knechten de ginck mit den
  34. ersten van der kerken wolde in twen flasken

Borgeren dat sulcke sulffwalt na bleue, dat me den kumptheren vencklick neme, sin liff vnde gudt ffryste, dat me eme na keyserliken rechte, ordentliken anspreke jdt wolde anders numemermer gudt werden ouerst dith alle mochte leyder nicht helpen, de vproer nam de ouerhant, de Duuel ein morder vnde logener bless helsch vuer in den vprorschen, dreff gruwelike logen vnderr de meynte, wo etlyke borger vam kumptheren weren vmmegebracht, dorch schetent vnde mit stenen werpen van der kerken, lepen an den Radt klagen solcks mit logenafftigen worden, wo de borgers so jammerliken worden van erem vyende erworget vnde vmmegebracht, vnde alse den kumptheren mit den haken nicht aff hebben konden, hebben se dre grote stucke graues geschuttes by der twelff Apostelen kercken gestellet vnde schoten na den torme des hilligen geystes karken vnde schanferden den torne, wo noch hadyges dages ogenschyn, wente se menden de kumpther were dar jnne, de kumpther hadde gerne gnade gehat als me horen mochte dorch sin ropent, vnde dorch vt stekent siner hende, vnde der sinen de mit eme vp der jn in der hogesten nodt weren, ock dorch vthstrekent eines hodes, in ein teken dat se sick geuen wolden, Ouerst dar was leyder nene gnade, Sunder de vprorschen steken lange brede vnde ledderen to em henin by der arckener vellen to em vp de karken, vornemeliken Johan Kremer Arent Reddelsen Johan Grube ### dorch steken den framen kumptheren mit den sinen slogen se doeth Den kumptheren sulff voffte, sinen jungen van xvj edder xvij jaren leten se leuen vnde einen van den knechten de ginck mit den ersten van der kerken wolde in twen flasken

Fol. 157r

Faksimile, Fol. 157r
  1. beer vp de karcken halen, eer dat de vproerschen mit weldyger handt
  2. in den hoff breken, Ouerst dem knechte wart de wech vnder gaen,
  3. dat he nicht mit dem beere, by sinen heren kamen konde, de
  4. entquam wente sine tydt was noch nicht gekamen
  5. Do nu de Kumpther, sulff vyffte barmlyken geworget
  6. gemartert, do maken de doethslegers ein holl dorch dat dack
  7. na dem karckhaue, vnde worpen de doden lychammen her aff
  8. vp den karckhoff, vnde worden by einander den dach auer
  9. gelecht, me sede dat de Kumpther noch ein tydtlanck geleuet
  10. hadde wo wol gruwelick gewundet, vnde hoch her aff gesmeten
  11. Des volgenden dages, als vp den achten dach vor der
  12. hemmeluart vnses heren Jesu Christi, do wart de kumpther
  13. sulff derde begrauen, vp sinen karckhoff dar he vp geworpen
  14. was, by eme wort begrauen Johan Bolleman vnde ein
  15. ander siner knechte Frederick genant, De anderen beyden
  16. eine vp vnser leuen ffrouwen karckhoff, de ander Wilhadi
  17. Alse nu de blodt dorstyggen den guden kumptheren mit den
  18. sinen bermelyken hadden erworget, in sinen blode ein weinich
  19. sick gesadiget, so hebben se flux jm haue, alse dulle hunde
  20. gewotet, alle dinck vordelget to nichte gemaket, De vynstere
  21. allenthaluen vthgeslagen, kysten, schappe, kunter, laden
  22. kameren vp gebraken, dar vth genamen wat se dar vunden
  23. alle koren vp den luchten, mel vysch flesch, allen vorrath
  24. in de kaken, keller, hen genamen klein vnde groth, nichtes
  25. geschonet, vnde dat beer in den kelleren vthgedruncken
  26. des dar vele was, vnde dyth alle wedder des rades willen
  27. vnde gebodt. De bosheit hadde nu leyder de ouerhant
  28. Dar sint ouerrst vt godtlyker vorhenckenisse, gude borgers
  29. vnde denere des rades, in de kellere des seligen kumptheren
  30. gegaen, de tappen vt den kopen, vaten tunnen getagen

beer vp de karcken halen, eer dat de vproerschen mit weldyger handt in den hoff breken, Ouerst dem knechte wart de wech vnder gaen, dat he nicht mit dem beere, by sinen heren kamen konde, de entquam wente sine tydt was noch nicht gekamen Do nu de Kumpther, sulff vyffte barmlyken geworget gemartert, do maken de doethslegers ein holl dorch dat dack na dem karckhaue, vnde worpen de doden lychammen her aff vp den karckhoff, vnde worden by einander den dach auer gelecht, me sede dat de Kumpther noch ein tydtlanck geleuet hadde wo wol gruwelick gewundet, vnde hoch her aff gesmeten Des volgenden dages, als vp den achten dach vor der hemmeluart vnses heren Jesu Christi, do wart de kumpther sulff derde begrauen, vp sinen karckhoff dar he vp geworpen was, by eme wort begrauen Johan Bolleman vnde ein ander siner knechte Frederick genant, De anderen beyden eine vp vnser leuen ffrouwen karckhoff, de ander Wilhadi Alse nu de blodt dorstyggen den guden kumptheren mit den sinen bermelyken hadden erworget, in sinen blode ein weinich sick gesadiget, so hebben se flux jm haue, alse dulle hunde gewotet, alle dinck vordelget to nichte gemaket, De vynstere allenthaluen vthgeslagen, kysten, schappe, kunter, laden kameren vp gebraken, dar vth genamen wat se dar vunden alle koren vp den luchten, mel vysch flesch, allen vorrath in de kaken, keller, hen genamen klein vnde groth, nichtes geschonet, vnde dat beer in den kelleren vthgedruncken des dar vele was, vnde dyth alle wedder des rades willen vnde gebodt. De bosheit hadde nu leyder de ouerhant Dar sint ouerrst vt godtlyker vorhenckenisse, gude borgers vnde denere des rades, in de kellere des seligen kumptheren gegaen, de tappen vt den kopen, vaten tunnen getagen

Fol. 157v

Faksimile, Fol. 157v
  1. vnde dat beer lopen laten vp dat de blothunde
  2. nicht auerflodiht? druncken worden vnde dorch
  3. drunkenheit nicht mer jammers worde angerichtet
  4. gelick de vprorschen jm swelligende sick apenbar
  5. vorluden leten, ein part wolde to den papen jn
  6. de ander del, thom rade, de drudden to den predicanten
  7. gelick dar ock so inede vmmegaen, De Erbar
  8. Radt beschyckede de moetwilligen, dorch ledematen
  9. des rades, ock dorch ere dener, leten en anseggen
  10. dat ein jder scholde sick van dar, vth des kumpthern
  11. haue maken, holden handt vnde munt, vnde gan
  12. in sin hus, ouerst dar hebben se sick nicht an gekeret
  13. vnde hebben sick vntuchtich moetwillich gehat
  14. to des kumptheren moder, Suster vnde kockinne
  15. grote auerlast de nacht auer .(. de wyle de doden
  16. lychamme in der kercken legen.). grot beswarlick
  17. gewesen, se wolden freten supen, juchen, repen
  18. breken vp, sochten nemen enwech wat he auerquemen
  19. se hadden sick als dat dar nen tucht, erbarheit noch
  20. fruchten, noch recht noch straffe in der Stadt were
  21. Ouerst alse de dach anquam, schyckede de radt
  22. etlyke deners vt leten twe van den houetluden
  23. grypen, vnde in de venckenisse setten, dar wart
  24. by gevunden suluerwerck, dat se jm haue ge
  25. namen hadden, desse beyden handtdeders worden
  26. balde dar na dorch de vprorschen vtgedrouwet
  27. wente se wolden nemande vt den schoue getagen
  28. hebben scholden se dar ock al vmme steruen, dar
  29. schach ock vp de tydt to Bremen nen justicia na
  30. demmale de Ertzebysschop to Bremen in der acht
  31. keyserliker kamergerichte declareth was van
  32. des Closters wegen van Osterholte vnde mer
  33. anderen, Also dat de vaget nen richte moste sytten

vnde dat beer lopen laten vp dat de blothunde nicht auerflodiht? druncken worden vnde dorch drunkenheit nicht mer jammers worde angerichtet gelick de vprorschen jm swelligende sick apenbar vorluden leten, ein part wolde to den papen jn de ander del, thom rade, de drudden to den predicanten gelick dar ock so inede vmmegaen, De Erbar Radt beschyckede de moetwilligen, dorch ledematen des rades, ock dorch ere dener, leten en anseggen dat ein jder scholde sick van dar, vth des kumpthern haue maken, holden handt vnde munt, vnde gan in sin hus, ouerst dar hebben se sick nicht an gekeret vnde hebben sick vntuchtich moetwillich gehat to des kumptheren moder, Suster vnde kockinne grote auerlast de nacht auer .(. de wyle de doden lychamme in der kercken legen.). grot beswarlick gewesen, se wolden freten supen, juchen, repen breken vp, sochten nemen enwech wat he auerquemen se hadden sick als dat dar nen tucht, erbarheit noch fruchten, noch recht noch straffe in der Stadt were Ouerst alse de dach anquam, schyckede de radt etlyke deners vt leten twe van den houetluden grypen, vnde in de venckenisse setten, dar wart by gevunden suluerwerck, dat se jm haue ge namen hadden, desse beyden handtdeders worden balde dar na dorch de vprorschen vtgedrouwet wente se wolden nemande vt den schoue getagen hebben scholden se dar ock al vmme steruen, dar schach ock vp de tydt to Bremen nen justicia na demmale de Ertzebysschop to Bremen in der acht keyserliker kamergerichte declareth was van des Closters wegen van Osterholte vnde mer anderen, Also dat de vaget nen richte moste sytten

Fol. 158r

Faksimile, Fol. 158r
  1. so wil ein quat vnde vngelucke allene nicht sin
  2. jtem des suluen dages als vp den achten dach vor der
  3. hemmeluart Christi do rotten sick vp dat nye de meynheit
  4. by grotem hupen vp dem markede vnde domeshaue vnde
  5. gingen aff vnde to ock den kumptheren to begrauen mit
  6. den sinen, vnde de eine rep vmme den anderen, so balde
  7. de lychamme begrauen weren, so wolden se des ein ende
  8. hebben mit willen vnde volborde auergeuen, dar wolde
  9. anders nicht gudes vth entstaen, des is na des kumptheren
  10. begreffenisse, de gantze wytheit des rades, vp dat radthus
  11. to samen gekamen mit einander geradt slaget in grotem
  12. bedrucke, wat nuttes vnde best were, in solcker hogen nodt
  13. vnde varhe vor nemen wor dorch dat dorstyge vnde
  14. blodtgyrige arme mordesche volck mochte gestyllet werdenn
  15. vnde de radt schyckede an dat Doemcapyttel vnde nemen
  16. vor vnderhandelinge der borgerweyde haluen, vnde de radt
  17. erlangede vp de tydt vam Capyttel, dat me de kempe, wysche
  18. vnde weyde vnde saetlanth, de dar gerenseden an de borger
  19. weyde, vnde den heren jm Capyttel, vnde ock jtlyken
  20. den borgeren, vnde radtluden toquemen dat me de suluen
  21. scholde innemen, hen an de hempstrate edder graswech
  22. so lange dat de sake in der fruntschop edder to rechte worde
  23. vordragen . Do worden balde hir na xl menne
  24. vth der meynte gekaren, vt jtlyken kerspelde x personen
  25. allene in der sake der weyde to handelen, desse xl brachtent
  26. darhen dat de hele meynheit, nabuer by nabuer
  27. mosten in einer orden vthgaen, de weyde to beseende
  28. vnde alle dinck to bekundigende De vertich menne
  29. van der meynte gekaren worden vam rade vnde den ver
  30. kerspelden togelaten alleine in der sake der borgerweyde
  31. to handelende, vp dat dachlykes vmme vaer vnde vproer
  32. willen, de gantze menheit nicht tosamende queme vp
  33. dat nen nye vproer worde angerichtet, vnde scholden

so wil ein quat vnde vngelucke allene nicht sin jtem des suluen dages als vp den achten dach vor der hemmeluart Christi do rotten sick vp dat nye de meynheit by grotem hupen vp dem markede vnde domeshaue vnde gingen aff vnde to ock den kumptheren to begrauen mit den sinen, vnde de eine rep vmme den anderen, so balde de lychamme begrauen weren, so wolden se des ein ende hebben mit willen vnde volborde auergeuen, dar wolde anders nicht gudes vth entstaen, des is na des kumptheren begreffenisse, de gantze wytheit des rades, vp dat radthus to samen gekamen mit einander geradt slaget in grotem bedrucke, wat nuttes vnde best were, in solcker hogen nodt vnde varhe vor nemen wor dorch dat dorstyge vnde blodtgyrige arme mordesche volck mochte gestyllet werdenn vnde de radt schyckede an dat Doemcapyttel vnde nemen vor vnderhandelinge der borgerweyde haluen, vnde de radt erlangede vp de tydt vam Capyttel, dat me de kempe, wysche vnde weyde vnde saetlanth, de dar gerenseden an de borger weyde, vnde den heren jm Capyttel, vnde ock jtlyken den borgeren, vnde radtluden toquemen dat me de suluen scholde innemen, hen an de hempstrate edder graswech so lange dat de sake in der fruntschop edder to rechte worde vordragen . Do worden balde hir na xl menne vth der meynte gekaren, vt jtlyken kerspelde x personen allene in der sake der weyde to handelen, desse xl brachtent darhen dat de hele meynheit, nabuer by nabuer mosten in einer orden vthgaen, de weyde to beseende vnde alle dinck to bekundigende De vertich menne van der meynte gekaren worden vam rade vnde den ver kerspelden togelaten alleine in der sake der borgerweyde to handelende, vp dat dachlykes vmme vaer vnde vproer willen, de gantze menheit nicht tosamende queme vp dat nen nye vproer worde angerichtet, vnde scholden

Fol. 158v

Faksimile, Fol. 158v
  1. de xl menne, nicht lenger sin, beth de sake der weyde
  2. to rechte, edder in fruntschop vorlyket vnde gentzlichen
  3. vordragenn were . Ouerst de xl weren nene
  4. kynder des vredes, sochten nicht wat godtlick, redelick,
  5. byllick was, stunden na nenen vrede sunder na
  6. allem vproer, twydracht vnde na vnfrede, wente se
  7. brachtent in kort dar hen, dat de gantze meynheit
  8. to samende quam, vnde ein mal edder twe in einer
  9. orden vthgingen, na der borgerweyde, de grense der
  10. weyde to bekundigen, wo lanck wyth, bredt se sin
  11. scholde vnde Johan Doue vnde Wolberen
  12. Rulffes gingen alse houetlude vor an. Hinrick Vde
  13. ein herinck packer mit anderen losen gesten to
  14. Bremen, van osten vnde westen kortes jngekamen
  15. de steken de weyde vt gans wyydt lanck vnde bredt,
  16. en to Walle to, hir seden in vnpartielyke, dreplike
  17. olde bedagede lude, vth deme rade ock van borgeren
  18. de sick vorstunden vp den weydebreff, van den
  19. Bysschoppe Hartwico gegeuen, ouerst er kunschop
  20. erkentenisse, tuchenisse mochte hir nicht gelden,
  21. mit solcker gruwelyker vnsinnicheit vnde vnstu=
  22. micheit worden de bloetgyrigen na deme doetslage
  23. des kumptheren van gade geplaget, dat se noch na
  24. gade, noch na dem minschen vrageden, sunder mit
  25. des kumptheren reyse, wolden se .(.leyder.). alle dinck
  26. vtrychten
  27. De Stadt van Bremen, hadde den pryss vnde
  28. den roem, vor allen anderen Euangelyschen steden
  29. to der tydt, dat de van Bremen handelen mit
  30. aller byllickheit, redelicheit, vnde alle dinck mit
  31. reden, rechte boschedenheit, in groter gedult, vnde
  32. lanckmodicheit handelen vnde vtrichten, solcks

de xl menne, nicht lenger sin, beth de sake der weyde to rechte, edder in fruntschop vorlyket vnde gentzlichen vordragenn were . Ouerst de xl weren nene kynder des vredes, sochten nicht wat godtlick, redelick, byllick was, stunden na nenen vrede sunder na allem vproer, twydracht vnde na vnfrede, wente se brachtent in kort dar hen, dat de gantze meynheit to samende quam, vnde ein mal edder twe in einer orden vthgingen, na der borgerweyde, de grense der weyde to bekundigen, wo lanck wyth, bredt se sin scholde vnde Johan Doue vnde Wolberen Rulffes gingen alse houetlude vor an. Hinrick Vde ein herinck packer mit anderen losen gesten to Bremen, van osten vnde westen kortes jngekamen de steken de weyde vt gans wyydt lanck vnde bredt, en to Walle to, hir seden in vnpartielyke, dreplike olde bedagede lude, vth deme rade ock van borgeren de sick vorstunden vp den weydebreff, van den Bysschoppe Hartwico gegeuen, ouerst er kunschop erkentenisse, tuchenisse mochte hir nicht gelden, mit solcker gruwelyker vnsinnicheit vnde vnstumicheit worden de bloetgyrigen na deme doetslage des kumptheren van gade geplaget, dat se noch na gade, noch na dem minschen vrageden, sunder mit des kumptheren reyse, wolden se .(.leyder.). alle dinck vtrychten De Stadt van Bremen, hadde den pryss vnde den roem, vor allen anderen Euangelyschen steden to der tydt, dat de van Bremen handelen mit aller byllickheit, redelicheit, vnde alle dinck mit reden, rechte boschedenheit, in groter gedult, vnde lanckmodicheit handelen vnde vtrichten, solcks

Fol. 159r

Faksimile, Fol. 159r
  1. emen roem, prys loff, konde de Satan entlyken nicht
  2. lyden sunder seyde sin saeth dar manck, makede de lere
  3. de euangelij strynckende by den de dar buten werenn
  4. nicht jm Euangelio gegrundet.
  5. Jn dessem suluen 31 jare jm Sommer is de Erbare
  6. Cort van Barderwisch, des seligen kumptheren
  7. broder, dorch godtlyke gnade, vnde des framen forsten van
  8. Lunenborch Hertoch Ernste ein groth leffhebber, vnde myt
  9. sunderliken gnade vnde gunst der Stadt Bremen to
  10. gedaen, dorch sine fforstlyken myddel vnder handelinge vnde
  11. Grauen Johan van Depholte vor de Stadt Bremen mit
  12. der stadt, vorlykent, vorsonet, gans des dodtslages sines broders
  13. haluen, vorlykent, vorsonet sampt der gantzen fruntschop#
  14. also dat de stadt bremen Corde van Barderwisch to kerde van
  15. den doethslach vnde schaden sines broders des kumptheren
  16. dusent gulden, der moder vnde der suster, einen breff van
  17. vᶜ gulden, by den radt belecht vam kumptheren, dar to
  18. der suster an gelde vyfftich gulden vor er Clenodie jm
  19. haue hengenamen in dne vproer vorrucket vnde spoliert
  20. Also dat ein Erbar Radt, genoch hadde ein tydtlanck to
  21. schaffen, wedderumme to flyende, dat barmliken dorch
  22. de modtwilligen geschort, gestortet was, vnde de wile
  23. de xl vpgeworpen menne, sick wyder in velen dingen
  24. indrungen, bauen dat em vam rade vnde kerspelden
  25. was to gelaten, so sint se harde, van den predicanten, vam
  26. rade ock sus van dreplyken borgeren, angegrepenn
  27. dachlykes, vnde em hart dar jn gesecht erer vmbilliker
  28. handelinge haluen. Vnde dewile godtlose lude sint
  29. vorkerder art, laten sick nicht in der gude leren, straffen
  30. vnderrichten, sunder werden arger dorch godtlyke
  31. myddel vnderrichtinge.

emen roem, prys loff, konde de Satan entlyken nicht lyden sunder seyde sin saeth dar manck, makede de lere de euangelij strynckende by den de dar buten werenn nicht jm Euangelio gegrundet. Jn dessem suluen 31 jare jm Sommer is de Erbare Cort van Barderwisch, des seligen kumptheren broder, dorch godtlyke gnade, vnde des framen forsten van Lunenborch Hertoch Ernste ein groth leffhebber, vnde myt sunderliken gnade vnde gunst der Stadt Bremen to gedaen, dorch sine fforstlyken myddel vnder handelinge vnde Grauen Johan van Depholte vor de Stadt Bremen mit der stadt, vorlykent, vorsonet, gans des dodtslages sines broders haluen, vorlykent, sampt der gantzen fruntschop# also dat de stadt bremen Corde van Barderwisch to kerde van den doethslach vnde schaden sines broders des kumptheren dusent gulden, der moder vnde der suster, einen breff van vᶜ gulden, by den radt belecht vam kumptheren, dar to der suster an gelde vyfftich gulden vor er Clenodie jm haue hengenamen in dne vproer vorrucket vnde spoliert Also dat ein Erbar Radt, genoch hadde ein tydtlanck to schaffen, wedderumme to flyende, dat barmliken dorch de modtwilligen geschort, gestortet was, vnde de wile de xl vpgeworpen menne, sick wyder in velen dingen indrungen, bauen dat em vam rade vnde kerspelden was to gelaten, so sint se harde, van den predicanten, vam rade ock sus van dreplyken borgeren, angegrepenn dachlykes, vnde em hart dar jn gesecht erer vmbilliker handelinge haluen. Vnde dewile godtlose lude sint vorkerder art, laten sick nicht in der gude leren, straffen vnderrichten, sunder werden arger dorch godtlyke myddel vnderrichtinge.

Fol. 159v

Faksimile, Fol. 159v
  1. So sint de vertich auer ein gekamen, koren to
  2. sick vth jeweliken kerspelde noch vj personen
  3. vt den Olderluden Copman vnde ampten dat
  4. erer nu scholde sin lxiiij menne vp dat se dorch
  5. de xxiiij personen de se to sick gekoren, desche mer
  6. anseens, by dem rade, predicanten by dem Cappittel
  7. vnde sus der helen meynheit hebben woldenn
  8. Ouerst de xxiiij dreplyke personen van den
  9. xl gekaren, nemen sick der kesinge nicht an,
  10. wolden in erem vngodtlyken rade nicht gevunden
  11. werden, dewile er radt nicht godtlick was, vnde
  12. se na nener chrystliken ordeninge trachten sunder
  13. na allen losen leyder godt mothe jdt beteren.
  14. Jtem jm suluen yare 31 by Sunte Augustinus
  15. dage wart ein landts dach vorordent to
  16. Basdael jm stychte van Bremen, dar jtlike
  17. forsten, vnde forstlyke rede erschinen worden
  18. vnde mer ander gude frunde stychtes junckeren
  19. vthe steden rades personen, geystlike vnde wertlike
  20. prelaten, ock vth den vertygen de geschyckesten
  21. dar hen geuordert, vp dat me dar suluest de
  22. twystigen sake, twysken deme Erbaren rade
  23. vnde dem werdigen doem Cappittel vnde der
  24. meynte to Bremen, mochte vorlyken, scheden
  25. vordragen, in der fruntschop, Ouert jdt
  26. ginck mit den vertigen, als jdt geyt mit dem
  27. kreuethe, de wil al auer stuer to rugge
  28. Nu volget vam Landtdage to Basdael wat
  29. dar sy vorgestelt, dorch Hertoch Hinrick des

So sint de vertich auer ein gekamen, koren to sick vth jeweliken kerspelde noch vj personen vt den Olderluden Copman vnde ampten dat erer nu scholde sin lxiiij menne vp dat se dorch de xxiiij personen de se to sick gekoren, desche mer anseens, by dem rade, predicanten by dem Cappittel vnde sus der helen meynheit hebben woldenn Ouerst de xxiiij dreplyke personen van den xl gekaren, nemen sick der kesinge nicht an, wolden in erem vngodtlyken rade nicht gevunden werden, dewile er radt nicht godtlick was, vnde se na nener chrystliken ordeninge trachten sunder na allen losen leyder godt mothe jdt beteren. Jtem jm suluen yare 31 by Sunte Augustinus dage wart ein landts dach vorordent to Basdael jm stychte van Bremen, dar jtlike forsten, vnde forstlyke rede erschinen worden vnde mer ander gude frunde stychtes junckeren vthe steden rades personen, geystlike vnde wertlike prelaten, ock vth den vertygen de geschyckesten dar hen geuordert, vp dat me dar suluest de twystigen sake, twysken deme Erbaren rade vnde dem werdigen doem Cappittel vnde der meynte to Bremen, mochte vorlyken, scheden vordragen, in der fruntschop, Ouert jdt ginck mit den vertigen, als jdt geyt mit dem kreuethe, de wil al auer stuer to rugge Nu volget vam Landtdage to Basdael wat dar sy vorgestelt, dorch Hertoch Hinrick des

Fol. 160r

Faksimile, Fol. 160r
  1. jungen sine fforstlyke rede, van wegen der einicheit
  2. do to Bremen, als
  3. volget
  4. Anno 1531 Am Donnerdage na Agustien Ep.[LIGATUR NICHT AUFGELÖST]
  5. dat is ver dage na Bartholonei Aptist, wort den geschyckeden
  6. des Erbaren rades der Stadt Bremen Dorch dem
  7. dorchluchtigesten hochgeborne vorsten vnde heren Hertoch
  8. Hinrick van Brunswick vnde Luneborch den jungeren
  9. in egener personen vnde dar na dorch sine fforstlichen
  10. gnade Kantzeler Doctor Koninge, vnde Herborde van
  11. Mandeslo vorgeholden, wat maten den Hertogen van
  12. Brunswick jn siner fforstlyken gnade lande, vnde sus
  13. vp anderen orden, were vorgekamen, wo vngeschicket
  14. sick de Stadt van Bremen, jegen sines F. G. heren broder
  15. den Ertzenbysschoppe to Bremen geholden, dat ock der
  16. wegen, van etlyken groten fforsten vnde heren, dar ent
  17. jegens der Stadt vnde eren vnderdanen wol hedde mogen
  18. ein groth vnheil, vnde ein vnuowintlick schade bo jegent
  19. vnde togesaget werden, so verne de gedachte forste se
  20. dane vmme fredes willen, vnde vth fruntlyker gnediger
  21. toneginge so sin gnade to der Stadt Bremen vnde
  22. deme gantzen stychte van Bremen hadde, nicht geweret,
  23. edder vpgeholden were So hadde ock de forste vp dith mael
  24. so wol wo hir beuorne to menniger tydt, sick in egener
  25. personen, in styffte erfoget, vnde allen mogeliken flydt
  26. vortowenden, darmede twyschen siner F. G. broder
  27. vnde des stychtes ledematen, frede einicheit vnde gude
  28. reygeringe, gestyfftet vnde gefordert mocht werdenn
  29. So wolde sick also jo wedderummer geboren, dat sick
  30. de stadt Bremen ock geliker maten wo den anderen
  31. ledematen, siner gnade heren broder den Ertzenbysschop

jungen sine fforstlyke rede, van wegen der einicheit do to Bremen, als volget Anno 1531 Am Donnerdage na Agustien Ep.[LIGATUR NICHT AUFGELÖST] dat is ver dage na Bartholonei Aptist, wort den geschyckeden des Erbaren rades der Stadt Bremen Dorch dem dorchluchtigesten hochgeborne vorsten vnde heren Hertoch Hinrick van Brunswick vnde Luneborch den jungeren in egener personen vnde dar na dorch sine fforstlichen gnade Kantzeler Doctor Koninge, vnde Herborde van Mandeslo vorgeholden, wat maten den Hertogen van Brunswick jn siner fforstlyken gnade lande, vnde sus vp anderen orden, were vorgekamen, wo vngeschicket sick de Stadt van Bremen, jegen sines F. G. heren broder den Ertzenbysschoppe to Bremen geholden, dat ock der wegen, van etlyken groten fforsten vnde heren, dar ent jegens der Stadt vnde eren vnderdanen wol hedde mogen ein groth vnheil, vnde ein vnuowintlick schade bo jegent vnde togesaget werden, so verne de gedachte forste se dane vmme fredes willen, vnde vth fruntlyker gnediger toneginge so sin gnade to der Stadt Bremen vnde deme gantzen stychte van Bremen hadde, nicht geweret, edder vpgeholden were So hadde ock de forste vp dith mael so wol wo hir beuorne to menniger tydt, sick in egener personen, in styffte erfoget, vnde allen mogeliken flydt vortowenden, darmede twyschen siner F. G. broder vnde des stychtes ledematen, frede einicheit vnde gude reygeringe, gestyfftet vnde gefordert mocht werdenn So wolde sick also jo wedderummer geboren, dat sick de stadt Bremen ock geliker maten wo den anderen ledematen, siner gnade heren broder den Ertzenbysschop

Fol. 160v

Faksimile, Fol. 160v
  1. vnderdamchlick gehorsam, vnde fredesam helden
  2. Nu sy ouerst sin F. G. warhafftichlick borichtet
  3. wo de Stadt Bremen, to desser sommer tydt
  4. vnlanges scholde vnderstaen vele kempe vnde
  5. weyde, der geytlyken vnde ander wertlyken stande
  6. binnen vnde buten Bremen, vnerkantes rechten,
  7. entwendet vnde vorentholden hebben, wo wol se
  8. sick nu, na sodaner entwendinge vnde vorentholdinge
  9. scholen vp erkentenisse erbeden, dat sick jo na vor
  10. moge der rechten nicht geboren wolde, Alse einem
  11. dat sine to nemende, vnde dar na mit em dar
  12. vmme to rechte laten erkennen, so deme entjegens
  13. scholde byllick geholden werden, So wolde de
  14. Hertoge den Borgermesteren der Stadt Bremen vnde
  15. der Stadt to to bedenckende geuen, wen solckes vor
  16. keyserliker mayestat, egener personen Choerforsten
  17. vnde forsten, vnde K. M. Camergerichte re=
  18. gimente, vnde andere forsten, heren, stende
  19. des hilligen Romeschen rykes kamen worde
  20. dat sodane nicht mocht mit bestendigen grunde
  21. vorantwortet werden sunder na voringe aller
  22. rechten, reden vnde byllicheit, sick vor allen
  23. wil egen vnde geboren, den gennen de entsettet
  24. sin, vnde dat sine ane rechtes erkente vnde vor
  25. louinge, entweldiget, entwendet vnde vorentholden
  26. wedder vmme to geuende vnde to restituerende
  27. schuldich vnde plichtich sin Derwegen wolde ock
  28. sine gnade nicht weiniger gesonnen vnde begert
  29. hebben, siner F. G. gnediges gemote, moye
  30. arbeyt, vnde toneginge to der Stadt Bremenn
  31. vnde deme gantzen stychte gehat, to bewegende,
  32. vnde den na hir anders in to schickende dar

vnderdamchlick gehorsam, vnde fredesam helden Nu sy ouerst sin F. G. warhafftichlick borichtet wo de Stadt Bremen, to desser sommer tydt vnlanges scholde vnderstaen vele kempe vnde weyde, der geytlyken vnde ander wertlyken stande binnen vnde buten Bremen, vnerkantes rechten, entwendet vnde vorentholden hebben, wo wol se sick nu, na sodaner entwendinge vnde vorentholdinge scholen vp erkentenisse erbeden, dat sick jo na vor moge der rechten nicht geboren wolde, Alse einem dat sine to nemende, vnde dar na mit em dar vmme to rechte laten erkennen, so deme entjegens scholde byllick geholden werden, So wolde de Hertoge den Borgermesteren der Stadt Bremen vnde der Stadt to to bedenckende geuen, wen solckes vor keyserliker mayestat, egener personen Choerforsten vnde forsten, vnde K. M. Camergerichte regimente, vnde andere forsten, heren, stende des hilligen Romeschen rykes kamen worde dat sodane nicht mocht mit bestendigen grunde vorantwortet werden sunder na voringe aller rechten, reden vnde byllicheit, sick vor allen wil egen vnde geboren, den gennen de entsettet sin, vnde dat sine ane rechtes erkente vnde vor louinge, entweldiget, entwendet vnde vorentholden wedder vmme to geuende vnde to restituerende schuldich vnde plichtich sin Derwegen wolde ock sine gnade nicht weiniger gesonnen vnde begert hebben, siner F. G. gnediges gemote, moye arbeyt, vnde toneginge to der Stadt Bremenn vnde deme gantzen stychte gehat, to bewegende, vnde den na hir anders in to schickende dar

Fol. 161r

Faksimile, Fol. 161r
  1. mede den jennen, so berorder mathe vorkortet, dat oer
  2. wedderumme, fredesam to stellen edder sus drachlike
  3. vnderhandelinge, darinne mochten vorgenamen werden,
  4. Et hebben ock do de geschickeden des Cappittels den vorordenten
  5. des rades, in gudtlyker, fruntliker vnderredinge to
  6. erkennen geuen, wo en bewust, dat se vmme eindracht
  7. vnde fredes willen, na gegeuen, dat ein del der kempe
  8. to der borgerweyde angenamen, mit den boschede, wo
  9. se na lude segel vnde breue, mit rechte, der nicht to bekorende
  10. krudende, dat men als den drachliken vnderhandelinge
  11. dar auer lyden wolde, Nu erlangede me jdt, wo de
  12. meynheit to Bremen sick wider vnderstunde, de kempe
  13. sick to egende, scholde geneget sin, des se sick nicht hedden
  14. in nene wege vorseen, so beden se doch wes touoren beredet
  15. werde, dat, dat sulue mochte achter volget werden, wente
  16. vp so dans hadden se sick wente her to, klagendes entholden
  17. vnde weren ock noch to klagende nicht geneget, der
  18. vngetwyuelder touorsicht, wes also vorlaten, vnde ene
  19. van den geschickeden des rades togesecht dat so danes van
  20. ene wel geholden vnde vullenbracht vnde vullenstrecket
  21. worde Vp solcke mercklike vorgeuinge hebben de vertich
  22. gar nicht gegeuen, noch eer noch gelimpe betrachtet
  23. sunder bleuen vorstracket in eren vornement, vnde na,
  24. eren koppe alledinck vth torichten, se nement alle vor
  25. spot schymp, vnde de dinges mer an, se leten sick
  26. duncken, Er Radt, wille vornement, were dat alder
  27. besthe, dar wolden se by leuen vnde steruen, synken
  28. vnde fleten.
  29. Anno 1531 vmme den trent by alle gades hylligen#
  30. dage, do erschenen vor den Erbaren Radt der Stadt
  31. Bremen, de vertich menne, vnde beden den radt
  32. ein mal [edder]aFußnote aEinschub über der Zeile. twe, dat deme Doemcapittel vam Rade

mede den jennen, so berorder mathe vorkortet, dat oer wedderumme, fredesam to stellen edder sus drachlike vnderhandelinge, darinne mochten vorgenamen werden, Et hebben ock do de geschickeden des Cappittels den vorordenten des rades, in gudtlyker, fruntliker vnderredinge to erkennen geuen, wo en bewust, dat se vmme eindracht vnde fredes willen, na gegeuen, dat ein del der kempe to der borgerweyde angenamen, mit den boschede, wo se na lude segel vnde breue, mit rechte, der nicht to be krudende, dat men als den drachliken vnderhandelinge dar auer lyden wolde, Nu erlangede me jdt, wo de meynheit to Bremen sick wider vnderstunde, de kempe sick to egende, scholde geneget sin, des se sick nicht hedden in nene wege vorseen, so beden se doch wes touoren beredet werde, dat, dat sulue mochte achter volget werden, wente vp so dans hadden se sick wente her to, klagendes entholden vnde weren ock noch to klagende nicht geneget, der vngetwyuelder touorsicht, wes also vorlaten, vnde ene van den geschickeden des rades togesecht dat so danes van ene wel geholden vnde vullenbracht vnde vullenstrecket worde Vp solcke mercklike vorgeuinge hebben de vertich gar nicht gegeuen, noch eer noch gelimpe betrachtet sunder bleuen vorstracket in eren vornement, vnde na, eren koppe alledinck vth torichten, se nement alle vor spot schymp, vnde de dinges mer an, se leten sick duncken, Er Radt, wille vornement, were dat alder besthe, dar wolden se by leuen vnde steruen, synken vnde fleten. Anno 1531 vmme den trent by alle gades hylligen# dage, do erschenen vor den Erbaren Radt der Stadt Bremen, de vertich menne, vnde beden den radt ein mal [edder]aFußnote aEinschub über der Zeile. twe, dat deme Doemcapittel vam Rade

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 161v

Faksimile, Fol. 161v
  1. worde angesecht vp daz Rathus to erschinende, wente
  2. de vertich gekarne menne, hedden insunderheit wes
  3. mit dem Capittel to seggende, van der meynte wegen
  4. dar der meynte, vnde der Stadt van Bremen groth
  5. jnne gelegen were, De Erbar Radt begerde
  6. wo weten van den vertigen, wat doch er warff
  7. were an dat Doemcapittel, Ouerst dat sulue
  8. wolde nicht heruth, vnde quam ock nicht helle an
  9. den dach, eer dat Capittel vt Bremenn getagenn
  10. was, van fruchten wegen, eines vplopes wedder
  11. se, Alse nu de Radt sick des entschuldigede
  12. mit dem Doemcapittel vp dat Radthus to vorbaden
  13. so hebben de vertich, etlyke van den eren, by xvj personen
  14. an den senioren des Doemcapittels, alse nomlyken
  15. heren Segebaden Cluuer Prawest to Wyldes
  16. husen geschicket, van eme, in ernste mede bogert,
  17. ein Capittel mochte mit den ersten gelecht werden
  18. de vertich menne hedden wes wichtiges, mit den
  19. Capittel auer to sprekende, dar grote macht an
  20. lege De senior entschuldigede sick
  21. ouerst, mit deme Capittel to leggende, Dewile
  22. de Doemdeken her Dirick Vrese nicht to hur were
  23. solck ein boschedt vnschuldinge nemen de vertich
  24. nicht an, vnde spreken forslyken, se konen vnde
  25. wolden nicht, na dem Doemdeken teuen, dat
  26. Capittel moste tosamende kamen, dar lege macht
  27. anne, Alse nu de heren des Capittel jegenwardich
  28. weren, vnde vorwachteden der wertigen se an
  29. tohorende, so sin se mit solcker vnstumicheit, vor
  30. dat Capittel gekamen, mit vorschreckinge vnde
  31. horden drouw wordenn, dat, dat Doemcapittel
  32. van fruchten wegen vt der Stadt Bremen toch

worde angesecht vp daz Rathus to erschinende, wente de vertich gekarne menne, hedden insunderheit wes mit dem Capittel to seggende, van der meynte wegen dar der meynte, vnde der Stadt van Bremen groth jnne gelegen were, De Erbar Radt begerde wo weten van den vertigen, wat doch er warff were an dat Doemcapittel, Ouerst dat sulue wolde nicht heruth, vnde quam ock nicht helle an den dach, eer dat Capittel vt Bremenn getagenn was, van fruchten wegen, eines vplopes wedder se, Alse nu de Radt sick des entschuldigede mit dem Doemcapittel vp dat Radthus to vorbaden so hebben de vertich, etlyke van den eren, by xvj personen an den senioren des Doemcapittels, alse nomlyken heren Segebaden Cluuer Prawest to Wyldes husen geschicket, van eme, in ernste mede bogert, ein Capittel mochte mit den ersten gelecht werden de vertich menne hedden wes wichtiges, mit den Capittel auer to sprekende, dar grote macht an lege De senior entschuldigede sick ouerst, mit deme Capittel to leggende, Dewile de Doemdeken her Dirick Vrese nicht to hur were solck ein boschedt vnschuldinge nemen de vertich nicht an, vnde spreken forslyken, se konen vnde wolden nicht, na dem Doemdeken teuen, dat Capittel moste tosamende kamen, dar lege macht anne, Alse nu de heren des Capittel jegenwardich weren, vnde vorwachteden der wertigen se an tohorende, so sin se mit solcker vnstumicheit, vor dat Capittel gekamen, mit vorschreckinge vnde horden drouw wordenn, dat, dat Doemcapittel van fruchten wegen vt der Stadt Bremen toch

Fol. 162r

Faksimile, Fol. 162r
  1. des mandages vor Martini episcopi Anno 1531 vnde
  2. dat Capittel schreff wedder in de Stadt, de orsake eres
  3. vth tages, wo de vertich hadden dem Capittel stracks vor
  4. gestelt, grote vnredelyke dinge De vertich stellen deme
  5. Capittel vor, dat ein Capittel scholde vpbringen, vnde seen
  6. laten eer bowyss, segel vnde breue, vp de kempe vnde weyde
  7. landt, welcker se grensende hadden an de borgerweide, vnde
  8. wo dat Capittel scholde der armen meynte to Bremen dat
  9. eere volgen laten, mit guden willen, vnde in frutschop,
  10. vnde to ewigen tyden vorsegelen, vnde so deme nicht en geschege
  11. so were to fruchten, dat des kumptheren reyse dar vt worde
  12. volgen, Ock so quemen to hus de boeslude, vnde dat schepes
  13. volck by hupen, vnde dat jar auer nicht vele vordenet
  14. vnde so ein vploep sick wedder se erhoue, weer to fruchtenn
  15. dat se vmme seen wolden, wat malck in den kysten hedde
  16. Dat weren vnredelyke dinge vnde vorgeuinge an solcke Erbare
  17. menne, vnde vordenen hir mede de vertich, nenen danck
  18. noch by dem Rade, edder borgeren, noch by den schepes volcke,
  19. de laten sick apentlick vorluden, dat se solcke scholden by sick
  20. hebben de malckem scholden in de kysten sen dat scholde em
  21. hertlyken ledt sin. Do nu de vertich merkeden
  22. dat se wedder sick den radt hedden, ock de predikanten de
  23. Olderlude, jtem jnt gemene dat schepes volck, so bedachten
  24. se einen anderen radt, rotten sick, togen to sick wen se kunden,
  25. vnde kregen Swancken wedder in de Stadt, vnde beleueden
  26. sick to allen den, de van erer secten weren, ock vele de vt
  27. den klosteren gegaen weren, nicht vmme Jesus willen
  28. sunder vmme flescklyker freyheit willen, de vellen den
  29. vertygen by, vorwachteden groten trost by em, repen
  30. scholde wy nicht vor dat vnse sprekenn, wo wol se to
  31. Bremen nu werle gewesen edder dar jnne jchtes wes
  32. egens gehat, sunder, se sochten leyder, omnia communia

des mandages vor Martini episcopi Anno 1531 vnde dat Capittel schreff wedder in de Stadt, de orsake eres vth tages, wo de vertich hadden dem Capittel stracks vor gestelt, grote vnredelyke dinge De vertich stellen deme Capittel vor, dat ein Capittel scholde vpbringen, vnde seen laten eer bowyss, segel vnde breue, vp de kempe vnde weyde landt, welcker se grensende hadden an de borgerweide, vnde wo dat Capittel scholde der armen meynte to Bremen dat eere volgen laten, mit guden willen, vnde in frutschop, vnde to ewigen tyden vorsegelen, vnde so deme nicht en geschege so were to fruchten, dat des kumptheren reyse dar vt worde volgen, Ock so quemen to hus de boeslude, vnde dat schepes volck by hupen, vnde dat jar auer nicht vele vordenet vnde so ein vploep sick wedder se erhoue, weer to fruchtenn dat se vmme seen wolden, wat malck in den kysten hedde Dat weren vnredelyke dinge vnde vorgeuinge an solcke Erbare menne, vnde vordenen hir mede de vertich, nenen danck noch by dem Rade, edder borgeren, noch by den schepes volcke, de laten sick apentlick vorluden, dat se solcke scholden by sick hebben de malckem scholden in de kysten sen dat scholde em hertlyken ledt sin. Do nu de vertich merkeden dat se wedder sick den radt hedden, ock de predikanten de Olderlude, jtem jnt gemene dat schepes volck, so bedachten se einen anderen radt, rotten sick, togen to sick wen se kunden, vnde kregen Swancken wedder in de Stadt, vnde beleueden sick to allen den, de van erer secten weren, ock vele de vt den klosteren gegaen weren, nicht vmme Jesus willen sunder vmme flescklyker freyheit willen, de vellen den vertygen by, vorwachteden groten trost by em, repen scholde wy nicht vor dat vnse sprekenn, wo wol se to Bremen nu werle gewesen edder dar jnne jchtes wes egens gehat, sunder, se sochten leyder, omnia communia

Fol. 162v

Faksimile, Fol. 162v
Dat is alle dinck gemene, scholde de lose sin, ouerst
dar sint se entlyken auer to schanden worden, gelick
wo in velen anderen Steden hir vnde dar, vt
jtem Jequit
Anno 1531 wordt de dwenger vor der wesser brugge
gemaket, dar jdt nicht vele dochte, vnde der worth
jn korten tyden to raden so dat me ene grafft vmb de
vmme den dwenger lopen twisken den walle vnde
den dwenger dorch, ouerst jdt was nen radt, do
wart jdt vt der Stadt wedder to gedyket der orsake
haluen de wesser mochte den dwenger vnderlopen
vnde dar dorch wedder storten, hir na moge gy
des buwetes haluen vor der brugge wyder horen,
Anno 1531 des anderen dages nha jnuocauit
wort to Ossenbrugge gesaden, Mester Johann
de Muntemester to Bremen vnde Ossenbrugge c
[Rand: Dwenger hergetngen so dat de wesser scholde]

Dat is alle dinck gemene, scholde de lose sin, ouerst dar sint se entlyken auer to schanden worden, gelick wo in velen anderen Steden hir vnde dar, vt jtem Jequit Anno 1531 wordt de dwenger vor der wesser brugge gemaket, dar jdt nicht vele dochte, vnde der worth jn korten tyden to raden so dat me ene grafft vmb de vmme den dwenger lopen twisken den walle vnde den dwenger dorch, ouerst jdt was nen radt, do wart jdt vt der Stadt wedder to gedyket der orsake haluen de wesser mochte den dwenger vnderlopen vnde dar dorch wedder storten, hir na moge gy des buwetes haluen vor der brugge wyder horen, Anno 1531 des anderen dages nha jnuocauit wort to Ossenbrugge gesaden, Mester Johann de Muntemester to Bremen vnde Ossenbrugge c

[Rand: Dwenger hergetngen so dat de wesser scholde]

Fol. 163r

Faksimile, Fol. 163r
Jm jare Vnses heren Christi 1532, vp nyen jars dach
do her luder hals sine radtkost dede, hebben sick etlike
vp vnser leuen ffrouwen karckhaue gerottet, ein
vploep vnder der meynthe antorichtende, sint vp
vnser leuen ffrouwen [torne]aFußnote aEinschub über der Zeile. gestegen, de klocken geslagenn,
wolden des dages, de gantzen meynheit vp den
groten Domeshaue tosamende by einander bringenn
vp dat to den vertich gekarne mennen, noch vt jeweliken
kerspelde, scholden xvj menne gekaren werden, also dat
erer scholden in alle sin hundert vnde ver, de mit deme
rade, scholden dat gemeine beste soken vnde verstaen,
Ouerst des dages wart dar nicht vt, van framen borgeren
wart de vploep vorhindert, darumme dat de heren des
rades, scholden rouwliken in der radtkost by einander
bliuen, vnuorstort, Vnde nyen jars dach was do vp einen
mandach, Ouerst den vprorschen, wart de dach auer
seer lanck, vnde des volgenden dages makeden se sick fro
vp de bauen?, mit anbrekinge des dages, leten dat
klockenslan na bliuen, erlangende, einen trummensleger
den suluen vorde Hinrick Vde dorch de Stadt, dede eme
eine anweisinge, wor dat he vp de trummen slan scholde
in den straten vnde gassen, vnde ropen, dat ein jder
borger vnde jnwaner, scholde sick maken vp den Domeshoff
Do nu de meynte by x vren, by einander to hope gelopen
was, is Johan Doue ein goltsmyt her vor getreden
entdecket, worumme de meynheit dar tor stede geeschet
were, nomliken dat me wolde kesen to den vertich
mennen noch lxiiij, dat errer scholden to samende sin
hundert vnde veer, de scholden der meynte beste doen,
vnde nicht allene jn saken der borgerweyde, sunder in
stede der sorten, in groten wichtigen saken der stadt
angaen, mit dem Rade helpen raden, vnde wart ein
sedelken in den rinck geworpen, dar de namen jnne
Faksimile, Fol. 163r

Jm jare Vnses heren Christi 1532, vp nyen jars dach do her luder hals sine radtkost dede, hebben sick etlike vp vnser leuen ffrouwen karckhaue gerottet, ein vploep vnder der meynthe antorichtende, sint vp vnser leuen ffrouwen [torne]aFußnote aEinschub über der Zeile. gestegen, de klocken geslagenn, wolden des dages, de gantzen meynheit vp den groten Domeshaue tosamende by einander bringenn vp dat to den vertich gekarne mennen, noch vt jeweliken kerspelde, scholden xvj menne gekaren werden, also dat erer scholden in alle sin hundert vnde ver, de mit deme rade, scholden dat gemeine beste soken vnde verstaen, Ouerst des dages wart dar nicht vt, van framen borgeren wart de vploep vorhindert, darumme dat de heren des rades, scholden rouwliken in der radtkost by einander bliuen, vnuorstort, Vnde nyen jars dach was do vp einen mandach, Ouerst den vprorschen, wart de dach auer seer lanck, vnde des volgenden dages makeden se sick fro vp de bauen?, mit anbrekinge des dages, leten dat klockenslan na bliuen, erlangende, einen trummensleger den suluen vorde Hinrick Vde dorch de Stadt, dede eme eine anweisinge, wor dat he vp de trummen slan scholde in den straten vnde gassen, vnde ropen, dat ein jder borger vnde jnwaner, scholde sick maken vp den Domeshoff Do nu de meynte by x vren, by einander to hope gelopen was, is Johan Doue ein goltsmyt her vor getreden entdecket, worumme de meynheit dar tor stede geeschet were, nomliken dat me wolde kesen to den vertich mennen noch lxiiij, dat errer scholden to samende sin hundert vnde veer, de scholden der meynte beste doen, vnde nicht allene jn saken der borgerweyde, sunder in stede der sorten, in groten wichtigen saken der stadt angaen, mit dem Rade helpen raden, vnde wart ein sedelken in den rinck geworpen, dar de namen jnne

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 163v

Faksimile, Fol. 163v
  1. stunden geschreuen, der lxiiij de mit den xl, vnde
  2. deme Erbaren rade, der Stadt beste saken scholden
  3. desse kesinge boleuede deme Rade nicht, noch predicanten
  4. noch vorstendigen borgeren, wente dar weren mede
  5. de nicht geschicket tom regimente weren, konden
  6. sick suluen, noch erem huse vorstaen, wo scholden
  7. se den solcker gemeinte, vnde de besten de gekaren
  8. weren, nemen solck vnordentlyke vprorsche
  9. kesinge nicht mit willen an, sunder se worden
  10. dar geenget vnde gedwungen dorch de modt
  11. willigenn
  12. Hir volgen de namen der hundert vnde veer
  13. gekaren menne vth jewelyken kerspelde
  14. xxvj personen

stunden geschreuen, der lxiiij de mit den xl, vnde deme Erbaren rade, der Stadt beste saken scholden desse kesinge boleuede deme Rade nicht, noch predicanten noch vorstendigen borgeren, wente dar weren mede de nicht geschicket tom regimente weren, konden sick suluen, noch erem huse vorstaen, wo scholden se den solcker gemeinte, vnde de besten de gekaren weren, nemen solck vnordentlyke vprorsche kesinge nicht mit willen an, sunder se worden dar geenget vnde gedwungen dorch de modt willigenn Hir volgen de namen der hundert vnde veer gekaren menne vth jewelyken kerspelde xxvj personen

Fol. 164r

Faksimile, Fol. 164r
Jn Sunte Martens
Kerspelde:
Johan Doue de wortholder
Hermen Voge
Johann Boleken
Detleff Meyger
Johan Kordewacker
Dirick Kock
Johan Pycht
Cort Schorffman
Johann tor Haselenn
Cort Borgers
Johan Wachendorp
Harbert Hypstede
Dyrick de gude
Hinrick Beerman
Hermen Schroder
Clawes van Horne
Arp Schyldesort
Kersten Suerman?
Johan Radtlose
Johan van der Heyde
Berent van Herten
Cort Hylmers
Bolthe Rode
Hinrick Tegeler
Berenth Kusmelth
Luder Lursen
Jn vnser leuen Frouwen
Kerspelde:
Wulberen Rulues
Albert Grummer
Johan menger in der Langenstrate
Johan Reineken
Luder Wulfftangel
Johan Bothe
Hanschen Pape
Arent Dole
Cort Vsinck
Gotke van Ryge
Johan Ryquers
Hemren Wynckel by den osteren dor
Johan Luersen
Eggert Groteklawes
Luder Haruest
Frerick Krege
Albert de gude
Marten Blancke
Johan Holtdorpt
Albert Grashorne
Hermen Wynckel vp der tyuer
Thonies Habbe
Remeke Wachendorp
Hinrick Meyger
Hans Vedde
Pawel van Buckenn

Jn Sunte Martens Jn vnser leuen Frouwen Kerspelde: Kerspelde: Johan Doue de wortholder Wulberen Rulues Hermen Voge Albert Grummer Johann Boleken Johan menger in der Langenstrate Detleff Meyger Johan Reineken Johan Kordewacker Luder Wulfftangel Dirick Kock Johan Bothe Johan Pycht Hanschen Pape Cort Schorffman Arent Dole Johann tor Haselenn Cort Vsinck Cort Borgers Gotke van Ryge Johan Wachendorp Johan Ryquers Harbert Hypstede Hemren Wynckel by den osteren dor Dyrick de gude Johan Luersen Hinrick Beerman Eggert Groteklawes Hermen Schroder Luder Haruest Clawes van Horne Frerick Krege Arp Schyldesort Albert de gude Kersten Suerman? Marten Blancke Johan Radtlose Johan Holtdorpt Johan van der Heyde Albert Grashorne Berent van Herten Hermen Wynckel vp der tyuer Cort Hylmers Thonies Habbe Bolthe Rode Remeke Wachendorp Hinrick Tegeler Hinrick Meyger Berenth Kusmelth Hans Vedde Luder Lursen Pawel van Buckenn

Fol. 164v

Faksimile, Fol. 164v
Jn Sunten Anscharius
Kerspel:
Hinrick Swancke
Dirick Meyer
Johan Schroder
Hinrick Vde
Johan Dunnekoel
Rathke van Osten
Arenth Volmers
Gerth Stalman
Hinrick Sanders
Eylerth Bolcken
Lubbert Byleuelt
Hans Suerlanth
Hinrick Loethmers
Johan Rathe
Luder van Ancken
Kersten Knubel
Cort tor Kulen
Hinrick Wynckel
Schipper Jelies
Gert Schulte
Johan Schomaker
Augustinus de Kremer
Berenth Schenge
Arenth Ryppe
Dirick Frese
Gert Speckman
Jn Sunten Steffens
Kerspel:
Johan Kernemelck
Arent Reddelsen
Johan Kremer
Luder Pleskenn
Cort Oldenborch
Lamberth Tegeler
Eylert Smet
Cort Hoppe
Hermen Olrykes
Johan Wyltman
Hinrick Paedurenstycker
Mester Hans Stefens
Arp Pascheborch
Mathias van Staden
Hermen Steinkamp
Johan Honweken
Magnus van Houen
Hinrick Ruendael
Kersten Rouer
Johan Martens
Swer Swechusen
Dirick Wyse
Hermen Rademaker
Gerth Suerbyck
Johan Lampe der
hundert vnde veer
bade:

Jn Sunten Anscharius Jn Sunten Steffens Kerspel: Kerspel: Hinrick Swancke Johan Kernemelck Dirick Meyer Arent Reddelsen Johan Schroder Johan Kremer Hinrick Vde Luder Pleskenn Johan Dunnekoel Cort Oldenborch Rathke van Osten Lamberth Tegeler Arenth Volmers Eylert Smet Gerth Stalman Cort Hoppe Hinrick Sanders Hermen Olrykes Eylerth Bolcken Johan Wyltman Lubbert Byleuelt Hinrick Paedurenstycker Hans Suerlanth Mester Hans Stefens Hinrick Loethmers Arp Pascheborch Johan Rathe Mathias van Staden Luder van Ancken Hermen Steinkamp Kersten Knubel Johan Honweken Cort tor Kulen Magnus van Houen Hinrick Wynckel Hinrick Ruendael Schipper Jelies Kersten Rouer Gert Schulte Johan Martens Johan Schomaker Swer Swechusen Augustinus de Kremer Dirick Wyse Berenth Schenge Hermen Rademaker Arenth Ryppe Gerth Suerbyck Dirick Frese Gert Speckman

Johan Lampe der hundert vnde veer

bade:

Fol. 165r

Faksimile, Fol. 165r
  1. Anno 1532 des volgenden Mydtwekens na Nyen jars
  2. Dage is de hele wytheit des Erbaren Rades to Bremen
  3. to ix vren vor myddage, vp deme radthuse vorgaddert
  4. gewesen, dar to ock de gemenen borger, naber by naber
  5. vth bouel des erbaren Rades, dorch ere geswaren baden,
  6. vorbadet, Vnde do nu de groteste del der borgeren by ein
  7. ander weren, So hefft de Erbar, Vorsichtige her Marten
  8. van Heyenborch, wortholdende Borgermester, den borgeren
  9. mit langen worden vorgeholden, vthe wat bewechliken
  10. orsaken, se allenthaluen, aldar tor stede weren geuordert
  11. vnde insunderheit, wo de vertich menne to der borgerweyde
  12. sake gekaren, vor dem rade gewesen, des negesten vor
  13. gangen dages, vnde eine sedelen vorgebracht mit borichtinge
  14. wo de meynheit, na jnholde der sedelen, noch etlyke ander
  15. borger, to den gedachten vertigen, vth den ver kerspelden
  16. gekaren, so dat erer scholden to samende sin hundert vnde
  17. veer, de nu vorthmer in der borgerweyde sake, vnde
  18. mit dem rade, dat gemeine beste vart to settende, vnde
  19. in stede der sorten raden helpen scholden, jedoch dat ein
  20. radt, ein vnmechtich radt bliuen scholde, dar to scholden
  21. jtlyke breue by den Olderluden des kopmans sin, de
  22. en nodich weren, lesen to laten, dat de radt de suluen
  23. to sick vorderen laten, vnde de meinheit, solcker breue
  24. jnholt boricht mochten werden, Dewile deme Rade
  25. sodanes, wedder ere Stadt gewonte, wedder tafel vnde
  26. bock, so de raet vnde ein jder borger dat beswaren hadden
  27. dar statlyken by to bliuende, So hadde de radt de
  28. macht nicht by sick allene, dar jnne to bewilligende
  29. edder to flutende wo wol se doch gelick eren vor vederen
  30. jm rade wente her to der Stadt beste gefordert, vnde
  31. noch vordan alletyt geren doen wolden, dar mede de
  32. gude Stadt in guden regymente, by frede leffte vnde

Anno 1532 des volgenden Mydtwekens na Nyen jars Dage is de hele wytheit des Erbaren Rades to Bremen to ix vren vor myddage, vp deme radthuse vorgaddert gewesen, dar to ock de gemenen borger, naber by naber vth bouel des erbaren Rades, dorch ere geswaren baden, vorbadet, Vnde do nu de groteste del der borgeren by ein ander weren, So hefft de Erbar, Vorsichtige her Marten van Heyenborch, wortholdende Borgermester, den borgeren mit langen worden vorgeholden, vthe wat bewechliken orsaken, se allenthaluen, aldar tor stede weren geuordert vnde insunderheit, wo de vertich menne to der borgerweyde sake gekaren, vor dem rade gewesen, des negesten vor gangen dages, vnde eine sedelen vorgebracht mit borichtinge wo de meynheit, na jnholde der sedelen, noch etlyke ander borger, to den gedachten vertigen, vth den ver kerspelden gekaren, so dat erer scholden to samende sin hundert vnde veer, de nu vorthmer in der borgerweyde sake, vnde mit dem rade, dat gemeine beste vart to settende, vnde in stede der sorten raden helpen scholden, jedoch dat ein radt, ein vnmechtich radt bliuen scholde, dar to scholden jtlyke breue by den Olderluden des kopmans sin, de en nodich weren, lesen to laten, dat de radt de suluen to sick vorderen laten, vnde de meinheit, solcker breue jnholt boricht mochten werden, Dewile deme Rade sodanes, wedder ere Stadt gewonte, wedder tafel vnde bock, so de raet vnde ein jder borger dat beswaren hadden dar statlyken by to bliuende, So hadde de radt de macht nicht by sick allene, dar jnne to bewilligende edder to flutende wo wol se doch gelick eren vor vederen jm rade wente her to der Stadt beste gefordert, vnde noch vordan alletyt geren doen wolden, dar mede de gude Stadt in guden regymente, by frede leffte vnde

Fol. 165v

Faksimile, Fol. 165v
  1. emicheit mochte geholden werden, vnde de Rat sege
  2. wol vor gudt vnde nutte an, dat me de oldenn
  3. ordeninge, wo bethher to de radt mit den gemenen
  4. sorten, wente her to, der Stadt beste geuordert vnde
  5. gesocht, vordan so bliuen lethe, vnde so ja an einigen
  6. dele, wes nodich were to voranderende, dat me dat
  7. sulue vorneme, vnde darynne geraden, wo dat thom
  8. besten staen scholde, Sodanes wolde de Radt, den ge=
  9. menen borgeren to bedenckende geuen, vnde dat se
  10. darumme vnder einander, sick besprreken vnde berath=
  11. slagen, wes den oer gude radt vnde gude andacht sin
  12. worde, wer de radt erbadich, wo ock ein radt sick
  13. schuldich erkende, dat se geren dat beste dar to doen
  14. wolden, Darmede vorthmer .(.wo vorhen.). ein gudt
  15. borgerlick regimente, frede vnde eindracht, binnen
  16. der guden Stadt moge geholden werdenn.
  17. Jdt hedde ock de radt an de Olderlude geschicket,
  18. vnderredinge gehat, der breue haluen, so se by
  19. sick hebben scholdenn, de der meynte nodich weren
  20. to lesende, Darup hadden de Olderlude dem Rade
  21. wedderumme to antworde geuen, dat se etlyke
  22. breue, so vam Rade, vnde der meynte to truwer
  23. handt, by se gelecht, vele lange jar her in guder
  24. bewaringe gehadt, de se ock deme rade, wanner des
  25. Erbaren rades vnde der gantzen meynte wille were
  26. willich vnde erbodich to bringende vnde auer to geuende
  27. vnde gudt beschedt vnde andtwort to geuen, vp
  28. alle dar se vmme bespraken worden, so verne se
  29. vmbeuart eres lyues vor den radt erschinen mogen
  30. wente se weren van guden frunden gewarschuwet
  31. dat se vnder den meynen hupen nicht gan scholden
  32. des doch nenerley orsake, warumme dat se en

emicheit mochte geholden werden, vnde de Rat sege wol vor gudt vnde nutte an, dat me de oldenn ordeninge, wo bethher to de radt mit den gemenen sorten, wente her to, der Stadt beste geuordert vnde gesocht, vordan so bliuen lethe, vnde so ja an einigen dele, wes nodich were to voranderende, dat me dat sulue vorneme, vnde darynne geraden, wo dat thom besten staen scholde, Sodanes wolde de Radt, den gemenen borgeren to bedenckende geuen, vnde dat se darumme vnder einander, sick besprreken vnde berathslagen, wes den oer gude radt vnde gude andacht sin worde, wer de radt erbadich, wo ock ein radt sick schuldich erkende, dat se geren dat beste dar to doen wolden, Darmede vorthmer .(.wo vorhen.). ein gudt borgerlick regimente, frede vnde eindracht, binnen der guden Stadt moge geholden werdenn. Jdt hedde ock de radt an de Olderlude geschicket, vnderredinge gehat, der breue haluen, so se by sick hebben scholdenn, de der meynte nodich weren to lesende, Darup hadden de Olderlude dem Rade wedderumme to antworde geuen, dat se etlyke breue, so vam Rade, vnde der meynte to truwer handt, by se gelecht, vele lange jar her in guder bewaringe gehadt, de se ock deme rade, wanner des Erbaren rades vnde der gantzen meynte wille were willich vnde erbodich to bringende vnde auer to geuende vnde gudt beschedt vnde andtwort to geuen, vp alle dar se vmme bespraken worden, so verne se vmbeuart eres lyues vor den radt erschinen mogen wente se weren van guden frunden gewarschuwet dat se vnder den meynen hupen nicht gan scholden des doch nenerley orsake, warumme dat se en

Fol. 166r

Faksimile, Fol. 166r
  1. drouwen, bedencken kunden, den borgeren gegeuen, dewile
  2. se dat gemeine beste, vnde walstant der guden Stadt
  3. alletydt, nefens den Erbarenn Rade, vnde anderenn
  4. gemenen sorten gerne gesocht vnde vort gesettet heddenn
  5. wen nu der meynte, der gedachten breue vannoden to
  6. lesende, gelick ock den rade, vnde solcke borgerden, so wolde
  7. jdt sick jo geborenenn vnde egen, dar de Olderlude sick des
  8. vmbeswart, ertogen, deme rade auer to antworden so der
  9. Stadt dar anne gelegenn, Darup gingen de gemeinen
  10. borgere van dem Radthuse vp den groten Domeshoff, dar se
  11. sick boradtslageden, vnde de gedachten vertich menne, wedder
  12. to den rade schyckeden vnde seggen leten, jdt were noch der
  13. meynheit flytige bede na den radt, dat de radt de hundert
  14. vnde ver gekarenn, vnde in der Sedelken angetekent wolde
  15. to laten, dat gemene beste der Stadt vorderen helpenn
  16. De breue ouerst so de Olderlude by sick hedden, vnde de suluen
  17. lesen to laten, were onhe? to der tydt nicht gelegen, se wolden
  18. dat beresten laten, beth so lange dat de gekaren menne,
  19. vam Rade weren to gelatenn, vnde der meynte jnsunderheit
  20. stunde nicht lenger darmede to dulden, dat de Olderlude scholden
  21. lenger regerenn :(. Solcks kunde Swancke to wege
  22. bringen, de ein Olderman was.). quia omnis apostata
  23. persecutor est sui ordinis) vnde Doue sprack van der meynte
  24. wegenn, de hundert menne scholen jn der sorten stede vor=
  25. ordent werden, vnde se kunden wol lyden dat de mesteren
  26. van den ampten, mede hulpen raden in hogen saken
  27. der Stadt belangende, Ouerst de Olderlude, kunden vnde
  28. wolden se in nenen wege lyden, se konden nene twe
  29. heren to lyke hebben, Ock so hadden de Olderlude, so nicht
  30. gehandelt dat me se dulden konde, vnde mede thom
  31. regimente to staden, wo wol de meynte fredich were, dat
  32. se vnder den gemenen borgeren, alse frunde vnde nicht alse
  33. Olderlude hulpen dat mene beste mede vorderen, mit
  34. den menen manne.

drouwen, bedencken kunden, den borgeren gegeuen, dewile se dat gemeine beste, vnde walstant der guden Stadt alletydt, nefens den Erbarenn Rade, vnde anderenn gemenen sorten gerne gesocht vnde vort gesettet heddenn wen nu der meynte, der gedachten breue vannoden to lesende, gelick ock den rade, vnde solcke borgerden, so wolde jdt sick jo geborenenn vnde egen, dar de Olderlude sick des vmbeswart, ertogen, deme rade auer to antworden so der Stadt dar anne gelegenn, Darup gingen de gemeinen borgere van dem Radthuse vp den groten Domeshoff, dar se sick boradtslageden, vnde de gedachten vertich menne, wedder to den rade schyckeden vnde seggen leten, jdt were noch der meynheit flytige bede na den radt, dat de radt de hundert vnde ver gekarenn, vnde in der Sedelken angetekent wolde to laten, dat gemene beste der Stadt vorderen helpenn De breue ouerst so de Olderlude by sick hedden, vnde de suluen lesen to laten, were onhe? to der tydt nicht gelegen, se wolden dat beresten laten, beth so lange dat de gekaren menne, vam Rade weren to gelatenn, vnde der meynte jnsunderheit stunde nicht lenger darmede to dulden, dat de Olderlude scholden lenger regerenn :(. Solcks kunde Swancke to wege bringen, de ein Olderman was.). quia omnis apostata persecutor est sui ordinis) vnde Doue sprack van der meynte wegenn, de hundert menne scholen jn der sorten stede vorordent werden, vnde se kunden wol lyden dat de mesteren van den ampten, mede hulpen raden in hogen saken der Stadt belangende, Ouerst de Olderlude, kunden vnde wolden se in nenen wege lyden, se konden nene twe heren to lyke hebben, Ock so hadden de Olderlude, so nicht gehandelt dat me se dulden konde, vnde mede thom regimente to staden, wo wol de meynte fredich were, dat se vnder den gemenen borgeren, alse frunde vnde nicht alse Olderlude hulpen dat mene beste mede vorderen, mit den menen manne.

Fol. 166v

Faksimile, Fol. 166v
  1. Hir vp hefft de Borgermester den vertigen ein stucke
  2. vt dem boke vorlesen laten, des jnholdes, dat vnder
  3. anderen vordrachtennn twusken dem rade vnde der
  4. meynte, vorlangest, vpgerichtet, vnde eindrachtliken
  5. bewilliget wo Dat ein jder borger he were borger
  6. kopman amptman by sinen gewontlyken gerechticheiden
  7. vnuorhindert bliuen scholde, wen nu sodanes wedder
  8. de Olderlude worde vorgenamen .(. den einen to vor
  9. hogen den anderen to vornedderen .). dar wurde de
  10. kopman dorch vorachtet jdt were ock wedder dat
  11. vorgeschreuen stucke, dat jo de radt mit allen borgeren
  12. beswaren hadden to holdende, jdt were ock to besorgen
  13. dat sodanes deme gelick in tokamender tydt, jegens
  14. der Ampthe olde gerechticheit mochte gedyen, dar vt
  15. entlyken ein ewich hadt, vnfrede, vproer vneinicheit
  16. vnder den gemenen borgeren erwassen wurde, wo
  17. er in Hollant, dar ein jar huck vnde des anderen jars
  18. kabbelouw regert, to einen groten nadeel vnde vorderus
  19. der guden lande. Derwegen bogerde de radt
  20. van den vertygen dat se des rades bewach, der meynte
  21. wedderumme jnt beste vorholden wolden, vp dat se
  22. dat ock mede betrachten wolden, Alse nu de vertich
  23. des rades bewach an de meynte gedragen, vnde wedder
  24. vmme vor den radt gekamen, so hebben se gesecht dat
  25. se boschetlick antwort, vp so dane bewach hedden van
  26. der meynte nicht erlangen mogen, sunder dat
  27. noch wo vorhen der meynte boger wer, dat ein erbar
  28. radt sick nicht besweren wolde, de gekaren hundert
  29. vnde ver menne to to latende, wente se wusten de
  30. meynte dar nicht aff to bringen dar vp sick de
  31. radt beradde, vnde gaff den vertich wedder thom
  32. antwort, dar den de meynte de hundert vnde ver
  33. menne eindrechtigchlyken gekaren hadden, vnde vor

Hir vp hefft de Borgermester den vertigen ein stucke vt dem boke vorlesen laten, des jnholdes, dat vnder anderen vordrachtennn twusken dem rade vnde der meynte, vorlangest, vpgerichtet, vnde eindrachtliken bewilliget wo Dat ein jder he were borger kopman amptman by sinen gewontlyken gerechticheiden vnuorhindert bliuen scholde, wen nu sodanes wedder de Olderlude worde vorgenamen .(. den einen to vor hogen den anderen to vornedderen .). dar wurde de kopman dorch vorachtet jdt were ock wedder dat vorgeschreuen stucke, dat jo de radt mit allen borgeren beswaren hadden to holdende, jdt were ock to besorgen dat sodanes deme gelick in tokamender tydt, jegens der Ampthe olde gerechticheit mochte gedyen, dar vt entlyken ein ewich hadt, vnfrede, vproer vneinicheit vnder den gemenen borgeren erwassen wurde, wo er in Hollant, dar ein jar huck vnde des anderen jars kabbelouw regert, to einen groten nadeel vnde vorderus der guden lande. Derwegen bogerde de radt van den vertygen dat se des rades bewach, der meynte wedderumme jnt beste vorholden wolden, vp dat se dat ock mede betrachten wolden, Alse nu de vertich des rades bewach an de meynte gedragen, vnde wedder vmme vor den radt gekamen, so hebben se gesecht dat se boschetlick antwort, vp so dane bewach hedden van der meynte nicht erlangen mogen, sunder dat noch wo vorhen der meynte boger wer, dat ein erbar radt sick nicht besweren wolde, de gekaren hundert vnde ver menne to to latende, wente se wusten de meynte dar nicht aff to bringen dar vp sick de radt beradde, vnde gaff den vertich wedder thom antwort, dar den de meynte de hundert vnde ver menne eindrechtigchlyken gekaren hadden, vnde vor

Fol. 167r

Faksimile, Fol. 167r
  1. nutte vnde gudt ansegen, dat idt ock nicht wedder ere loff
  2. lyken beschreuen stadt were, wedder tafel vnde bock,
  3. so lete de radt sodane geschen, Ock so begerde de radt dat de
  4. vertich der meynte anseggen scholden, wo alhir tor stede, ein
  5. keyserlick Camerbade angekamen were, mit jtlyken
  6. mandaten, wedder de van Hamborch, vmme de kornefore
  7. vp der Elue, vnde wedder de Wurster, van wegenn
  8. der van Le, ock mit den Bremen auer jtlyke der Stadt
  9. wedderwerdigenn de vmme erer gewachtsamer daeth, in
  10. des keysers acht vorkundiget worden, alse Cort Gele,
  11. Johan Trybbe, Ropeke van Depholte vnde der gelyken, jegen
  12. welcke de rateh geuordert, dat se ere gewalt entholden mosten,
  13. dat dem Rade einen mercklyken penninge gekostet, wo dat
  14. sulue vt der Dortoren, eren aduocaten, jm keyserlyken
  15. kamer rychten schrifften, so vorhanden wol to vornemende
  16. were, de ock de radt were, auerbodich to lesen laten,
  17. Dewile den de suluige kamerbade, hir tor stede geuordert
  18. so daner keyserliker mandaten execution to donde, so bogerde
  19. de radt der meynheit solcks to vorwytlikende, vnde eren
  20. gude andacht vnde meninge wedder jntobringende, vp dat
  21. de Camerbade vp dat vorderlykeste mochte affgeuerdiget
  22. werdenn, Vp sodans gingen de vertich wedder to
  23. der meynte, vnde brochten wedder in, an den radt, dat de
  24. meynheit gantz hochliken deme rade bedanckeden, dat de radt
  25. ere bede mit to latinge der hundert vnde ver menne, ock vor
  26. de angewante flyte, jm keyserlyken kamergerichte, gemeltes
  27. mandats to erlangende, vnde beden vorder mit der execution
  28. vortofarende, mit erbedinge dat se dat sulffte vmme denn
  29. Erbaren radt, na allem vormoge mit siue vnde gude vordenen
  30. dar to ock mit lyff vnde gude by dem Rade jegen alle orhe
  31. wedderwerdigenn bliuen wolden, des scholde sick de radt
  32. gewislichenn to em vorseen
  33. Thom latestenn So were de meynte bogerende, dat de radt

nutte vnde gudt ansegen, dat idt ock nicht wedder ere loff lyken beschreuen stadt were, wedder tafel vnde bock, so lete de radt sodane geschen, Ock so begerde de radt dat de vertich der meynte anseggen scholden, wo alhir tor stede, ein keyserlick Camerbade angekamen were, mit jtlyken mandaten, wedder de van Hamborch, vmme de kornefore vp der Elue, vnde wedder de Wurster, van wegenn der van Le, ock mit den Bremen auer jtlyke der Stadt wedderwerdigenn de vmme erer gewachtsamer daeth, in des keysers acht vorkundiget worden, alse Cort Gele, Johan Trybbe, Ropeke van Depholte vnde der gelyken, jegen welcke de rateh geuordert, dat se ere gewalt entholden mosten, dat dem Rade einen mercklyken penninge gekostet, wo dat sulue vt der Dortoren, eren aduocaten, jm keyserlyken kamer rychten schrifften, so vorhanden wol to vornemende were, de ock de radt were, auerbodich to lesen laten, Dewile den de suluige kamerbade, hir tor stede geuordert so daner keyserliker mandaten execution to donde, so bogerde de radt der meynheit solcks to vorwytlikende, vnde eren gude andacht vnde meninge wedder jntobringende, vp dat de Camerbade vp dat vorderlykeste mochte affgeuerdiget werdenn, Vp sodans gingen de vertich wedder to der meynte, vnde brochten wedder in, an den radt, dat de meynheit gantz hochliken deme rade bedanckeden, dat de radt ere bede mit to latinge der hundert vnde ver menne, ock vor de angewante flyte, jm keyserlyken kamergerichte, gemeltes mandats to erlangende, vnde beden vorder mit der execution vortofarende, mit erbedinge dat se dat sulffte vmme denn Erbaren radt, na allem vormoge mit siue vnde gude vordenen dar to ock mit lyff vnde gude by dem Rade jegen alle orhe wedderwerdigenn bliuen wolden, des scholde sick de radt gewislichenn to em vorseen Thom latestenn So were de meynte bogerende, dat de radt

Fol. 167v

Faksimile, Fol. 167v
  1. de vngenn, van des Seligen kumptheren guder wegen,
  2. woldenn los geuen, Dar vp de radt anthworde, dat dem
  3. Rade solcks nicht to donde were, dewile de radt thom
  4. rechtenn geswaren, jdt were den dat de meynheit
  5. dem rade jn dem falle des eedes vorlaten wolde,
  6. Vnde als de vertich, solcks der meynte angesecht, hebben
  7. se den rade al solck ein anthwort wedder ingebracht,
  8. dat de hele meynte deme Rade vp dat mael, des edes
  9. vorleten, vnde beden de vangen los to geuende, der
  10. dre was, Also quam Barrabas wedder vp de vote.
  11. Anno 1532, vp der Hilligen drier Koninge dage
  12. sint de hundert vnde ver gekarne menne, vor denn
  13. radt gekamen, dar hefft Johann Doue er wordt
  14. holder van wegen erer aller, dat worth vor dem rade
  15. geholdenn, vnde entdecket, wo de hundert vnde veer
  16. menne dar tor Stede werenn, van der meynte gekaren
  17. vnde mit eren eden to gedrungen, ock van rade to
  18. gelaten, dat se dat meyne beste, scholden mit dem
  19. rade helpen vorsettenn, alse se dat vor gade vnde
  20. allen framen luden bekandt sin woldenn, dar se
  21. sick ock gerene na allem vormogenibeflytigen wolden
  22. vnde der meninge hedden se ock einen breff begrepen
  23. den sulfften bogerden se vam Rade to vorsegelenn
  24. Ouerst na kortem berade, sprack de Borgermester
  25. So als ein radt wente her to hedde des jo nen vor
  26. segelinge eres amptes haluen gehat dar vmme
  27. were en ock jo nene vorsegelinge, noch breue vann
  28. noden, derwegen bogerde de radt, se scholden sick
  29. darinne sadigen latenn dat se van der meynte
  30. gekaren werenn.

de vngenn, van des Seligen kumptheren guder wegen, woldenn los geuen, Dar vp de radt anthworde, dat dem Rade solcks nicht to donde were, dewile de radt thom rechtenn geswaren, jdt were den dat de meynheit dem rade jn dem falle des eedes vorlaten wolde, Vnde als de vertich, solcks der meynte angesecht, hebben se den rade al solck ein anthwort wedder ingebracht, dat de hele meynte deme Rade vp dat mael, des edes vorleten, vnde beden de vangen los to geuende, der dre was, Also quam Barrabas wedder vp de vote.

Anno 1532, vp der Hilligen drier Koninge dage sint de hundert vnde ver gekarne menne, vor denn radt gekamen, dar hefft Johann Doue er wordt holder van wegen erer aller, dat worth vor dem rade geholdenn, vnde entdecket, wo de hundert vnde veer menne dar tor Stede werenn, van der meynte gekaren vnde mit eren eden to gedrungen, ock van rade to gelaten, dat se dat meyne beste, scholden mit dem rade helpen vorsettenn, alse se dat vor gade vnde allen framen luden bekandt sin woldenn, dar se sick ock gerene na allem vormogenibeflytigen wolden vnde der meninge hedden se ock einen breff begrepen den sulfften bogerden se vam Rade to vorsegelenn Ouerst na kortem berade, sprack de Borgermester So als ein radt wente her to hedde des jo nen vor segelinge eres amptes haluen gehat dar vmme were en ock jo nene vorsegelinge, noch breue vann noden, derwegen bogerde de radt, se scholden sick darinne sadigen latenn dat se van der meynte gekaren werenn.

Fol. 168r

Faksimile, Fol. 168r
  1. Dar vp antworde de wortholder Johan Doue Nach deme
  2. de radt gehorsame borger hadde, deme rade geswaren, mit
  3. plychten vnde eden vorstrycket, so were dem rade nene
  4. vorsegelinge van noden, der haluen beden se dat ein radt
  5. vnbeswart, wolde den breff vorsegelen, Dar to ock des
  6. suluen dages, de wytheit vorbadenn lete, wente dar lege der
  7. meynte groth anne, vnde so ein radt nicht wolde den breff
  8. vorsegelenn, so mosten de hundert vnde ver gekaren, de gantzen
  9. meynheit tosamende kamen laten vp den Domeshoff, vp dat
  10. se sodanes bouel mochten frey vnde los werden enthauenn,
  11. vnde andere borger in ere stede gekaren, de in den hogenn
  12. dingen geschickeder weren, do nu de Radt merckede ere
  13. anslege, antworde de radt, dat de wytheit dessuluen dages
  14. vmme dre vren na myddage scholen dar to vorbadet werden,
  15. dat se vp de tydt wachten scholden, denn also geschach
  16. Am suluen dage is de wytheit to rade gegaen, vnde dem
  17. hunderden vnde ver wart van den Borgermeister angesecht
  18. dat se sick de weken auer, mit der vorsegelinge eres breues
  19. dulden wolden dewile de radt de jnkamende weken auer,
  20. genoch beswart were, dorch des Rades vorwandelinge, Ock
  21. van allen Ampten rekenschop to nemende, ock mit einer
  22. radtkost, als her Hinrick Starken, welkere alle na lude
  23. tafel vnde boke na eden vnde plichten moste geholden werden
  24. Ock so were jo so vele an der vorsegelinge eres breues so
  25. jlendes nicht gelegenn, derhaluen scholden se sick dulden
  26. vnde maken deme rade nen wyder moeyte, dat so entlyken
  27. mit groter swarheit is, van den hunderden vnde ver is
  28. bowilliget tydt gegeuen den rade achte dage als vp den
  29. achten dach trium regum.
  30. Jn Octaua trium regum, vp den achten dach der Koninge
  31. is to ix vren Johan Doue vor den radt gekamen, mit

Dar vp antworde de wortholder Johan Doue Nach deme de radt gehorsame borger hadde, deme rade geswaren, mit plychten vnde eden vorstrycket, so were dem rade nene vorsegelinge van noden, der haluen beden se dat ein radt vnbeswart, wolde den breff vorsegelen, Dar to ock des suluen dages, de wytheit vorbadenn lete, wente dar lege der meynte groth anne, vnde so ein radt nicht wolde den breff vorsegelenn, so mosten de hundert vnde ver gekaren, de gantzen meynheit tosamende kamen laten vp den Domeshoff, vp dat se sodanes bouel mochten frey vnde los werden enthauenn, vnde andere borger in ere stede gekaren, de in den hogenn dingen geschickeder weren, do nu de Radt merckede ere anslege, antworde de radt, dat de wytheit dessuluen dages vmme dre vren na myddage scholen dar to vorbadet werden, dat se vp de tydt wachten scholden, denn also geschach Am suluen dage is de wytheit to rade gegaen, vnde dem hunderden vnde ver wart van den Borgermeister angesecht dat se sick de weken auer, mit der vorsegelinge eres breues dulden wolden dewile de radt de jnkamende weken auer, genoch beswart were, dorch des Rades vorwandelinge, Ock van allen Ampten rekenschop to nemende, ock mit einer radtkost, als her Hinrick Starken, welkere alle na lude tafel vnde boke na eden vnde plichten moste geholden werden Ock so were jo so vele an der vorsegelinge eres breues so jlendes nicht gelegenn, derhaluen scholden se sick dulden vnde maken deme rade nen wyder moeyte, dat so entlyken mit groter swarheit is, van den hunderden vnde ver is bowilliget tydt gegeuen den rade achte dage als vp den achten dach trium regum. Jn Octaua trium regum, vp den achten dach der Koninge is to ix vren Johan Doue vor den radt gekamen, mit

Fol. 168v

Faksimile, Fol. 168v
  1. siner selschop, vnde bogerde, dat de breff mochte vorsegelt
  2. werden, na aller mather, alse he stunde vnde geschreuen
  3. were, dar vp de wortholdende Borgermester her
  4. Meymeren van Borcken van wegen der gantzen
  5. wytheit antworde mit velen vmmestendigen worden
  6. dat solcke vorsegelinge were wedder ere olden loffliken
  7. beswaren rechte vnde vordrachte, wedder tafel vnde
  8. bock, ock so were de breff nicht ordentlick gesettet,
  9. in velen stucken wol vannoden dat he corrigiert
  10. worde, jdt were ock in vorschenen jaren als
  11. Anno 1433 eine lofflyke vordrachte to Bremen vp
  12. gerichtet, vnde gemaket, van Forsten Heren prelaten
  13. steden vorsegelt, vam rade vnde gantze meynte
  14. mit eden vnde plychten vorstrycket, de by den
  15. Olderluden des kopman to truwer hant gelecht,
  16. so den desse nye breff der hundert vnde ver, vnde
  17. nye vorsegelinge, vast der olden entjegen were vnde
  18. sick nicht egen noch geborenn wolde, de einen vor
  19. segelinge wedder de anderen to donde, dat sy dem
  20. rade nicht to donde, wor jdt den yo de menheit so
  21. hebben wolde, so weren erer man xxiiij personen,
  22. so mosten se jdt gescheen laten, jo doch so scholde me
  23. en den olden vorsegelden breff vorlesen laten, vnde
  24. ock den nyen, dat se de myt fflyte lesen horenn,
  25. wo de suluen mit einander rymeden, vnde dar
  26. na des rades wider beswaringe horen, Ock stelde
  27. de Borgermeister den hunderden vor, wo de gude
  28. Stadt Bremen by eren tyden, dorch de lofflyken
  29. olden politien vnde ordinantie, gants mercklick
  30. vortgesettet, gebetert gebuwet, geuestet mit
  31. grauen, wellen, torne dwengeren, muren geschutte
  32. dat altosamende geschen, derhaluen scholdenn
  33. se bliuen by der olden ordeninge.

siner selschop, vnde bogerde, dat de breff mochte vorsegelt werden, na aller mather, alse he stunde vnde geschreuen were, dar vp de wortholdende Borgermester her Meymeren van Borcken van wegen der gantzen wytheit antworde mit velen vmmestendigen worden dat solcke vorsegelinge were wedder ere olden loffliken beswaren rechte vnde vordrachte, wedder tafel vnde bock, ock so were de breff nicht ordentlick gesettet, in velen stucken wol vannoden dat he corrigiert worde, jdt were ock in vorschenen jaren als Anno 1433 eine lofflyke vordrachte to Bremen vp gerichtet, vnde gemaket, van Forsten Heren prelaten steden vorsegelt, vam rade vnde gantze meynte mit eden vnde plychten vorstrycket, de by den Olderluden des kopman to truwer hant gelecht, so den desse nye breff der hundert vnde ver, vnde nye vorsegelinge, vast der olden entjegen were vnde sick nicht egen noch geborenn wolde, de einen vor segelinge wedder de anderen to donde, dat sy dem rade nicht to donde, wor jdt den yo de menheit so hebben wolde, so weren erer man xxiiij personen, so mosten se jdt gescheen laten, jo doch so scholde me en den olden vorsegelden breff vorlesen laten, vnde ock den nyen, dat se de myt fflyte lesen horenn, wo de suluen mit einander rymeden, vnde dar na des rades wider beswaringe horen, Ock stelde de Borgermeister den hunderden vor, wo de gude Stadt Bremen by eren tyden, dorch de lofflyken olden politien vnde ordinantie, gants mercklick vortgesettet, gebetert gebuwet, geuestet mit grauen, wellen, torne dwengeren, muren geschutte dat altosamende geschen, derhaluen scholdenn se bliuen by der olden ordeninge.

Fol. 169r

Faksimile, Fol. 169r
  1. Anno 1532 Am mandage negest na der Octauen trium
  2. regum, des morgend to negen vren, do is de gantze
  3. meynheit der Stadt Bremen vp erforderinge des rades
  4. dorch de ver baden, vp den groten Domeshoff vorgaddert,
  5. dar ock de gantze wytheit des rades hen ginck, mit der
  6. meynheit suluen personliken to sprekende, wente de hundert
  7. in velen articulen vnde puncten brachten se nicht recht an
  8. de menheit an den radt, So hefft de Radt vor nutte nodich
  9. vnde gudt angeseen, suluest sunder myddel der hunderden
  10. mit den borgeren jnt gemeyne to sprekende vnde dar schach
  11. stylheit vnde de Borgermester her Meymeren van
  12. Borckem Sprack leuen borger jdt hebben in korten vor
  13. schenen dagen de hundert vnde ver gekarne menne
  14. deme rade auerantwordet ein sedelken vp papyr geschreuen,
  15. jnholdende wat maten se van der meynheit gekaren, mit
  16. des rades tolatinge, vnde wat macht vnde bouels se hebben
  17. scholden, vnde beden dat de papyren breff, dorch eren Secretarien
  18. vp vp pergament sunder voranderringe der worde edder correctien
  19. geschreuen werden, vnde mit der Stadt grote segel vorsegelt
  20. werden, Vnde als de redegedachte Borgermeister her
  21. Meyneren van Borckem, vele sware bewage, de ein erbar
  22. radt wedder den breff vnde vorsegelinge hadde, begaen vor
  23. der meynheit to entdeckende, vele grote sware bewage,
  24. de ein erbar radt hadde, wedder solcke nye vnordentlicke
  25. vornement der hundert vnde ver vnde grothe vnuorwyntlike
  26. schade der guden stadt dar vt entstaen mochte,
  27. Vnde dat gemeine volck begant bewagen to werdenn
  28. So is vornemeliken Wulberen Rulues vnstumichlykenn
  29. ropen wordenn, wedder des Borgermesters vorgeuent
  30. vnde rep Se weren gekaren der armen meynte vortostande
  31. dat gemene beste to soken, dar wolden se by bliuenn
  32. leuendich vnde dodt, vnde lepen in tornigem mode
  33. van deme Rade hen benedden vp den Domeshoff vnde

Anno 1532 Am mandage negest na der Octauen trium regum, des morgend to negen vren, do is de gantze meynheit der Stadt Bremen vp erforderinge des rades dorch de ver baden, vp den groten Domeshoff vorgaddert, dar ock de gantze wytheit des rades hen ginck, mit der meynheit suluen personliken to sprekende, wente de hundert in velen articulen vnde puncten brachten se nicht recht an de menheit an den radt, So hefft de Radt vor nutte nodich vnde gudt angeseen, suluest sunder myddel der hunderden mit den borgeren jnt gemeyne to sprekende vnde dar schach stylheit vnde de Borgermester her Meymeren van Borckem Sprack leuen borger jdt hebben in korten vor schenen dagen de hundert vnde ver gekarne menne deme rade auerantwordet ein sedelken vp papyr geschreuen, jnholdende wat maten se van der meynheit gekaren, mit des rades tolatinge, vnde wat macht vnde bouels se hebben scholden, vnde beden dat de papyren breff, dorch eren Secretarien vp vp pergament sunder voranderringe der worde edder correctien geschreuen werden, vnde mit der Stadt grote segel vorsegelt werden, Vnde als de redegedachte Borgermeister her Meyneren van Borckem, vele sware bewage, de ein erbar radt wedder den breff vnde vorsegelinge hadde, begaen vor der meynheit to entdeckende, vele grote sware bewage, de ein erbar radt hadde, wedder solcke nye vnordentlicke vornement der hundert vnde ver vnde grothe vnuorwyntlike schade der guden stadt dar vt entstaen mochte, Vnde dat gemeine volck begant bewagen to werdenn So is vornemeliken Wulberen Rulues vnstumichlykenn ropen wordenn, wedder des Borgermesters vorgeuent vnde rep Se weren gekaren der armen meynte vortostande dat gemene beste to soken, dar wolden se by bliuenn leuendich vnde dodt, vnde lepen in tornigem mode van deme Rade hen benedden vp den Domeshoff vnde

Fol. 169v

Faksimile, Fol. 169v
  1. repen de meynte to sick, auerreden dat volck dat de
  2. breff vorsegelt worde, vnde ein groten del van vramen
  3. borgers, bleuen by dem rade bestaen, wolden den
  4. hunderden vnde veer nicht volgen, Do bath de radt
  5. dat se sick mede by den hupen maken scholden, dat beste
  6. mede raden helpen, vp dat nen nye vplop sick erhouen
  7. dar se na ringeden, vnde der framen borger was
  8. wor by drehundert, ein gantz klein huplin, de
  9. vprorschen repen vnde drouweeden wol en nicht
  10. volgende scholde vtgestot werden, Des sach de radt
  11. vor gudt an, dat de framen borger scholden sick na
  12. dem ringe maken, dar na als de hundert, na eren
  13. willen, mit der meynte gespraken jm ringe,
  14. Do quam Johan Doue wedderumme mit Wulberen
  15. Rulues vnde Dyrick Meyger, an den radt, vnde
  16. brachten wedder in, wo de gemeinen bogerden, dat
  17. de radt wolde to laten den breff, vnde den suluen vor
  18. segelen, vmme fredes willen.
  19. Do antworde de Radt, dewile de meynte solcks
  20. instendich bogerde, des kunde tom latesten de radt
  21. ock scheen laten, Ouerst dewile de breff in velenn
  22. puncten was vnfromlick gesettet, so wolde de radt
  23. einen breff fromlik schriuen laten, dar se wol
  24. scholden mede fredich sin, oerst dar wart wedder
  25. geropenn, dat er breff bliuen scholde, wo he
  26. begrepen were, van worden to worden, vnuowandelt
  27. dar scheiden se sick mede des dages, Ouerst de hundert
  28. vnde veer sint des anderen dages wedder vor den
  29. radt gekamen, gebeden dat se eren breff mochtenn
  30. vorsegelt krigen vnde wolden an den breue nicht
  31. einen bock staff vorwandelt hebben, vnde de radt
  32. hefft hem gewyset vp den volgende mydtwekenn

repen de meynte to sick, auerreden dat volck dat de breff vorsegelt worde, vnde ein groten del van vramen borgers, bleuen by dem rade bestaen, wolden den hunderden vnde veer nicht volgen, Do bath de radt dat se sick mede by den hupen maken scholden, dat beste mede raden helpen, vp dat nen nye vplop sick erhouen dar se na ringeden, vnde der framen borger was wor by drehundert, ein gantz klein huplin, de vprorschen repen vnde drouweeden wol en nicht volgende scholde vtgestot werden, Des sach de radt vor gudt an, dat de framen borger scholden sick na dem ringe maken, dar na als de hundert, na eren willen, mit der meynte gespraken jm ringe, Do quam Johan Doue wedderumme mit Wulberen Rulues vnde Dyrick Meyger, an den radt, vnde brachten wedder in, wo de gemeinen bogerden, dat de radt wolde to laten den breff, vnde den suluen vor segelen, vmme fredes willen. Do antworde de Radt, dewile de meynte solcks instendich bogerde, des kunde tom latesten de radt ock scheen laten, Ouerst dewile de breff in velenn puncten was vnfromlick gesettet, so wolde de radt einen breff fromlik schriuen laten, dar se wol scholden mede fredich sin, oerst dar wart wedder geropenn, dat er breff bliuen scholde, wo he begrepen were, van worden to worden, vnuowandelt dar scheiden se sick mede des dages, Ouerst de hundert vnde veer sint des anderen dages wedder vor den radt gekamen, gebeden dat se eren breff mochtenn vorsegelt krigen vnde wolden an den breue nicht einen bock staff vorwandelt hebben, vnde de radt hefft hem gewyset vp den volgende mydtwekenn

Fol. 170r

Faksimile, Fol. 170r
  1. dar se ock scharp vp wachtedenn, vnde hadde de Erbare
  2. Radt einen breff schriuen laten, de ordentlick stunthen,
  3. concorderende mit der Stadt rechticheiden, Ouerst dat
  4. warth nicht angenamen vnde er breff moste de besche sin
  5. vnde warth des dages vorsegelt, des weren de hundert
  6. mit erer vorsammelinge gans frolick leten sick
  7. duncken, jdt were nu alle vullenkamen, danckeden
  8. gade vnde dem Rade.

dar se ock scharp vp wachtedenn, vnde hadde de Erbare Radt einen breff schriuen laten, de ordentlick stunthen, concorderende mit der Stadt rechticheiden, Ouerst dat warth nicht angenamen vnde er breff moste de besche sin vnde warth des dages vorsegelt, des weren de hundert mit erer vorsammelinge gans frolick leten sick duncken, jdt were nu alle vullenkamen, danckeden gade vnde dem Rade.

Fol. 170v

Faksimile, Fol. 170v
  1. Hyr volget de breff der ver vnde vnde hun=
  2. derdenn:
  3. Tho Laue vnde ere deme Almechtigen Gade
  4. ansem vader, vnde den heren Jesu Christo vnsem
  5. vorloser vnde heylande, to einer vorderinge des ewigen
  6. gadtlyken wordes, vnde Christlyker eincheit, frede
  7. vnde broderlyke leue vnde truwe to vnder holdinge
  8. Doen wy Borgermestere vnde Radt der Stadt
  9. Bremen, wytlick, kunt vnde apenbaer, dat wy
  10. vmme nutticheit vnser Stadt Bremen hebben vor
  11. louet, togelaten vnde vorgunnet hundert vnde veer
  12. menne, de de gemeinte gekaren hedden, vt jeweliken
  13. kerspelde xxvj menne, de nuttesten de se dar to kenden
  14. dat de mit den erbaren rade, in der sake der borger=
  15. weyde haluen, scholen handelen, na lude segel vnde
  16. breue, vnde dar to dat mene beste vnde nutte soken
  17. na allen eren vormoge, vnde alle in eine gemeine
  18. kysten by ein bringenn, dar na mit rade des
  19. Erbaren Rades, dar wedderumme na notrufft
  20. vnser Stadt vtgeuen, vp dat also dat gemene
  21. beste gesocht werde allenthaluen, vnde vnser Stadt
  22. nadeel vnde schade vorhindert, ock den kopman
  23. vnde Schipman, vnde gemenen borgeren vnser
  24. Stadt in al erer neringe, vnde handel to water
  25. vnde to lande, vorth to settende, den armen vnde
  26. gemenen borgeren, sine neringe to vorderende so
  27. wol als den ryken, ock alle vnwantlike vpsettinge
  28. bauen tafel vnde bock, einen jderen vnsen borgeren
  29. na rade des Erbaren Rades vorminnen, Dar
  30. vp so dane menne, wo bauen benompt van der
  31. meynte gekarenn, Ock van einen Eerbarenn
  32. Rade vnde wytheit mit rypen rade in vuller

Hyr volget de breff der ver vnde vnde hunderdenn: Tho Laue vnde ere deme Almechtigen Gade ansem vader, vnde den heren Jesu Christo vnsem vorloser vnde heylande, to einer vorderinge des ewigen gadtlyken wordes, vnde Christlyker eincheit, frede vnde broderlyke leue vnde truwe to vnder holdinge Doen wy Borgermestere vnde Radt der Stadt Bremen, wytlick, kunt vnde apenbaer, dat wy vmme nutticheit vnser Stadt Bremen hebben vor louet, togelaten vnde vorgunnet hundert vnde veer menne, de de gemeinte gekaren hedden, vt jeweliken kerspelde xxvj menne, de nuttesten de se dar to kenden dat de mit den erbaren rade, in der sake der borgerweyde haluen, scholen handelen, na lude segel vnde breue, vnde dar to dat mene beste vnde nutte soken na allen eren vormoge, vnde alle in eine gemeine kysten by ein bringenn, dar na mit rade des Erbaren Rades, dar wedderumme na notrufft vnser Stadt vtgeuen, vp dat also dat gemene beste gesocht werde allenthaluen, vnde vnser Stadt nadeel vnde schade vorhindert, ock den kopman vnde Schipman, vnde gemenen borgeren vnser Stadt in al erer neringe, vnde handel to water vnde to lande, vorth to settende, den armen vnde gemenen borgeren, sine neringe to vorderende so wol als den ryken, ock alle vnwantlike vpsettinge bauen tafel vnde bock, einen jderen vnsen borgeren na rade des Erbaren Rades vorminnen, Dar vp so dane menne, wo bauen benompt van der meynte gekarenn, Ock van einen Eerbarenn Rade vnde wytheit mit rypen rade in vuller

Fol. 171r

Faksimile, Fol. 171r
  1. macht to gelatenn, wyder van der Meynte vulmacht
  2. gegeuen, hyr anne to handelende, na wroginge erer conscientien
  3. dar to den gekaren mennen gelauet vnde togesecht, off so
  4. ock jenich van en schaden, last edder nhadeel dar vann
  5. queme binnen vnser Stadt Bremen, offt ock sus vt hetischeit
  6. mechte togesoget werdenn, dat sick dar vth orsakede, jdt were
  7. geystlick edder wertlick, dar suluest van wil se ock einen
  8. jderen van ene, de meynte vnser Stadt Bremen, entheuenn
  9. frey vnde leddich maken, sunder sinen schaden. Noch
  10. wyder macht gegeuen, wen ein Radt vnser Stadt wes
  11. vorhandenn hefft, dar se rades to bederuen, dat den ein Radt
  12. de hundert vnde ver gekaren menne, mit den mesteren der
  13. Ampten dar to schal laten vorbadenn, vnde mit ene radtslagen
  14. js ouerst de sake so lestich, mach de Radt de gantzen Gemente
  15. dar to laten vorbadenn, wo beth herto gewontlick.
  16. So nu desse hundert vnde ver menne gekaren sin, in vuller
  17. macht, ock in aller mathe wo vorgeschreuen, hebben se ein=
  18. drachtlichliken, vor der gantzen wytheit togestaen vnde bekant,
  19. wo se der gantzen gemeynte, gelauet vnde togesecht hebben,
  20. mit vpgerichteden henden, dat menne beste nha ehrem vormoge,
  21. truwliken mit einem Erbaren Rade, hanthauen vnde vorth
  22. setten woldenn, nicht, noch vmme gyffte edder gaue, noch
  23. anseen jeniger personen offte fruntschop, so als se dat vor
  24. gade vnde den luden wolden bestaen, Vorder mher
  25. so hebbe wy en vorlouet einen jewelykenn kerspel, in siner
  26. karspelde, dat de gekarenn xxvj menne, mogen einen erwelen
  27. den se dar nuttest to kennen, de dat gehoer vnder en hebbe
  28. vnder den hundert vnde ver mennen, vorlouet einen
  29. man van en allen to erwelen na Christlyker ordeninge,
  30. de dat worth van onhen, vor deme Rade vore, dar scholen
  31. se den nuttestenn, vnde den besten to kesen, den se vnder
  32. sick weten by erem Eede, Vp dat nicht ein vnuor
  33. stendiger dar to gekarenn werde, dar dorch schade vnde
  34. nadeel den gemenen werde, dar dorch schade vnde
  35. nadeel den gemenen besten mochte ankamen, vnde den

macht to gelatenn, wyder van der Meynte vulmacht gegeuen, hyr anne to handelende, na wroginge erer conscientien dar to den gekaren mennen gelauet vnde togesecht, off so ock jenich van en schaden, last edder nhadeel dar vann queme binnen vnser Stadt Bremen, offt ock sus vt hetischeit mechte togesoget werdenn, dat sick dar vth orsakede, jdt were geystlick edder wertlick, dar suluest van wil se ock einen jderen van ene, de meynte vnser Stadt Bremen, entheuenn frey vnde leddich maken, sunder sinen schaden. Noch wyder macht gegeuen, wen ein Radt vnser Stadt wes vorhandenn hefft, dar se rades to bederuen, dat den ein Radt de hundert vnde ver gekaren menne, mit den mesteren der Ampten dar to schal laten vorbadenn, vnde mit ene radtslagen js ouerst de sake so lestich, mach de Radt de gantzen Gemente dar to laten vorbadenn, wo beth herto gewontlick. So nu desse hundert vnde ver menne gekaren sin, in vuller macht, ock in aller mathe wo vorgeschreuen, hebben se eindrachtlichliken, vor der gantzen wytheit togestaen vnde bekant, wo se der gantzen gemeynte, gelauet vnde togesecht hebben, mit vpgerichteden henden, dat menne beste nha ehrem vormoge, truwliken mit einem Erbaren Rade, hanthauen vnde vorth setten woldenn, nicht, noch vmme gyffte edder gaue, noch anseen jeniger personen offte fruntschop, so als se dat vor gade vnde den luden wolden bestaen, Vorder mher so hebbe wy en vorlouet einen jewelykenn kerspel, in siner karspelde, dat de gekarenn xxvj menne, mogen einen erwelen den se dar nuttest to kennen, de dat gehoer vnder en hebbe vnder den hundert vnde ver mennen, vorlouet einen man van en allen to erwelen na Christlyker ordeninge, de dat worth van onhen, vor deme Rade vore, dar scholen se den nuttestenn, vnde den besten to kesen, den se vnder sick weten by erem Eede, Vp dat nicht ein vnuor stendiger dar to gekarenn werde, dar dorch schade vnde nadeel den gemenen werde, dar dorch schade vnde nadeel den gemenen besten mochte ankamen, vnde den

Fol. 171v

Faksimile, Fol. 171v
  1. gekaren scholenn se alle gehoer geuen vnde horsam sin
  2. Quemet ock also, dat ein van dessen hundert vnde
  3. veer, dodes haluen voruelle, jffte sustes to einen
  4. anderen stande gekarenn wurde, dar dorch he dat
  5. gemeine beste mit den anderen nicht konde doen,
  6. Alse den schal men in den ersten volgende achte dagen,
  7. einen anderen in de stede kesen, vnde dat sulffte
  8. scholenn doen, de xxv gekarenn des kerspeldes
  9. dar he vt vorsteruen offte affgegangen is, vnde dat
  10. mit rade der anderen gekarenn, vnde dat by eren
  11. lofften der meynheit gedaen, wolde de, de so gekaren
  12. is des nicht doen, so schal he sick des entleggen, mit
  13. sinen rechte, dat he des nicht envormach an sinen
  14. liue, wil he des nicht doen, so schal he in aller mate
  15. wo de anderen vorhen gedaen hebben, de sulffte geloffte
  16. lauen, vnde doen vor sinen gehorsam manne des
  17. kerspeldes he is in jegenwardicheit der anderenn
  18. xxv gekarenn des sulfften kerspeldes.
  19. Jtem am folgenden ffreydage des suluen 32 jars
  20. vth forderinge des Erbarenn Rades, sint vor
  21. den Radt erschenen, Johan Doue, Dirick Meyer
  22. Wulberen Rulues, vnde Magnus van Syke alse
  23. de principalen der hundert vnde ver, den sulfften
  24. wort do angesecht, dorch den borgermeister her
  25. Meymeren van Borkem, wo twusken den forstenn
  26. vnde steden des euangelischen vorbundes, vp denn
  27. jungestenn geholden dage to Franckfort, ein affschet
  28. genamen were, dat ein jder an sinen ort, scholde

gekaren scholenn se alle gehoer geuen vnde horsam sin Quemet ock also, dat ein van dessen hundert vnde veer, dodes haluen voruelle, jffte sustes to einen anderen stande gekarenn wurde, dar dorch he dat gemeine beste mit den anderen nicht konde doen, Alse den schal men in den ersten volgende achte dagen, einen anderen in de stede kesen, vnde dat sulffte scholenn doen, de xxv gekarenn des kerspeldes dar he vt vorsteruen offte affgegangen is, vnde dat mit rade der anderen gekarenn, vnde dat by eren lofften der meynheit gedaen, wolde de, de so gekaren is des nicht doen, so schal he sick des entleggen, mit sinen rechte, dat he des nicht envormach an sinen liue, wil he des nicht doen, so schal he in aller mate wo de anderen vorhen gedaen hebben, de sulffte geloffte lauen, vnde doen vor sinen gehorsam manne des kerspeldes he is in jegenwardicheit der anderenn xxv gekarenn des sulfften kerspeldes. Jtem am folgenden ffreydage des suluen 32 jars vth forderinge des Erbarenn Rades, sint vor den Radt erschenen, Johan Doue, Dirick Meyer Wulberen Rulues, vnde Magnus van Syke alse de principalen der hundert vnde ver, den sulfften wort do angesecht, dorch den borgermeister her Meymeren van Borkem, wo twusken den forstenn vnde steden des euangelischen vorbundes, vp denn jungestenn geholden dage to Franckfort, ein affschet genamen were, dat ein jder an sinen ort, scholde

Fol. 172r

Faksimile, Fol. 172r
  1. sin taxe van gelde vpbringen dar he vp getaxert sy wordenn,
  2. vnde de van Bremen am Sondage vor lechtmissen to Brunswick
  3. tor stede sin ein jder dat sine vptobringen, vp dat dar de
  4. hoge noth dat vorderde, dar to getastet mochte werdenn, dat
  5. se der haluen, mit den anderen hunderden wolden spreken,
  6. woer dat me scholde des geldes waernemen, wyder stelde de
  7. borgermester en vor, dat me sick in fruntlyken handelinge
  8. scholde geuen mit den vthgeweken Doemcapittel, dat duchte
  9. deme rade nutte sin, Ouerst dat antworth der hunderdenn
  10. vp desse beyden parselen, is van nene werde, darumme
  11. wil wy jdt varenn laten, wente de hundert achten noch
  12. bundt, taxe noch fruntschop des Capittels, hadden erer
  13. nicht to donde, jadoch stellent se deme Rade in de handt,
  14. dat ein radt dar jnne dede, wat nuttest vnde best gedaen
  15. were, her Omnis is wol gudt, in der tydt des fredes to
  16. ropenn, puchen vnde alle dinck to meysteren, reformerende,
  17. ouerst in der tydt der nodt so packet me sick auer de halue
  18. hefft dar nergen gewesen.
  19. Anno 1532 am Dinxtedage na conuersionis pauli, is de
  20. wytheit des Rades vp dem radthuse vorsamelt gewesen
  21. dat me handelen wolde van der segelacien dorch de houede
  22. vnde in de eylande 2 van einer meyne kysten by dat market
  23. to settende dar alle jnflote der tzyse scholde ingaen.
  24. 4 Ock van den tunnento leggende 4 Van der borgerweide
  25. To deme ersten sin de Olderlude des kopmans vor den radt
  26. gekamen vnde hebben x personen mit sick gebeden v vth
  27. den koepman vnde v vth den schyppers, vp dat se
  28. der Olderlude vorgeuent, vnde antworde mede anhoren
  29. scholdenn, vp dat de koepman an erer gerechticheit nicht
  30. geswecket dorch de ver vnde hundert, Do nu de
  31. Olderlude vor den Radt quemen, vnde er vorgeuenth
  32. kume angeslagenn, vnde by sick de x personen, de
  33. mede anhoren scholden, vp dat se hirnamals woldenn
  34. vmbedacht sin den olderluden ere gerechticheit wor jnne

sin taxe van gelde vpbringen dar he vp getaxert sy wordenn, vnde de van Bremen am Sondage vor lechtmissen to Brunswick tor stede sin ein jder dat sine vptobringen, vp dat dar de hoge noth dat vorderde, dar to getastet mochte werdenn, dat se der haluen, mit den anderen hunderden wolden spreken, woer dat me scholde des geldes waernemen, wyder stelde de borgermester en vor, dat me sick in fruntlyken handelinge scholde geuen mit den vthgeweken Doemcapittel, dat duchte deme rade nutte sin, Ouerst dat antworth der hunderdenn vp desse beyden parselen, is van nene werde, darumme wil wy jdt varenn laten, wente de hundert achten noch bundt, taxe noch fruntschop des Capittels, hadden erer nicht to donde, jadoch stellent se deme Rade in de handt, dat ein radt dar jnne dede, wat nuttest vnde best gedaen were, her Omnis is wol gudt, in der tydt des fredes to ropenn, puchen vnde alle dinck to meysteren, reformerende, ouerst in der tydt der nodt so packet me sick auer de halue hefft dar nergen gewesen. Anno 1532 am Dinxtedage na conuersionis pauli, is de wytheit des Rades vp dem radthuse vorsamelt gewesen dat me handelen wolde van der segelacien dorch de houede vnde in de eylande 2 van einer meyne kysten by dat market to settende dar alle jnflote der tzyse scholde ingaen. 4 Ock van den tunnento leggende 4 Van der borgerweide To deme ersten sin de Olderlude des kopmans vor den radt gekamen vnde hebben x personen mit sick gebeden v vth den koepman vnde v vth den schyppers, vp dat se der Olderlude vorgeuent, vnde antworde mede anhoren scholdenn, vp dat de koepman an erer gerechticheit nicht geswecket dorch de ver vnde hundert, Do nu de Olderlude vor den Radt quemen, vnde er vorgeuenth kume angeslagenn, vnde by sick de x personen, de mede anhoren scholden, vp dat se hirnamals woldenn vmbedacht sin den olderluden ere gerechticheit wor jnne

Fol. 172v

Faksimile, Fol. 172v
  1. versumet, dar nicht vorgesprochen, Des hefft ein gans
  2. vnstumich rumor, der hundert vnde ver mit eren to
  3. stenden, de se hemeliken dar to verordent hadden,
  4. wedder de Olderlude vp dem Radthuse to ropende,
  5. ein part mit tuckinge erer meste, ock lepen ein del
  6. aff van dem huse drouwen de klocken to slande, de
  7. gemeinte darmede to samende to vorderende, So
  8. dat nicht allene de Olderlude, mit eren frunden
  9. de se mit sick gebeden, sunder ock de anderen borger,
  10. vnde de wytheit alle in vare eres liues stunden, vnde
  11. worden vele wretlyken angrepen, gestot, by denn
  12. barden gelakenn, vast ouel gehandelt, allenthaluen
  13. vast seer beangstet, sunderlyken de x personen, de
  14. de Olderlude hadden vt erer selschop, darmede gebeden
  15. do de affgegan vnde gestot weren, hefft sick de vproer
  16. wes gelegert, vnde de Olderlude sint wedder vor
  17. getredenn, vnde mit langen worden ere beropinge
  18. entdecket, bedenn den radt dat se mochten by erer
  19. olden gerechticheit bliuen, gelick de ampten, des
  20. hefft Johan Doue wedder geantwordet, dat me der
  21. Olderlude, nicht alse Olderlude lyden kunde, sunder
  22. alse ander gemene borger, vnde begerden ock de
  23. hundert dat me de x menne scholden in ere huse
  24. inleggen, so lange dat se van der meynte gescheden
  25. werenn, wente in den affgange van den radt
  26. huse hadden sick etlyke van en vorluden latenn,
  27. se wolden nummer holden wat de hundert vnde
  28. ver worden sluten, vnde se wolden den dach leuen,
  29. dat me eme de koppe scholden affslaen, Hir hefft
  30. de Radt vp to antwort gegeuen, dat solck ein
  31. vneinicheit vnder den borgeren en hertlick
  32. ledt were bogerden dat se sick anders woldenn
  33. schicken, alse leue frunde, wyder so me de older
  34. lude nicht vordan lyden kunde, in erer ordeninge

versumet, dar nicht vorgesprochen, Des hefft ein gans vnstumich rumor, der hundert vnde ver mit eren to stenden, de se hemeliken dar to verordent hadden, wedder de Olderlude vp dem Radthuse to ropende, ein part mit tuckinge erer meste, ock lepen ein del aff van dem huse drouwen de klocken to slande, de gemeinte darmede to samende to vorderende, So dat nicht allene de Olderlude, mit eren frunden de se mit sick gebeden, sunder ock de anderen borger, vnde de wytheit alle in vare eres liues stunden, vnde worden vele wretlyken angrepen, gestot, by denn barden gelakenn, vast ouel gehandelt, allenthaluen vast seer beangstet, sunderlyken de x personen, de de Olderlude hadden vt erer selschop, darmede gebeden do de affgegan vnde gestot weren, hefft sick de vproer wes gelegert, vnde de Olderlude sint wedder vor getredenn, vnde mit langen worden ere beropinge entdecket, bedenn den radt dat se mochten by erer olden gerechticheit bliuen, gelick de ampten, des hefft Johan Doue wedder geantwordet, dat me der Olderlude, nicht alse Olderlude lyden kunde, sunder alse ander gemene borger, vnde begerden ock de hundert dat me de x menne scholden in ere huse inleggen, so lange dat se van der meynte gescheden werenn, wente in den affgange van den radt huse hadden sick etlyke van en vorluden latenn, se wolden nummer holden wat de hundert vnde ver worden sluten, vnde se wolden den dach leuen, dat me eme de koppe scholden affslaen, Hir hefft de Radt vp to antwort gegeuen, dat solck ein vneinicheit vnder den borgeren en hertlick ledt were bogerden dat se sick anders woldenn schicken, alse leue frunde, wyder so me de older lude nicht vordan lyden kunde, in erer ordeninge

Fol. 173r

Faksimile, Fol. 173r
  1. moste de Radt vnde Olderlude scheen laten, Dat ock ein gemene
  2. kyste scholde angerichtet werdenn, to den menen besten, were
  3. de Radt wol fredich, ock so weren dar twe kysten rede vor
  4. handen, de eine bauen dar de reden seten, vnde de andere
  5. nedden in der nyen kamer, de beyyde wol geuestyget mit Jser
  6. warke vnde sloten, de suluen scholden se beseen, vnde so
  7. se bequeme weren dar to gebrukenn, vnde na einer bequemen
  8. stede vmmesege, dar se am besten stunde, des hebben de
  9. hundert bogert, de Apeteken by dem markede, ouerst de
  10. Radt dar vp geantwordet, wo de waninge de apteke,
  11. mester Peter sine lyfftydt vorsegelt were, dar he sine gulden
  12. vor gegeuen, entlyken is dar to genamen, Johan Winckels
  13. bode, by dem markede, negest der Apteken dar wart se
  14. gesettet,
  15. Jtem de frye segellatie, ein jtlick na sinen vormoge alletyt to
  16. Bremen frye gewesenn, wart van den hunderden vorbaden,
  17. vnde einen jderen eine mathe gesettet, wouele he schepen scholde,
  18. wanner dat me dat sulffte also gebruken, vnde hebben dar
  19. mede der Stadt groten schaden in der neringe gedaen, ock
  20. in der hanteringe den borgeren auer de xx dusent gulden
  21. godt wil der neringe mate, van minschen so nicht
  22. gesettet hebben gelick se vornemen alto vnschicklick
  23. Jtem des volgenden mydtwekens, sint de hundert
  24. wedder vor den radt gekamen, vnde wart gehandelt
  25. van der seuart, vnde korne schepent, dar na stelde de
  26. Radt vor den hunderden, dat ein landtdach vorhanden
  27. dar vast alle Stichtes ledemate kamen wurden, vnde
  28. de van Stade segen gerne, dat me eine gudtlike
  29. samptkumpft vorneme, mit den vthgeweken Doem
  30. Capittel, in der gude sick darmede vorlyken mochte
  31. des scholden sick de hundert vnde ver, berathslagenn
  32. wes men den sulfften antworden schole.

moste de Radt vnde Olderlude scheen laten, Dat ock ein gemene kyste scholde angerichtet werdenn, to den menen besten, were de Radt wol fredich, ock so weren dar twe kysten rede vor handen, de eine bauen dar de reden seten, vnde de andere nedden in der nyen kamer, de beyyde wol geuestyget mit Jser warke vnde sloten, de suluen scholden se beseen, vnde so se bequeme weren dar to gebrukenn, vnde na einer bequemen stede vmmesege, dar se am besten stunde, des hebben de hundert bogert, de Apeteken by dem markede, ouerst de Radt dar vp geantwordet, wo de waninge de apteke, mester Peter sine lyfftydt vorsegelt were, dar he sine gulden vor gegeuen, entlyken is dar to genamen, Johan Winckels bode, by dem markede, negest der Apteken dar wart se gesettet, Jtem de frye segellatie, ein jtlick na sinen vormoge alletyt to Bremen frye gewesenn, wart van den hunderden vorbaden, vnde einen jderen eine mathe gesettet, wouele he schepen scholde, wanner dat me dat sulffte also gebruken, vnde hebben dar mede der Stadt groten schaden in der neringe gedaen, ock in der hanteringe den borgeren auer de xx dusent gulden godt wil der neringe mate, van minschen so nicht gesettet hebben gelick se vornemen alto vnschicklick Jtem des volgenden mydtwekens, sint de hundert wedder vor den radt gekamen, vnde wart gehandelt van der seuart, vnde korne schepent, dar na stelde de Radt vor den hunderden, dat ein landtdach vorhanden dar vast alle Stichtes ledemate kamen wurden, vnde de van Stade segen gerne, dat me eine gudtlike samptkumpft vorneme, mit den vthgeweken Doem Capittel, in der gude sick darmede vorlyken mochte des scholden sick de hundert vnde ver, berathslagenn wes men den sulfften antworden schole.

Fol. 173v

Faksimile, Fol. 173v
  1. Dar vp brachte Johan Doue wedder in, se heddenn
  2. mit dem Capittel nicht to schaffende, vnde jfft
  3. se vp den dage, van den van Stade worden an=
  4. gespraken, edder jemendes anders, den suluen
  5. mochten se gudtlick dancken, wolde dat Capittel
  6. alhir wedder thor Stede kamen vnde ein gutlick
  7. anthwort wedder inbringenn, gelick se en togesecht
  8. vnde gelauet heddenn, des weren se wol to vrede
  9. dar bleff jdt den dach by.
  10. Anno 32 Am Mydtweken na vnser leuen Frouwen
  11. lechtmissen dage, was de Erbare Radt der Stadt
  12. Bremen vp dem radthuse, to negen vren vor
  13. myddage vorsammelt, dar se ock vp nageschreuen
  14. handels willen, wente to ver vren namyddage
  15. vngegeten, vnde vngedruncken by einander sint
  16. gebleuen, dar ock jegenwardich de hundert vnde
  17. ver gewesenn sint, vnde vp dat hardeste gefordert,
  18. dat de Olderlude, vnde jtlyke Schyppers de se to
  19. beklagende haddenn, vor den Radt erschinen scholden,
  20. Dar vp de Erbare Radt ein antwort gaff, dat
  21. se samptlick vorbadet werenn, dorch ere badenn,
  22. ouerst de Olderlude ledden sick entschuldiget, wo
  23. se vnlangest, vor dem Rade, alse gehorsame vnder
  24. danen sick ertoget, so hedden se vp dat mal, vth erer
  25. selschop frame lude, vth den Schippers vnnde
  26. kopmanne, mit sick gebracht, in sunte Martens
  27. karckkenn, des dages touoren, in des kopmans
  28. selschop gebeden, dat se wolden mit den Olderluden
  29. vp dat radthus gaen, horen mede an, wat en
  30. van den hunderden beyegen worde, vnde mit den
  31. Olderluden jnredich sin, so weren de suluen
  32. Schippers, vnde frame borgers, mit egener

Dar vp brachte Johan Doue wedder in, se heddenn mit dem Capittel nicht to schaffende, vnde jfft se vp den dage, van den van Stade worden angespraken, edder jemendes anders, den suluen mochten se gudtlick dancken, wolde dat Capittel alhir wedder thor Stede kamen vnde ein gutlick anthwort wedder inbringenn, gelick se en togesecht vnde gelauet heddenn, des weren se wol to vrede dar bleff jdt den dach by. Anno 32 Am Mydtweken na vnser leuen Frouwen lechtmissen dage, was de Erbare Radt der Stadt Bremen vp dem radthuse, to negen vren vor myddage vorsammelt, dar se ock vp nageschreuen handels willen, wente to ver vren namyddage vngegeten, vnde vngedruncken by einander sint gebleuen, dar ock jegenwardich de hundert vnde ver gewesenn sint, vnde vp dat hardeste gefordert, dat de Olderlude, vnde jtlyke Schyppers de se to beklagende haddenn, vor den Radt erschinen scholden, Dar vp de Erbare Radt ein antwort gaff, dat se samptlick vorbadet werenn, dorch ere badenn, ouerst de Olderlude ledden sick entschuldiget, wo se vnlangest, vor dem Rade, alse gehorsame vnder danen sick ertoget, so hedden se vp dat mal, vth erer selschop frame lude, vth den Schippers vnnde kopmanne, mit sick gebracht, in sunte Martens karckkenn, des dages touoren, in des kopmans selschop gebeden, dat se wolden mit den Olderluden vp dat radthus gaen, horen mede an, wat en van den hunderden beyegen worde, vnde mit den Olderluden jnredich sin, so weren de suluen Schippers, vnde frame borgers, mit egener

Fol. 174r

Faksimile, Fol. 174r
  1. gewalt der hundert vnde ver, wreueliken angeuallen
  2. nicht allene mit vmbylliken wordenn, sunder vnredely=
  3. ken dadenn, als by den haren geroffet, an ere barde gegrepen
  4. geslagen, vnde van der treppen des radthuses gestot, vnde
  5. mit des kumptheren reyse gedrouwet, vnde Gerth Kock,
  6. ein fram kopman, wart van twen vt den hunderdenn,
  7. als Hinrick Uden vnde Hans Suerlande, mit solckenn
  8. worden angesprakenn, du wunnen vorreder, wat
  9. hefftu hir to sokenn?aFußnote a„Echtes“ Fragezeichen. du schalt van dage in vnsen
  10. henden steruen, vnde hebben do de Olderlude, mit den
  11. frunden vaer eres liues gestaen, derwegenn hedden se
  12. sick entschuldiget, so se ouerst vor solcke gewalt mochten
  13. vorsekert sin, frey geleyde aff vnde to hebbenn, so weren
  14. se erbadich dar thor Stede, alse gehorsame des rades to
  15. erschinen, vnde vor jdermanne gerne eres bouels
  16. gudt bescheidt to geuende, Derhaluenn sprack de radt to
  17. den hunderdenn, dat jdt sick jo nicht anders egen noch
  18. geborenn wolde, so jemandes vor den radt, edder anders
  19. vor radt vnde rychte geeschet, seker vnde frey geleyde aff
  20. vnde to hebben scholde, ock wurde den butenn luden
  21. seker geleyde to geschreuenn na wonheit aller rede vnde
  22. rechtenn, wo wol vnser borgeren, bylliken jo nicht nodich
  23. sin scholde, vnde euen so wol freyheit vnde sekerheit hebben
  24. na stadt rechte, gelick de richter suluen, so anders wor,
  25. ein richter ein ordel to sprekenn, gedrungen wurde
  26. so were solck ein ordel to rechte krafftloes.
  27. Ock so hadden de vangenn thor Erdenborch Clauwes
  28. Starckebacke vnlanges gedrouwet mit den hunderden
  29. vnde ver, so de radt em nicht wolde helpenn, dat en
  30. ere geleden schade dorch Clauwes Starckeback worde
  31. genochsam entrichtet, so wolden se mit Clawes Starcke=
  32. back so handelenn jdt scholde iij vordreten, Dewile
  33. den nu Starkeback, sick to velen malen to rechte

gewalt der hundert vnde ver, wreueliken angeuallen nicht allene mit vmbylliken wordenn, sunder vnredelyken dadenn, als by den haren geroffet, an ere barde gegrepen geslagen, vnde van der treppen des radthuses gestot, vnde mit des kumptheren reyse gedrouwet, vnde Gerth Kock, ein fram kopman, wart van twen vt den hunderdenn, als Hinrick Uden vnde Hans Suerlande, mit solckenn worden angesprakenn, du wunnen vorreder, wat hefftu hir to sokenn?aFußnote a„Echtes“ Fragezeichen. du schalt van dage in vnsen henden steruen, vnde hebben do de Olderlude, mit den frunden vaer eres liues gestaen, derwegenn hedden se sick entschuldiget, so se ouerst vor solcke gewalt mochten vorsekert sin, frey geleyde aff vnde to hebbenn, so weren se erbadich dar thor Stede, alse gehorsame des rades to erschinen, vnde vor jdermanne gerne eres bouels gudt bescheidt to geuende, Derhaluenn sprack de radt to den hunderdenn, dat jdt sick jo nicht anders egen noch geborenn wolde, so jemandes vor den radt, edder anders vor radt vnde rychte geeschet, seker vnde frey geleyde aff vnde to hebben scholde, ock wurde den butenn luden seker geleyde to geschreuenn na wonheit aller rede vnde rechtenn, wo wol vnser borgeren, bylliken jo nicht nodich sin scholde, vnde euen so wol freyheit vnde sekerheit hebben na stadt rechte, gelick de richter suluen, so anders wor, ein richter ein ordel to sprekenn, gedrungen wurde so were solck ein ordel to rechte krafftloes. Ock so hadden de vangenn thor Erdenborch Clauwes Starckebacke vnlanges gedrouwet mit den hunderden vnde ver, so de radt em nicht wolde helpenn, dat en ere geleden schade dorch Clauwes Starckeback worde genochsam entrichtet, so wolden se mit Clawes Starckeback so handelenn jdt scholde iij vordreten, Dewile den nu Starkeback, sick to velen malen to rechte

  1. „Echtes“ Fragezeichen.↩

Fol. 174v

Faksimile, Fol. 174v
  1. erbadich vnde gudt bosheit to geuende, so wuste
  2. de Radt en nicht to beschuldigende, So wolde
  3. jdt sick jo nicht egen edder geborenn, mit nenen
  4. reden, dat malck sines egenn rechtes vnde sinnes
  5. gebruken scholde, sunder sick jm rechte genogenn
  6. latenn, vnde egen sulffwalt vnderwegen laten,
  7. Ock so Starckeback, vp vele dage suluest mede ge=
  8. tagenn, vnde doch wente her to, mit nenen rechte
  9. auerwunnen, darumme bogerde de Radt
  10. dat sick ein jderman enthelde, solcks drouwendes,
  11. sulffwalt, trummen vnde klockenslaens, vnde
  12. sus allerley wresels vnde modtwilliger dadenn
  13. vnde wol dar jegens dede, dat de vp dat hogeste
  14. gestraffet worde, solcks were ock nodich vp den pyler
  15. des radthuses to slande, Den wo sodanes nicht
  16. vorbleue, vnde wo se dachten dar jnne vort tho
  17. varenn, als mit trummen vnde klocken slaen
  18. vnde sus ander wreuelyke daden, de meynte to
  19. vorgadderende vprorsch to makende, vnde de borgers
  20. vor den radt vorbadet, mit vnredelyken worden,
  21. daden se auer to vallende, So wolden se sampt vnde
  22. besunderen, ein jder vor sick, vele leuer der Stede
  23. des Tytels vnde Amptes entberenn, vnde bo
  24. gerden van en in solcken valle, dat me en de
  25. stede wolde vorlatenn, So sick ouerst anders
  26. wolden schickenn, vnde alse gehorsame vnderdanen
  27. dem rade gehoer geuen, ock allenthaluen ein
  28. gudt beschedenn anthwort, so weren se erbadich
  29. de Olderlude vnde de Schyppers to beschickende
  30. vnde vor sick dar tor Stede van trachtenn, dat frede
  31. vnde eindracht vnder der gemente geholden wurde
  32. dat nemant worde aueruallenn, vnde de olderlude
  33. weren vp de suluen tydt jm schuttinge vorsammelt
  34. vnde worden vp des rades badeschup,

erbadich vnde gudt bosheit to geuende, so wuste de Radt en nicht to beschuldigende, So wolde jdt sick jo nicht egen edder geborenn, mit nenen reden, dat malck sines egenn rechtes vnde sinnes gebruken scholde, sunder sick jm rechte genogenn latenn, vnde egen sulffwalt vnderwegen laten, Ock so Starckeback, vp vele dage suluest mede getagenn, vnde doch wente her to, mit nenen rechte auerwunnen, darumme bogerde de Radt dat sick ein jderman enthelde, solcks drouwendes, sulffwalt, trummen vnde klockenslaens, vnde sus allerley wresels vnde modtwilliger dadenn vnde wol dar jegens dede, dat de vp dat hogeste gestraffet worde, solcks were ock nodich vp den pyler des radthuses to slande, Den wo sodanes nicht vorbleue, vnde wo se dachten dar jnne vort tho varenn, als mit trummen vnde klocken slaen vnde sus ander wreuelyke daden, de meynte to vorgadderende vprorsch to makende, vnde de borgers vor den radt vorbadet, mit vnredelyken worden, daden se auer to vallende, So wolden se sampt vnde besunderen, ein jder vor sick, vele leuer der Stede des Tytels vnde Amptes entberenn, vnde bo gerden van en in solcken valle, dat me en de stede wolde vorlatenn, So sick ouerst anders wolden schickenn, vnde alse gehorsame vnderdanen dem rade gehoer geuen, ock allenthaluen ein gudt beschedenn anthwort, so weren se erbadich de Olderlude vnde de Schyppers to beschickende vnde vor sick dar tor Stede van trachtenn, dat frede vnde eindracht vnder der gemente geholden wurde dat nemant worde aueruallenn, vnde de olderlude weren vp de suluen tydt jm schuttinge vorsammelt vnde worden vp des rades badeschup,

Fol. 175r

Faksimile, Fol. 175r
  1. Hyr hebben na berade, de hundert vnde ver geantwordet
  2. dat jtlike schippers vnde borger, in korten vorschenen
  3. dagenn, mit den Olderluden vp deme Radthuse
  4. weren wreuelykenn mit worden vnde werken van den
  5. orhen, groff gestot, wo se sick des an den Radt beklaget
  6. hadden, des allen hedden de orhe to der tydt in nenen wegen
  7. vor by gaen mogenn, wente se hadden dat vthgehalt se
  8. hedden dar orsake to gegeuenn, mit eren vnuornufftigenn
  9. worden, vnde jdt were wunder, dat jdt nicht were swyder
  10. gewordenn, vnde so jdt swyder were worden, des hedden
  11. se vp de tydt gude entschuldinge gehat, Ouerst nu vt bede
  12. des Rades so hadden se gentzliken vnder sick beslatenn,
  13. wolden alle dinck in gedult vpnemen, vnde Johann
  14. Doue scholde allene dat worth, van erer aller wegenn
  15. holden, vnde konen lyden dat de Olderlude vnde Schippers
  16. vorquemen vnde geleydet wurdenn, vp er klage vnde
  17. anthwort, se wolden se ock gerne samptlick vor gude frunde
  18. vnde borgers holdenn, vnde achten, j deme dat se jdt
  19. vor gudt woldenn vpnemen, se mochten ock wol solcke
  20. worde bruken, dat me dar en jegens dencken mochte
  21. Vann Clawes Starkeback wegen, Dat vele borgere
  22. vmme sinent willen tor Erdenborch vencklich vor
  23. xiiij jaren genamen, vnde mit em de tydt her, to rechte
  24. gegaen, so begerden de hundert vnde ver dat ein Radt
  25. Starckebacke darhen sinent willen geldenn, wedder vmme
  26. vprichten, vnde betalen scholde. Van der trummen
  27. vnde klockenslandes haluen, an den pyler des radthuses
  28. to slande, dat konden se vnde wolden dat nicht lydenn,
  29. noch dem Rade anertogeuende to straffende, jedach so
  30. wolden se sick vorth mer duldenn, Dar vp let de radt
  31. de Olderlude vor sick mmit den Schippers kamen,

Hyr hebben na berade, de hundert vnde ver geantwordet dat jtlike schippers vnde borger, in korten vorschenen dagenn, mit den Olderluden vp deme Radthuse weren wreuelykenn mit worden vnde werken van den orhen, groff gestot, wo se sick des an den Radt beklaget hadden, des allen hedden de orhe to der tydt in nenen wegen vor by gaen mogenn, wente se hadden dat vthgehalt se hedden dar orsake to gegeuenn, mit eren vnuornufftigenn worden, vnde jdt were wunder, dat jdt nicht were swyder gewordenn, vnde so jdt swyder were worden, des hedden se vp de tydt gude entschuldinge gehat, Ouerst nu vt bede des Rades so hadden se gentzliken vnder sick beslatenn, wolden alle dinck in gedult vpnemen, vnde Johann Doue scholde allene dat worth, van erer aller wegenn holden, vnde konen lyden dat de Olderlude vnde Schippers vorquemen vnde geleydet wurdenn, vp er klage vnde anthwort, se wolden se ock gerne samptlick vor gude frunde vnde borgers holdenn, vnde achten, j deme dat se jdt vor gudt woldenn vpnemen, se mochten ock wol solcke worde bruken, dat me dar en jegens dencken mochte Vann Clawes Starkeback wegen, Dat vele borgere vmme sinent willen tor Erdenborch vencklich vor xiiij jaren genamen, vnde mit em de tydt her, to rechte gegaen, so begerden de hundert vnde ver dat ein Radt Starckebacke darhen sinent willen geldenn, wedder vmme vprichten, vnde betalen scholde. Van der trummen vnde klockenslandes haluen, an den pyler des radthuses to slande, dat konden se vnde wolden dat nicht lydenn, noch dem Rade anertogeuende to straffende, jedach so wolden se sick vorth mer duldenn, Dar vp let de radt de Olderlude vor sick mmit den Schippers kamen,

Fol. 175v

Faksimile, Fol. 175v
  1. jm schuttinge vorguddert gelick De Olderlude deden
  2. alse gehorsame vnderdane borgers Vnde de hundert
  3. vnde ver houen do an vor dem Rade beschuldigenn
  4. se harde de Olderlude vnde de Schyppers jntsampt
  5. mit den Olderludenn, wo se vor achte dagenn, vp
  6. dat Radthus gekamen, dar doch de olderlude allene
  7. vorbadt, gewesen, vnde nene Schippers, daruth jdt
  8. schynede, wo se sick vnder einander vorbunden hedden
  9. vnde se sick wedder de gekarne der Kerspelden setten
  10. vnde vpworpenn, Darumme bogerden de
  11. gekarne hundert vnde veer menne, van em sampt
  12. vnde bysunderen to weten, wes sinnes se werenn
  13. jfft se ock by den bliuen wolden, dat de gantze mente
  14. vnlanges vp dem Domeshaue, beslatenn hadden
  15. edder nicht,
  16. Dar vp na berade, de Olderlude beslutlick ge=
  17. antwordet hebbenn, dat se alse gehorsame borgere
  18. by dem Erbarenn Rade, vnde der Meynthe gedechten
  19. to bliuende, De meynte der Stadt Bremenn
  20. hadden eindrachtliken Do beslatenn, dat de Olderlude
  21. nicht mer sin scholdenn, vnde wat se wente her to
  22. vnderhanden gehat, dat sulue were gemeyne gudt
  23. dat scholen se den gekarenn auerantwordenn,
  24. Dar vp Antworde, Hinrick Balleer van wegenn
  25. der olderlude Se weren allene dar to geringe to
  26. des koepmans guderen also to vorlatende, vnde
  27. in ander hende auer to geuende, dewile de gudere
  28. van den kopluden ersten weren hergekamenn
  29. vnde oerspruncklykenn erwussen, vnde vann
  30. einen jderen dar to gegeuen, vormeret wente
  31. in dessen hudigenn dach, Ock so badt Hinrick
  32. Balleer, dat des rades erffbock gelesen wurde
  33. dar jnne wol nagewiset wurde, wo jdt sick mit
  34. den Olderluden, vnde des kopmans guderenn

jm schuttinge vorguddert gelick De Olderlude deden alse gehorsame vnderdane borgers Vnde de hundert vnde ver houen do an vor dem Rade beschuldigenn se harde de Olderlude vnde de Schyppers jntsampt mit den Olderludenn, wo se vor achte dagenn, vp dat Radthus gekamen, dar doch de olderlude allene vorbadt, gewesen, vnde nene Schippers, daruth jdt schynede, wo se sick vnder einander vorbunden hedden vnde se sick wedder de gekarne der Kerspelden setten vnde vpworpenn, Darumme bogerden de gekarne hundert vnde veer menne, van em sampt vnde bysunderen to weten, wes sinnes se werenn jfft se ock by den bliuen wolden, dat de gantze mente vnlanges vp dem Domeshaue, beslatenn hadden edder nicht, Dar vp na berade, de Olderlude beslutlick geantwordet hebbenn, dat se alse gehorsame borgere by dem Erbarenn Rade, vnde der Meynthe gedechten to bliuende, De meynte der Stadt Bremenn hadden eindrachtliken Do beslatenn, dat de Olderlude nicht mer sin scholdenn, vnde wat se wente her to vnderhanden gehat, dat sulue were gemeyne gudt dat scholen se den gekarenn auerantwordenn, Dar vp Antworde, Hinrick Balleer van wegenn der olderlude Se weren allene dar to geringe to des koepmans guderen also to vorlatende, vnde in ander hende auer to geuende, dewile de gudere van den kopluden ersten weren hergekamenn vnde oerspruncklykenn erwussen, vnde vann einen jderen dar to gegeuen, vormeret wente in dessen hudigenn dach, Ock so badt Hinrick Balleer, dat des rades erffbock gelesen wurde dar jnne wol nagewiset wurde, wo jdt sick mit den Olderluden, vnde des kopmans guderenn

Fol. 176r

Faksimile, Fol. 176r
  1. bogeue, deme so geschach, Derwegenn beden de Oldelude
  2. des kopmans, dat me se by erer olden gerechticheit, vnde
  3. priuilegien bliuen laten wolde, gelick wo alle ander ampte
  4. se wolden jo vor frame erlyke lude staen, jderman gudt
  5. bescheidt geuen van erer beropinge, de Olderlude by namen
  6. werenn Berendt Perwe[we], Johan Kock, Johan Snedermann
  7. Hinrick blyffhirnicht, Godtfreydes Schomaker, Johann
  8. Hylmers, Clawes Lauaes, Dyrick Oldinges, Hinrick
  9. Balleer, Frerick Balckenn, Do nu de Olderlude
  10. vast vele beschetlyke antworde wedder in gebracht, ere
  11. priuilegien, lange jarige gerechticheiden genochsann
  12. entdecket, vnde de dach vast dar auer vorlopen, so hefft
  13. jdt doch altosamende leyder nicht gehulpen, wente Johan
  14. Doue sprack van der hunderden wegenn, de olderlude mosten
  15. slichtes sunder einich vortoch, des dages den hudnert vnde
  16. veer mennen, den Schuttinge vnde des koepmans gudt
  17. auerantworden, sunder wyder vpholdent Edder se wolden
  18. des suluen dages, der gantzen Stadt meynte wedder to
  19. samende eschen latenn, vnde horen wat de hir to seggen
  20. wordenn, Alse nnu de Olderlude solcks horden, merckeden
  21. se wol wat weges dat jdt hen wolde, wente de hundert
  22. wolden noch recht, noch reden edder einich beschedenheit
  23. horenn edder lyden, sunder jdel gewalt vnde vproer
  24. puchent vnde drouwent mit der meynte, so hebben se
  25. alse vorstendige vnde kloke menne sick in der tydt
  26. geschicket, sunder lenger vpholdent bewilliget, dat des
  27. koepmans twe ladenn, mit den breuen, vp de suluen
  28. stunde, vthe deme Schuttinge gehalet wurdenn
  29. vnde deme rade auergeantwordet, vp dat de hungergen
  30. dorstigenn, borgerigen der ampten, edder des regimentes
  31. mochten des dages gesadiget werden, vnde vproer na
  32. bliuen, vnde als jdt nu was auenth gewordenn, so
  33. is de tydt vorlecht mit den breuen to lesende wente des
  34. anderen dages, do sint jtlyke vth deme rade, ock
  35. Olderlude by einander gekamen, ock welcke vth den
  36. hunderden, vnde de breue auergesen vnde gelesen.

bogeue, deme so geschach, Derwegenn beden de Oldelude des kopmans, dat me se by erer olden gerechticheit, vnde priuilegien bliuen laten wolde, gelick wo alle ander ampte se wolden jo vor frame erlyke lude staen, jderman gudt bescheidt geuen van erer beropinge, de Olderlude by namen werenn Berendt Pe[we], Johan Kock, Johan Snedermann Hinrick blyffhirnicht, Godtfreydes Schomaker, Johann Hylmers, Clawes Lauaes, Dyrick Oldinges, Hinrick Balleer, Frerick Balckenn, Do nu de Olderlude vast vele beschetlyke antworde wedder in gebracht, ere priuilegien, lange jarige gerechticheiden genochsann entdecket, vnde de dach vast dar auer vorlopen, so hefft jdt doch altosamende leyder nicht gehulpen, wente Johan Doue sprack van der hunderden wegenn, de olderlude mosten slichtes sunder einich vortoch, des dages den hudnert vnde veer mennen, den Schuttinge vnde des koepmans gudt auerantworden, sunder wyder vpholdent Edder se wolden des suluen dages, der gantzen Stadt meynte wedder to samende eschen latenn, vnde horen wat de hir to seggen wordenn, Alse nnu de Olderlude solcks horden, merckeden se wol wat weges dat jdt hen wolde, wente de hundert wolden noch recht, noch reden edder einich beschedenheit horenn edder lyden, sunder jdel gewalt vnde vproer puchent vnde drouwent mit der meynte, so hebben se alse vorstendige vnde kloke menne sick in der tydt geschicket, sunder lenger vpholdent bewilliget, dat des koepmans twe ladenn, mit den breuen, vp de suluen stunde, vthe deme Schuttinge gehalet wurdenn vnde deme rade auergeantwordet, vp dat de hungergen dorstigenn, borgerigen der ampten, edder des regimentes mochten des dages gesadiget werden, vnde vproer na bliuen, vnde als jdt nu was auenth gewordenn, so is de tydt vorlecht mit den breuen to lesende wente des anderen dages, do sint jtlyke vth deme rade, ock Olderlude by einander gekamen, ock welcke vth den hunderden, vnde de breue auergesen vnde gelesen.

Fol. 176v

Faksimile, Fol. 176v
  1. Dar na des Mandages na inuocauit, sint de hundert
  2. vnde ver menne vor den Radt gekamen, hertlyken
  3. auer de predykanten geklaget, wo de dachlykes, de
  4. gekaren menne, vam predyckstole schulden, maken
  5. ere beropinge bedechtich, vnder den borgeren ock fromden
  6. wo eer beropinge noch handelinge nicht recht were
  7. sunder allenthaluen wedder gades wort, dat ock in
  8. Sunte Martens karckenn, onhe apentlick, vor
  9. als weme were vor er houet gesecht, van dem predyck
  10. stole des ffreydages vor jnuocauit, mit velen klaren
  11. vmmestendigen wordenn, vnde de gekaren hundert
  12. vnde veer weren darumme geneget, der meynte to
  13. danckende, se gedachten so nicht to reformert to werden
  14. jnt apenbaer van den predykanten, doch kunden
  15. se wol lydenn, dat en de radt dar jnne raden wolde
  16. wo se dem doen scholden, dar na wolden se sick gerne
  17. schyckenn
  18. Dar vp antworde her Meymeren van Borckem
  19. wortholdende Borgermeyster, Na deme de Radt
  20. ock vnderwylen van den predykantenn gestraffet,
  21. na gebrecklicheidenn, als wol infellen, jn maten
  22. wo ock in velen godtlyken hystorien gevunden, dat
  23. de propheten, seer harde hebben angegrepen, konigen
  24. vnde ander ouerpersonen der landen, mit scharpen
  25. worden gestraffet, dat ock vmme der straffe willen,
  26. vele groter propheten gedodet sin wordenn, gelick
  27. ock am doper des herenn wol to wwetende were,
  28. vnde de Radt, vorhape sick, dat solcks alhir nicht
  29. scheen scholde, dat de almechtige gnedichlick wolde
  30. affwenden, wente so jdt de meninge sin scholde
  31. so worde jdt ein bose geschrey, vnde ruchte dar vt
  32. werdenn auer alle lande, vnde sunderlykenn by den
  33. Vorstenn, heren Stende, dar de Stadt mede in
  34. verbuntenisse stunde, dat se nicht recht handelen
  35. mit eren demende predykanten, Ock so hadde sick
  36. de Radt to mannichmalen christlyken geduldet

Dar na des Mandages na inuocauit, sint de hundert vnde ver menne vor den Radt gekamen, hertlyken auer de predykanten geklaget, wo de dachlykes, de gekaren menne, vam predyckstole schulden, maken ere beropinge bedechtich, vnder den borgeren ock fromden wo eer beropinge noch handelinge nicht recht were sunder allenthaluen wedder gades wort, dat ock in Sunte Martens karckenn, onhe apentlick, vor als weme were vor er houet gesecht, van dem predyck stole des ffreydages vor jnuocauit, mit velen klaren vmmestendigen wordenn, vnde de gekaren hundert vnde veer weren darumme geneget, der meynte to danckende, se gedachten so nicht to reformert to werden jnt apenbaer van den predykanten, doch kunden se wol lydenn, dat en de radt dar jnne raden wolde wo se dem doen scholden, dar na wolden se sick gerne schyckenn Dar vp antworde her Meymeren van Borckem wortholdende Borgermeyster, Na deme de Radt ock vnderwylen van den predykantenn gestraffet, na gebrecklicheidenn, als wol infellen, jn maten wo ock in velen godtlyken hystorien gevunden, dat de propheten, seer harde hebben angegrepen, konigen vnde ander ouerpersonen der landen, mit scharpen worden gestraffet, dat ock vmme der straffe willen, vele groter propheten gedodet sin wordenn, gelick ock am doper des herenn wol to wwetende were, vnde de Radt, vorhape sick, dat solcks alhir nicht scheen scholde, dat de almechtige gnedichlick wolde affwenden, wente so jdt de meninge sin scholde so worde jdt ein bose geschrey, vnde ruchte dar vt werdenn auer alle lande, vnde sunderlykenn by den Vorstenn, heren Stende, dar de Stadt mede in verbuntenisse stunde, dat se nicht recht handelen mit eren demende predykanten, Ock so hadde sick de Radt to mannichmalen christlyken geduldet

Fol. 177r

Faksimile, Fol. 177r
  1. to gude vpgenamen, wan se van den predykanten gestraffet
  2. werenn, so mosten se ock doen, sick dar jnne schicken vnde to
  3. vreden geuen, vnde de radt wolde de gekaren gebeden hebben,
  4. dat se dar samptlyck na trachtenn, dat gades wort nicht dorch
  5. se gelastert wurde, sunder mit den hogesten vlyte worde
  6. vortgesettet, dat ock vrede vnde eindracht vnderholden wurde,
  7. wo ock er breff in sinem anfange mede brachte, vnde badt de
  8. radt dat sick de hundert vnde ver mit den predykanten vor
  9. lyken scholdenn, tosamende mit einander spreken, des hebben
  10. de hundert, an de predykanten einen breff geschreuen
  11. gelick wo volget. De tytel.
  12. An her Jacob Sampt allen beropene predicanten des gotliken
  13. wordes vnsen gudenn frunden
  14. Gnade vnde frede, van gade dem vader, vnde vnsem heren
  15. Jesu Christo, Dewile wy chrystenn, na deme willen gades
  16. genomet, vorhapen vnde gelouent jdt sy so, dorch de
  17. gnade vnde barmherticheit des almechtigen ewigen gades
  18. vnses hemmelschen vaders, So dan godt danck, vns sin
  19. godtlyke wort geworden is, wo dat ein christen broder, vor
  20. schuldiget vnde vorplichtet sy, sinen mede chrysten vnde
  21. broder, jnt hemelyke sinen feyl, vnde in sinen gebrekenn
  22. to vndermanen, vnde chrystliken to straffende, wor he ome
  23. dar nicht wil horen, schal he en nochtans nicht vorlatenn
  24. sunder wyder volgen, so alse vns gades wort klarlykenn
  25. vthwyset, dat g# predicanten godt danck wol weten, doch
  26. nich chrystlick an vns armen gekaren der kerspeldenn
  27. bewiset de wy van vnser erwelinge nichtes hebben, den
  28. alllene groten nadeel, mit groter moye, arbeyde, vor
  29. sumenisse vnde schadenn, jodoch wol weten dat wy vns
  30. suluest nicht gebaren sin, sunder to denste eines anderen
  31. daranne wy vns vortrosten mogenn, wo wol gy vnse
  32. predycanten van vns, ock der gantzen meynte geeschet
  33. vnde geropen, doruen nochtans jnwer vorplichtinge na,

to gude vpgenamen, wan se van den predykanten gestraffet werenn, so mosten se ock doen, sick dar jnne schicken vnde to vreden geuen, vnde de radt wolde de gekaren gebeden hebben, dat se dar samptlyck na trachtenn, dat gades wort nicht dorch se gelastert wurde, sunder mit den hogesten vlyte worde vortgesettet, dat ock vrede vnde eindracht vnderholden wurde, wo ock er breff in sinem anfange mede brachte, vnde badt de radt dat sick de hundert vnde ver mit den predykanten vor lyken scholdenn, tosamende mit einander spreken, des hebben de hundert, an de predykanten einen breff geschreuen gelick wo volget. De tytel. An her Jacob Sampt allen beropene predicanten des gotliken wordes vnsen gudenn frunden Gnade vnde frede, van gade dem vader, vnde vnsem heren Jesu Christo, Dewile wy chrystenn, na deme willen gades genomet, vorhapen vnde gelouent jdt sy so, dorch de gnade vnde barmherticheit des almechtigen ewigen gades vnses hemmelschen vaders, So dan godt danck, vns sin godtlyke wort geworden is, wo dat ein christen broder, vor schuldiget vnde vorplichtet sy, sinen mede chrysten vnde broder, jnt hemelyke sinen feyl, vnde in sinen gebrekenn to vndermanen, vnde chrystliken to straffende, wor he ome dar nicht wil horen, schal he en nochtans nicht vorlatenn sunder wyder volgen, so alse vns gades wort klarlykenn vthwyset, dat g# predicanten godt danck wol weten, doch nich chrystlick an vns armen gekaren der kerspeldenn bewiset de wy van vnser erwelinge nichtes hebben, den alllene groten nadeel, mit groter moye, arbeyde, vor sumenisse vnde schadenn, jodoch wol weten dat wy vns suluest nicht gebaren sin, sunder to denste eines anderen daranne wy vns vortrosten mogenn, wo wol gy vnse predycanten van vns, ock der gantzen meynte geeschet vnde geropen, doruen nochtans jnwer vorplichtinge na,

Fol. 177v

Faksimile, Fol. 177v
  1. wo vor beschreuen, vnderwegen latenn, dar enbauen
  2. vns armen beropen menne, to dem menen bestenn
  3. vortostande, wo vnse vorsegelinge des Erbarenn
  4. rades vormeldet, vmbeschamet hinderlasteren, vor
  5. der gantzen meynte, dat leyder mer ergernisse hefft
  6. gedaen, ock noch dat den ewygen godtlyken worde, alse
  7. vorderinge dat godt bethere, gy ock vorsonnen gewesen
  8. de to fragenn, de de doch gans gerne vnde williger,
  9. den willich gewesen haddenn beschedt to geuen ers
  10. vornemendes, jo nicht erres vornemendes, sunder
  11. eres gekaren vnde gedwugen? denstes, hebben dar
  12. enbauen vns armen, dem duuel vnde gades straffe
  13. to gedelet, dar to einen vnwontlyken dode togegent
  14. des sick de Almechtige ewige godt, dorch sine milden
  15. gnade, ock ane allen twiuel vnser verschonen
  16. wert, hoͤren ock nicht den allene emes partes wort
  17. vnde dar vp daruen vnbeschamet dar van reden
  18. jnt apenbar van den predyckstolen, sin ock der
  19. sproke vorgetenn, Omnis homo mendax, so Dauid
  20. Jm psalter secht, bliuen ock by eines partes wort,
  21. ja geuen ene ock recht de vellichte er egen mith
  22. mer sokenn, den der armen meynte, merrcken
  23. ock nicht an wo swarlyck vnde pynlick denn
  24. armen er tydt mit frouwen vnde kinderenn
  25. sick to ernerende, dat se hefft ock doen klagen
  26. dat mit nier erdichtinge, so forenhen nu gehort
  27. is by gekamen, vnde nicht allene hir de armen,
  28. to nadel, sunder ock in den landen, dar nien korne
  29. vnde ander waer her bringet, de ock gans swarliken
  30. auer de van Bremen klagenn, der duringe
  31. haluen de se in den landen der armoth vpleggen
  32. mit orhen mede bowilligers de ock noch vngetwiuelt
  33. wol gesinnet sin, so verne de alweldige ewige godt
  34. solcks nicht vorhindert. Bydden hirumme

wo vor beschreuen, vnderwegen latenn, dar enbauen vns armen beropen menne, to dem menen bestenn vortostande, wo vnse vorsegelinge des Erbarenn rades vormeldet, vmbeschamet hinderlasteren, vor der gantzen meynte, dat leyder mer ergernisse hefft gedaen, ock noch dat den ewygen godtlyken worde, alse vorderinge dat godt bethere, gy ock vorsonnen gewesen de to fragenn, de de doch gans gerne vnde williger, den willich gewesen haddenn beschedt to geuen ers vornemendes, jo nicht erres vornemendes, sunder eres gekaren vnde gedwugen? denstes, hebben dar enbauen vns armen, dem duuel vnde gades straffe to gedelet, dar to einen vnwontlyken dode togegent des sick de Almechtige ewige godt, dorch sine milden gnade, ock ane allen twiuel vnser verschonen wert, hoͤren ock nicht den allene emes partes wort vnde dar vp daruen vnbeschamet dar van reden jnt apenbar van den predyckstolen, sin ock der sproke vorgetenn, Omnis homo mendax, so Dauid Jm psalter secht, bliuen ock by eines partes wort, ja geuen ene ock recht de vellichte er egen mith mer sokenn, den der armen meynte, merrcken ock nicht an wo swarlyck vnde pynlick denn armen er tydt mit frouwen vnde kinderenn sick to ernerende, dat se hefft ock doen klagen dat mit nier erdichtinge, so forenhen nu gehort is by gekamen, vnde nicht allene hir de armen, to nadel, sunder ock in den landen, dar nien korne vnde ander waer her bringet, de ock gans swarliken auer de van Bremen klagenn, der duringe haluen de se in den landen der armoth vpleggen mit orhen mede bowilligers de ock noch vngetwiuelt wol gesinnet sin, so verne de alweldige ewige godt solcks nicht vorhindert. Bydden hirumme

Fol. 178r

Faksimile, Fol. 178r
  1. gy jnne samptlick sodaner sermonen, dar gy nicht den
  2. eines partes wort hebben gehort, willen metigenn
  3. vnde entslaen, so lange dat gy des anderen partes wort
  4. ock hebbenn gehort, vnde doen als christen broders hort to
  5. donde, vnde Christus ler nicht laten vmme ein sus geschreuen
  6. sin, vns broderlyken in vnsen gebrekenn vnde feylen
  7. vnderrichtenn, war wy dan vns schuldich an erkennen konen
  8. jegen dat donde dat vns vpgelecht is, ock beualen, ock
  9. wat wedder godt, vnde sin hillige wort is, wil wy vns
  10. ock wylt godt, to aller tydt gerne laten vnderwysenn, vnde
  11. mit gades hulpe vns beteren, bogeren vnde bydden othmodigen
  12. van juw alle ein tydt to weten vnde ein stede, dar wy
  13. to juw edder gy to vns kamen mogenn, vnde nicht alle
  14. hundert vnde ver gekaren, sunder de wy weten vnde
  15. hapenn, dat se gades wort, vnde gades fruchtenn hebben
  16. dar to van den sulfften so vele als juw geleuet, teyn
  17. twintich dertich min edder mer, wo juw dat suluen
  18. boleuet; hir mede sampt vnde jnt sunderen gade
  19. almechtich beualen in ewicheit bogeren des juwe
  20. fruntlyke antwort, geschreuen des ersten Donnerdages
  21. in der Vastenn, Anno 1532
  22. Nu volget de vnderschrifft
  23. De hundert vnde ver menne, welcke der gantzen meynte
  24. gelouet vnde togesecht hebben, den menen mith
  25. vnde best to sokende, ockk vortostande, na alle orhem
  26. vormoge, so als se des vor gade vnde den ludenn
  27. willen bestaen, na wroginge erer conscientien

gy jnne samptlick sodaner sermonen, dar gy nicht den eines partes wort hebben gehort, willen metigenn vnde entslaen, so lange dat gy des anderen partes wort ock hebbenn gehort, vnde doen als christen broders hort to donde, vnde Christus ler nicht laten vmme ein sus geschreuen sin, vns broderlyken in vnsen gebrekenn vnde feylen vnderrichtenn, war wy dan vns schuldich an erkennen konen jegen dat donde dat vns vpgelecht is, ock beualen, ock wat wedder godt, vnde sin hillige wort is, wil wy vns ock wylt godt, to aller tydt gerne laten vnderwysenn, vnde mit gades hulpe vns beteren, bogeren vnde bydden othmodigen van juw alle ein tydt to weten vnde ein stede, dar wy to juw edder gy to vns kamen mogenn, vnde nicht alle hundert vnde ver gekaren, sunder de wy weten vnde hapenn, dat se gades wort, vnde gades fruchtenn hebben dar to van den sulfften so vele als juw geleuet, teyn twintich dertich min edder mer, wo juw dat suluen boleuet; hir mede sampt vnde jnt sunderen gade almechtich beualen in ewicheit bogeren des juwe fruntlyke antwort, geschreuen des ersten Donnerdages in der Vastenn, Anno 1532 Nu volget de vnderschrifft De hundert vnde ver menne, welcke der gantzen meynte gelouet vnde togesecht hebben, den menen mith vnde best to sokende, ockk vortostande, na alle orhem vormoge, so als se des vor gade vnde den ludenn willen bestaen, na wroginge erer conscientien

Fol. 178v

Faksimile, Fol. 178v
  1. Der predicanten samptkumpft :
  2. Anno 1532 des ersten freydages in der vasten, vann
  3. myddage an, hen to vyff vren an den auent, sint
  4. alle predicanten in den ver kerspelkerkenn by ein
  5. ander gewesenn, in sunte Martens karken to
  6. Bremen, der hundert vnde ver menne breff to vor
  7. antwordenn, vp volgende wyse
  8. Johann Doue hefft vt den hunderden vnde ver ge=
  9. karen mennen, xxx personen erwelet; dar he mede
  10. quam in sunte Martens karken, ein antwort to
  11. entfangen van den predicanten, Vnde her Jacob
  12. Licentiatus Theologie, pastor to vnser leuen frouwen
  13. helt dat wort van der predicanten wegen, wente
  14. he was de senior vnde supperattendens, vnde als de
  15. predicanten van den dartich personen vt denn
  16. hunderdenn weren samtlick vnde besunderenn
  17. gewylkamet, Sprack he Jacob, Gy
  18. menne, vt den hunderden, juw is alle wol bewust
  19. wo godt de hemmelsche vader, sick auer desse guden
  20. Stadt erbarmet, vnde sin wort vth milder gudicheit
  21. vor ix jaren her rickliken luchten vnde schinen
  22. laten, van broder Hinricks tyden an, wente in
  23. dessen hudigen dach, vnde van der tydt dat vns
  24. godt hir gesent, hebbe wy de hilligen reinen ler
  25. des hilligen euangelij vorgedragen, mit flyte
  26. gelert, vnde na vtwisinge vnses amptes, vor
  27. manet ock hertliken gestraffet wat to straffende
  28. was, sunder anseent der personen, gelick gy alle
  29. wol weten, vnde jdt is nicht vorborgen, wo
  30. sick de porten der helle wedder vnse godtlyke ampt
  31. gelecht, vele smaheit vorachtinge, lesteringe van
  32. Monnyke vnde papen, vnde eren anhangers
  33. geledenn, vaken in vaerr vnses liues gestaen

Der predicanten samptkumpft : Anno 1532 des ersten freydages in der vasten, vann myddage an, hen to vyff vren an den auent, sint alle predicanten in den ver kerspelkerkenn by ein ander gewesenn, in sunte Martens karken to Bremen, der hundert vnde ver menne breff to vor antwordenn, vp volgende wyse Johann Doue hefft vt den hunderden vnde ver gekaren mennen, xxx personen erwelet; dar he mede quam in sunte Martens karken, ein antwort to entfangen van den predicanten, Vnde her Jacob Licentiatus Theologie, pastor to vnser leuen frouwen helt dat wort van der predicanten wegen, wente he was de senior vnde supperattendens, vnde als de predicanten van den dartich personen vt denn hunderdenn weren samtlick vnde besunderenn gewylkamet, Sprack he Jacob, Gy menne, vt den hunderden, juw is alle wol bewust wo godt de hemmelsche vader, sick auer desse guden Stadt erbarmet, vnde sin wort vth milder gudicheit vor ix jaren her rickliken luchten vnde schinen laten, van broder Hinricks tyden an, wente in dessen hudigen dach, vnde van der tydt dat vns godt hir gesent, hebbe wy de hilligen reinen ler des hilligen euangelij vorgedragen, mit flyte gelert, vnde na vtwisinge vnses amptes, vor manet ock hertliken gestraffet wat to straffende was, sunder anseent der personen, gelick gy alle wol weten, vnde jdt is nicht vorborgen, wo sick de porten der helle wedder vnse godtlyke ampt gelecht, vele smaheit vorachtinge, lesteringe van Monnyke vnde papen, vnde eren anhangers geledenn, vaken in vaerr vnses liues gestaen

Fol. 179r

Faksimile, Fol. 179r
  1. vnde do de leydige Satan, dar nicht mede winnen kunde, hefft he
  2. ein ander middel gesocht, vnde leyder gefunden, nomlykenn
  3. in desser gudenn Stadt, ein schrecklick vproer, twydracht
  4. vnemicheit angerichtet, eine gruwelick mordt des kumptheren
  5. mit den sinen, vnde is de meynheit in blyntheit, vorstocketheit
  6. eres harten, voraftinge erer predicanten, Ouericheit geuallenn
  7. guder ordeninge der kercken, aller tucht erbarheit, leffte einicheit
  8. vorgetenn, also dat leider de vngerechticheit, bosheit vngehorsamheit
  9. de auerhant vnder den gemenen, sympelen, vnuorstendigenn
  10. genamen, wasset vnde nympt dachlykes to, tho emen ewigen schaden
  11. des godtlykenn wordes, vnde to einen vnuorwintlyken schadenn
  12. der Stadt, jdt sy den dat godt solcks gnedichlick van vns
  13. affwende, dorch vorbede jtlicker chrystenn herten, hir noch
  14. binnen.
  15. Do nu de werdige man, her Jacob Prawest pastor to vnser
  16. leuen ffrouwen, ansloch to vorantwordenn den breff der hundert
  17. vnde veer, So vel Johan Doue flux in her Jacobs worde, vnde
  18. sede
  19. Leue her Jacob, vnde gy predicanten alle, vnse breff an juw
  20. gesant, is der meninge nicht geschreuen, den suluen to vor
  21. anthworden, sunder dat wy dar vt, vororsaket mit juw to
  22. sprekende, vp dat gy recht mogen vorstendiget werdenn, wat
  23. vnse grundt vnde meninge sy, als dat wy jdt gerne gudt
  24. segenn, dat mene beste gesocht vnde vorth settet mochte werdenn
  25. Anuencklyck so moge wy juw nicht bargen leuen p[r]edicanten
  26. dat jm jare vnses herenn 1526 als her Hinrick van Sulinck
  27. Olderman was, vnde dat wort, vor dem stole des Rades helt,
  28. vnde vnder anderen worden sprack he, wo dat vele kempe van
  29. der borgerweyde, weren mit der tydt daraff gekamen, vnde
  30. de borgerweyde scholde, van rechte eines so grot sin vnde mher
  31. als se nu thor tydt were, vt den wordenn sint de borgere
  32. vororsaket, wyder van der gedachten, vnde wo de eyne dyth
  33. de ander dat hadden her vorgebracht, vnde is mit der tydt
  34. so verne gekamen, dat me den Erbarenn radt gefraget
  35. hefft, jfft ock by dem rade, bowyss werde vp de weeyde, wo
  36. lanck wydt vnde breydt se sin scholde.

vnde do de leydige Satan, dar nicht mede winnen kunde, hefft he ein ander middel gesocht, vnde leyder gefunden, nomlykenn in desser gudenn Stadt, ein schrecklick vproer, twydracht vnemicheit angerichtet, eine gruwelick mordt des kumptheren mit den sinen, vnde is de meynheit in blyntheit, vorstocketheit eres harten, voraftinge erer predicanten, Ouericheit geuallenn guder ordeninge der kercken, aller tucht erbarheit, leffte einicheit vorgetenn, also dat leider de vngerechticheit, bosheit vngehorsamheit de auerhant vnder den gemenen, sympelen, vnuorstendigenn genamen, wasset vnde nympt dachlykes to, tho emen ewigen schaden des godtlykenn wordes, vnde to einen vnuorwintlyken schadenn der Stadt, jdt sy den dat godt solcks gnedichlick van vns affwende, dorch vorbede jtlicker chrystenn herten, hir noch binnen. Do nu de werdige man, her Jacob Prawest pastor to vnser leuen ffrouwen, ansloch to vorantwordenn den breff der hundert vnde veer, So vel Johan Doue flux in her Jacobs worde, vnde sede Leue her Jacob, vnde gy predicanten alle, vnse breff an juw gesant, is der meninge nicht geschreuen, den suluen to vor anthworden, sunder dat wy dar vt, vororsaket mit juw to sprekende, vp dat gy recht mogen vorstendiget werdenn, wat vnse grundt vnde meninge sy, als dat wy jdt gerne gudt segenn, dat mene beste gesocht vnde vorth settet mochte werdenn Anuencklyck so moge wy juw nicht bargen leuen p[r]edicanten dat jm jare vnses herenn 1526 als her Hinrick van Sulinck Olderman was, vnde dat wort, vor dem stole des Rades helt, vnde vnder anderen worden sprack he, wo dat vele kempe van der borgerweyde, weren mit der tydt daraff gekamen, vnde de borgerweyde scholde, van rechte eines so grot sin vnde mher als se nu thor tydt were, vt den wordenn sint de borgere vororsaket, wyder van der gedachten, vnde wo de eyne dyth de ander dat hadden her vorgebracht, vnde is mit der tydt so verne gekamen, dat me den Erbarenn radt gefraget hefft, jfft ock by dem rade, bowyss werde vp de weeyde, wo lanck wydt vnde breydt se sin scholde.

Fol. 179v

Faksimile, Fol. 179v
  1. Vnde de Oldeste Borgermeister her Daniel van Burenn
  2. hefft den borgerenn solck ein antwort gegeuenn,
  3. Leuenn vrunde, wy hebben by vns einen latyneschen
  4. breff jtlyke hundert jaer olt, dar de grense der weyde
  5. in voruatet, den suluen mochteme auerseen, so dar wes
  6. bohelpes vt to erlangende were, mochte me bosichtigenn
  7. den suluen breff hebbe wy entlyken vt copieren laten, dar
  8. mede vaken vor deme Rade gewesen, dat ein radt vp
  9. den breff erkennen scholde der weyde rechticheit,
  10. Dar nha sprack Johan Doue van der hundert vnde veer
  11. menne kesinge, vth wat orsake se gekaren werenn, vnde
  12. mit eeden vnde plichten vorstrocket, der meynte vor to
  13. stande na alle erem vormoge, vnde des ein exempel ge=
  14. namen van den van Hamborch vnde Lubeke dar ock
  15. vth der helen meynte hundert vnde lxiiij menne, de mit
  16. deme Erbaren rade, helpen dat meyne gudt mede vort to
  17. settende, se were ere meninge anders nicht, sunder dat
  18. se jdt gerne gudt segenn allenthaluen, vnde Johann
  19. Doue makede sine rede lanck wol eme gude stunde,
  20. Vnde Johan Doue sprack, dat jdt den hunderden vnde
  21. ver gans selsen dede, dat ein Erbar Radt en nen bether
  22. bystanth dede, na lude segel vnde breue, nach dem in
  23. vorschenen jaren, als men schreff Anno 1523
  24. des Donnerdages vor vnser leuen frouwen hemmeluart
  25. do sy de hele syttende radt, wol mit drehundert drepliche
  26. borger, vth der Stadt gegaen, na Sunte Pawel, vnde
  27. den Monnyken dar suluest vele tune dael getagenn,
  28. ackerlande ock weydelandt ingenamen, dat de Monnyke
  29. der meynte mit der tydt hadden affgegrauen, getunet
  30. geploget, vnde sick to geegent, vnde wort do ock Johan
  31. Borckens hoff by der wyndemolen, ock vorwosteth, mit
  32. deme huse dat borckem dar hadde, wente Hans Pruse
  33. vnde Hinrick Volmers, spreken apentlick, dat jdt alle
  34. scholde meynte sin, vnde mit der tydt van der
  35. meynte genamen, vnde de Radt hadde to der tydt, mit
  36. den borgerenn, grote byplichtinge gedaen, der armen
  37. meynte, dat eere vordedyget, solcks en sporden se nu
  38. am Rade leyder nicht also

Vnde de Oldeste Borgermeister her Daniel van Burenn hefft den borgerenn solck ein antwort gegeuenn, Leuenn vrunde, wy hebben by vns einen latyneschen breff jtlyke hundert jaer olt, dar de grense der weyde in voruatet, den suluen mochteme auerseen, so dar wes bohelpes vt to erlangende were, mochte me bosichtigenn den suluen breff hebbe wy entlyken vt copieren laten, dar mede vaken vor deme Rade gewesen, dat ein radt vp den breff erkennen scholde der weyde rechticheit, Dar nha sprack Johan Doue van der hundert vnde veer menne kesinge, vth wat orsake se gekaren werenn, vnde mit eeden vnde plichten vorstrocket, der meynte vor to stande na alle erem vormoge, vnde des ein exempel genamen van den van Hamborch vnde Lubeke dar ock vth der helen meynte hundert vnde lxiiij menne, de mit deme Erbaren rade, helpen dat meyne gudt mede vort to settende, se were ere meninge anders nicht, sunder dat se jdt gerne gudt segenn allenthaluen, vnde Johann Doue makede sine rede lanck wol eme gude stunde, Vnde Johan Doue sprack, dat jdt den hunderden vnde ver gans selsen dede, dat ein Erbar Radt en nen bether bystanth dede, na lude segel vnde breue, nach dem in vorschenen jaren, als men schreff Anno 1523 des Donnerdages vor vnser leuen frouwen hemmeluart do sy de hele syttende radt, wol mit drehundert drepliche borger, vth der Stadt gegaen, na Sunte Pawel, vnde den Monnyken dar suluest vele tune dael getagenn, ackerlande ock weydelandt ingenamen, dat de Monnyke der meynte mit der tydt hadden affgegrauen, getunet geploget, vnde sick to geegent, vnde wort do ock Johan Borckens hoff by der wyndemolen, ock vorwosteth, mit deme huse dat borckem dar hadde, wente Hans Pruse vnde Hinrick Volmers, spreken apentlick, dat jdt alle scholde meynte sin, vnde mit der tydt van der meynte genamen, vnde de Radt hadde to der tydt, mit den borgerenn, grote byplichtinge gedaen, der armen meynte, dat eere vordedyget, solcks en sporden se nu am Rade leyder nicht also

Fol. 180r

Faksimile, Fol. 180r
  1. Johann Doue sochte mit alle dessen wordenn anders nicht, sunder
  2. he wode by den predicanten, den Erbaren Radt bodechtich maken
  3. vnde de predicanten vp ere halue to vorenn, en recht to geuende,
  4. vnde vp den predyckstolenn van den hunderden vnde eren saken
  5. stylle to swigenn, vnde laten se mit eren geschefften botemen
  6. vnde vngeroget dat sochten se.
  7. Hyr vp antworde der predicanten senior her Jacob van wegen
  8. der predicanten.
  9. De wile de hundert vnde veer menne, van den predicanten
  10. bogerdenn, dat me se vann predickstole scholde vngereformert
  11. laten, vnde den Radt vnde Se tosamende geuenn, dat mochten
  12. se nummermher doen mit guder conscientien. Wenthe
  13. se hedden solck ein ampt van gade, dat se mosten straffen, alle
  14. sunde, vnde vnordentlick wesent, vnde wolden de hundert vnde
  15. ver gekaren van en nicht gestraffet sin, so scholden se jdt dar
  16. na makenn, scholden ock eres regimentes gentzliken afftaen
  17. auergeuen, wente se weren jm vproer vpgeworpen, gekarenn
  18. jngedrungen, vnordentlick, Ock so kone vt erem regimente
  19. nicht gudes kamen.(.ex malo ono malus pullus.). se scholden
  20. wol befunden, dat er regimente nicht gudes worde to wege
  21. bringenn, sunder allenthaluen schaden vnde nadeel, wenthe
  22. jdt were nicht van gade, sunder vth vproer erwussen, vnde
  23. des kumptheren dode bestediget, confirmert worden, ge=
  24. dreuen vnde bekrefftiget, Ock so weren ere eede der meynte
  25. gedaen, vnde de meynte en, vele beter nhagebleuenn, dat
  26. se sick so beroueden, dat meyne beste vnde muth to sokende, den
  27. armen vor to stande, dat wolde sick ock nicht schickenn, dat
  28. solck ein vngotlick vorkerth middel, als dat men den rykenn
  29. mit gewalt dat ere scholde nemen, vth oren langejarigenn
  30. possession wreuelyken entsetten, vnde den armen edder der
  31. meynte tokerenn, solcks sy apentlick wedder dat Seuende
  32. gebodt, Dar se ock vorwendenn ere erwelinge
  33. der hundert vnde ver mit einen exempel, als dat se dar
  34. jnne de Hamborgerr vnde de Lubeschenn sin in nageuolget
  35. de gelick so vorhen gedaenn, Als by eren radt auer
  36. hundert personen gekaren dat regymente mede to vorenn,
  37. solcks were ock der schrifft nicht gemeten, sunder wedder

Johann Doue sochte mit alle dessen wordenn anders nicht, sunder he wode by den predicanten, den Erbaren Radt bodechtich maken vnde de predicanten vp ere halue to vorenn, en recht to geuende, vnde vp den predyckstolenn van den hunderden vnde eren saken stylle to swigenn, vnde laten se mit eren geschefften botemen vnde vngeroget dat sochten se. Hyr vp antworde der predicanten senior her Jacob van wegen der predicanten. De wile de hundert vnde veer menne, van den predicanten bogerdenn, dat me se vann predickstole scholde vngereformert laten, vnde den Radt vnde Se tosamende geuenn, dat mochten se nummermher doen mit guder conscientien. Wenthe se hedden solck ein ampt van gade, dat se mosten straffen, alle sunde, vnde vnordentlick wesent, vnde wolden de hundert vnde ver gekaren van en nicht gestraffet sin, so scholden se jdt dar na makenn, scholden ock eres regimentes gentzliken afftaen auergeuen, wente se weren jm vproer vpgeworpen, gekarenn jngedrungen, vnordentlick, Ock so kone vt erem regimente nicht gudes kamen.(.ex malo ono malus pullus.). se scholden wol befunden, dat er regimente nicht gudes worde to wege bringenn, sunder allenthaluen schaden vnde nadeel, wenthe jdt were nicht van gade, sunder vth vproer erwussen, vnde des kumptheren dode bestediget, confirmert worden, gedreuen vnde bekrefftiget, Ock so weren ere eede der meynte gedaen, vnde de meynte en, vele beter nhagebleuenn, dat se sick so beroueden, dat meyne beste vnde muth to sokende, den armen vor to stande, dat wolde sick ock nicht schickenn, dat solck ein vngotlick vorkerth middel, als dat men den rykenn mit gewalt dat ere scholde nemen, vth oren langejarigenn possession wreuelyken entsetten, vnde den armen edder der meynte tokerenn, solcks sy apentlick wedder dat Seuende gebodt, Dar se ock vorwendenn ere erwelinge der hundert vnde ver mit einen exempel, als dat se dar jnne de Hamborgerr vnde de Lubeschenn sin in nageuolget de gelick so vorhen gedaenn, Als by eren radt auer hundert personen gekaren dat regymente mede to vorenn, solcks were ock der schrifft nicht gemeten, sunder wedder

Fol. 180v

Faksimile, Fol. 180v
  1. de schrifft, ock so were dar ock nocht hutiges dages nen grot
  2. prophet, erbar, van hergekamen, dar groth romen vann
  3. were, wyder so heddent de Lubschen noch nicht vtgeuort,
  4. vnde dar gesettet dar jdt staen scholde. Wyder dat de
  5. hunderden romeden, so se weren jm regimente gewesenn
  6. do de kumpther were jm vproer vmmegebracht, dat wolden
  7. se wol vndergaen hebben, dat solcks were nagebleuenn
  8. se wolden de borger wol gestillet hebben, vnde wol to freden
  9. gestellet, Antworth her Jacob, des konen se
  10. ock nicht gelouen, wente so jdt godt vt sunderlyker gnade
  11. nicht vorhindert hedde, so were jdt vnder erem regymente,
  12. den Olderluden vp dem Radthuse nicht vele beter gegaen
  13. als den guden kumptheren, dewyle de Olderlude, vann
  14. en gruweliken sin auergehalt, mit wreuelyken daden
  15. angegrepenn, van erer beropinge entsettet, wedder alle
  16. rechte vnde byllicheide, des se jo nicht benenen kunden
  17. Dat de Olderlude vth al ere lange yarige gerechticheit
  18. gedrungen, ane alle redelicheit vnde rechtes erkentenisse
  19. sunder jnsage, den schuttinge, mit al ere gerechticheit
  20. den hunderden auergeuen, slotele vnde alle dinck, sunder
  21. inseggent, vnde mosten de Olderlude spotlick van onhe
  22. horen, wolden de Olderlude na dem dage in den schuttinge
  23. kamenn, als gemene borger, men scholde em gelick
  24. den gemenen man einen schuttinges poth vmme
  25. einen swaren tappen, vnde eine stede vorgunnen
  26. de gnade scholden se hebben.
  27. Jm suluen jare 1532 des Negesten Sondages na
  28. den dre koninge, hebben de Olderlude des kopmans
  29. na older wontlycheit des kopmans selschop, by ein
  30. hebben, vnde ere kost doen twe nye olderlude kesen
  31. vnde wo wol grote vnkost gedaen, vnde de Olderlude
  32. genslyken der meninge des Sondages als vorgenomet
  33. den Erbaren Radt, ja de gantzen wytheit, mit des
  34. rades Syndico, vnde Secretarien, vthryder, houetluden,
  35. vnde de Ampten van der Stadt wegen hebben, to gaste
  36. gehat, wente alle dinck was hir to gekofft vnde disponert

de schrifft, ock so were dar ock nocht hutiges dages nen grot prophet, erbar, van hergekamen, dar groth romen vann were, wyder so heddent de Lubschen noch nicht vtgeuort, vnde dar gesettet dar jdt staen scholde. Wyder dat de hunderden romeden, so se weren jm regimente gewesenn do de kumpther were jm vproer vmmegebracht, dat wolden se wol vndergaen hebben, dat solcks were nagebleuenn se wolden de borger wol gestillet hebben, vnde wol to freden gestellet, Antworth her Jacob, des konen se ock nicht gelouen, wente so jdt godt vt sunderlyker gnade nicht vorhindert hedde, so were jdt vnder erem regymente, den Olderluden vp dem Radthuse nicht vele beter gegaen als den guden kumptheren, dewyle de Olderlude, vann en gruweliken sin auergehalt, mit wreuelyken daden angegrepenn, van erer beropinge entsettet, wedder alle rechte vnde byllicheide, des se jo nicht benenen kunden Dat de Olderlude vth al ere lange yarige gerechticheit gedrungen, ane alle redelicheit vnde rechtes erkentenisse sunder jnsage, den schuttinge, mit al ere gerechticheit den hunderden auergeuen, slotele vnde alle dinck, sunder inseggent, vnde mosten de Olderlude spotlick van onhe horen, wolden de Olderlude na dem dage in den schuttinge kamenn, als gemene borger, men scholde em gelick den gemenen man einen schuttinges poth vmme einen swaren tappen, vnde eine stede vorgunnen de gnade scholden se hebben. Jm suluen jare 1532 des Negesten Sondages na den dre koninge, hebben de Olderlude des kopmans na older wontlycheit des kopmans selschop, by ein hebben, vnde ere kost doen twe nye olderlude kesen vnde wo wol grote vnkost gedaen, vnde de Olderlude genslyken der meninge des Sondages als vorgenomet den Erbaren Radt, ja de gantzen wytheit, mit des rades Syndico, vnde Secretarien, vthryder, houetluden, vnde de Ampten van der Stadt wegen hebben, to gaste gehat, wente alle dinck was hir to gekofft vnde disponert

Fol. 181r

Faksimile, Fol. 181r
  1. Sunder ethlyke houetlude vth den hunderden konden vnde wolden
  2. solcke erlyke selschop nicht lydenn, sunder drouweden mit der Stadt
  3. sware geschutte, kartouwen vnde slangen, wolden se vor der
  4. kopmans hus bringenn vnde jtlyke lode schencken, darto so
  5. vele armer jacken van Sunten Steffend Stadt her to vorenn,
  6. de mit em ethen scholden, Des was Wolberenn Rolues
  7. vnde Hinrick Vde mesters dar van
  8. Do nu solcks de Olderlude horen, so hebben se vmme fredes
  9. willenn, vp dat mordt vnde dodtslach, vnde mer vngeluckes
  10. achterwegenn bleue, vorhindert wurde ere selschop anstaen laten,
  11. vnde mit groten schaden wedder vorkofft, to gelde gemaket, wat
  12. dar to gekofft was,
  13. Alse nu de geschickeden, van den Predicanten, solcke eine lecteen
  14. vnde der gelyken horden, sint se vul tornes gewurden, vakenn
  15. vnstunnich ropen wordenn, konden vnde wolden nicht solcks
  16. horen, also dat Johan Doue genoch hadde to schaffende, dat se
  17. so lange stylle swegenn, dat her Jacob geendiget hadde,
  18. Vnde dat besluth was, dat de hundert vnde veer menne hertlyker
  19. van allen predicanten bogerdenn, dat me se wolde vam stole
  20. nicht nomen, vnde me scholde se genslykenn in eren dingen
  21. voernement, betemen laten se dar rekenschop van doen
  22. Dar seden de predicanten strax nen to, solckes mochten se
  23. nenerley wyse dulden vnde lyden jdt ginge dar auer wo
  24. jdt kunde, des hefft magnus van Syke den predicanten
  25. by geuallenn vnde gesecht, de recht deden kerdenn sick nicht
  26. an de straffe, wente den ginge de straffe nicht an, wol ouerst
  27. wat boses beginge, de mochte dar to dencken sick to beterende,
  28. Hir volget nu de bothe, beteringe der hundert vnde ver, vth
  29. der predicanten vnderrichtinge, den dach auer gedan.
  30. Jmpius monitus in peius perficitur, De godtlose betert
  31. sick nicht na der ler vnde straffe, sunder alse pharao wert
  32. vorstockeder, so sint de hundert vnde ver kort hir na
  33. vor den radt gegaen, vorderen jnstendich, dat ein Radt scholde
  34. bedenn den mennen de to Vthbremen wanen, dat de suluen
  35. menne, ere huse, berge, schunen, kanen, vnde wat se van
  36. gebuwete, vnde waninge dar suluest hadden, twyschenn,
  37. reminiscere vnde paschenn scholden affbrekenn,

Sunder ethlyke houetlude vth den hunderden konden vnde wolden solcke erlyke selschop nicht lydenn, sunder drouweden mit der Stadt sware geschutte, kartouwen vnde slangen, wolden se vor der kopmans hus bringenn vnde jtlyke lode schencken, darto so vele armer jacken van Sunten Steffend Stadt her to vorenn, de mit em ethen scholden, Des was Wolberenn Rolues vnde Hinrick Vde mesters dar van Do nu solcks de Olderlude horen, so hebben se vmme fredes willenn, vp dat mordt vnde dodtslach, vnde mer vngeluckes achterwegenn bleue, vorhindert wurde ere selschop anstaen laten, vnde mit groten schaden wedder vorkofft, to gelde gemaket, wat dar to gekofft was, Alse nu de geschickeden, van den Predicanten, solcke eine lecteen vnde der gelyken horden, sint se vul tornes gewurden, vakenn vnstunnich ropen wordenn, konden vnde wolden nicht solcks horen, also dat Johan Doue genoch hadde to schaffende, dat se so lange stylle swegenn, dat her Jacob geendiget hadde, Vnde dat besluth was, dat de hundert vnde veer menne hertlyker van allen predicanten bogerdenn, dat me se wolde vam stole nicht nomen, vnde me scholde se genslykenn in eren dingen voernement, betemen laten se dar rekenschop van doen Dar seden de predicanten strax nen to, solckes mochten se nenerley wyse dulden vnde lyden jdt ginge dar auer wo jdt kunde, des hefft magnus van Syke den predicanten by geuallenn vnde gesecht, de recht deden kerdenn sick nicht an de straffe, wente den ginge de straffe nicht an, wol ouerst wat boses beginge, de mochte dar to dencken sick to beterende, Hir volget nu de bothe, beteringe der hundert vnde ver, vth der predicanten vnderrichtinge, den dach auer gedan. Jmpius monitus in peius perficitur, De godtlose betert sick nicht na der ler vnde straffe, sunder alse pharao wert vorstockeder, so sint de hundert vnde ver kort hir na vor den radt gegaen, vorderen jnstendich, dat ein Radt scholde bedenn den mennen de to Vthbremen wanen, dat de suluen menne, ere huse, berge, schunen, kanen, vnde wat se van gebuwete, vnde waninge dar suluest hadden, twyschenn, reminiscere vnde paschenn scholden affbrekenn,

Fol. 181v

Faksimile, Fol. 181v
  1. Ouerst de Radt hefft hartlykenn vor de armen
  2. lude gesprakenn gelick wo volget, vnde de hunderdenn
  3. gebedenn vmme tydt mit den ludenn.
  4. Des Erbarenn Rades werue vor de menne to
  5. Vthbremen to der helenn meynte der Stadt Bremen
  6. Ersamen guden frunde, De hundert vnde ver vor
  7. ordente borgere hebben nu kortes, ein dach dre edder
  8. ver namalckander vor vns gewesen, vnde vast jnstendich
  9. gefordert, dat wy vnse gebodt, dar jn leggen wolden, dat
  10. de huse to Vthbremen, de in der Vchtekinge, so van den
  11. hunderden gescheen, beth to deme molckenflete gelegen
  12. sin, vor paschenn affbreken scholen, wente dat sulue
  13. gedencken se to gebrukende to der Borgerweyde, vnde
  14. wes auer den wege na der wesser, van acker gelegen
  15. sy, woldenn se dyth jar vthdoen, vnde wes dar vann
  16. queme, scholde kamen to den gemenen gude, Hyr vp
  17. hebbe wy ome, alse de jennen, de thom rechten, vnde to
  18. gemener wolffaringe, dusser Stadt geswaren, vele
  19. bewage, vorgeholdenn, alse dat vele vngudes to nha
  20. deel desser gudenn Stadt vnde vordaue dar vann
  21. vpstaen vnde erwassen kunde, wy wusten ock
  22. dat wy dat sulffte altomale, in macht des breues,
  23. vp de borgerweyde sprekende, to rechte nicht vorbydden
  24. konen, sunder vele mer to nadel vnde schaden kunde
  25. kamen, jdt were ock nicht allene jegen de gutlyken
  26. vorfatinge, so wy jnwenthaluen mit den Capittel
  27. gemaket, vnde ock van juw angenamen, vnde mit
  28. dancksegginge bewilliget, Sunder jdt were ock
  29. wedder de lofflyke vorschriuinge vnde ordeninge,
  30. so van vnsem gnedygestenn heren van Bremen,
  31. mit sampt den gemenen ledematen des stychtes
  32. vpgerichtet, vnde van vns mede vorsegelt, Alse
  33. dat me nemandes, vnerkanther rechten, vth siner
  34. werhe vnde bosytte scholde entsettenn, jdt were ock
  35. sustes wedder godt, alle keyserlyke beschreuenn
  36. rechte, vnde wedder de leffte des negestenn,

Ouerst de Radt hefft hartlykenn vor de armen lude gesprakenn gelick wo volget, vnde de hunderdenn gebedenn vmme tydt mit den ludenn. Des Erbarenn Rades werue vor de menne to Vthbremen to der helenn meynte der Stadt Bremen Ersamen guden frunde, De hundert vnde ver vor ordente borgere hebben nu kortes, ein dach dre edder ver namalckander vor vns gewesen, vnde vast jnstendich gefordert, dat wy vnse gebodt, dar jn leggen wolden, dat de huse to Vthbremen, de in der Vchtekinge, so van den hunderden gescheen, beth to deme molckenflete gelegen sin, vor paschenn affbreken scholen, wente dat sulue gedencken se to gebrukende to der Borgerweyde, vnde wes auer den wege na der wesser, van acker gelegen sy, woldenn se dyth jar vthdoen, vnde wes dar vann queme, scholde kamen to den gemenen gude, Hyr vp hebbe wy ome, alse de jennen, de thom rechten, vnde to gemener wolffaringe, dusser Stadt geswaren, vele bewage, vorgeholdenn, alse dat vele vngudes to nha deel desser gudenn Stadt vnde vordaue dar vann vpstaen vnde erwassen kunde, wy wusten ock dat wy dat sulffte altomale, in macht des breues, vp de borgerweyde sprekende, to rechte nicht vorbydden konen, sunder vele mer to nadel vnde schaden kunde kamen, jdt were ock nicht allene jegen de gutlyken vorfatinge, so wy jnwenthaluen mit den Capittel gemaket, vnde ock van juw angenamen, vnde mit dancksegginge bewilliget, Sunder jdt were ock wedder de lofflyke vorschriuinge vnde ordeninge, so van vnsem gnedygestenn heren van Bremen, mit sampt den gemenen ledematen des stychtes vpgerichtet, vnde van vns mede vorsegelt, Alse dat me nemandes, vnerkanther rechten, vth siner werhe vnde bosytte scholde entsettenn, jdt were ock sustes wedder godt, alle keyserlyke beschreuenn rechte, vnde wedder de leffte des negestenn,

Fol. 182r

Faksimile, Fol. 182r
  1. So dat wy in orhe begerte, wo vorgerort, na wroginge vnser, con=
  2. scientien vnde Eede nicht vorwilligenn mochten, sunder bogerden,
  3. dat se vnse wolmeninge, to herten nemen vnde wolbetrachtenn
  4. wolden, so se ouerst dar auer, by erhenne vornemende, jo vorharden
  5. vnde bliuen woldenn, dat se vns deme Rade, alsden des gebades,
  6. vmbeswart wolden latenn, des hebben se vnse dusse bewage, de
  7. wy getruwer andacht gudt menen, ane juwe ruggesprake nicht
  8. annemen willenn, vnde van vns bogert, dat wy vnse bewage
  9. in schrifft stellen wolden, vp dat jdt allenn kerspelden gelick
  10. angebracht .(.vnde nicht vorandert wurde, dorch myssuorstanth
  11. edder nicht recht angebracht.). so wy nu dat sulffte mit guder
  12. voge nicht hebben to vorseggende wetenn, des wylle wy
  13. juwer getruwer wolmeninge, so wy juwer aller woluaringe
  14. gerne gudt segenn, gudtlick vormanet hebben, dat gy de
  15. vorgerorde vnse bewage to herten willenn nemen, vnde juw
  16. dar vth mit den bestenn willen bedencken, dat wy sampt juw
  17. der haluen, vor vngueth, nadeel vnde schaden, wo to besorgenn,
  18. behoth mogen bliuenn, Gade almechtich beualenn,
  19. Anno 1532 am Dynxtedage na reminiscere, do wart denn
  20. hunderdenn, vnde ver gekaren, vnde den mesteren der ampten
  21. dam Erbaren Rade, vorgelesenn ein breff, van teyn junckeren
  22. an den Radt geschreuen, der meninge Dat de junckerenn
  23. van wegen des vtgeweken Doemcapyttels, to Lunsen vor=
  24. gaddert dat se wolden in fruntlyke handelinge sick geuen mit
  25. deme Rade, vnde vorordenten der Stadt, des Capittels haluen
  26. Vnde de Erbar Radt mit hogen gbewage geradenn, dar de
  27. vorordenten hundert, vnde der Ampten mestere, solcke vnder
  28. handelinge nicht scholden vthslaen, gelick wo hir beuorne, der
  29. vann Stade vnde Buxtehuden, vnde dar na des Stichtes
  30. ledematen, So men nu ouermals dessen vorgestelden handel
  31. vthslaen wurde, dat de Capittels heren sick des in to
  32. kamende tyden wyder beklagen mochtenn, desthe mer bohelpes
  33. vor sick dar vth erlangenn, alse, Dat me noch recht, noch
  34. fruntschop, hedden annemen willenn, vnde mochten deme
  35. gemenen wanderen manne, beyde to water vnde to lande
  36. groten schadenn to wenden, bogerde de Radt, dat se
  37. sodanes, samptlick alle wol to vorenn bedenckenn, vnde

So dat wy in orhe begerte, wo vorgerort, na wroginge vnser, conscientien vnde Eede nicht vorwilligenn mochten, sunder bogerden, dat se vnse wolmeninge, to herten nemen vnde wolbetrachtenn wolden, so se ouerst dar auer, by erhenne vornemende, jo vorharden vnde bliuen woldenn, dat se vns deme Rade, alsden des gebades, vmbeswart wolden latenn, des hebben se vnse dusse bewage, de wy getruwer andacht gudt menen, ane juwe ruggesprake nicht annemen willenn, vnde van vns bogert, dat wy vnse bewage in schrifft stellen wolden, vp dat jdt allenn kerspelden gelick angebracht .(.vnde nicht vorandert wurde, dorch myssuorstanth edder nicht recht angebracht.). so wy nu dat sulffte mit guder voge nicht hebben to vorseggende wetenn, des wylle wy juwer getruwer wolmeninge, so wy juwer aller woluaringe gerne gudt segenn, gudtlick vormanet hebben, dat gy de vorgerorde vnse bewage to herten willenn nemen, vnde juw dar vth mit den bestenn willen bedencken, dat wy sampt juw der haluen, vor vngueth, nadeel vnde schaden, wo to besorgenn, behoth mogen bliuenn, Gade almechtich beualenn, Anno 1532 am Dynxtedage na reminiscere, do wart denn hunderdenn, vnde ver gekaren, vnde den mesteren der ampten dam Erbaren Rade, vorgelesenn ein breff, van teyn junckeren an den Radt geschreuen, der meninge Dat de junckerenn van wegen des vtgeweken Doemcapyttels, to Lunsen vorgaddert dat se wolden in fruntlyke handelinge sick geuen mit deme Rade, vnde vorordenten der Stadt, des Capittels haluen Vnde de Erbar Radt mit hogen gbewage geradenn, dar de vorordenten hundert, vnde der Ampten mestere, solcke vnder handelinge nicht scholden vthslaen, gelick wo hir beuorne, der vann Stade vnde Buxtehuden, vnde dar na des Stichtes ledematen, So men nu ouermals dessen vorgestelden handel vthslaen wurde, dat de Capittels heren sick des in to kamende tyden wyder beklagen mochtenn, desthe mer bohelpes vor sick dar vth erlangenn, alse, Dat me noch recht, noch fruntschop, hedden annemen willenn, vnde mochten deme gemenen wanderen manne, beyde to water vnde to lande groten schadenn to wenden, bogerde de Radt, dat se sodanes, samptlick alle wol to vorenn bedenckenn, vnde

Fol. 182v

Faksimile, Fol. 182v
  1. vnde dar na trachte vnde dar vor wesenn, dat solcks
  2. mochte hinderwegen bliuenn.
  3. 2 Ock wart do vam Rade angedragenn van wegen des
  4. geldes, so men thor verbuntenisse na Brunswick schicken
  5. scholde, dat jdt nicht lenger, als vp de bestemmedenn
  6. tydt vortagenn wurde
  7. 3 Ock so weren de rede, by den menen gude erbadich
  8. vp volgende morgenn to seuen vren rekenschup to
  9. donde, jffte nu de hundert alle, edder welcke van en
  10. mit den mesteren den Ampten wolden dar by sin.
  11. 4 Ock so hadden sick de beckers, beklaget der greffbeckers
  12. haluen, dat de sulfften vp der kutel banck by deme
  13. markede groff brodt vorkofftenn den gemenen borgeren
  14. den beckerenn to nadele
  15. 1 Hyr vp antwordenn de gekarenn mit den Ampten
  16. se hedden eindrechtlichlyken geslatenn, dat men den
  17. junckeren scholde affschriuen, gelick wo to vorenn
  18. den Steden vnde ledematen des Stichtes, vnde jdt
  19. were en nicht to lydenn sulcke vnderhandelinge, wente
  20. de junckeren hedden tom dele der Stadt nicht vele
  21. gudes gedaen, Sunder se bogerden alle, dat de prelaten
  22. des Capittels wedderumme kamen alhir tor stede,
  23. vnde helden ere tosage en gedaen, so se dat vthslogenn,
  24. wolden se sick holdenn an segel vnde breue, so lange
  25. dat se sick synnes worden vnde bether bewyss
  26. vpbrochtenn.
  27. 2 Des geldes haluenn na Brunswick to schyckende, van
  28. wegen der buntenysse, beuolen se deme Rade vt tho
  29. richtende, wo jdt best worde, vnde beden dat van
  30. allen ampten der Stadt, mit den ersten rekenschup
  31. mochte scheen, wes den to sulcker summen vp tho
  32. bringende feylenn wurde, dar wolden se sampt

vnde dar na trachte vnde dar vor wesenn, dat solcks mochte hinderwegen bliuenn. 2 Ock wart do vam Rade angedragenn van wegen des geldes, so men thor verbuntenisse na Brunswick schicken scholde, dat jdt nicht lenger, als vp de bestemmedenn tydt vortagenn wurde

3 Ock so weren de rede, by den menen gude erbadich vp volgende morgenn to seuen vren rekenschup to donde, jffte nu de hundert alle, edder welcke van en mit den mesteren den Ampten wolden dar by sin.

4 Ock so hadden sick de beckers, beklaget der greffbeckers haluen, dat de sulfften vp der kutel banck by deme markede groff brodt vorkofftenn den gemenen borgeren den beckerenn to nadele

1 Hyr vp antwordenn de gekarenn mit den Ampten se hedden eindrechtlichlyken geslatenn, dat men den junckeren scholde affschriuen, gelick wo to vorenn den Steden vnde ledematen des Stichtes, vnde jdt were en nicht to lydenn sulcke vnderhandelinge, wente de junckeren hedden tom dele der Stadt nicht vele gudes gedaen, Sunder se bogerden alle, dat de prelaten des Capittels wedderumme kamen alhir tor stede, vnde helden ere tosage en gedaen, so se dat vthslogenn, wolden se sick holdenn an segel vnde breue, so lange dat se sick synnes worden vnde bether bewyss vpbrochtenn.

2 Des geldes haluenn na Brunswick to schyckende, van wegen der buntenysse, beuolen se deme Rade vt tho richtende, wo jdt best worde, vnde beden dat van allen ampten der Stadt, mit den ersten rekenschup mochte scheen, wes den to sulcker summen vp tho bringende feylenn wurde, dar wolden se sampt

Fol. 183r

Faksimile, Fol. 183r
  1. allenthaluen to behulplick wesenn, dat sodane dumme tosamende
  2. gebracht wurde, Ouerst vann korne gelde kunden se nicht
  3. lydenn, dar vann to nemende
  4. 3 Der groffbeckeren haluenn, dewyle jdt vngewonthlick were,
  5. segen se vor mith vnde gudt an, dat den by einer pene, dorch
  6. eines rades badenn worde angesecht, dat se sick solcks enthelden
  7. mit den fromden mosthe me duldenn, so lange eine ander
  8. ordeninge gemaket wurde
  9. Hir vp anthworde de Radt, Nach demmale, de hunderden
  10. vnde mesteren der Ampten, des rades bewach vnde wol=
  11. meninge nicht annemen, so moste de radt dar mede dulden vnde
  12. fredich sin, dat den sulfften alse geschee, wo se dat hebben wolden,
  13. Vnde de rekenschup, der reden, des volgenden dages, wolden se
  14. warden, dar scholden ock vp wardenn de hundert vp, dat ein
  15. Radt na older wanheit dre personen vth dem ampte to kesen
  16. Jtem Anno 1532 am dage Gregorij, vp jnstendige, der
  17. hundert vnde ver menne, vorderinge, is des Erbaren rades
  18. gantze wytheit, vth der Stadt Bremen, na der Borgerweyde
  19. gegaen, jtlyke vorenn vp einen wagenn, jtlyke weren to perde
  20. dar to de hundert vnde ver, de mesteren van den Amptenn,
  21. vnde vth allen Rotten dre menne, besichtigen samptlyk de
  22. weyde, wo lanck wydt, bredt, vnde allenthaluen de ende vnde
  23. grense der weyde, wo se van oldynges her gewesen were, dat
  24. noch wol sychtbar were, Ouerst der alden framen Rades
  25. personen tuchenisse galt hir nicht noch anderer borgere
  26. Sunder se sochtenn den wedel, koelake dat is de ende, tho
  27. Walle vnde them Horne, vnde an de Stadt grauenn, wyth
  28. vnde syth, richtenn grote moythe an, deden eine lange reyse
  29. vt tovh dat en nicht halff van noden were gewesenn se hedden
  30. wol vele myn to kamen vele weges besparet, hir auer
  31. was Hinrick Vde ein mester, sprack dat eme de munth rokede
  32. vnde schunede, vel hyr vnde dar dal jnt Crutze
  33. Anno 1532 vp Palmauende, was de hele wytheit des Rades
  34. vp dem radthuse versammelt, dar de Radt den hundert

allenthaluen to behulplick wesenn, dat sodane dumme tosamende gebracht wurde, Ouerst vann korne gelde kunden se nicht lydenn, dar vann to nemende 3 Der groffbeckeren haluenn, dewyle jdt vngewonthlick were, segen se vor mith vnde gudt an, dat den by einer pene, dorch eines rades badenn worde angesecht, dat se sick solcks enthelden mit den fromden mosthe me duldenn, so lange eine ander ordeninge gemaket wurde Hir vp anthworde de Radt, Nach demmale, de hunderden vnde mesteren der Ampten, des rades bewach vnde wolmeninge nicht annemen, so moste de radt dar mede dulden vnde fredich sin, dat den sulfften alse geschee, wo se dat hebben wolden, Vnde de rekenschup, der reden, des volgenden dages, wolden se warden, dar scholden ock vp wardenn de hundert vp, dat ein Radt na older wanheit dre personen vth dem ampte to kesen

Jtem Anno 1532 am dage Gregorij, vp jnstendige, der hundert vnde ver menne, vorderinge, is des Erbaren rades gantze wytheit, vth der Stadt Bremen, na der Borgerweyde gegaen, jtlyke vorenn vp einen wagenn, jtlyke weren to perde dar to de hundert vnde ver, de mesteren van den Amptenn, vnde vth allen Rotten dre menne, besichtigen samptlyk de weyde, wo lanck wydt, bredt, vnde allenthaluen de ende vnde grense der weyde, wo se van oldynges her gewesen were, dat noch wol sychtbar were, Ouerst der alden framen Rades personen tuchenisse galt hir nicht noch anderer borgere Sunder se sochtenn den wedel, koelake dat is de ende, tho Walle vnde them Horne, vnde an de Stadt grauenn, wyth vnde syth, richtenn grote moythe an, deden eine lange reyse vt tovh dat en nicht halff van noden were gewesenn se hedden wol vele myn to kamen vele weges besparet, hir auer was Hinrick Vde ein mester, sprack dat eme de munth rokede vnde schunede, vel hyr vnde dar dal jnt Crutze

Anno 1532 vp Palmauende, was de hele wytheit des Rades vp dem radthuse versammelt, dar de Radt den hundert

Fol. 183v

Faksimile, Fol. 183v
  1. vnde ver menne leth vorholdenn, wo jtlyke van den
  2. hunderden des vorgangen ffreydages des namyddages
  3. ba dem Rade weren gewesenn, vmme to vorlouende, dat
  4. me vp palm auende, jn der Doemkercken, scholde dat
  5. Euangelium prediken, als de papen helden vnser leuen
  6. ffrouwen ffest der badeschup, ock am volgende palmdage
  7. vnde vordan alle Sondage, vnde festdage, Des sick
  8. de Radt enthlede in des rades macht solcks nicht gelegen
  9. were, vnde de radt bogerde, dat me solcks scholde so
  10. lange anseen, wente dat me van Swynforde, dar
  11. de Euangelyschen stende by einander weren, badeschup
  12. erlange, wat dar dorch de buntenysse geslaten were, dat
  13. me sunder ratslacht, rugge sprake nicht wes vor en neme,
  14. dar de gude Stadt mochte in schadenn vnde deel van
  15. kamen,
  16. Ock so were ein rykesdach vorhandenn to Regensborch
  17. dar keyserlicke Mayestat, choerforstenn, forsten, heren
  18. stede erschinen wordenn vmme emen eynstant an to
  19. richtende, vnde so dar entjegen worde wes vorgenamen,
  20. dar mochte de Stadt auer vor dem hilligen ryke vor=
  21. klaget, vnde beschuldiget werdenn, vnde in des keysers
  22. acht erfallenn, de wile hertoch Hinrick van Brunswyck
  23. des Bysschops broder, alrede vpgetagenn, na Regensborch
  24. vp den rykesdach, vnde so klage queme, van den vann
  25. Bremen, dat sulue worde he an keyserlike Mayestat
  26. ande an alle stende des rykes vordragenn, vnde wy
  27. scholden dar auer in vngnade kamen, vnde vns scholde
  28. togelecht werden, dat wy den fredelyken eynstadt, dar
  29. me to Swynforde van handelenn scholde, geschoret vnde
  30. vthgeslagenn, Ock hadde de Radt der haluen an
  31. Hertoch Ernste van Lunenborch dar to an siner
  32. fforslichen gnade, der torenn Vbanum Regium
  33. geschreuen, de dart sulffte als de Doemkerken wedder
  34. den Bysschop de dar de vpperste prelaten weren vnde
  35. wedder de papen intonemende wedder radden, vnde
  36. were solckes noch nergen geschenn, noch to Meydeborch
  37. offte Brunswick
  38. Hir vp antworden de hundert dorch Johann Douen
  39. vnde beden dat ein Radt solcke bewage, wolde varen

vnde ver menne leth vorholdenn, wo jtlyke van den hunderden des vorgangen ffreydages des namyddages ba dem Rade weren gewesenn, vmme to vorlouende, dat me vp palm auende, jn der Doemkercken, scholde dat Euangelium prediken, als de papen helden vnser leuen ffrouwen ffest der badeschup, ock am volgende palmdage vnde vordan alle Sondage, vnde festdage, Des sick de Radt enthlede in des rades macht solcks nicht gelegen were, vnde de radt bogerde, dat me solcks scholde so lange anseen, wente dat me van Swynforde, dar de Euangelyschen stende by einander weren, badeschup erlange, wat dar dorch de buntenysse geslaten were, dat me sunder ratslacht, rugge sprake nicht wes vor en neme, dar de gude Stadt mochte in schadenn vnde deel van kamen, Ock so were ein rykesdach vorhandenn to Regensborch dar keyserlicke Mayestat, choerforstenn, forsten, heren stede erschinen wordenn vmme emen eynstant an to richtende, vnde so dar entjegen worde wes vorgenamen, dar mochte de Stadt auer vor dem hilligen ryke vorklaget, vnde beschuldiget werdenn, vnde in des keysers acht erfallenn, de wile hertoch Hinrick van Brunswyck des Bysschops broder, alrede vpgetagenn, na Regensborch vp den rykesdach, vnde so klage queme, van den vann Bremen, dat sulue worde he an keyserlike Mayestat ande an alle stende des rykes vordragenn, vnde wy scholden dar auer in vngnade kamen, vnde vns scholde togelecht werden, dat wy den fredelyken eynstadt, dar me to Swynforde van handelenn scholde, geschoret vnde vthgeslagenn, Ock hadde de Radt der haluen an Hertoch Ernste van Lunenborch dar to an siner fforslichen gnade, der torenn Vbanum Regium geschreuen, de dart sulffte als de Doemkerken wedder den Bysschop de dar de vpperste prelaten weren vnde wedder de papen intonemende wedder radden, vnde were solckes noch nergen geschenn, noch to Meydeborch offte Brunswick Hir vp antworden de hundert dorch Johann Douen vnde beden dat ein Radt solcke bewage, wolde varen

Fol. 184r

Faksimile, Fol. 184r
  1. laten, vnde dat doch ein Erbar Radt solcks bewilligede als in der
  2. Doemkerckenn to preykende, edder de suluen kerckenn gantz to
  3. to slutende, Ouerst de Radt entschuldigede sick thom anderen male
  4. entdeckede vele bewage bath dat se de woldenn to hertenn nemen
  5. bedencken wat hir vth der Stadt den gemenen borgeren vnde in
  6. sunderheit de buten hadden to handelenn, wat last vnde vngudes
  7. dar van entstaen kunde, me hadde ock jo rouwelyken, in de ver
  8. kerspelkarckenn, dar me gades wort dachlykes jnne lerde, vnde
  9. were nicht nodich dar enbauen de Doemkerkenn wedder der
  10. papen willenn sick dar jn to dringende, So lete sick de Radt
  11. vorludenn jdt were vele beter dat me jdt dar henne bringen
  12. konde, dat de doem wurde to geslatenn, vnde ere vngodtlykenn
  13. Ceremonien leten, rouwen, anstaen thom Concilium
  14. Hyr vp antworde Johan Doue, Se sporenn leyder alle tydt, dat
  15. ein radt, al tho seer kleynmodich were, vnde dat wort gades
  16. so nicht to herten neme, als wol van noden were, jn deme dat se
  17. sodane bewage makeden vnde den minschen mer fruchteden als
  18. godt so de prophete dar wedder lerde vnde trostede, hir mede, dat
  19. vele mer by vns weren, als by den vyenden, Ock so behoueden
  20. se in der sake nicht Doctorem Vrbanium regium edder anders
  21. weme, den scholden se horen, vnde nicht wat Pawest edder
  22. minschen wolden gebedenn, So begerden se noch dat ein Radt
  23. wolde verlouen jm Dome to predygende, wente de hundert
  24. hedden vnder sick solckes beslatenn, vnde wolden dat ock vnge=
  25. weygert hebben, vnde den Doem to to slutende stunde em nenes
  26. weges to donde, so worden doch hemelyken de papen alle vntucht
  27. vnde affgoderye anrichten
  28. De Erbar Radt antworde hir vp, wo wol se alle samptlick
  29. sick dar anne brecklyck erkenden, dat se dat godtlike wort so wol
  30. nicht to herten nemen alse sick dat wol egede vnde geborde,
  31. ock so nicht vortsettenn na erem ampte alse se wol schuldich
  32. weren, so wolden se sampt godt vmme sinen hilligen geist
  33. vnde gnade bydden, vnde se leten jdt wol geschen dat me
  34. gades worth in der Doemkerken predigede, sunder en hedden
  35. lykewol ere bewage mosten byllickliken entdeckenn,

laten, vnde dat doch ein Erbar Radt solcks bewilligede als in der Doemkerckenn to preykende, edder de suluen kerckenn gantz to to slutende, Ouerst de Radt entschuldigede sick thom anderen male entdeckede vele bewage bath dat se de woldenn to hertenn nemen bedencken wat hir vth der Stadt den gemenen borgeren vnde in sunderheit de buten hadden to handelenn, wat last vnde vngudes dar van entstaen kunde, me hadde ock jo rouwelyken, in de ver kerspelkarckenn, dar me gades wort dachlykes jnne lerde, vnde were nicht nodich dar enbauen de Doemkerkenn wedder der papen willenn sick dar jn to dringende, So lete sick de Radt vorludenn jdt were vele beter dat me jdt dar henne bringen konde, dat de doem wurde to geslatenn, vnde ere vngodtlykenn Ceremonien leten, rouwen, anstaen thom Concilium

Hyr vp antworde Johan Doue, Se sporenn leyder alle tydt, dat ein radt, al tho seer kleynmodich were, vnde dat wort gades so nicht to herten neme, als wol van noden were, jn deme dat se sodane bewage makeden vnde den minschen mer fruchteden als godt so de prophete dar wedder lerde vnde trostede, hir mede, dat vele mer by vns weren, als by den vyenden, Ock so behoueden se in der sake nicht Doctorem Vrbanium regium edder anders weme, den scholden se horen, vnde nicht wat Pawest edder minschen wolden gebedenn, So begerden se noch dat ein Radt wolde verlouen jm Dome to predygende, wente de hundert hedden vnder sick solckes beslatenn, vnde wolden dat ock vngeweygert hebben, vnde den Doem to to slutende stunde em nenes weges to donde, so worden doch hemelyken de papen alle vntucht vnde affgoderye anrichten De Erbar Radt antworde hir vp, wo wol se alle samptlick sick dar anne brecklyck erkenden, dat se dat godtlike wort so wol nicht to herten nemen alse sick dat wol egede vnde geborde, ock so nicht vortsettenn na erem ampte alse se wol schuldich weren, so wolden se sampt godt vmme sinen hilligen geist vnde gnade bydden, vnde se leten jdt wol geschen dat me gades worth in der Doemkerken predigede, sunder en hedden lykewol ere bewage mosten byllickliken entdeckenn,

Fol. 184v

Faksimile, Fol. 184v
  1. Also wart des dages geslaten, dat me jm Dome dat Euan=
  2. gelium leren scholde, des sint beyde kemeners neffens de
  3. ver gekaren menne an de predycanten gegaen, vnde den
  4. suluen so danes angesecht, vnde hebben sick de predicanten
  5. to vnser leuen ffrouwen jn der weme vorsammelt
  6. vnde dar jnne bewilliget jm Dome to predigende.
  7. Des hebben sick am palmsondage des morgens to vj
  8. vren, de hundert vnde ver menne in Sunte Martens
  9. karken vorsammelt, vnde do jdt nu by vij slegen was
  10. gingen se na her Jacob, pastorem to vnser leuen frouwen
  11. vnde brachten en in den Doem vp den predyckstol, vnde
  12. gingen flux to den papen vp dat Choer, slegen de boke vor
  13. erer nesen to, vnde geboden en dat se swygen scholdenn
  14. vnde sick entholden vorthiner van eren Ceremonien, gelick
  15. wo ock geschach
  16. Do toch ock vt Bremen de Doemprawest her Ffranciscus
  17. Grambeke na Lunsen, dat makede dat jdtlyke vann den
  18. houeden vt den hundert thom Doempranwsthe? gingenn
  19. beden sine werde dat he scholde dem koster jm Dome anseggen
  20. laten dat de grote klocke vor dem sermone geluth worde
  21. gelick in den kerspelskerkenn geschege twe reyse vor
  22. dem sermone, des wolde sick de prawest nicht vnder
  23. wyndenn, sunder toch vt Bremen vnde was by na ein
  24. hel jar vthe
  25. Anno 1532 am mandage na palme worden vth
  26. geschicket sesteyn menne vth den hunderden vnde veer
  27. dat se beschriuen scholden alle koel landt, by der
  28. borgerweyde langes her van der Wesser an hen tom
  29. teneken buttel, vnde an de bloke, wol dat lanth hadde
  30. wen dat jdt horde, vnde wath jdt jarlykes dede,
  31. Vnde wart der meninge beschreuen, dat me jdt
  32. wolde vor meynte beschreuen, dat me jdt
  33. wolde vor meynte holdenn, ouerst jdt bleff als jdt
  34. was dat den hunderden ledt was.
  35. Anno 1532 des Sunnauendes in den paschen alse
  36. de kerspellude vp erforderent der hundert vnde ver
  37. by einander gewest werenn vp des rades bewage
  38. tegens der hundert vorbringen, vmme de huser

Also wart des dages geslaten, dat me jm Dome dat Euangelium leren scholde, des sint beyde kemeners neffens de ver gekaren menne an de predycanten gegaen, vnde den suluen so danes angesecht, vnde hebben sick de predicanten to vnser leuen ffrouwen jn der weme vorsammelt vnde dar jnne bewilliget jm Dome to predigende. Des hebben sick am palmsondage des morgens to vj vren, de hundert vnde ver menne in Sunte Martens karken vorsammelt, vnde do jdt nu by vij slegen was gingen se na her Jacob, pastorem to vnser leuen frouwen vnde brachten en in den Doem vp den predyckstol, vnde gingen flux to den papen vp dat Choer, slegen de boke vor erer nesen to, vnde geboden en dat se swygen scholdenn vnde sick entholden vorthiner van eren Ceremonien, gelick wo ock geschach Do toch ock vt Bremen de Doemprawest her Ffranciscus Grambeke na Lunsen, dat makede dat jdtlyke vann den houeden vt den hundert thom Doempranwsthe? gingenn beden sine werde dat he scholde dem koster jm Dome anseggen laten dat de grote klocke vor dem sermone geluth worde gelick in den kerspelskerkenn geschege twe reyse vor dem sermone, des wolde sick de prawest nicht vnder wyndenn, sunder toch vt Bremen vnde was by na ein hel jar vthe Anno 1532 am mandage na palme worden vth geschicket sesteyn menne vth den hunderden vnde veer dat se beschriuen scholden alle koel landt, by der borgerweyde langes her van der Wesser an hen tom teneken buttel, vnde an de bloke, wol dat lanth hadde wen dat jdt horde, vnde wath jdt jarlykes dede, Vnde wart der meninge beschreuen, dat me jdt wolde vor meynte beschreuen, dat me jdt wolde vor meynte holdenn, ouerst jdt bleff als jdt was dat den hunderden ledt was. Anno 1532 des Sunnauendes in den paschen alse de kerspellude vp erforderent der hundert vnde ver by einander gewest werenn vp des rades bewage tegens der hundert vorbringen, vmme de huser

Fol. 185r

Faksimile, Fol. 185r
  1. dael to brekende, buten der Stadt vmme her, vorgewendet sick
  2. to berathslagenn, vnde jm besten to betrachten, so sint de hundert
  3. also balde vor denn Radt gekamen, vnde hebben gesecht, dat de
  4. kerspeldenn jnt gemene beslaten heddenn dat me de husere so in
  5. der borgerweyde gelegen, vnde jackenkroge geholden, vnde de sus
  6. der Stadt to na legenn, gans dael breken, vnde de borgerweyde
  7. wenthe to dem water, so vor Walle gelegenn, vnde de Wedel ge=
  8. nomet worde, anfenge vnde den acker so auer den wege na der
  9. Wesser gelegen thor huer vthdoen scholde, Ock so hadden se de stucke
  10. vnde houe vmme de Stadt her lyggende, beschriuen laten, vnde
  11. wat de vpkumpft were, wes dar van queme scholde by de menen
  12. kystenn, Etlyke auerst vnder den hunderden wolden, dat me
  13. jdt in bewaringe neme, beth dat jemandes beter bowyss vp
  14. brachte alse se hedden, vnde beden dat de Radt solcks bewilligen
  15. wolde gebeden vnde ordineren, Ouerst ein Erbar Radt entsloch
  16. sick des mit vorkaringe orher mannichuoldigen vorgeschreuen
  17. bewage vnde gebreke, dat solcks nicht scheen en mochte, vnde konden
  18. dar nenerleye wise in vulbordenn,
  19. Hyr vp antwordenn de hundert vnde begerden vam Rade to weten
  20. offte dem Rade ock sodans to lydende stunde, dat se, de hundert
  21. vnde veer, de gedachtenn guder, vp ein recht an sick nemen, der
  22. meynte to gude.
  23. Thom anderenn, dat se vor sick leten vorkundigen, dat ein jder
  24. de dar breue hadde, vp de guder vorgerort, dat he de vpbrachte,
  25. vnde sin bewyss, vnde so jemandes dat nicht doen wurde, dat
  26. de suluen nha der tydt nen gehoer hebbenn scholden, vnde der
  27. guder enthsettet sin, vnde wol sick entschuldigenn wolde, dat
  28. solcks were nicht eindrachtichlykenn vann den kerspeldenn
  29. geslaten, de scholde vp den karckhoff vor de hundert kamenn,
  30. vnde sick des vorantwordenn, dar wolden se em mores leren
  31. Thom drudden, offte schade edder nhadeel, hiruth erwusse,
  32. offte den ock de Radt by der meynte bliuen wolde ?aFußnote aEchtes Fragezeichen.
  33. De Erbar Radt antworde, dat sodane allentuahlen, dat
  34. erste mit den lestenn, were wedder alle reden vnde recht,
  35. byllicheiden, wedder Godt, geloffte, ere Eede vnde vorschriuinge
  36. vth vele berorden grunden vnde bewagenn, So hedde ock ein
  37. Radt nicht sick wyder vorplichtet, der borgerweyde sake vth

dael to brekende, buten der Stadt vmme her, vorgewendet sick to berathslagenn, vnde jm besten to betrachten, so sint de hundert also balde vor denn Radt gekamen, vnde hebben gesecht, dat de kerspeldenn jnt gemene beslaten heddenn dat me de husere so in der borgerweyde gelegen, vnde jackenkroge geholden, vnde de sus der Stadt to na legenn, gans dael breken, vnde de borgerweyde wenthe to dem water, so vor Walle gelegenn, vnde de Wedel genomet worde, anfenge vnde den acker so auer den wege na der Wesser gelegen thor huer vthdoen scholde, Ock so hadden se de stucke vnde houe vmme de Stadt her lyggende, beschriuen laten, vnde wat de vpkumpft were, wes dar van queme scholde by de menen kystenn, Etlyke auerst vnder den hunderden wolden, dat me jdt in bewaringe neme, beth dat jemandes beter bowyss vp brachte alse se hedden, vnde beden dat de Radt solcks bewilligen wolde gebeden vnde ordineren, Ouerst ein Erbar Radt entsloch sick des mit vorkaringe orher mannichuoldigen vorgeschreuen bewage vnde gebreke, dat solcks nicht scheen en mochte, vnde konden dar nenerleye wise in vulbordenn, Hyr vp antwordenn de hundert vnde begerden vam Rade to weten offte dem Rade ock sodans to lydende stunde, dat se, de hundert vnde veer, de gedachtenn guder, vp ein recht an sick nemen, der meynte to gude. Thom anderenn, dat se vor sick leten vorkundigen, dat ein jder de dar breue hadde, vp de guder vorgerort, dat he de vpbrachte, vnde sin bewyss, vnde so jemandes dat nicht doen wurde, dat de suluen nha der tydt nen gehoer hebbenn scholden, vnde der guder enthsettet sin, vnde wol sick entschuldigenn wolde, dat solcks were nicht eindrachtichlykenn vann den kerspeldenn geslaten, de scholde vp den karckhoff vor de hundert kamenn, vnde sick des vorantwordenn, dar wolden se em mores leren Thom drudden, offte schade edder nhadeel, hiruth erwusse, offte den ock de Radt by der meynte bliuen wolde ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. De Erbar Radt antworde, dat sodane allentuahlen, dat erste mit den lestenn, were wedder alle reden vnde recht, byllicheiden, wedder Godt, geloffte, ere Eede vnde vorschriuinge vth vele berorden grunden vnde bewagenn, So hedde ock ein Radt nicht sick wyder vorplichtet, der borgerweyde sake vth

  1. Echtes Fragezeichen.↩

Fol. 185v

Faksimile, Fol. 185v
  1. to dregenn, den allene to rechte, edder in der fruntschop
  2. vnde so solcke wege als to rechte edder in der fruntschop,
  3. vorgenamen wurdenn, alse den erkenden se sick schuldich
  4. vnde weren erbadich sodans, na allem vormoge tho
  5. vorderenn helpen, vnde mit ernste vnde allem vlythe
  6. vorth to settenn helpen, vnde der wegen vnde matenn
  7. by der meynte to bliuenn. wat schadens dar ock vann
  8. kamen mochte, Ouerst so men dar entyegens, mith
  9. gewalt wolde vorth varenn, des hadde sick de radt mit
  10. der wytheit beradenn, dat onhe sodanes, alse den de tho
  11. den rechten geswarenn, nicht vogen wolde, so verne se
  12. nicht wolden vor erlose, myneedige lude geachtet vnde
  13. geschulden werden, vnde ein radt vorhapede nicht,
  14. dat men erhe lange jarige denste, der stadt to gude
  15. vnde woluart, vele arbeydes vnde moeythe, vnde vele
  16. sorge gehat, en also belouen wolde, se dar hen to drengende
  17. dat sulue to bevulbordenn, wor dorch se scholden to
  18. schandenn staen, vnde vor vnerliche personen geachtet
  19. vnde geschuldenn werdenn.
  20. Hyr vp vth tornigenn mode, begerden de hundert vnde
  21. veer de helen meynheit to vorbaden latenn, vnde
  22. de radt sprack, dat solcks nicht vannoden were, vth
  23. jtlyken orsaken vnde bewagen, vnde alse de hundert
  24. sick bespreken wolden, sint welcke van ein jn tornigenn
  25. gemothe vam radthuse gelopenn, Ouerst de dar bleuen
  26. van den hundert, leten to, dat de hele wytheit des
  27. rades, vp den negesten volgenden mandach scholden
  28. to samende kamen dar auer vp dat rathus
  29. Darmede de radt thor stunt, hoge bedrouet
  30. vnde beanxtiget eines vplopes wedder se, vnde
  31. weren jm willenn na hus to gande, So sint thor
  32. stunt jtlyke van den hunderden to getreden, sedenn
  33. den Borgermeyster her Meymeren van Borkem an
  34. offte myddeler tydt, er de wytheit to samende queme,
  35. vp volgende mandage, dorch de anderen vt den hundert
  36. so als se wustenn, dat se vam radthuse, tornich
  37. vnde vorbyttert, weren affgegaen, jchtes wes
  38. vngudes enthstande wurde, dat se dar mede wolden

to dregenn, den allene to rechte, edder in der fruntschop vnde so solcke wege als to rechte edder in der fruntschop, vorgenamen wurdenn, alse den erkenden se sick schuldich vnde weren erbadich sodans, na allem vormoge tho vorderenn helpen, vnde mit ernste vnde allem vlythe vorth to settenn helpen, vnde der wegen vnde matenn by der meynte to bliuenn. wat schadens dar ock vann kamen mochte, Ouerst so men dar entyegens, mith gewalt wolde vorth varenn, des hadde sick de radt mit der wytheit beradenn, dat onhe sodanes, alse den de tho den rechten geswarenn, nicht vogen wolde, so verne se nicht wolden vor erlose, myneedige lude geachtet vnde geschulden werden, vnde ein radt vorhapede nicht, dat men erhe lange jarige denste, der stadt to gude vnde woluart, vele arbeydes vnde moeythe, vnde vele sorge gehat, en also belouen wolde, se dar hen to drengende dat sulue to bevulbordenn, wor dorch se scholden to schandenn staen, vnde vor vnerliche personen geachtet vnde geschuldenn werdenn. Hyr vp vth tornigenn mode, begerden de hundert vnde veer de helen meynheit to vorbaden latenn, vnde de radt sprack, dat solcks nicht vannoden were, vth jtlyken orsaken vnde bewagen, vnde alse de hundert sick bespreken wolden, sint welcke van ein jn tornigenn gemothe vam radthuse gelopenn, Ouerst de dar bleuen van den hundert, leten to, dat de hele wytheit des rades, vp den negesten volgenden mandach scholden to samende kamen dar auer vp dat rathus Darmede de radt thor stunt, hoge bedrouet vnde beanxtiget eines vplopes wedder se, vnde weren jm willenn na hus to gande, So sint thor stunt jtlyke van den hunderden to getreden, sedenn den Borgermeyster her Meymeren van Borkem an offte myddeler tydt, er de wytheit to samende queme, vp volgende mandage, dorch de anderen vt den hundert so als se wustenn, dat se vam radthuse, tornich vnde vorbyttert, weren affgegaen, jchtes wes vngudes enthstande wurde, dat se dar mede wolden

Fol. 186r

Faksimile, Fol. 186r
  1. entschuldiget sin, alse de des nicht to donde haddenn, vnde jo
  2. nicht werenn kunden
  3. Der 4 Borgermeystere vnde etlyker Radespersonenn
  4. heymlike vt toch vth Bremen na Bederxe.
  5. Des volgenden mandages als vp den achten dach na Paschen
  6. do sint etlyke Borgermeysters vnde Radespersonen, heymliken
  7. van gudenn frunden vt den hunderden, ernstlyker meninge
  8. gewarschuwet, vnde em angesecht, wo vele vnder erer selschop
  9. geneget werenn am volgende mandage de wytheit des
  10. rades vp dem radthuse so lange by einander to holdende, vnde
  11. den radt dar henne engen, dat de radt scholde bewilligenn
  12. de articule van em vorgestelt, Des hebben sick de ver
  13. Borgermestere, samptlick mit jtlyken anderen guden frunden
  14. rades ledematen, vnder sick bespraken, vnde auer ein gekamen
  15. dat se des suluen dages wolden vth Bremen den weke nemen
  16. nha erem huse Bederxe, sick dar mit einander entholdenn,
  17. der Stadt Bremen to gude, vp dat se dar butenn jn freyheiden
  18. mochten guder naburen, heren vnde Stede bruken, gelick de
  19. predicanten dar binnen vnde frame borger, de dechlikes nicht
  20. affleten, mit vormanen leren vnde straffen, So is nu
  21. am suluen Sondage, des na mytdages to dren vren, de Erbar
  22. her Martenn van Heyenborch Borgermester, vth sinem huse
  23. na dem blomendael gereden, vnde van dar vorth na Bederxe
  24. Vnde her Daniel van Burenn des suluen dages, ginck he
  25. des auendes vp sinen tufelen, vth deme herden doer, dorch den
  26. pagentorne, dar hadde he ein perth stande, dar reth he mede
  27. jnt hollerlanth vnde de ersten nacht herbergede he dar suluest,
  28. van dar na Bederxe, Ouerst her Meymeren van Borckem
  29. vnde her Dirick hoyers borgermestere, vnde her Hinrick
  30. Vasmer, her Hinrick Esick Radtmanne, de gingen mit den
  31. beyden borgermeysters des auendes hen in der nacht dorch
  32. den mastael in einen kanen voren de Wesser hen dael
  33. ock na Bederpe
  34. Des volgenden mandages jn anbrekinge des dages, sint
  35. den borgermesteren geuolget na Bederxe desse rades vor
  36. wanten ledematen, welckeren in der nacht was angesecht als
  37. her Jacob Szyrenborch her Johan Haueman
  38. her Arent van Bobarden her Arenth Munth
  39. Jacobus Louwe des rades secretarius

entschuldiget sin, alse de des nicht to donde haddenn, vnde jo nicht werenn kunden Der 4 Borgermeystere vnde etlyker Radespersonenn heymlike vt toch vth Bremen na Bederxe. Des volgenden mandages als vp den achten dach na Paschen do sint etlyke Borgermeysters vnde Radespersonen, heymliken van gudenn frunden vt den hunderden, ernstlyker meninge gewarschuwet, vnde em angesecht, wo vele vnder erer selschop geneget werenn am volgende mandage de wytheit des rades vp dem radthuse so lange by einander to holdende, vnde den radt dar henne engen, dat de radt scholde bewilligenn de articule van em vorgestelt, Des hebben sick de ver Borgermestere, samptlick mit jtlyken anderen guden frunden rades ledematen, vnder sick bespraken, vnde auer ein gekamen dat se des suluen dages wolden vth Bremen den weke nemen nha erem huse Bederxe, sick dar mit einander entholdenn, der Stadt Bremen to gude, vp dat se dar butenn jn freyheiden mochten guder naburen, heren vnde Stede bruken, gelick de predicanten dar binnen vnde frame borger, de dechlikes nicht affleten, mit vormanen leren vnde straffen, So is nu am suluen Sondage, des na mytdages to dren vren, de Erbar her Martenn van Heyenborch Borgermester, vth sinem huse na dem blomendael gereden, vnde van dar vorth na Bederxe Vnde her Daniel van Burenn des suluen dages, ginck he des auendes vp sinen tufelen, vth deme herden doer, dorch den pagentorne, dar hadde he ein perth stande, dar reth he mede jnt hollerlanth vnde de ersten nacht herbergede he dar suluest, van dar na Bederxe, Ouerst her Meymeren van Borckem vnde her Dirick hoyers borgermestere, vnde her Hinrick Vasmer, her Hinrick Esick Radtmanne, de gingen mit den beyden borgermeysters des auendes hen in der nacht dorch den mastael in einen kanen voren de Wesser hen dael ock na Bederpe Des volgenden mandages jn anbrekinge des dages, sint den borgermesteren geuolget na Bederxe desse rades vor wanten ledematen, welckeren in der nacht was angesecht als her Jacob Szyrenborch her Johan Haueman her Arent van Bobarden her Arenth Munth Jacobus Louwe des rades secretarius

Fol. 186v

Faksimile, Fol. 186v
  1. Des gelykenn togen do vth Bremenn, vth fruchtenn eines
  2. vprors vnde vplopes wedder den Radt vnde se vele
  3. gude borgere als Hinrick Balleer, Hermen van Buren
  4. Hinrick Houwyde, Johan Hilmers Johan Neue, desse
  5. vt toch wart flux apenbaer, vele de sick hir auer bedroueden
  6. ouerst Hermen Voge Wulberen Rulues vnde der geliken
  7. des regimentes der ouericheit begerich, weren des to
  8. frolyker leten sick nu vellichte duncken jdt worde nu em
  9. gelingen, So sint nu de ledematen des bliuendenn
  10. rades, dessuluen mandage morgens to negen vren
  11. vp dat radthus vorgaddert sampt mit den hundert
  12. vnde ver mennen, vnde hebben vnder sick berathslaget,
  13. vnde geslatenn, dat de houet portenn der Stadt mit
  14. ver borgerenn scholden dechlykes besettet werden vmme
  15. ein flytich vpseent to hebbende, wol dar vth vnde jn
  16. ginge, rede edder vorde, dat ock beyde dat herden vnde
  17. douen doer scholden genolyken togeslatenn werden,
  18. Ock so vorlykeden sick de hundert, dat nemandes
  19. vnder em na deme dage, wen se vor deme Rade vor
  20. sammelt, scholde van den hupenn sick in tornigenn
  21. mode affstekenn, de klocken tho slande, vproer antorichtende
  22. jammer vnde noeth, dat scholde nu vordan na bliuenn
  23. vnde so jemandes dar wedder dede, den scholde de bliuende
  24. radt, vnde de gekaren hundert mechtich sin intoleggende
  25. vnde nicht vt sinem huse to gande, wente so lange
  26. dat he sine vpgelechtenn broke gebetert vnde betalt
  27. hadde, Wyder vp dat de gemeine vrede mochte
  28. vnderholdenn werden, so is beslaten, dat nemandes
  29. vorthmer nenen verlust vorgadderinge, noch mit worden
  30. edder werkenn klockenslaen noch trummenslage
  31. edder naders dorch vproer, de solcks dede scholde an
  32. lyff vnde gude gestraffet werden sunder alle gnade
  33. solckes wart an den pyler des radthuses geslagenn
  34. Ock so begerdenn do de gekaren hundert vnde ver
  35. menne van den heren des bliuenden rades to wetende
  36. wes se sick to en vorseen scholdenn, de wyle de anderen
  37. heren weren hen getagenn, vnde jffte se ock wusten
  38. van deme vth tage der borgermestere, mit sampt den

Des gelykenn togen do vth Bremenn, vth fruchtenn eines vprors vnde vplopes wedder den Radt vnde se vele gude borgere als Hinrick Balleer, Hermen van Buren Hinrick Houwyde, Johan Hilmers Johan Neue, desse vt toch wart flux apenbaer, vele de sick hir auer bedroueden ouerst Hermen Voge Wulberen Rulues vnde der geliken des regimentes der ouericheit begerich, weren des to frolyker leten sick nu vellichte duncken jdt worde nu em gelingen, So sint nu de ledematen des bliuendenn rades, dessuluen mandage morgens to negen vren vp dat radthus vorgaddert sampt mit den hundert vnde ver mennen, vnde hebben vnder sick berathslaget, vnde geslatenn, dat de houet portenn der Stadt mit ver borgerenn scholden dechlykes besettet werden vmme ein flytich vpseent to hebbende, wol dar vth vnde jn ginge, rede edder vorde, dat ock beyde dat herden vnde douen doer scholden genolyken togeslatenn werden, Ock so vorlykeden sick de hundert, dat nemandes vnder em na deme dage, wen se vor deme Rade vor sammelt, scholde van den hupenn sick in tornigenn mode affstekenn, de klocken tho slande, vproer antorichtende jammer vnde noeth, dat scholde nu vordan na bliuenn vnde so jemandes dar wedder dede, den scholde de bliuende radt, vnde de gekaren hundert mechtich sin intoleggende vnde nicht vt sinem huse to gande, wente so lange dat he sine vpgelechtenn broke gebetert vnde betalt hadde, Wyder vp dat de gemeine vrede mochte vnderholdenn werden, so is beslaten, dat nemandes vorthmer nenen verlust vorgadderinge, noch mit worden edder werkenn klockenslaen noch trummenslage edder naders dorch vproer, de solcks dede scholde an lyff vnde gude gestraffet werden sunder alle gnade solckes wart an den pyler des radthuses geslagenn Ock so begerdenn do de gekaren hundert vnde ver menne van den heren des bliuenden rades to wetende wes se sick to en vorseen scholdenn, de wyle de anderen heren weren hen getagenn, vnde jffte se ock wusten van deme vth tage der borgermestere, mit sampt den

Fol. 187r

Faksimile, Fol. 187r
  1. anderen radesherenn, vnde offt se ock by der weynte bliuenn
  2. wolden, in der sake der borgerweyde, vnde der so jegenwardich
  3. mit en to synckende vnde to fletende to leuende vnde to steruende,
  4. als de meynte gerne by den bliuende rade bliuen wolde
  5. Dar vp sedenn de heren des bliuenden rades na berade, dat se
  6. van dem vth tage, der heren Borgermesterenn, vnde der anderen
  7. radespersonen, gar nen wetenth hedden, vnde wes men en
  8. des nicht vorlaten wolde, weren se mit fryer conscientien
  9. erbadich mit erem rechte to holdenn Sus weren se ock erbadich
  10. wo wente her tho, vnde allenwege gewest, der Stadt beste to
  11. donde, vnde to vorderenn mit allenn vormoge vorth to setten,
  12. ock in der sake der borgerweyde, doch wolde sick de bliuende
  13. radt, to den hunderden vorseen, se worden jo nicht anders
  14. dar jnne vornemen, sunder wat gotlick byllick vnde recht were,
  15. des sick de hundert vnde veer do horen lethenn, dat se anders
  16. nicht doen wolden, Alse ock den de Borgermestere mit ethlykem
  17. vth dem rade werenn geweken, so begerden se, dat de Radt den
  18. Borgermesteren schriuen scholde, vp dat se hir wedder thor stede
  19. quemen vnde hulpenn der Stadt beste vorderen, ock in der
  20. borgerweyde vnde allen anderen sakenn, vnde helpen ock einen
  21. jewelykenn to sinen rechte,
  22. Dar vp sick de Radt erboth, eine schrifft an de herenn borgermesters
  23. to schickende, vnde na der maeltydt, de suluen schrifftenn dar
  24. thor stede bringenn vnde jnt apenbaer lesenn laten, dar me
  25. de mesteren der ampten vnde de rathmester to vorbaden
  26. latenn, des sint na myt dage, van ver vrenn an, de
  27. mesteren van den ampten, de hundert, vnde de Rathmestere
  28. to samende gekamen, vnde dre stunde lanck jm berrade
  29. gewesenn, dar na vor den stol des rades gekamen vnde
  30. gesecht, wo se eindrechtichlykenn geslaten hadden, dat me
  31. de borgerweyde, na tuchnisse der menne van walle, als
  32. beth an dat water, dat se den wedel nomen, vnde an de
  33. lutkenn wummen, vnde van der kersebomes brake an, hen
  34. to den koegrauen, vp ein recht anfangenn scholden, vnde
  35. de jn besittinge nemen, so lange dat ein ander queme
  36. vnde beter bewyss vp brachte, Ock so hadden se sick vnder
  37. mmalckanderen vorbunden dar auer, dat se eyn by denn
  38. anderen bliuen wolde, vnde dar vth enstaen mochte

anderen radesherenn, vnde offt se ock by der weynte bliuenn wolden, in der sake der borgerweyde, vnde der so jegenwardich mit en to synckende vnde to fletende to leuende vnde to steruende, als de meynte gerne by den bliuende rade bliuen wolde Dar vp sedenn de heren des bliuenden rades na berade, dat se van dem vth tage, der heren Borgermesterenn, vnde der anderen radespersonen, gar nen wetenth hedden, vnde wes men en des nicht vorlaten wolde, weren se mit fryer conscientien erbadich mit erem rechte to holdenn Sus weren se ock erbadich wo wente her tho, vnde allenwege gewest, der Stadt beste to donde, vnde to vorderenn mit allenn vormoge vorth to setten, ock in der sake der borgerweyde, doch wolde sick de bliuende radt, to den hunderden vorseen, se worden jo nicht anders dar jnne vornemen, sunder wat gotlick byllick vnde recht were, des sick de hundert vnde veer do horen lethenn, dat se anders nicht doen wolden, Alse ock den de Borgermestere mit ethlykem vth dem rade werenn geweken, so begerden se, dat de Radt den Borgermesteren schriuen scholde, vp dat se hir wedder thor stede quemen vnde hulpenn der Stadt beste vorderen, ock in der borgerweyde vnde allen anderen sakenn, vnde helpen ock einen jewelykenn to sinen rechte, Dar vp sick de Radt erboth, eine schrifft an de herenn borgermesters to schickende, vnde na der maeltydt, de suluen schrifftenn dar thor stede bringenn vnde jnt apenbaer lesenn laten, dar me de mesteren der ampten vnde de rathmester to vorbaden latenn, des sint na myt dage, van ver vrenn an, de mesteren van den ampten, de hundert, vnde de Rathmestere to samende gekamen, vnde dre stunde lanck jm berrade gewesenn, dar na vor den stol des rades gekamen vnde gesecht, wo se eindrechtichlykenn geslaten hadden, dat me de borgerweyde, na tuchnisse der menne van walle, als beth an dat water, dat se den wedel nomen, vnde an de lutkenn wummen, vnde van der kersebomes brake an, hen to den koegrauen, vp ein recht anfangenn scholden, vnde de jn besittinge nemen, so lange dat ein ander queme vnde beter bewyss vp brachte, Ock so hadden se sick vnder mmalckanderen vorbunden dar auer, dat se eyn by denn anderen bliuen wolde, vnde dar vth enstaen mochte

Fol. 187v

Faksimile, Fol. 187v
  1. tosamende dat sulue vth to dregenn, begerden van dem
  2. rade hir to guden radt vnde byplichtinge,
  3. Anno 1532 den 13 Aprilis des na myt dages to twen
  4. vrenn, do hefft de bliuende Radt der Stadt Bremen, de
  5. sorten, de mesteren vann den ampten, dar to de hundert
  6. vnde ver, ver sick vp dat radthus vorbadenn laten, dar
  7. de breue, so an den radt, ock an de Rathmestere, jnt gemene
  8. van den Erbarenn heren, borgermesteren an se allenthaluen
  9. gelesen, erstlyck des rades breue, vor dem stole des rades
  10. vnde der anderen vp dem radthuse, vor den vynsterenn
  11. na den schoebodenn, dar de vorberorden by einander
  12. stundenn, vnde anhorden, dat se gelesen worden, So
  13. sint de suluigen, so van der meynte wegenn vorbadet
  14. werenn dar suluest, vnde sunderlinges de hundert vnde
  15. veer, jn vnser leuen ffrouwen kerckenn gegaen, vnde jm
  16. rade gewesen, auer de ver stunde, vnde dar na alse jdt
  17. ses geslagenn sint se wedder vor den radt gekamen
  18. vnde hebben gesecht wo se eindrechtichlyken beslaten hadden
  19. de wyle de breue allenthaluen, so wol an de Rathmesters
  20. als an den Radt geschreuen, den hundert vnde ver
  21. insunderheit belangende, se wolden de hundert, de suluen
  22. thom ersten beanthworden, vnde vp schrifft settenn, dat se
  23. den Rathmesteren wolden vorlesen, vnde dar na vor
  24. den Radt bringen, vnde de heren Borgermesteren nha
  25. aller nottrufft, vnde vp dat vorderlykeste beanthworden
  26. des de Radt to vrede was,
  27. Item des volgendenn Donnerdages, des morgens quemen
  28. de hundert vnde ver vor den Radt, brachten mit sick eer
  29. schryfftlick antwort, vp des rades breue, alse se dath
  30. gelauet hadden, vnde de summa orhes breues was
  31. dat se den heren Borgermesteren wedderumme van
  32. Bederxe, alhir tor stede eschedenn, by eren eden vnde plichten
  33. so se der Stadt Bremen gedaen hadden, Ouerst de vth
  34. geweken heren, nemen jdt in ein bedenckenn, wo
  35. tho radenn,

tosamende dat sulue vth to dregenn, begerden van dem rade hir to guden radt vnde byplichtinge, Anno 1532 den 13 Aprilis des na myt dages to twen vrenn, do hefft de bliuende Radt der Stadt Bremen, de sorten, de mesteren vann den ampten, dar to de hundert vnde ver, ver sick vp dat radthus vorbadenn laten, dar de breue, so an den radt, ock an de Rathmestere, jnt gemene van den Erbarenn heren, borgermesteren an se allenthaluen gelesen, erstlyck des rades breue, vor dem stole des rades vnde der anderen vp dem radthuse, vor den vynsterenn na den schoebodenn, dar de vorberorden by einander stundenn, vnde anhorden, dat se gelesen worden, So sint de suluigen, so van der meynte wegenn vorbadet werenn dar suluest, vnde sunderlinges de hundert vnde veer, jn vnser leuen ffrouwen kerckenn gegaen, vnde jm rade gewesen, auer de ver stunde, vnde dar na alse jdt ses geslagenn sint se wedder vor den radt gekamen vnde hebben gesecht wo se eindrechtichlyken beslaten hadden de wyle de breue allenthaluen, so wol an de Rathmesters als an den Radt geschreuen, den hundert vnde ver insunderheit belangende, se wolden de hundert, de suluen thom ersten beanthworden, vnde vp schrifft settenn, dat se den Rathmesteren wolden vorlesen, vnde dar na vor den Radt bringen, vnde de heren Borgermesteren nha aller nottrufft, vnde vp dat vorderlykeste beanthworden des de Radt to vrede was, Item des volgendenn Donnerdages, des morgens quemen de hundert vnde ver vor den Radt, brachten mit sick eer schryfftlick antwort, vp des rades breue, alse se dath gelauet hadden, vnde de summa orhes breues was dat se den heren Borgermesteren wedderumme van Bederxe, alhir tor stede eschedenn, by eren eden vnde plichten so se der Stadt Bremen gedaen hadden, Ouerst de vth geweken heren, nemen jdt in ein bedenckenn, wo tho radenn,

Fol. 188r

Faksimile, Fol. 188r
  1. Anno 1532, des negesten mandages na Cantate, vp denn auent
  2. Philippi vnde Jacobi apostolorum Do senden de Erbarenn herenn
  3. Borgermestere, sampt den anderen rades ledematen, in de Stadt
  4. Bremen, van Bederxe, an de veer kerspelkerken, an ein jewelick
  5. kerspel einen togesegeldenn breff, jn welckerenn breuen, de
  6. Erbaren heren enthdeckeden, mit velen vmmestendigen worden,
  7. de orsake orhes vthtages vth Bremenn, vnde de bliuende Radt
  8. ordinerde, dat dorch orhe ver badenn, alle ver kerspell vorbadet
  9. wordenn, vp den groten Domeshoff, by orhen eeden, vp volgende
  10. mytdach dar thor stede erschinen Do nu des volgenden dages na
  11. mytdages to twen vren, de hele meynte to samende gekamen was
  12. so sint der heren Borgermeisteren breue auer ludt gelesen, vnde
  13. do de breue weren gelesenn, so wart ein jder kerspel jnt sunderen
  14. hen gewyset ein jder an sinen ordt, vnder sick to besprekende, vp
  15. des Rades schryfftenn, vnde ein boschetlick anthwort wedder an
  16. den Radt to bringen, Ouerst des dages kunden se to nener
  17. enicheit kamen, de eine rep hir de ander dar, de eine de hundert
  18. scholdenn aff, de ander se scholden bliuen, na lude segel vnde
  19. breue, boneffens? dem Rade, der Stadt beste soken vnde radenn
  20. helpen, vnde scholdenn ock nicht wyder gaen als er breff mede
  21. brachte, des se van der gemeinheit beuel hedden, vnde scholdenn
  22. den Radt nicht aueruallen, noch mit vnredelyken wordenn
  23. noch daden, by dessem ropende, eine vmme den anderenn bleuen
  24. se by hen to vyff vren ny myddage, do warth van guden vorstendigen
  25. geradenn, dat ein jtlick kerspelt insunderheit scholde in sine
  26. kerspelkarken gaen, des volgenden dages, des Rades schrifften
  27. lesenn boschetlikenn vnde ein boschetlick anthwort wedder in
  28. bringenn, dem also geschach
  29. So sint des volgenden dages, alle veer kerspelden in orhe kerken
  30. gegaen des morgens to achte vren, vnde Sunte Martens
  31. kerspelt hefft hartlyken wedder de hundert gesprakenn, vnde
  32. gesecht, wo se nuwerlde haddenn bowilliget, in dath regimente
  33. der hundert vnde veer, wo ock noch nicht, gedechtens ock mit
  34. gotlyker hulpe nicht to donde, vnde drungen ock hart dar vp
  35. dat se aff scholdenn, vnde jdt quam so verne, dat des suluen
  36. dages vele vth den hunderden, bewagenn worden affkarenn
  37. vnde bleuenn dar ock vann, weren dem Rade gehorsam vnde
  38. vorenn dar wol auer

Anno 1532, des negesten mandages na Cantate, vp denn auent Philippi vnde Jacobi apostolorum Do senden de Erbarenn herenn Borgermestere, sampt den anderen rades ledematen, in de Stadt Bremen, van Bederxe, an de veer kerspelkerken, an ein jewelick kerspel einen togesegeldenn breff, jn welckerenn breuen, de Erbaren heren enthdeckeden, mit velen vmmestendigen worden, de orsake orhes vthtages vth Bremenn, vnde de bliuende Radt ordinerde, dat dorch orhe ver badenn, alle ver kerspell vorbadet wordenn, vp den groten Domeshoff, by orhen eeden, vp volgende mytdach dar thor stede erschinen Do nu des volgenden dages na mytdages to twen vren, de hele meynte to samende gekamen was so sint der heren Borgermeisteren breue auer ludt gelesen, vnde do de breue weren gelesenn, so wart ein jder kerspel jnt sunderen hen gewyset ein jder an sinen ordt, vnder sick to besprekende, vp des Rades schryfftenn, vnde ein boschetlick anthwort wedder an den Radt to bringen, Ouerst des dages kunden se to nener enicheit kamen, de eine rep hir de ander dar, de eine de hundert scholdenn aff, de ander se scholden bliuen, na lude segel vnde breue, boneffens? dem Rade, der Stadt beste soken vnde radenn helpen, vnde scholdenn ock nicht wyder gaen als er breff mede brachte, des se van der gemeinheit beuel hedden, vnde scholdenn den Radt nicht aueruallen, noch mit vnredelyken wordenn noch daden, by dessem ropende, eine vmme den anderenn bleuen se by hen to vyff vren ny myddage, do warth van guden vorstendigen geradenn, dat ein jtlick kerspelt insunderheit scholde in sine kerspelkarken gaen, des volgenden dages, des Rades schrifften lesenn boschetlikenn vnde ein boschetlick anthwort wedder in bringenn, dem also geschach So sint des volgenden dages, alle veer kerspelden in orhe kerken gegaen des morgens to achte vren, vnde Sunte Martens kerspelt hefft hartlyken wedder de hundert gesprakenn, vnde gesecht, wo se nuwerlde haddenn bowilliget, in dath regimente der hundert vnde veer, wo ock noch nicht, gedechtens ock mit gotlyker hulpe nicht to donde, vnde drungen ock hart dar vp dat se aff scholdenn, vnde jdt quam so verne, dat des suluen dages vele vth den hunderden, bewagenn worden affkarenn vnde bleuenn dar ock vann, weren dem Rade gehorsam vnde vorenn dar wol auer

Fol. 188v

Faksimile, Fol. 188v
  1. Jtem Johann Neue las des rades breff an Sunte Martens karspelt
  2. geschreuen, in jegenwardiheit heren Arnde vann Holtenn
  3. Johan Douen mit sinen vorwanten, als sulff sesteynde vth
  4. den hunderden, vnde do de breff gelesenn was hefft dat kespel
  5. hertlykenn Johan Douen angespraken, geradenn gebedenn
  6. he scholde afftstaen, dat he ock lauede, ouerst nicht wol geholden
  7. to sinem vordarue,
  8. Der Erbarenn Rades Breff an S : Marten
  9. Borgermestere smpt anderenn des Rades to Bremenn
  10. ydtzundes tho Bederxenn entholdenn:
  11. Den Ersamen vnde vorsichtigen Arende van Holtenn
  12. Radtmanne vnde Buwmestere mit sampt denn ge=
  13. menen kerspelludenn Sancti Martini binnenn
  14. Bremen sampt vnde anderenn vnsen gunstigenn
  15. frundenn:
  16. Vnsen fruntlyken groth vornhe, Ersamen, gunstigen
  17. guden frunde wy hebben vor korten dagenn, to vnser
  18. hogen nottrufft, vnde entschuldinge, an de gemenen
  19. Rothmestere derr veer kerspele, sampt vnde besunderen
  20. geschreuen, wo wy van den ver vnde hundert vpgeworpen
  21. mennen, mit vas vmbyllikenn reden, vnde vornemende
  22. tho velemalenn beswert, vnde wo se vns an Sunnauende
  23. in den paschen jungest vorschreuen, mit harder vnde
  24. vnafflatiger erforderinge dar to engen vnde drengenn
  25. wolden, dat wy tegens godt almechtigenn, alle boschreuen
  26. rechte, lefftlyke vpgerichtede vordrachte, ock der keyserliken
  27. Mayestat, vnde des hilligenn rykes, vthgekundigede
  28. ordeninge vnde landtfrede, vnde vnse egene gedane eede
  29. vnde plichte, orhe vnrechtmetige vnde vmbeschedene vor=
  30. nement jnrumen vnde bewilligen scholden Vnde
  31. alse wy dat sulffte vth vorgerorden orsaken vnde anhe
  32. besmyttinge vnser eere vnde gelympes nicht doen konden
  33. offte mochtenn, vns do vort, vor den stol des Rades,

Jtem Johann Neue las des rades breff an Sunte Martens karspelt geschreuen, in jegenwardiheit heren Arnde vann Holtenn Johan Douen mit sinen vorwanten, als sulff sesteynde vth den hunderden, vnde do de breff gelesenn was hefft dat kespel hertlykenn Johan Douen angespraken, geradenn gebedenn he scholde afftstaen, dat he ock lauede, ouerst nicht wol geholden to sinem vordarue, Der Erbarenn Rades Breff an S : Marten Borgermestere smpt anderenn des Rades to Bremenn ydtzundes tho Bederxenn entholdenn: Den Ersamen vnde vorsichtigen Arende van Holtenn Radtmanne vnde Buwmestere mit sampt denn gemenen kerspelludenn Sancti Martini binnenn Bremen sampt vnde anderenn vnsen gunstigenn frundenn: Vnsen fruntlyken groth vornhe, Ersamen, gunstigen guden frunde wy hebben vor korten dagenn, to vnser hogen nottrufft, vnde entschuldinge, an de gemenen Rothmestere derr veer kerspele, sampt vnde besunderen geschreuen, wo wy van den ver vnde hundert vpgeworpen mennen, mit vas vmbyllikenn reden, vnde vornemende tho velemalenn beswert, vnde wo se vns an Sunnauende in den paschen jungest vorschreuen, mit harder vnde vnafflatiger erforderinge dar to engen vnde drengenn wolden, dat wy tegens godt almechtigenn, alle boschreuen rechte, lefftlyke vpgerichtede vordrachte, ock der keyserliken Mayestat, vnde des hilligenn rykes, vthgekundigede ordeninge vnde landtfrede, vnde vnse egene gedane eede vnde plichte, orhe vnrechtmetige vnde vmbeschedene vornement jnrumen vnde bewilligen scholden Vnde alse wy dat sulffte vth vorgerorden orsaken vnde anhe besmyttinge vnser eere vnde gelympes nicht doen konden offte mochtenn, vns do vort, vor den stol des Rades,

Fol. 189r

Faksimile, Fol. 189r
  1. mit sodaner vorwarninge beanxtet vnde erschrecket hedden, dat wy
  2. to vnsem vthtage nicht vnbillichlykenn, dan mit allen redenn
  3. vnde guder voge, vororsaket vnde bewagen weren wordenn, dar
  4. beneffens? so wart in vnsen den sulfften schryfftenn vorhalet
  5. wo wy van jtlykenn personen des bliuende rades, vnde dren vth
  6. den hunderden, alhir ersocht weren, vnde van vns bogert hedden
  7. dat wy aldar wedderumme by jwe thor stede scholen kamenn, nach
  8. deme de vpgenanten veer vnde hundert, de mestere der Ampten
  9. vnde gemenen Rothmestere, vor deme Rade van sick gesecht, vnde
  10. gelauet hadden, dat se nicht anders scholden, vnde wolden vornemen
  11. dan dat mit gade, mit rechte, mit boschede vnde byllicheit bostaen
  12. mochte, Dar vp se denne van vns, in den sulfftenn
  13. vnsen schryfftenn berichtet, dat vns dat sulffte noch thor tydt,
  14. so lichtlick nicht wolde angelegenn vnde tho donde sin, aldar
  15. by jnnne thor stede to erschinende, Sunder wanner wy des, van
  16. den personen, des bliuende rades, dar noch thor stede, vnde gantze
  17. gemeynte vorstendiget, by weme se er recht in der sake der
  18. borgerweyde stellen woldenn, vnde wy dar boneffens? mith
  19. lofflyker orkunde vorsekert, dat se by taffel vnde boke, wo se mit
  20. vns belauet vnde beswarenn, staetlick woldenn bliuenn,
  21. Ock denRadt dar by, wo geborlick, vnde alse getruwe borger
  22. erem eeden nha, hanthauen vnde beholdenn, Alse den wulden
  23. wy vns in themelyke vnde byllike wege begeuenn vnde wysenn
  24. lathenn, wo de vorigenn vnse schriffte, dessere jnt lengere
  25. vthforen vnde vormelden, Vnde wo wol wy vns genslick
  26. vnde vnuortwiuelick vormodet, de sulfften gemenen Rathmestere
  27. .(.dar an de breff geschreuen.). scholdenn vns dar vp, vor orhe
  28. personen, mit sundergen anthworde bescheden, vnde boanthwordet
  29. hebbenn, so beuinde wy doch, dat sick ein del der vpgenanten
  30. veer vnde hundert manne .(.als de des regimentes bogerich.).
  31. sick auermals dar jngemenget vnde den vorgerorden breff
  32. de doch an se nicht geschreuen tho sick genamen vnde vordustert
  33. hebbenn, Sunder ein ander schrifft, na orhem behage gemaket
  34. vnde den Rothmesteren vnde orhes rotten vorwanten vorlesen
  35. laten hebben, dar van doch in vnsen breue, dat geringeste
  36. worth nicht is angetagenn wurden, vp dat se by den gemeynte
  37. in orhen vmbillichlyken handelinge vnuormerket mochtenn
  38. bliuen, vnde hebben vns, vnder orheme, vnde mede thom

mit sodaner vorwarninge beanxtet vnde erschrecket hedden, dat wy to vnsem vthtage nicht vnbillichlykenn, dan mit allen redenn vnde guder voge, vororsaket vnde bewagen weren wordenn, dar beneffens? so wart in vnsen den sulfften schryfftenn vorhalet wo wy van jtlykenn personen des bliuende rades, vnde dren vth den hunderden, alhir ersocht weren, vnde van vns bogert hedden dat wy aldar wedderumme by jwe thor stede scholen kamenn, nach deme de vpgenanten veer vnde hundert, de mestere der Ampten vnde gemenen Rothmestere, vor deme Rade van sick gesecht, vnde gelauet hadden, dat se nicht anders scholden, vnde wolden vornemen dan dat mit gade, mit rechte, mit boschede vnde byllicheit bostaen mochte, Dar vp se denne van vns, in den sulfftenn vnsen schryfftenn berichtet, dat vns dat sulffte noch thor tydt, so lichtlick nicht wolde angelegenn vnde tho donde sin, aldar by jnnne thor stede to erschinende, Sunder wanner wy des, van den personen, des bliuende rades, dar noch thor stede, vnde gantze gemeynte vorstendiget, by weme se er recht in der sake der borgerweyde stellen woldenn, vnde wy dar boneffens? mith lofflyker orkunde vorsekert, dat se by taffel vnde boke, wo se mit vns belauet vnde beswarenn, staetlick woldenn bliuenn, Ock denRadt dar by, wo geborlick, vnde alse getruwe borger erem eeden nha, hanthauen vnde beholdenn, Alse den wulden wy vns in themelyke vnde byllike wege begeuenn vnde wysenn lathenn, wo de vorigenn vnse schriffte, dessere jnt lengere vthforen vnde vormelden, Vnde wo wol wy vns genslick vnde vnuortwiuelick vormodet, de sulfften gemenen Rathmestere .(.dar an de breff geschreuen.). scholdenn vns dar vp, vor orhe personen, mit sundergen anthworde bescheden, vnde boanthwordet hebbenn, so beuinde wy doch, dat sick ein del der vpgenanten veer vnde hundert manne .(.als de des regimentes bogerich.). sick auermals dar jngemenget vnde den vorgerorden breff de doch an se nicht geschreuen tho sick genamen vnde vordustert hebbenn, Sunder ein ander schrifft, na orhem behage gemaket vnde den Rothmesteren vnde orhes rotten vorwanten vorlesen laten hebben, dar van doch in vnsen breue, dat geringeste worth nicht is angetagenn wurden, vp dat se by den gemeynte in orhen vmbillichlyken handelinge vnuormerket mochtenn bliuen, vnde hebben vns, vnder orheme, vnde mede thom

Fol. 189v

Faksimile, Fol. 189v
  1. schyne, vnder denn mesteren der Ampten, vnde der Roth=
  2. mestere sampt namen ein antwort togeschicket wo gy vth
  3. volgenden articulen werden vornemen.
  4. 1 Thom ersten, wo nemandes van den borgeren vnde jn=
  5. waneren, gewesen sy, de vns an lyff vnde gude scholde
  6. schedelick sin gewesenn, vnde so dar jemandes befunde
  7. den sulfften wedderumme mit aller macht, an liue
  8. vnde gude wolden gestraffet hebben Dar vp so segge
  9. wy, dat vns sodane der vpgeworpen ver vnde hundert
  10. bokledede vnnde geuerwede worde, nicht selsen vnde fromde
  11. sin, nach deme se alle dinck, darmede, wente an her to
  12. vthgerichtet hebbenn
  13. 2 Dat wy ouerst vor dem stole des Rades mit vast erschreckliken
  14. worden wo vorgerort, nicht beanxtet sin gewurdenn
  15. konen se mit der warheit nicht bonenen?
  16. 3 Jdt hebben ock orher jtlyke gesecht, jdt kunde nicht gudt
  17. werdenn, men moste mit vns thom vynsteren vth, de
  18. andere gesprakenn mester Cort moste ein mal hinder
  19. vns herr kamen scholde jdt anders to beteren wege lopen
  20. 4 Wy twiuelen ock nicht jdt sy to juwer aller gehor gekamen
  21. dat vns deme Rade vnde der gantzen wytheit, in der
  22. sulfftenn hundert vnde veer vorgadderinge, mit apen
  23. baren worden, vnuorschemet ock vnuorhalen togelecht,
  24. dat wy alle gdeue weren, dat vns doch mit guder warheit
  25. tho nenen tyden, des wy gade gedanket, fry sin, also
  26. auergebracht scholde werdenn .(.nach deme van den ge=
  27. menen gude vnde van allen ampten de rekenschup ge=
  28. namen, der men vor gade vnde jdermennichlykenn
  29. wol bekanth sin mochte.). mit meren anderen vngelympe
  30. dat wy jtzundes vmme der korte willenn, berouwen
  31. willen laten, vnde dith alle doch vt andererr kener
  32. orsake, dan dat wy in erhe motwillige vornementh
  33. nicht vorwilligen woldenn, Jffte nu dusses vnses
  34. vthtages .(.wo wol vor vnse veluoldige angekerden
  35. arbeydes vnde moeyge nicht vordenet.). kene redelyke

schyne, vnder denn mesteren der Ampten, vnde der Rothmestere sampt namen ein antwort togeschicket wo gy vth volgenden articulen werden vornemen. 1 Thom ersten, wo nemandes van den borgeren vnde jnwaneren, gewesen sy, de vns an lyff vnde gude scholde schedelick sin gewesenn, vnde so dar jemandes befunde den sulfften wedderumme mit aller macht, an liue vnde gude wolden gestraffet hebben Dar vp so segge wy, dat vns sodane der vpgeworpen ver vnde hundert bokledede vnnde geuerwede worde, nicht selsen vnde fromde sin, nach deme se alle dinck, darmede, wente an her to vthgerichtet hebbenn 2 Dat wy ouerst vor dem stole des Rades mit vast erschreckliken worden wo vorgerort, nicht beanxtet sin gewurdenn konen se mit der warheit nicht bonenen? 3 Jdt hebben ock orher jtlyke gesecht, jdt kunde nicht gudt werdenn, men moste mit vns thom vynsteren vth, de andere gesprakenn mester Cort moste ein mal hinder vns herr kamen scholde jdt anders to beteren wege lopen 4 Wy twiuelen ock nicht jdt sy to juwer aller gehor gekamen dat vns deme Rade vnde der gantzen wytheit, in der sulfftenn hundert vnde veer vorgadderinge, mit apen baren worden, vnuorschemet ock vnuorhalen togelecht, dat wy alle gdeue weren, dat vns doch mit guder warheit tho nenen tyden, des wy gade gedanket, fry sin, also auergebracht scholde werdenn .(.nach deme van den gemenen gude vnde van allen ampten de rekenschup genamen, der men vor gade vnde jdermennichlykenn wol bekanth sin mochte.). mit meren anderen vngelympe dat wy jtzundes vmme der korte willenn, berouwen willen laten, vnde dith alle doch vt andererr kener orsake, dan dat wy in erhe motwillige vornementh nicht vorwilligen woldenn, Jffte nu dusses vnses vthtages .(.wo wol vor vnse veluoldige angekerden arbeydes vnde moeyge nicht vordenet.). kene redelyke

Fol. 190r

Faksimile, Fol. 190r
  1. 1 orsake vnde bewage sin, geue wy juw sampt vnde besunderenn
  2. gutlick to bedenckende Tho deme anderen, so wert in orheme
  3. antworde, berort, wo de rothmestere, vnde orhes rottes vorwantenn,
  4. wedder jngebracht, vnde beslatenn hedden, vp den breff, den se
  5. onhe vorgeholdenn, vnde doch in vnsenn schrifften nicht berort, wo
  6. se des geneget, vnde fredich weren, dat se in der sake der borgerweyde
  7. fruntlyke handelinge lyden kondenn, jo doch orhen rechten vnschedelick,
  8. jn deme dat van den wedderdele, angesocht vnde bogert wurde
  9. Dar vp so hebben wy getruwer wolmeninge, mit jtlykem des
  10. Capittels der sake thom bestenn gesprakenn, vnde sin dar vp
  11. berichtet, Na deme de vordrachte, wo de Radt dorch orhe ge=
  12. schickedenn personen, mit onhe gemaket, vnde dar na de gudtlyke
  13. bosokinge, wo de Ersamen van Stade vnde Buxtehude, dar na
  14. de gemenen ledemathe des stychtes, vnde thor auerflodt, orhe
  15. angebarne ffruntschaffte orenthaluen gedaen, van den ver
  16. vnde hunderdenn, vorachtlick vnde mit groter vorkleinunge
  17. affgeslagenn were, Des hedden se sick in andere wege bogeuen
  18. mothen, so dat se nicht enwustenn, wes orhe andere heren,
  19. dar tho geneget, vnde den sulfften, alse nu gelegen sin wulde
  20. So wy den vp de artykel, by weme se de sake thor fruntschup
  21. jffte to rechte to stellende geneget, na vormoge vnser vorigenn
  22. schriffte, gruntlick nicht boscheden, des hebbe wy hir ane .(.des wy
  23. doch sustes willich, vnde vordan tho donde geneget.). to desser
  24. tydt, nicht fruchtbarlykes konenn vorhandelenn, Vnder
  25. vp den artykel vnses breues, alse jfft se ock by tafel vnde bock
  26. stadtlick bliuenn, vnde denn Radt orhenn eden nha vnde plichten
  27. dar by hanthauen vnde beholdenn willen ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. wert vns desser
  28. volgende, tho der anthwort gegeuen, dat vns bewust sy,
  29. wath to sage den ver vnde hundert, gescheen were, in macht
  30. des breues, so onhe van vns gegeuen, se weren ock sampt
  31. geneget, tafel vnde bock to holdenn, jn deme vnde so verne
  32. dat tafel vnde bock, deme weydebreue, ock orheme breue, deme
  33. gemenen nutte, vnde wes godtlyck erlyck vnde recht, nicht
  34. enthjegens were, Dar vp so moge wy juw nicht
  35. bargenn, dat wy nicht twiuelen, wy werden sampt vnde
  36. besunderen, alse de vorstendigenn hir vth lichtlykenn aff
  37. nemen, vnde vormerkenn mit wat lystigen tucken, gefynseden
  38. reden vnde schyne dat arme gementhe van einen dele

1 orsake vnde bewage sin, geue wy juw sampt vnde besunderenn gutlick to bedenckende Tho deme anderen, so wert in orheme antworde, berort, wo de rothmestere, vnde orhes rottes vorwantenn, wedder jngebracht, vnde beslatenn hedden, vp den breff, den se onhe vorgeholdenn, vnde doch in vnsenn schrifften nicht berort, wo se des geneget, vnde fredich weren, dat se in der sake der borgerweyde fruntlyke handelinge lyden kondenn, jo doch orhen rechten vnschedelick, jn deme dat van den wedderdele, angesocht vnde bogert wurde Dar vp so hebben wy getruwer wolmeninge, mit jtlykem des Capittels der sake thom bestenn gesprakenn, vnde sin dar vp berichtet, Na deme de vordrachte, wo de Radt dorch orhe geschickedenn personen, mit onhe gemaket, vnde dar na de gudtlyke bosokinge, wo de Ersamen van Stade vnde Buxtehude, dar na de gemenen ledemathe des stychtes, vnde thor auerflodt, orhe angebarne ffruntschaffte orenthaluen gedaen, van den ver vnde hunderdenn, vorachtlick vnde mit groter vorkleinunge affgeslagenn were, Des hedden se sick in andere wege bogeuen mothen, so dat se nicht enwustenn, wes orhe andere heren, dar tho geneget, vnde den sulfften, alse nu gelegen sin wulde So wy den vp de artykel, by weme se de sake thor fruntschup jffte to rechte to stellende geneget, na vormoge vnser vorigenn schriffte, gruntlick nicht boscheden, des hebbe wy hir ane .(.des wy doch sustes willich, vnde vordan tho donde geneget.). to desser tydt, nicht fruchtbarlykes konenn vorhandelenn, Vnder vp den artykel vnses breues, alse jfft se ock by tafel vnde bock stadtlick bliuenn, vnde denn Radt orhenn eden nha vnde plichten dar by hanthauen vnde beholdenn willen ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. wert vns desser volgende, tho der anthwort gegeuen, dat vns bewust sy, wath to sage den ver vnde hundert, gescheen were, in macht des breues, so onhe van vns gegeuen, se weren ock sampt geneget, tafel vnde bock to holdenn, jn deme vnde so verne dat tafel vnde bock, deme weydebreue, ock orheme breue, deme gemenen nutte, vnde wes godtlyck erlyck vnde recht, nicht enthjegens were, Dar vp so moge wy juw nicht bargenn, dat wy nicht twiuelen, wy werden sampt vnde besunderen, alse de vorstendigenn hir vth lichtlykenn aff nemen, vnde vormerkenn mit wat lystigen tucken, gefynseden reden vnde schyne dat arme gementhe van einen dele

  1. Echtes Fragezeichen.↩

Fol. 190v

Faksimile, Fol. 190v
  1. der ver vnde hundert vorforet, vnde wo van onhen
  2. vmmegaen vnde gehandelt wert, vnde dat nicht allene
  3. tho bekrefftinge eres breues, vnde to bekledinge erhes
  4. vngodtlykenn, vnde moethwilligenn handels, so van
  5. onhe gebruket, Sunder gy ock alle sampt mit vns,
  6. vnde wy mit juw, dar dorch Eehrlos vnde mynedich
  7. gemaket werdenn, alse scholden wy dat jenne in machen
  8. tafel vnde bokes, boedet vnde beswarenn hebben, dat
  9. wedder godt recht, vnse egene segel vnde breue, ock de
  10. leffte des negesten ersporet vnde bevunden, des jo
  11. vnser nemandes .(.gade danckende.). also gesinnet
  12. so danes to boedende, welcker ock dorch godtlyke hulpe
  13. by vns mit guder warheit, nicht befunden scholde
  14. werdenn Ouerst wo van den veer vnde hunderdenn
  15. eyn dels jegen ere eede vnde plichte, Ock to nhadele
  16. vnde vordarue der gudenn Stadt, mit vprore, klocken
  17. vnde trummenslage, to velenn malen gehandelt is apenbar
  18. am dage, vnde juw sampt vnde besunderenn vnuorborgenn
  19. So se ock vp orhen breff vast harde antheen vnde drengenn
  20. orhe vngemethene handele darmede to bedeckende, des is
  21. juw alle sampt genochsam bewust, dat de sulffte breff
  22. vann en nicht anders, dan vnder deme schyne, mit lyst
  23. vnde bedrage, vann vns geuordert, Dan vmme de eer
  24. des almechtigen gemenen walstandt der guden Stadt,
  25. ock broderlyke leffte des negestenn, eindracht vnde vrede
  26. darmede to vnderholdende, dat se ock to deme gemenen
  27. bestenn, nicht anders vornemen vnde handelen schulden,
  28. dan wes mit vnsem, vnde des Rades wolmeninge vnde
  29. rade geschege, wo de sulffte breff in sinen articulen klarlick
  30. jnneholdet vnde medebringet, Ouerst wat gestalt de ver
  31. vnde hundert, mit moetwilligen vnde vngeborlykenn
  32. vornementh, tegens godt, vns, vnde den vorgerordenn
  33. orhen beromeden breff, to velenn malen, vnde mit
  34. aller vnschycklicheit vorth geuarenn vnde gehandelt
  35. Ock vns de wy in orhem vngodtlikem vnde vnrechtmetige
  36. vornementh nicht vorwilligenn wolden, beanxstet
  37. vnde bedrouet, is juwe allen, vnses vorhapendes

der ver vnde hundert vorforet, vnde wo van onhen vmmegaen vnde gehandelt wert, vnde dat nicht allene tho bekrefftinge eres breues, vnde to bekledinge erhes vngodtlykenn, vnde moethwilligenn handels, so van onhe gebruket, Sunder gy ock alle sampt mit vns, vnde wy mit juw, dar dorch Eehrlos vnde mynedich gemaket werdenn, alse scholden wy dat jenne in machen tafel vnde bokes, boedet vnde beswarenn hebben, dat wedder godt recht, vnse egene segel vnde breue, ock de leffte des negesten ersporet vnde bevunden, des jo vnser nemandes .(.gade danckende.). also gesinnet so danes to boedende, welcker ock dorch godtlyke hulpe by vns mit guder warheit, nicht befunden scholde werdenn Ouerst wo van den veer vnde hunderdenn eyn dels jegen ere eede vnde plichte, Ock to nhadele vnde vordarue der gudenn Stadt, mit vprore, klocken vnde trummenslage, to velenn malen gehandelt is apenbar am dage, vnde juw sampt vnde besunderenn vnuorborgenn So se ock vp orhen breff vast harde antheen vnde drengenn orhe vngemethene handele darmede to bedeckende, des is juw alle sampt genochsam bewust, dat de sulffte breff vann en nicht anders, dan vnder deme schyne, mit lyst vnde bedrage, vann vns geuordert, Dan vmme de eer des almechtigen gemenen walstandt der guden Stadt, ock broderlyke leffte des negestenn, eindracht vnde vrede darmede to vnderholdende, dat se ock to deme gemenen bestenn, nicht anders vornemen vnde handelen schulden, dan wes mit vnsem, vnde des Rades wolmeninge vnde rade geschege, wo de sulffte breff in sinen articulen klarlick jnneholdet vnde medebringet, Ouerst wat gestalt de ver vnde hundert, mit moetwilligen vnde vngeborlykenn vornementh, tegens godt, vns, vnde den vorgerordenn orhen beromeden breff, to velenn malen, vnde mit aller vnschycklicheit vorth geuarenn vnde gehandelt Ock vns de wy in orhem vngodtlikem vnde vnrechtmetige vornementh nicht vorwilligenn wolden, beanxstet vnde bedrouet, is juwe allen, vnses vorhapendes

Fol. 191r

Faksimile, Fol. 191r
  1. genochsam bewust, vnde wyder antotheende nicht vannodenn
  2. So dat de vorgerorde breff, de vns mit vprorige vornemen
  3. affgedrungenn, van en suluest ingebrakenn, vnde in kenen
  4. articulen geholdenn is worden, welcker ock Johann Doue
  5. mit wenendenn ogenn, sampt den anderen beyden geschickeden
  6. alhir vor vns apentlick bokanth hebbenn, dat se suluest nicht eins
  7. en wustenn, wo se gekaren weren, vnde dat se tegens orhe
  8. heren gans ouel gehandelt heddenn Thom latesten
  9. se worde wy van onen?, sampt vnde besunderen, by vnsen eeden
  10. geuorderth, aldar by juw wedderumme tor stede to kamende
  11. Dar vp so segge wy, dat sodanes nicht in erer macht sy, vns by
  12. den eeden to beforderenn, wo wol wy wolstendich, dat wy to den
  13. gemenen bestenn der stadt vnde thom rechte geswaren hebben, wo
  14. wy ock dorch hulpe des almechtigenn, nha allem vnsen vormoge
  15. gerne gedaen hebben, dar dorch ock de gude Stadt wente her tho
  16. .(.jedoch sunder roem). in allen eeren vnderholdenn, vnde also
  17. to einen lofflyken wolstande wo ogenschynlick, vorth gebraken
  18. vnde gedegen, dar anne wy van onhen bolettet vnde vorhindert,
  19. Ouerst gy vnde se hebben vns, deme Rade eede vnde plichte des
  20. horsams gedaen, wo de ouerst van jtliken derr sulfften geholden
  21. is helle am dage, so dat nicht noet dar van wyder antotekende
  22. vnde to vorhalende is, Dewile nu vormercken vnde apenbaer
  23. bouinden, dat oer vorgenamen regymente vnde handelinge
  24. nicht ellene wedder godt, recht vnde alle byllicheit .(.wo vorgerort.).
  25. geuoret, dan ock de gude Stadt, dar dorch vt allem eren, woluart
  26. vnde wolstande to vnuorwintlyken nhadele vnde vordarue
  27. gelangen vnde bringenn wille, Derhaluen vnde vp dat ein
  28. sodanes to vnser ock juwer aller woluaringe vnde besten, vnde
  29. tho erreddinge der guden Stadt, moge vorgekamen weerden, des
  30. wylle wy juw, by yuwen eeden vnde plychten, de gy gade
  31. vnde deme Rade gedaen hirmede geeschet vnde geuordert hebben,
  32. dat gy juwen eeden geborlick vnde staetlick vor[nha]aFußnote aEinschub über der Zeile.kamen, vnde
  33. dt gy mith deme vorderlichestenn dar to raden, vnde trachtenn
  34. willen, dat dat moethwillige regimenthe, wo van den vp
  35. geworpen ver vnde hundert mennen, to der lesteringe des
  36. almechtigenn, tegens alle godtlyke vnde keyserlike rechte, vnde
  37. to der guden stadt, juwer vnde vnser aller vnheile vnde
  38. vordarffe.(.ein tydtlanck mit allem vmbeschede betewget
  39. vnde geuorderth.). wedderumme vornichtiget vnde affgestalt

genochsam bewust, vnde wyder antotheende nicht vannodenn So dat de vorgerorde breff, de vns mit vprorige vornemen affgedrungenn, van en suluest ingebrakenn, vnde in kenen articulen geholdenn is worden, welcker ock Johann Doue mit wenendenn ogenn, sampt den anderen beyden geschickeden alhir vor vns apentlick bokanth hebbenn, dat se suluest nicht eins en wustenn, wo se gekaren weren, vnde dat se tegens orhe heren gans ouel gehandelt heddenn Thom latesten se worde wy van onen?, sampt vnde besunderen, by vnsen eeden geuorderth, aldar by juw wedderumme tor stede to kamende Dar vp so segge wy, dat sodanes nicht in erer macht sy, vns by den eeden to beforderenn, wo wol wy wolstendich, dat wy to den gemenen bestenn der stadt vnde thom rechte geswaren hebben, wo wy ock dorch hulpe des almechtigenn, nha allem vnsen vormoge gerne gedaen hebben, dar dorch ock de gude Stadt wente her tho .(.jedoch sunder roem). in allen eeren vnderholdenn, vnde also to einen lofflyken wolstande wo ogenschynlick, vorth gebraken vnde gedegen, dar anne wy van onhen bolettet vnde vorhindert, Ouerst gy vnde se hebben vns, deme Rade eede vnde plichte des horsams gedaen, wo de ouerst van jtliken derr sulfften geholden is helle am dage, so dat nicht noet dar van wyder antotekende vnde to vorhalende is, Dewile nu vormercken vnde apenbaer bouinden, dat oer vorgenamen regymente vnde handelinge nicht ellene wedder godt, recht vnde alle byllicheit .(.wo vorgerort.). geuoret, dan ock de gude Stadt, dar dorch vt allem eren, woluart vnde wolstande to vnuorwintlyken nhadele vnde vordarue gelangen vnde bringenn wille, Derhaluen vnde vp dat ein sodanes to vnser ock juwer aller woluaringe vnde besten, vnde tho erreddinge der guden Stadt, moge vorgekamen weerden, des wylle wy juw, by yuwen eeden vnde plychten, de gy gade vnde deme Rade gedaen hirmede geeschet vnde geuordert hebben, dat gy juwen eeden geborlick vnde staetlick [nha]aFußnote aEinschub über der Zeile.kamen, vnde dt gy mith deme vorderlichestenn dar to raden, vnde trachtenn willen, dat dat moethwillige regimenthe, wo van den vp geworpen ver vnde hundert mennen, to der lesteringe des almechtigenn, tegens alle godtlyke vnde keyserlike rechte, vnde to der guden stadt, juwer vnde vnser aller vnheile vnde vordarffe.(.ein tydtlanck mit allem vmbeschede betewget vnde geuorderth.). wedderumme vornichtiget vnde affgestalt

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 191v

Faksimile, Fol. 191v
  1. moge werdenn, Darboneffins dar vor sin, dat taffel
  2. vnde bock, so gy sampt vns, deme Rade, to ewigen dagen
  3. vnuorbrakenn to holden, bolauet vnde boswaren, vorthan
  4. in allen werden, geholden, vnde de Radt dar by, juwen
  5. eeden vnde plichten nha, wo geborlick gehanthauet
  6. vnde gesterket, Darmede wy ouerst, by juw sampt
  7. vnde besunderen dorch vnse vngunnere nicht vormercket
  8. werden, alse dat wy nemandes by vns lydenn willen
  9. de vns in angelegen geschefftenn der Stadt mede jnredich
  10. mogen wesen, des is dat sulffte, de meninge nicht,
  11. is ock in vnse gemote nicht gekamen, Sunder sin des
  12. erbedens, dat wy sampt dem Rade, vnde der gantzenn
  13. wytheit, vthe der gemeinte kopmanne vnde ampten,
  14. in stede der forten, gude vrame lude, de, de guden
  15. Stadt, wolmenen, vnde na vrede vnde eindracht trachten
  16. dar to kesen willenn, de vns in wichtigen sakenn der
  17. Stadt, handelen vnde raden mogen helpenn, de wy
  18. ock mit godtlyker hulpe, wol bekamen willen .(.dat
  19. gy des.). vnses vorhapendes kenen mysfallen scholen
  20. dragenn, vnde wanner wy dusses van juw mit
  21. bostendiger orkunde vorsekerth, Alsdenne wille wy
  22. vns to der eer des almechtigen, to hanthauinge des
  23. hilligen rechtenn, deme jnwaneren to geualle
  24. vnde to vnderholdinge, vnde vorderlyken vorstande
  25. der guden Stadt, de wy ock vnser vorplichtinge, nha
  26. getruwelick wolmenen, jn temelyke vnde byllicke wege
  27. gerne wysen vnde bewegenn laten, Vnde wes wy
  28. vns dusses to juw vorseen scholen, borgeren des juwe
  29. richtige, wedderboschreuen anthwordt, vnde wy vor
  30. gelyken jdt gerne Schreuen vnder vnser eines
  31. pytzer des wy vns samptlick hir to gebrukenn
  32. Am Sonnauende Cantate Anno Domini 1532

moge werdenn, Darboneffins dar vor sin, dat taffel vnde bock, so gy sampt vns, deme Rade, to ewigen dagen vnuorbrakenn to holden, bolauet vnde boswaren, vorthan in allen werden, geholden, vnde de Radt dar by, juwen eeden vnde plichten nha, wo geborlick gehanthauet vnde gesterket, Darmede wy ouerst, by juw sampt vnde besunderen dorch vnse vngunnere nicht vormercket werden, alse dat wy nemandes by vns lydenn willen de vns in angelegen geschefftenn der Stadt mede jnredich mogen wesen, des is dat sulffte, de meninge nicht, is ock in vnse gemote nicht gekamen, Sunder sin des erbedens, dat wy sampt dem Rade, vnde der gantzenn wytheit, vthe der gemeinte kopmanne vnde ampten, in stede der forten, gude vrame lude, de, de guden Stadt, wolmenen, vnde na vrede vnde eindracht trachten dar to kesen willenn, de vns in wichtigen sakenn der Stadt, handelen vnde raden mogen helpenn, de wy ock mit godtlyker hulpe, wol bekamen willen .(.dat gy des.). vnses vorhapendes kenen mysfallen scholen dragenn, vnde wanner wy dusses van juw mit bostendiger orkunde vorsekerth, Alsdenne wille wy vns to der eer des almechtigen, to hanthauinge des hilligen rechtenn, deme jnwaneren to geualle vnde to vnderholdinge, vnde vorderlyken vorstande der guden Stadt, de wy ock vnser vorplichtinge, nha getruwelick wolmenen, jn temelyke vnde byllicke wege gerne wysen vnde bewegenn laten, Vnde wes wy vns dusses to juw vorseen scholen, borgeren des juwe richtige, wedderboschreuen anthwordt, vnde wy vor gelyken jdt gerne Schreuen vnder vnser eines pytzer des wy vns samptlick hir to gebrukenn Am Sonnauende Cantate Anno Domini 1532

Fol. 192r

Faksimile, Fol. 192r
  1. Alse desse breff gelesenn des morgens nha negen vren in Sunte
  2. Martens kerckenn, vor dem gantzen kerspelde, so hefft dath kerspell
  3. herthlyken Johan Douen angesprakenn, mit siner selschup alse de
  4. van den hunderden vnde veer, sampt mit eren to stenderen, dat
  5. se scholdenn afftaen van erem regymente, vnde mit en dar to
  6. trachtenn, dat ein Erbar Radt wedderumme tho stede, jn
  7. orhe godtlyke regimente geuort mochte werdenn, wente dat
  8. kerspell hadde doch nuwerle mit einen dancken dar tho vor=
  9. williget, dat se all sulcken, vpgeworpenn moethwillich
  10. regimente nha erem koppe vorenn scholen, dat kerspell sede
  11. em sulcks gentzlichen aff, vnde beden dat se des scholen mit
  12. willen afftaen, vnde nene wyder moeythe maken,
  13. Vnde Johann Hilmers vnde Johan Neue, Hinrick Huge Wychman
  14. Myddelstorp, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Mester
  15. Hans de Platensleger als de oldestenn, spreken also dat se
  16. nenen danck vordenedenn by den hunderden, vnde dat gantze
  17. kespell, wo wol geringe vann volcke, ouerst des tho krefftiger
  18. in wedderstandt to donde, also dat Johan Doue mit den sinen
  19. vorlaren sach vnde gans stum worth, dar to gans moetlos
  20. wo wol Hemern Voge sick hertlykenn werde, wente de was
  21. insunderheit des regimentes bogerlick, wolde alletydt gerne
  22. by Douen de negeste sin, ouerst de kespellude vellen em aff
  23. vnde de jungen kespellude, als Werner Pestorp, Hinrick
  24. Werenbarch Dethmer Bredeloe vnde der gelikenn, leden
  25. sick dapper wedder eme vnde heldenn eine seer wunderlike
  26. morgen sprake vndermalckanderen, vnde xxj personen stunden
  27. Hermen Vogen by, Ouerrst dat weren solcke lude de dar nicht
  28. vele hadden by vp to setten, vnde des seligen kumptherenn
  29. beer gedrunckenn, hedden gerne eine lose gehat, nomlikenn
  30. alle dinck gemene dat godt affwende vp erre wyse vnde
  31. meninge
  32. Do nu der hundert vnde veer bade Johan Lampe genomet sach
  33. vnde merkede .(.de dar genomet wart, de blauwe bade,
  34. darumme dat he einen blauwen rock droch, vnde eines
  35. blauwen regimentes dener was.). dat Sunte Martens
  36. kerspell, eindrachtichlykenn beslaten hadde, dat de hundert

Alse desse breff gelesenn des morgens nha negen vren in Sunte Martens kerckenn, vor dem gantzen kerspelde, so hefft dath kerspell herthlyken Johan Douen angesprakenn, mit siner selschup alse de van den hunderden vnde veer, sampt mit eren to stenderen, dat se scholdenn afftaen van erem regymente, vnde mit en dar to trachtenn, dat ein Erbar Radt wedderumme tho stede, jn orhe godtlyke regimente geuort mochte werdenn, wente dat kerspell hadde doch nuwerle mit einen dancken dar tho vorwilliget, dat se all sulcken, vpgeworpenn moethwillich regimente nha erem koppe vorenn scholen, dat kerspell sede em sulcks gentzlichen aff, vnde beden dat se des scholen mit willen afftaen, vnde nene wyder moeythe maken, Vnde Johann Hilmers vnde Johan Neue, Hinrick Huge Wychman Myddelstorp, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Mester Hans de Platensleger als de oldestenn, spreken also dat se nenen danck vordenedenn by den hunderden, vnde dat gantze kespell, wo wol geringe vann volcke, ouerst des tho krefftiger in wedderstandt to donde, also dat Johan Doue mit den sinen vorlaren sach vnde gans stum worth, dar to gans moetlos wo wol Hemern Voge sick hertlykenn werde, wente de was insunderheit des regimentes bogerlick, wolde alletydt gerne by Douen de negeste sin, ouerst de kespellude vellen em aff vnde de jungen kespellude, als Werner Pestorp, Hinrick Werenbarch Dethmer Bredeloe vnde der gelikenn, leden sick dapper wedder eme vnde heldenn eine seer wunderlike morgen sprake vndermalckanderen, vnde xxj personen stunden Hermen Vogen by, Ouerrst dat weren solcke lude de dar nicht vele hadden by vp to setten, vnde des seligen kumptherenn beer gedrunckenn, hedden gerne eine lose gehat, nomlikenn alle dinck gemene dat godt affwende vp erre wyse vnde meninge Do nu der hundert vnde veer bade Johan Lampe genomet sach vnde merkede .(.de dar genomet wart, de blauwe bade, darumme dat he einen blauwen rock droch, vnde eines blauwen regimentes dener was.). dat Sunte Martens kerspell, eindrachtichlykenn beslaten hadde, dat de hundert

Fol. 192v

Faksimile, Fol. 192v
  1. aff scholenn, vp dat de gude Stadt, dorch sodane vnordentlick
  2. regimente nicht genslicken in ewich vordarff queme,
  3. vnde de vthgetagen Radt wedderumme mit den ersten
  4. jnt vorige regimente geuoret, so is de gedachte bade
  5. flux vt Sunte Martens karckenn, na Vnser Leven
  6. Ffrouwen karken gelopenn, vnde sinen heren alse Alberth
  7. Grummer, Wulberen Rulues, Hinrick Hagedorne angesecht
  8. vp dat Johan Doue byual krege, vnde wo wol Alberth
  9. Grummer vnde Hinrick Hagedorne sint lopende gekamen
  10. to Sunte Marten, so sin se also gewilkamet, dat se sick
  11. balde wedder packeden na vnder leuen ffrouwen, wenthe
  12. Sunte Martens kerspel, helt sick eindrechtichlykenn to
  13. samende junck vnde alt, vnde vele vth den hunderden
  14. in Sunte Martens kespelde, seden Johann Douenn
  15. eer regimente vp, tredenn dar van to der tydt, de
  16. wile se hoch vam rade vormanet dorch schryfften by eren
  17. eeden vnde plichtenn, vnde gingen staen by de gemenen
  18. kespellude, als Berenth Kuszelt, Kersten Snederman
  19. Bolthe Rode, Arp Schyldesort Berent van Hertenn
  20. Hermen Schroder Corth Hilmers, Johann van der Heyde
  21. vnde lesen Johann Douen eine harde lectien, dar he
  22. mit sinen tostenderenn mosthe Amen to seggen, he
  23. sach barmelyken de kespellude an:
  24. Vann Vnser Leuen Ffrouwen kespelludenn.
  25. Do Wulberenn Rulues merkede, dat Vnser Leuenn
  26. Ffrouwen kerspel, dorch des Erbaren rades schryfften
  27. bewagen wart, dat se der hundert vnde veer moethwillige
  28. regimente wolden afftaen, vnde gelick wo Sunte
  29. Martens kespell gentzlikenn vortyen, Des erhoff
  30. sick de gedachte Wulberen Rolues, rep apenbaer mit
  31. luder stemmen .(.gelick wo he to vele malen, vor der
  32. helenn meynte.). wo de schepel wormede de rogge vann
  33. diij kornehuse by Sunte Marten, vor dat gemene,
  34. gemetenn were, dat de sulue schepel vele to klene were,
  35. so dat de armoeth dar dorch van dem Rade, vaschen

aff scholenn, vp dat de gude Stadt, dorch sodane vnordentlick regimente nicht genslicken in ewich vordarff queme, vnde de vthgetagen Radt wedderumme mit den ersten jnt vorige regimente geuoret, so is de gedachte bade flux vt Sunte Martens karckenn, na Vnser Leven Ffrouwen karken gelopenn, vnde sinen heren alse Alberth Grummer, Wulberen Rulues, Hinrick Hagedorne angesecht vp dat Johan Doue byual krege, vnde wo wol Alberth Grummer vnde Hinrick Hagedorne sint lopende gekamen to Sunte Marten, so sin se also gewilkamet, dat se sick balde wedder packeden na vnder leuen ffrouwen, wenthe Sunte Martens kerspel, helt sick eindrechtichlykenn to samende junck vnde alt, vnde vele vth den hunderden in Sunte Martens kespelde, seden Johann Douenn eer regimente vp, tredenn dar van to der tydt, de wile se hoch vam rade vormanet dorch schryfften by eren eeden vnde plichtenn, vnde gingen staen by de gemenen kespellude, als Berenth Kuszelt, Kersten Snederman Bolthe Rode, Arp Schyldesort Berent van Hertenn Hermen Schroder Corth Hilmers, Johann van der Heyde vnde lesen Johann Douen eine harde lectien, dar he mit sinen tostenderenn mosthe Amen to seggen, he sach barmelyken de kespellude an: Vann Vnser Leuen Ffrouwen kespelludenn. Do Wulberenn Rulues merkede, dat Vnser Leuenn Ffrouwen kerspel, dorch des Erbaren rades schryfften bewagen wart, dat se der hundert vnde veer moethwillige regimente wolden afftaen, vnde gelick wo Sunte Martens kespell gentzlikenn vortyen, Des erhoff sick de gedachte Wulberen Rolues, rep apenbaer mit luder stemmen .(.gelick wo he to vele malen, vor der helenn meynte.). wo de schepel wormede de rogge vann diij kornehuse by Sunte Marten, vor dat gemene, gemetenn were, dat de sulue schepel vele to klene were, so dat de armoeth dar dorch van dem Rade, vaschen

Fol. 193r

Faksimile, Fol. 193r
  1. barmlick bedragenn vnde bestalen were, dat me ock mit der
  2. warheit bouinden schulde, dar he sinen hals by setten wolde
  3. Do ouerst de vorgerorde schepel, vp vordernige der gemeinthe,
  4. de derhaluen thom torne erwecket, dorch twe personen des
  5. bliuenden Rades, mit velen anderen borgerenn so vth der
  6. meynte dar tho geschicket, gekempet vnde gemeten warth, de
  7. sulffte schepel, auer sine geborlike mache, mer den eine gude
  8. goespenn vull korens gesporet vnde gefunden is, wor dorch
  9. de sulffte Wulberen Rulues vor der gantzen meynte to einem
  10. logener staen moste, vnde daruthuth jtlyke dage hemelick sick vor=
  11. stekenn vnde vorborgen holden musthe, vnde so de schepel rede
  12. were to klein gewesenn, so hedde dar de Radt nene schult
  13. anne gehat, alse ock Wulberenn Rulues wol wusthe, sunder
  14. de vorordenthen kornherrenn, dar to vorordenth.
  15. Vann Sunten Anscharies kespelluden
  16. Alse de breff des Erbaren Rades vor de kespelludenn ge=
  17. lesen vnde vele bewagen worden .(.wente by eren eedenn plichten
  18. hoge vormanet den hunderden afftostande.). So gifft sick einer
  19. vann den Captener vnder den hunderdenn Dirick Meyger
  20. genant ein Smyth, vp den predickstole .(.vp dat he desthomeer
  21. anseendes vnde gehoer hebbe.). vnde jn dat apenbaer, vor den
  22. gantzen kespelde, leth sick vorludenn, wo alle veer Borgermestere
  23. der Stadt Bremen, mit velen personen des rades parth vnde
  24. del in den guderen hebbenn scholenn de to der borgerweyde
  25. behorich sin scholenn, vnde darumme hedden se den vorweke
  26. vth der Stadt genamen, welcker ock alles erdichtet to makende
  27. so doch nicht mer als ein perrsone vth deme rade vnde gantzen
  28. wytheit, ein part geringes werdes, darmede lyggende hebbe
  29. mit solcke apentlyke logenhafftige wordenn, sochten se mede
  30. de armen meynthe vprorsch to makende wedder den radt
  31. vnde den radt bodechtich wo ein radt nicht scholde der meynte
  32. gunstich sin, sunder allenthaluen betucken, vnde vor
  33. kortinge doen, Gelick wo nu Wulberenn Rulues sine
  34. valsche tuchenisse mit dem schepell vorde wedder den
  35. Radt den radt darmede bedechtich der meynte to makende

barmlick bedragenn vnde bestalen were, dat me ock mit der warheit bouinden schulde, dar he sinen hals by setten wolde Do ouerst de vorgerorde schepel, vp vordernige der gemeinthe, de derhaluen thom torne erwecket, dorch twe personen des bliuenden Rades, mit velen anderen borgerenn so vth der meynte dar tho geschicket, gekempet vnde gemeten warth, de sulffte schepel, auer sine geborlike mache, mer den eine gude goespenn vull korens gesporet vnde gefunden is, wor dorch de sulffte Wulberen Rulues vor der gantzen meynte to einem logener staen moste, vnde daruthuth jtlyke dage hemelick sick vorstekenn vnde vorborgen holden musthe, vnde so de schepel rede were to klein gewesenn, so hedde dar de Radt nene schult anne gehat, alse ock Wulberenn Rulues wol wusthe, sunder de vorordenthen kornherrenn, dar to vorordenth. Vann Sunten Anscharies kespelluden Alse de breff des Erbaren Rades vor de kespelludenn gelesen vnde vele bewagen worden .(.wente by eren eedenn plichten hoge vormanet den hunderden afftostande.). So gifft sick einer vann den Captener vnder den hunderdenn Dirick Meyger genant ein Smyth, vp den predickstole .(.vp dat he desthomeer anseendes vnde gehoer hebbe.). vnde jn dat apenbaer, vor den gantzen kespelde, leth sick vorludenn, wo alle veer Borgermestere der Stadt Bremen, mit velen personen des rades parth vnde del in den guderen hebbenn scholenn de to der borgerweyde behorich sin scholenn, vnde darumme hedden se den vorweke vth der Stadt genamen, welcker ock alles erdichtet to makende so doch nicht mer als ein perrsone vth deme rade vnde gantzen wytheit, ein part geringes werdes, darmede lyggende hebbe mit solcke apentlyke logenhafftige wordenn, sochten se mede de armen meynthe vprorsch to makende wedder den radt vnde den radt bodechtich wo ein radt nicht scholde der meynte gunstich sin, sunder allenthaluen betucken, vnde vor kortinge doen, Gelick wo nu Wulberenn Rulues sine valsche tuchenisse mit dem schepell vorde wedder den Radt den radt darmede bedechtich der meynte to makende

Fol. 193v

Faksimile, Fol. 193v
  1. So hebben de anderen moethwilligenn nicht allene tho
  2. Sunten Anscharij in der kercken, sunder ock vp deme
  3. groten Domeshaue vor der gantzen meinheit dorch
  4. einen genant Arenth Reddelsenn, apentlykenn vth
  5. schryen laten, wo de Borgermestere, hedden mede
  6. weydelanth kemoe lyggende an der borgerweyde,
  7. darumme hedden se den weke vth der Stadt genamen,
  8. hebbenn darmede de meynte vorbyttert wedder denn
  9. radt, Arenth Reddelsenn konde weldigenn lude
  10. ropen, dat mochte in erem regimente denenn,
  11. Vann deme verden kespelden Sunte Steffen
  12. Sunten Steffens verndeell is groth van volcke, dar
  13. her Omnes by grotem hupenn vorsammelth, dar de
  14. moethwilligen, vprorschen gnedich gehoer vnde byuall
  15. hebbbenn, darumme vth toschument der vpgeworpen,
  16. hefft sick dat kespell, als ein vorlarenn hupen, sick
  17. wedder den radt gelecht, gesettet, wolde stracks bliuen
  18. by den angeuangen regimente der hundert vnde veer
  19. vnde de suluen hanthauen, vnde dat was der moeth
  20. willigere radt vnde wille, hebben dar en to flucht
  21. Alse nu de myddach anquam, des sulfftenn dages, do
  22. vorgadderdenn sick wedder her Omnes vth allen veer
  23. kespeldenn, vp den Domeshoff, vnde dar wordenn
  24. tunnen vpgerichtet, ock grothe tafelenn, dar gingen
  25. vpstaen de dat worth woldenn voren to der meynthe,
  26. de ludesthe ropenn kunden, als Wulberen Rulues
  27. Arenth Reddelsen Alberth Grummer vnde Hinrick
  28. Vde dat werenn de besten, vnde ein groth vnlust erhoff
  29. sick des dages vnder den borgerenn, de framen
  30. wolden de hundert affhebben, vnde den Radt wedder
  31. jnt vulle regimenthe, her Omnes dar en jegens de
  32. hundert scholdenn bliuenn Thom latesthenn
  33. worden twintich drepliche borgere vth den veer
  34. kespeldenn erwelet, mit jtlyken rades personen

So hebben de anderen moethwilligenn nicht allene tho Sunten Anscharij in der kercken, sunder ock vp deme groten Domeshaue vor der gantzen meinheit dorch einen genant Arenth Reddelsenn, apentlykenn vth schryen laten, wo de Borgermestere, hedden mede weydelanth kemoe lyggende an der borgerweyde, darumme hedden se den weke vth der Stadt genamen, hebbenn darmede de meynte vorbyttert wedder denn radt, Arenth Reddelsenn konde weldigenn lude ropen, dat mochte in erem regimente denenn, Vann deme verden kespelden Sunte Steffen Sunten Steffens verndeell is groth van volcke, dar her Omnes by grotem hupenn vorsammelth, dar de moethwilligen, vprorschen gnedich gehoer vnde byuall hebbbenn, darumme vth toschument der vpgeworpen, hefft sick dat kespell, als ein vorlarenn hupen, sick wedder den radt gelecht, gesettet, wolde stracks bliuen by den angeuangen regimente der hundert vnde veer vnde de suluen hanthauen, vnde dat was der moeth willigere radt vnde wille, hebben dar en to flucht Alse nu de myddach anquam, des sulfftenn dages, do vorgadderdenn sick wedder her Omnes vth allen veer kespeldenn, vp den Domeshoff, vnde dar wordenn tunnen vpgerichtet, ock grothe tafelenn, dar gingen vpstaen de dat worth woldenn voren to der meynthe, de ludesthe ropenn kunden, als Wulberen Rulues Arenth Reddelsen Alberth Grummer vnde Hinrick Vde dat werenn de besten, vnde ein groth vnlust erhoff sick des dages vnder den borgerenn, de framen wolden de hundert affhebben, vnde den Radt wedder jnt vulle regimenthe, her Omnes dar en jegens de hundert scholdenn bliuenn Thom latesthenn worden twintich drepliche borgere vth den veer kespeldenn erwelet, mit jtlyken rades personen

Fol. 194r

Faksimile, Fol. 194r
  1. des bliuende rades, de scholden vnder sick rathslagenn, des rades
  2. schrifftenn numthlick edder schrifftlick to voranthwordenn
  3. van der kerspelde wegen, vnde dat ein gudt myddel vorramet
  4. worde, twyschenn den hundert borgeren vnde meynthe vnde
  5. dem rade, vnde de radt mochte wedder jnkamen in oer
  6. regimenthe, vnde de gekarenn personen gingen hir auer tho
  7. rade de gantzen weken auer, togen dar to de Rathmesteren
  8. vnde de amptenn, enthlyken wart ein dach gelecht to Beuerstede
  9. vnde wath dar is vorhandelt bringet mit sick dat recess seen mach
  10. Jtem de gekarenn in Sunte Martens kespelde, de twusken
  11. deme Erbarenn rade vnde hunderden vnde meynthe handelen
  12. radtslagenn vnde myddelen scholdenn weren desse volgende,
  13. Johann Neue, Johann Hilmers, Hinrick Blyffhirnicht
  14. Ffrederick Bolekenn Hinrick Huge vnde Johan Swerhusen
  15. de deden flyth.
  16. Jm suluen jare 1532 vp den auent Philippi vnde Jacobi
  17. togenn ock vth Bremenn twe predicanten her Jacob tho
  18. Vnser Leuen Ffrouwen vnde her Johann to Sunte Martenn
  19. vnde weren de erste twe nacht to Brynckem mit deme
  20. pastor dar suluest her Corde Bruns, vnde vp den dach der
  21. beydenn Apostelen schreuen se wedder in de Stadt, an de
  22. predicanten latin ouerst an de Buwmestere der beiden
  23. kespelde dudesch.
  24. Hir volget nu van denn recess to Beuerstede:
  25. Anno 1532 Am ffreydage der hemmeluart Christi
  26. is binnen Beuerstede, twusken den Ersamen vnde vor
  27. suchtigen herren, Borgermesteren, sampt anderen des rades
  28. to Bremen so tho Bederxe entholden aff eine, Vnde dem
  29. Ersamen Corde Hemelinge vnde Hinrick Tzyrenbarge
  30. Radtmanne, sampt anderen der ver kerspelden, mestere
  31. der ampten binnen Bremen oren allenthaluen geschickeden
  32. vp andere sydenn vp volgende articell vnder redeth
  33. vnde vorlatenn,

des bliuende rades, de scholden vnder sick rathslagenn, des rades schrifftenn numthlick edder schrifftlick to voranthwordenn van der kerspelde wegen, vnde dat ein gudt myddel vorramet worde, twyschenn den hundert borgeren vnde meynthe vnde dem rade, vnde de radt mochte wedder jnkamen in oer regimenthe, vnde de gekarenn personen gingen hir auer tho rade de gantzen weken auer, togen dar to de Rathmesteren vnde de amptenn, enthlyken wart ein dach gelecht to Beuerstede vnde wath dar is vorhandelt bringet mit sick dat recess seen mach Jtem de gekarenn in Sunte Martens kespelde, de twusken deme Erbarenn rade vnde hunderden vnde meynthe handelen radtslagenn vnde myddelen scholdenn weren desse volgende, Johann Neue, Johann Hilmers, Hinrick Blyffhirnicht Ffrederick Bolekenn Hinrick Huge vnde Johan Swerhusen de deden flyth.

Jm suluen jare 1532 vp den auent Philippi vnde Jacobi togenn ock vth Bremenn twe predicanten her Jacob tho Vnser Leuen Ffrouwen vnde her Johann to Sunte Martenn vnde weren de erste twe nacht to Brynckem mit deme pastor dar suluest her Corde Bruns, vnde vp den dach der beydenn Apostelen schreuen se wedder in de Stadt, an de predicanten latin ouerst an de Buwmestere der beiden kespelde dudesch. Hir volget nu van denn recess to Beuerstede: Anno 1532 Am ffreydage der hemmeluart Christi is binnen Beuerstede, twusken den Ersamen vnde vor suchtigen herren, Borgermesteren, sampt anderen des rades to Bremen so tho Bederxe entholden aff eine, Vnde dem Ersamen Corde Hemelinge vnde Hinrick Tzyrenbarge Radtmanne, sampt anderen der ver kerspelden, mestere der ampten binnen Bremen oren allenthaluen geschickeden vp andere sydenn vp volgende articell vnder redeth vnde vorlatenn,

Fol. 194v

Faksimile, Fol. 194v
  1. 1 Thom ersten so vann den geschickeden des rades, vnde
  2. der kerspele, vnde Ampten vorgerort van wegen der
  3. borgerweide, nha veler vnderredinge, angedragen, dat
  4. se sick vorsegenn, de gemeinte scholde dar hen to wisende
  5. wesenn, de sulfften twistigen sake der borgerweyde, vp
  6. de Ersamen van Stade, vnde Buxtehude ock jtlike
  7. der ledematen des stychtes scholde gestellet werdenn, de
  8. sulfften in der fruntschop thom ersten vortonemende
  9. vnde war de entstunde, jn rechten dar vp erkennen
  10. latenn, vnde van den vpgemelten Borgermesterenn
  11. dar wedder jn gesecht, wo se der sake to gude, by jtlyken
  12. des Capittels, alrede gewesenn, vnde den handel vor
  13. tastet hadden,
  14. Dar vp onhen van den personen des Capittels thor
  15. anthwort gegeuen, wo se de fruntschop thom erstenn
  16. dorch de vpgenanten van Stade vnde Buxtehude
  17. dar nha dorch de gemeinen ledematen des Stichtes,
  18. vnde thor auerflodt, dorch ere angebarne fruntschop
  19. vorsocht hedden, vnde en affgeslagenn, des hedden se
  20. sick in andere wege begeuen mothen, jo doch beden de
  21. geschickedenn, dat de heren Borgermestere, by den Capittel
  22. vp de vorigen wege, nocht gutlyke ersokinge vornemen
  23. woldenn, vnde wes en dar vp boyegen worde, denn
  24. vpgenomeden geschickeden des Rades, der kerspeldenn
  25. vnde der Ampten wedderumme to vorwitlyken,
  26. 2 Thom anderen, vp den artykell der ver vnde hunderth
  27. belangende, alse dat, de geschickedenn mit sampt den
  28. kespelden vnde Ampten dar to raden wolden, dat der
  29. sulfften veer vnde hundert, regimenthe wedder aff
  30. gedaen scholde werdenn, jn deme dat onhen, vnde orhen
  31. byplichtenn, togegeuen vnde vorlaten wurde, jfft se
  32. sick woranne enthgaen hadden ##, Vnde der borgermestere
  33. jnsage, wo wol se vor orhe personen, to allen den gennen
  34. dath thom vrede denstlick, wol geneget, So wolde onhen
  35. vnde dem gantzem Rade doch vorwitlick sin, dar
  36. jnne se lichtlykenn to vorwilligen, de wile se in korten
  37. jarenn, vp der gemeinthe kopmans, vnde Amptenn

1 Thom ersten so vann den geschickeden des rades, vnde der kerspele, vnde Ampten vorgerort van wegen der borgerweide, nha veler vnderredinge, angedragen, dat se sick vorsegenn, de gemeinte scholde dar hen to wisende wesenn, de sulfften twistigen sake der borgerweyde, vp de Ersamen van Stade, vnde Buxtehude ock jtlike der ledematen des stychtes scholde gestellet werdenn, de sulfften in der fruntschop thom ersten vortonemende vnde war de entstunde, jn rechten dar vp erkennen latenn, vnde van den vpgemelten Borgermesterenn dar wedder jn gesecht, wo se der sake to gude, by jtlyken des Capittels, alrede gewesenn, vnde den handel vor tastet hadden, Dar vp onhen van den personen des Capittels thor anthwort gegeuen, wo se de fruntschop thom erstenn dorch de vpgenanten van Stade vnde Buxtehude dar nha dorch de gemeinen ledematen des Stichtes, vnde thor auerflodt, dorch ere angebarne fruntschop vorsocht hedden, vnde en affgeslagenn, des hedden se sick in andere wege begeuen mothen, jo doch beden de geschickedenn, dat de heren Borgermestere, by den Capittel vp de vorigen wege, nocht gutlyke ersokinge vornemen woldenn, vnde wes en dar vp boyegen worde, denn vpgenomeden geschickeden des Rades, der kerspeldenn vnde der Ampten wedderumme to vorwitlyken,

2 Thom anderen, vp den artykell der ver vnde hunderth belangende, alse dat, de geschickedenn mit sampt den kespelden vnde Ampten dar to raden wolden, dat der sulfften veer vnde hundert, regimenthe wedder aff gedaen scholde werdenn, jn deme dat onhen, vnde orhen byplichtenn, togegeuen vnde vorlaten wurde, jfft se sick woranne enthgaen hadden ##, Vnde der borgermestere jnsage, wo wol se vor orhe personen, to allen den gennen dath thom vrede denstlick, wol geneget, So wolde onhen vnde dem gantzem Rade doch vorwitlick sin, dar jnne se lichtlykenn to vorwilligen, de wile se in korten jarenn, vp der gemeinthe kopmans, vnde Amptenn

Fol. 195r

Faksimile, Fol. 195r
  1. 2 jnstendige biddenth, alse do bogangenen vproer vnde trummen
  2. slach, dat sulffte vorgeuen heddenn, daruth dan nicht anders,
  3. dan vele mer vngudes .(.wo de geschickedenn bewust.). dan
  4. gudes entspratenn vnde erwussen were, So nu der haluen
  5. sodane gebreke by to leggende, vnde vortonemende gudtlyken
  6. handelinge, wille van nodenn, vnde sunderlinges der orsake
  7. dat van denn sulfften de wege vnde mathe gefunden, dat so
  8. danes vorthmer, vorbleue, vnde tafel vnde bock, destho staetlyker
  9. vnderholdenn mochte werden, vnde so dar jegen gehandelt, wo
  10. dat sulffte scholde werdenn gestraffet, vnde dar vp vann den
  11. geschickeden ein vorslacht bogerth, So duchte den Borgermeisteren,
  12. nodich sin, dat dorch des Ertzenbysschops to Bremenn, des
  13. Forsten van Lunenborch, allenthaluenn Forstliche Rede
  14. mit sampt den vann Stade vnde Buxtehude, vnde jtlyke der
  15. ledematen, gudtlyke handelinge, vp drechtlike stede, butenn
  16. Bremenn, dar anne vorgenamen wurde, vnde wes van den
  17. sulfftenn, alse den vor nuth vnde gudt angeseen, dar anne
  18. wolden se sick mit sampt dem Rade, thor byllicheit lathenn
  19. seggen, wo in vorschenen jarenn in macht tafel vnde bock
  20. gescheen were, Hir vp vorlatenn, dat de geschickeden des Rades
  21. der kespeldenn vnde Ampten, sodanes wedderumme to rugge
  22. bringenn wulden, vnde de herenn de Borgermesteren dar
  23. vp boscheden wes se des erholden hedden,
  24. 3 Thom druddenn, vp den artykel, mit tafel vnde bock, dat
  25. de gemene geneget were, dar suluest staetlick by to bliuende
  26. jn deme dat jdt tegens godt vnde sin wort nicht befundenn
  27. vnde de borgers dar nicht mede beswart wordenn.
  28. Vnde dar warth van den Borgermesteren wedder jngesecht
  29. nach deme tafel vnde bock by hundert jarenn, na rade
  30. jtlyker herenn, vnde frunde angesettet, vnde also boedeth
  31. vnde boswarenn, ock de gude Stadt, dar dorch wente her,
  32. in allen wolstande, vnderholdenn were, des mochtenn se, so
  33. danes alse nu, allene nicht voranderenn, Sunder wanner de
  34. vorgeschreuen beydenn artykelen, to orhen wege vorschedenn
  35. vnde dar nha jm vorgerorden boke vnde tafel befundenn
  36. dat wedder godt vnde recht were, dar anne wolden se sick
  37. vp belegeringe der vpgenomptenn, Furstlichen rede vnde
  38. ander geschickeden, ock in aller byllicheit laten vormarkenn.

2 jnstendige biddenth, alse do bogangenen vproer vnde trummen slach, dat sulffte vorgeuen heddenn, daruth dan nicht anders, dan vele mer vngudes .(.wo de geschickedenn bewust.). dan gudes entspratenn vnde erwussen were, So nu der haluen sodane gebreke by to leggende, vnde vortonemende gudtlyken handelinge, wille van nodenn, vnde sunderlinges der orsake dat van denn sulfften de wege vnde mathe gefunden, dat so danes vorthmer, vorbleue, vnde tafel vnde bock, destho staetlyker vnderholdenn mochte werden, vnde so dar jegen gehandelt, wo dat sulffte scholde werdenn gestraffet, vnde dar vp vann den geschickeden ein vorslacht bogerth, So duchte den Borgermeisteren, nodich sin, dat dorch des Ertzenbysschops to Bremenn, des Forsten van Lunenborch, allenthaluenn Forstliche Rede mit sampt den vann Stade vnde Buxtehude, vnde jtlyke der ledematen, gudtlyke handelinge, vp drechtlike stede, butenn Bremenn, dar anne vorgenamen wurde, vnde wes van den sulfftenn, alse den vor nuth vnde gudt angeseen, dar anne wolden se sick mit sampt dem Rade, thor byllicheit lathenn seggen, wo in vorschenen jarenn in macht tafel vnde bock gescheen were, Hir vp vorlatenn, dat de geschickeden des Rades der kespeldenn vnde Ampten, sodanes wedderumme to rugge bringenn wulden, vnde de herenn de Borgermesteren dar vp boscheden wes se des erholden hedden, 3 Thom druddenn, vp den artykel, mit tafel vnde bock, dat de gemene geneget were, dar suluest staetlick by to bliuende jn deme dat jdt tegens godt vnde sin wort nicht befundenn vnde de borgers dar nicht mede beswart wordenn. Vnde dar warth van den Borgermesteren wedder jngesecht nach deme tafel vnde bock by hundert jarenn, na rade jtlyker herenn, vnde frunde angesettet, vnde also boedeth vnde boswarenn, ock de gude Stadt, dar dorch wente her, in allen wolstande, vnderholdenn were, des mochtenn se, so danes alse nu, allene nicht voranderenn, Sunder wanner de vorgeschreuen beydenn artykelen, to orhen wege vorschedenn vnde dar nha jm vorgerorden boke vnde tafel befundenn dat wedder godt vnde recht were, dar anne wolden se sick vp belegeringe der vpgenomptenn, Furstlichen rede vnde ander geschickeden, ock in aller byllicheit laten vormarkenn.

Fol. 195v

Faksimile, Fol. 195v
  1. Hyr vp vorlaten, dat de geschickedenn so danes to rugge
  2. bringen wulden, vnde de Borgermesteren dar vp
  3. wedderumme boschedenn.
  4. 4 Vurder vp den artykel vann der kesinge in de stede der
  5. sorten, vnde mit vorsekeringe des Rades, is vorlaten,
  6. dat sick de gemeinte, nha vtrichtinge der vorgerordenn
  7. artykel tegens den radt billick ertogenn vnde sodanes
  8. to eren geuallenn stellen woldenn.
  9. Dyth Recess hefft jnt gemeine den borgeren gans
  10. wol beleuet, vnde jdt scheen dat nu alle dinck wurde gudt
  11. werdenn, wente den Pinxten auer was gans stille
  12. Ouerst balde, balde, wakede de duuel wedder vp, vnde
  13. hadde nu erlanget seuen bose ander geiste, de hefftiger
  14. vnde erger weren den he jnwerle to vorenn, de vengen
  15. ere huse edder vathe, waninge an mit vnstumicheit,
  16. repen wedder dat recess, vnde wedder de lofflyken vor=
  17. drachte, sprekenn de ryken hedden solcks vmme hant, vor
  18. sick, wedder de armen meynthe, se dachten solcks nicht to
  19. holdenn, se wolden dat de hundert vnde ver manne scholden
  20. dat regimente mit dem rade voren, nha lude segel vnde
  21. breue, vnde is de Stadt vp dat nye gans vprorsch ge=
  22. worden, Dar hulpen de Smede Swerthfeger, Knakenhouwer
  23. ock vele vnder den beckeren gans hefftich to, Des schreuen
  24. de vthgewekenn heren Borgermesteren vnde rades personen
  25. tho deme anderen male an de veer kespelden vnde vor=
  26. manen einen jderenn, by sinen eeden, plichten eren
  27. dat se den moethwilligen regimente gentzlichenn
  28. affstaen vortyen, vnde nicht mer volgen schuldenn
  29. sunder mit godtlyker hulpe dar eindrachtichliken tho
  30. trachten, dat dat bose regimente geschoret bleue, vordelget
  31. vnde to nichte gemaket,

Hyr vp vorlaten, dat de geschickedenn so danes to rugge bringen wulden, vnde de Borgermesteren dar vp wedderumme boschedenn. 4 Vurder vp den artykel vann der kesinge in de stede der sorten, vnde mit vorsekeringe des Rades, is vorlaten, dat sick de gemeinte, nha vtrichtinge der vorgerordenn artykel tegens den radt billick ertogenn vnde sodanes to eren geuallenn stellen woldenn.

Dyth Recess hefft jnt gemeine den borgeren gans wol beleuet, vnde jdt scheen dat nu alle dinck wurde gudt werdenn, wente den Pinxten auer was gans stille Ouerst balde, balde, wakede de duuel wedder vp, vnde hadde nu erlanget seuen bose ander geiste, de hefftiger vnde erger weren den he jnwerle to vorenn, de vengen ere huse edder vathe, waninge an mit vnstumicheit, repen wedder dat recess, vnde wedder de lofflyken vordrachte, sprekenn de ryken hedden solcks vmme hant, vor sick, wedder de armen meynthe, se dachten solcks nicht to holdenn, se wolden dat de hundert vnde ver manne scholden dat regimente mit dem rade voren, nha lude segel vnde breue, vnde is de Stadt vp dat nye gans vprorsch geworden, Dar hulpen de Smede Swerthfeger, Knakenhouwer ock vele vnder den beckeren gans hefftich to, Des schreuen de vthgewekenn heren Borgermesteren vnde rades personen tho deme anderen male an de veer kespelden vnde vormanen einen jderenn, by sinen eeden, plichten eren dat se den moethwilligen regimente gentzlichenn affstaen vortyen, vnde nicht mer volgen schuldenn sunder mit godtlyker hulpe dar eindrachtichliken tho trachten, dat dat bose regimente geschoret bleue, vordelget vnde to nichte gemaket,

Fol. 196r

Faksimile, Fol. 196r
  1. De ander breff des Ersamen Rades, an de veer kespelden
  2. alleyns ludende Anno des Dynxstedages in den
  3. octauen corporis Christi,
  4. Borgermestere vnde Radtmanne des Rades to
  5. Bremen ytzundes tho Bederkesa entholdenn:
  6. Dem Ersamenn vnde vorsichtigenn Arnde van Holtenn
  7. Radtmanne vnde Buwmestere, mit sampt den gemeinenn
  8. kespelluden der kerken Sunte Martenns binnen Bre=
  9. men, vnsen gunstigenn gudenn frundenn :
  10. Vnsen ffruntlyken groth vor nhe Ersamen guden frunde
  11. juw is bewust, wo wy vnlanges vorschenen,an de gemenen
  12. Rathmestere geschreuen, vnde vnse kenthlyken orsake darinne
  13. angetagenn hebben, Alse dat wy, van den moethwilligenn,
  14. vpgeworpen ver vnde hundert mannen vnde boswert weren,
  15. dat wy dar vth dorch kentlyken fruchten, vnde sustes, deme
  16. ewigen vordarue vnde nha deel der gudenn Stadt, dar mede
  17. vortokamende, den vorweke hebben moten nemen, welcker
  18. breff, denne van den sulfften veer vnde hundert to sick
  19. genamen vnde vordusterth wart, So dat he van den sulfften
  20. rothmesteren nicht voranthwort kunde werden, Dar nha
  21. wy den sodanes vormerket, dat sick de moetwilligen ver
  22. vnde hundert, dar in gemenget, vnde so danes vorhindert hedden,
  23. vp dat orhe vngemethene bouesche handele, desthe beth vor
  24. borgenn muchte bliuen, Des wy hebben vnser notrufft
  25. na, an juw, de gemenen kespelde, sampt vnde besunderen,
  26. de vorgerordenn vnse andacht, so wy vor hen, den Rothmesteren
  27. thogeschicket, mit wyder vorhale vorwytliket, vp dat gy
  28. vnse kenthlyken orsake vnde rechtmetigen entschuldinge
  29. daruth genochsam vormerken muchten, Vnde dar
  30. entyegens ersparen, wes van den veer vnde hunderden
  31. wedder alle recht vnde byllicheit, gehandelt vnde vorgenamen
  32. wurde, wo wy vth den sulfften vnsen schrifften sodanes

De ander breff des Ersamen Rades, an de veer kespelden alleyns ludende Anno des Dynxstedages in den octauen corporis Christi,

Borgermestere vnde Radtmanne des Rades to Bremen ytzundes tho Bederkesa entholdenn: Dem Ersamenn vnde vorsichtigenn Arnde van Holtenn Radtmanne vnde Buwmestere, mit sampt den gemeinenn kespelluden der kerken Sunte Martenns binnen Bremen, vnsen gunstigenn gudenn frundenn : Vnsen ffruntlyken groth vor nhe Ersamen guden frunde juw is bewust, wo wy vnlanges vorschenen,an de gemenen Rathmestere geschreuen, vnde vnse kenthlyken orsake darinne angetagenn hebben, Alse dat wy, van den moethwilligenn, vpgeworpen ver vnde hundert mannen vnde boswert weren, dat wy dar vth dorch kentlyken fruchten, vnde sustes, deme ewigen vordarue vnde nha deel der gudenn Stadt, dar mede vortokamende, den vorweke hebben moten nemen, welcker breff, denne van den sulfften veer vnde hundert to sick genamen vnde vordusterth wart, So dat he van den sulfften rothmesteren nicht voranthwort kunde werden, Dar nha wy den sodanes vormerket, dat sick de moetwilligen ver vnde hundert, dar in gemenget, vnde so danes vorhindert hedden, vp dat orhe vngemethene bouesche handele, desthe beth vor borgenn muchte bliuen, Des wy hebben vnser notrufft na, an juw, de gemenen kespelde, sampt vnde besunderen, de vorgerordenn vnse andacht, so wy vor hen, den Rothmesteren thogeschicket, mit wyder vorhale vorwytliket, vp dat gy vnse kenthlyken orsake vnde rechtmetigen entschuldinge daruth genochsam vormerken muchten, Vnde dar entyegens ersparen, wes van den veer vnde hunderden wedder alle recht vnde byllicheit, gehandelt vnde vorgenamen wurde, wo wy vth den sulfften vnsen schrifften sodanes

Fol. 196v

Faksimile, Fol. 196v
  1. alle mit wyderenn boschede gehort hebben, dan alse jtzundes
  2. vmme der korte willen, wider an tho togende, van noden
  3. is, Vnde alse wy in den sulfften vnsen schrifftenn
  4. van juw bogerdenn, juw ock sampt ein yder personen
  5. in besunderenn by eeden vnde plichten esscheden vnde
  6. erforderden, dat gy dar vor sin scholden, vnde mit den
  7. vorderlichesten dar to trachten, dat sodane moethwillige
  8. regimente, dat wedder Godt vnde alle recht, ock to
  9. ewigen vordarue juwer allenn vnde der gudenn Stadt,
  10. gebruket vnde gehandelt, wedder affgestalth vnde vor
  11. storet mochte werdenn, Vns ock dar boneffens? mit
  12. lofflykenn orkunde vorsekeren scholden, dat gy by tafel
  13. vnde bock bliuen wolden, So van juw sampt vns to
  14. ewigenn dagen to holdende boedet vnde beswaren were,
  15. Dar vp so hebben gy de juwen so vth allen kespeldenn
  16. dar to vorordenth neffens jtlyken personen des rades
  17. binnen Beuerstede, tegens vns to dage geschicket, vnde
  18. juwe muntlyke anthwort, darsuluest vpdecken vnde
  19. enthopen latenn, dar deme twusken den sulfften des
  20. Rades, vnde juwer der kerspelde, allenthaluen geschickeden
  21. vnde vns nha veluoldyger vnderredinge, jtlyke
  22. artykele vorramet wurdenn, dar dorch alle twyste
  23. vnde schelinge bygelecht vnde voreuenth, vnde de
  24. gude Stadt, ock gy, sampt vns, by gudeme wolstande
  25. vnderholdenn mochte bliuenn, wo gy vth deme recessce
  26. der artykelen wo de de suluest dar azuer gemaketh
  27. .(.vnses vorseendes.). dupliker vorlesen horen hebbenn
  28. So denne darsuluest to Beuerstede, dorch de juwen
  29. thom affschede genamen, dat se sick des mit juw
  30. wyder vnderreden, vnde vns dar vp mit egentlyker
  31. andtworde, bescheden wulden, des wy vns ock also
  32. orher tosage vnde vorlate nha, vngetwiuelick vorhapet
  33. So erspore wy dennoch dat sick de duuel als ein hater
  34. guder eindracht, fredes vnde der leffte, dorch sine
  35. dener vnde geselschup ouermals darin gemengeth
  36. vnde dat jenne, wo van dren juwer kespelenn, mit
  37. sampt den Ampten to woluaringe der guden Stadt
  38. eindrachtichlykenn geslaten dorch lystige vndersettinge

alle mit wyderenn boschede gehort hebben, dan alse jtzundes vmme der korte willen, wider an tho togende, van noden is, Vnde alse wy in den sulfften vnsen schrifftenn van juw bogerdenn, juw ock sampt ein yder personen in besunderenn by eeden vnde plichten esscheden vnde erforderden, dat gy dar vor sin scholden, vnde mit den vorderlichesten dar to trachten, dat sodane moethwillige regimente, dat wedder Godt vnde alle recht, ock to ewigen vordarue juwer allenn vnde der gudenn Stadt, gebruket vnde gehandelt, wedder affgestalth vnde vor storet mochte werdenn, Vns ock dar boneffens? mit lofflykenn orkunde vorsekeren scholden, dat gy by tafel vnde bock bliuen wolden, So van juw sampt vns to ewigenn dagen to holdende boedet vnde beswaren were, Dar vp so hebben gy de juwen so vth allen kespeldenn dar to vorordenth neffens jtlyken personen des rades binnen Beuerstede, tegens vns to dage geschicket, vnde juwe muntlyke anthwort, darsuluest vpdecken vnde enthopen latenn, dar deme twusken den sulfften des Rades, vnde juwer der kerspelde, allenthaluen geschickeden vnde vns nha veluoldyger vnderredinge, jtlyke artykele vorramet wurdenn, dar dorch alle twyste vnde schelinge bygelecht vnde voreuenth, vnde de gude Stadt, ock gy, sampt vns, by gudeme wolstande vnderholdenn mochte bliuenn, wo gy vth deme recessce der artykelen wo de de suluest dar azuer gemaketh .(.vnses vorseendes.). dupliker vorlesen horen hebbenn So denne darsuluest to Beuerstede, dorch de juwen thom affschede genamen, dat se sick des mit juw wyder vnderreden, vnde vns dar vp mit egentlyker andtworde, bescheden wulden, des wy vns ock also orher tosage vnde vorlate nha, vngetwiuelick vorhapet So erspore wy dennoch dat sick de duuel als ein hater guder eindracht, fredes vnde der leffte, dorch sine dener vnde geselschup ouermals darin gemengeth vnde dat jenne, wo van dren juwer kespelenn, mit sampt den Ampten to woluaringe der guden Stadt eindrachtichlykenn geslaten dorch lystige vndersettinge

Fol. 197r

Faksimile, Fol. 197r
  1. jtlyker van denn veer vnde hunderden, so van dem duuel
  2. alse sine wercktuge, dar tho gebruket, mit vast bedrechlykenn
  3. vnde erdichtedenn reden, so vnder deme schine einer guden
  4. wolmeninge vnde to hanthauinge, vnde vorsettinge der armoth
  5. dar an gebruket, Sodane juwes eindrachtichlyken beslutinge
  6. gar vnde alle wedderumme gestoth vnde to nichte makenn
  7. scholenn hebben, des wy vns to juw, alse lofflyken borgerenn
  8. vnde bestendigen mennen .(.de ock de woluaringe der gudenn
  9. Stadt, tho juwer aller bestenn mit deme blode vorbydden scholden
  10. in kenen wegen vorodet vnde vorhapet heddenn, dat gy yuw
  11. so lichtlyken so lychtuerdigen vnde ane alle bostendige grunth
  12. vann sodanene juwen eindrachtigen beslute, dorch einen del
  13. der moethwilligen veer vnde hundert vptgeworpenen mennen
  14. lofflose anbringent, tho vnmundigen luden scholden makenn
  15. laten hebben, Noch deme gy se doch in allen stucken, wo se
  16. juw to vnderholdinge orhes sulffwoldigenn ingedrungen regy=
  17. mentes vorgeuen, .(.vnde sunderlinges mit der valschheit des
  18. schepels.). nicht anders ersporet, vnde bevunden hebbenn,
  19. dan dat se eren handel vnde vorhebbent mit ydel boser lyst,
  20. valscheit vnde apenbarenn logen .(.wo orhes gades vnde heren
  21. des duuels kunst is.). vorbringen, bokleden, vnde bodecken,
  22. vnde dat so apenbaer, dat idt negest den lichten dage, nicht
  23. heller vnde klarer kone wesenn, Daruth wy den sin vp
  24. geholdenn, dat wy van yuwen geschickedenn der kespell
  25. keyn anthwort hebben konen krygenn, vnde wo wol wy den
  26. gemelten moethwilligerenn gar nichtes geschreuen, de wy
  27. ock am regymenthe nergens wor anne erkennen, noch
  28. jenige dage lestunge mit den sulfften geholden, So hebben
  29. se vns doch vnder ereme namen, so vele se der sulfftenn
  30. by sick bekamen hebben konen ein schrifft kortes vor dato
  31. dusses breues, nochtmals togeschicket vnde bohandenn
  32. laten Darinne se apenbaer beroren, dat de jennen
  33. so gy vthe dene kespelden vnde ampten tegen vns geuerdiget
  34. vele anders scholdenn geworuen hebben, dan alse den
  35. suluen beualen were, So dat yuwer geschickeden
  36. wedder jngebrachte schriffte orheme medegedauen vor
  37. heten, gans contrarij bovunden wurde, des wy vns

jtlyker van denn veer vnde hunderden, so van dem duuel alse sine wercktuge, dar tho gebruket, mit vast bedrechlykenn vnde erdichtedenn reden, so vnder deme schine einer guden wolmeninge vnde to hanthauinge, vnde vorsettinge der armoth dar an gebruket, Sodane juwes eindrachtichlyken beslutinge gar vnde alle wedderumme gestoth vnde to nichte makenn scholenn hebben, des wy vns to juw, alse lofflyken borgerenn vnde bestendigen mennen .(.de ock de woluaringe der gudenn Stadt, tho juwer aller bestenn mit deme blode vorbydden scholden in kenen wegen vorodet vnde vorhapet heddenn, dat gy yuw so lichtlyken so lychtuerdigen vnde ane alle bostendige grunth vann sodanene juwen eindrachtigen beslute, dorch einen del der moethwilligen veer vnde hundert vptgeworpenen mennen lofflose anbringent, tho vnmundigen luden scholden makenn laten hebben, Noch deme gy se doch in allen stucken, wo se juw to vnderholdinge orhes sulffwoldigenn ingedrungen regymentes vorgeuen, .(.vnde sunderlinges mit der valschheit des schepels.). nicht anders ersporet, vnde bevunden hebbenn, dan dat se eren handel vnde vorhebbent mit ydel boser lyst, valscheit vnde apenbarenn logen .(.wo orhes gades vnde heren des duuels kunst is.). vorbringen, bokleden, vnde bodecken, vnde dat so apenbaer, dat idt negest den lichten dage, nicht heller vnde klarer kone wesenn, Daruth wy den sin vp geholdenn, dat wy van yuwen geschickedenn der kespell keyn anthwort hebben konen krygenn, vnde wo wol wy den gemelten moethwilligerenn gar nichtes geschreuen, de wy ock am regymenthe nergens wor anne erkennen, noch jenige dage lestunge mit den sulfften geholden, So hebben se vns doch vnder ereme namen, so vele se der sulfftenn by sick bekamen hebben konen ein schrifft kortes vor dato dusses breues, nochtmals togeschicket vnde bohandenn laten Darinne se apenbaer beroren, dat de jennen so gy vthe dene kespelden vnde ampten tegen vns geuerdiget vele anders scholdenn geworuen hebben, dan alse den suluen beualen were, So dat yuwer geschickeden wedder jngebrachte schriffte orheme medegedauen vor heten, gans contrarij bovunden wurde, des wy vns

Fol. 197v

Faksimile, Fol. 197v
  1. nicht weinich befromdenn, vns ock in kenen wegenn
  2. vorseen willenn dat gy jemandes der yuwe, anhe
  3. bouel affuerdigenn scholden, de vele weinigers, dat so
  4. vrame lude, de dar by vns gewesenn sodanes scholden
  5. angenamen hebben, vnde is dersuluen moethwilligen
  6. veer vnde hundert togesante breff, mit sodanen ge=
  7. uerweden vnde schynenden wordenn vth einen valschen
  8. herten bokledet, dat ock ein jder redelyker vnde vorsten=
  9. dyger, de orhe bodrechlyken vnde lystigen stuckenn, nicht
  10. wuste, gar lichtlyck voruoret scholde werden, So dat
  11. vns daruth nicht fromde vnde selsam duncket, dat se
  12. dat arme gemene volck, de orhe voruoresche vorhebbenth
  13. nicht en volenn .(.nach deme sick de Duuel ein engell
  14. des lychtes stellenn vnde bokleden kone.). nha orhen
  15. willen so an sick teen vnde vorleydenn, Jffte jdt
  16. nhu der armot de sick den sulfften ver vnde hundert
  17. also anhengich makenn in de lengede dar auer, an
  18. erer neringe wol gaen wille, werdenn se mit der tydt
  19. sporen, vnde befindenn, vnde alsdenne daruth marken
  20. vnde volenn, we de jennnen sin, de se mit allen truwen
  21. gemeneth, vnde by guden wolstande erholden vnde vorth
  22. gesettet hebben, Wo dussen alle, dewile wy
  23. nu, noch tor tydt, wo ock in vnsen latesten schrifftenn
  24. vorhalet, nicht anders sporenn vnde vormerken konen
  25. dat ock vnses bofruchtendes ogenschinlyck befundenn
  26. wille werden, dat de gude Stadt, gy ock, wy alle
  27. sampt, vnde vnse kindere vnde nhakomelinge, dorch
  28. dat jngedrungen moethwillige regimente der ver
  29. vnde hundert, souele der sulfften den jtzygenn
  30. handel nochdriuenn, to ewigen vnheil, vnde vnuor=
  31. wintlyken nhadeel vnde schaden langen vnde kamen
  32. werdenn, Dat vns denne .(.so kennet der
  33. almechtiger.). vann getruwen herten ledt were
  34. Derhaluen vnde vp dat sodane, noch jn tyden to
  35. yuwer, vnde vnser aller beste vorgekamen mochte
  36. werden, des wil wy van juw sampt vnde be=
  37. sunderenn gudtlyck gesunnen vnde bogerth hebben
  38. dat gy Godt den almechtigenn de alles in siner

nicht weinich befromdenn, vns ock in kenen wegenn vorseen willenn dat gy jemandes der yuwe, anhe bouel affuerdigenn scholden, de vele weinigers, dat so vrame lude, de dar by vns gewesenn sodanes scholden angenamen hebben, vnde is dersuluen moethwilligen veer vnde hundert togesante breff, mit sodanen geuerweden vnde schynenden wordenn vth einen valschen herten bokledet, dat ock ein jder redelyker vnde vorstendyger, de orhe bodrechlyken vnde lystigen stuckenn, nicht wuste, gar lichtlyck voruoret scholde werden, So dat vns daruth nicht fromde vnde selsam duncket, dat se dat arme gemene volck, de orhe voruoresche vorhebbenth nicht en volenn .(.nach deme sick de Duuel ein engell des lychtes stellenn vnde bokleden kone.). nha orhen willen so an sick teen vnde vorleydenn, Jffte jdt nhu der armot de sick den sulfften ver vnde hundert also anhengich makenn in de lengede dar auer, an erer neringe wol gaen wille, werdenn se mit der tydt sporen, vnde befindenn, vnde alsdenne daruth marken vnde volenn, we de jennnen sin, de se mit allen truwen gemeneth, vnde by guden wolstande erholden vnde vorth gesettet hebben, Wo dussen alle, dewile wy nu, noch tor tydt, wo ock in vnsen latesten schrifftenn vorhalet, nicht anders sporenn vnde vormerken konen dat ock vnses bofruchtendes ogenschinlyck befundenn wille werden, dat de gude Stadt, gy ock, wy alle sampt, vnde vnse kindere vnde nhakomelinge, dorch dat jngedrungen moethwillige regimente der ver vnde hundert, souele der sulfften den jtzygenn handel nochdriuenn, to ewigen vnheil, vnde vnuorwintlyken nhadeel vnde schaden langen vnde kamen werdenn, Dat vns denne .(.so kennet der almechtiger.). vann getruwen herten ledt were Derhaluen vnde vp dat sodane, noch jn tyden to yuwer, vnde vnser aller beste vorgekamen mochte werden, des wil wy van juw sampt vnde besunderenn gudtlyck gesunnen vnde bogerth hebben dat gy Godt den almechtigenn de alles in siner

Fol. 198r

Faksimile, Fol. 198r
  1. gewalth hefft vnde kene oueldaeth vngestraffet latet, vnde wes
  2. sustes byllick eerlyck vnde recht sy vorogen stellen bohertigenn
  3. willenn Darboneffens, wil wy yuwe personen sampt, vnde
  4. ein jewelyken jnt besunderenn, nochtmals .(.wo ock hir beuoren
  5. van vns gescheen.). by yuwen eeden eeren vnde plychten, so gy
  6. offte yuwe vor olderenn, gade, vns, vnde dem rade, alse juwer
  7. vorordenten ouernheide, mit vpgerichtedenn vingerenn
  8. geswaren, hir mede geeschet, geuorderth vnde gebaden hebben
  9. dat gy so verne vorthan vor vrame vnde loffwerdige lude
  10. geholden werden willen, mit alleme vormogen dar tho nach
  11. trachten, vnde raden helpenn, dat, dat velgerorde moethwillige
  12. regimente, der vorgemetenen vnde jngedrungen veer vnde
  13. hundert, vnuortochlyck, wedder affgestalt, geschoret vnde ge=
  14. brakenn werde, vnde vp dat sodanes dermathe nicht vorhindert
  15. So wil wy juwe personen, de sick vth den kespelden, to denn
  16. hunderden vorgadderth, jnt besunderen by eren eeden vnde
  17. plychten ernstlyck vormaneth, eschet vnde geuordert hebben,
  18. dat gy juweme angeuangen handele affstaen, vnde den sulff=
  19. weldigen, boueschen vnde vproerschenn regimente Johann
  20. Douens, vnde sinem moethwilligen rotte, so vele der nocht to
  21. samende, voreynigeth am rade vnde dade, nicht en volgenn
  22. noch jenigen gehorsam lestenn vnde ertogen, So verne gy
  23. juwe eede vnde plichte ock yuwe vnde yuwer kinder eere
  24. vnde gelympe, hirnamals van jdermennichlyken vnuorkrenket
  25. vnde vmbosinnytet willen beholdenn, Wy willen vns
  26. ock hir mede vngetwiuelick vorseen, gy werden sampt vnde
  27. besunderenn, by yuwen eeden, tafell vnde bock vnuorbracklyck,
  28. wo gy ock to reden, vnde na rechte to donde plitchich vnde
  29. schuldich stadtlyck nakamen, vnde bliuende, vnde dar mede
  30. vrede eindracht vnde leffte vorthan vnderholdenn werde, deme
  31. nha, bogerenn dat gy vns vppe, de Recesss so nhu jungesth
  32. to Beuerstede gemaket mit egentlyken anthworde bym jegen
  33. wardigen ane lenger vorwylenth boschedenn willen, vnde
  34. wannheer wy des van yuw, in maten vorschreuen, vor=
  35. stendiget, alse deme willen wy vns, in der sake der borgerweide
  36. vnde sustes to woluaringe der gudenn Stadt, kener moye
  37. flytes vnde arbeydes sparenn vnde vorfelenn laten, wo
  38. wy ock wenthe hertho, nicht anders gedaen, nocht bevundenn

gewalth hefft vnde kene oueldaeth vngestraffet latet, vnde wes sustes byllick eerlyck vnde recht sy vorogen stellen bohertigenn willenn Darboneffens, wil wy yuwe personen sampt, vnde ein jewelyken jnt besunderenn, nochtmals .(.wo ock hir beuoren van vns gescheen.). by yuwen eeden eeren vnde plychten, so gy offte yuwe vor olderenn, gade, vns, vnde dem rade, alse juwer vorordenten ouernheide, mit vpgerichtedenn vingerenn geswaren, hir mede geeschet, geuorderth vnde gebaden hebben dat gy so verne vorthan vor vrame vnde loffwerdige lude geholden werden willen, mit alleme vormogen dar tho nach trachten, vnde raden helpenn, dat, dat velgerorde moethwillige regimente, der vorgemetenen vnde jngedrungen veer vnde hundert, vnuortochlyck, wedder affgestalt, geschoret vnde gebrakenn werde, vnde vp dat sodanes dermathe nicht vorhindert So wil wy juwe personen, de sick vth den kespelden, to denn hunderden vorgadderth, jnt besunderen by eren eeden vnde plychten ernstlyck vormaneth, eschet vnde geuordert hebben, dat gy juweme angeuangen handele affstaen, vnde den sulffweldigen, boueschen vnde vproerschenn regimente Johann Douens, vnde sinem moethwilligen rotte, so vele der nocht to samende, voreynigeth am rade vnde dade, nicht en volgenn noch jenigen gehorsam lestenn vnde ertogen, So verne gy juwe eede vnde plichte ock yuwe vnde yuwer kinder eere vnde gelympe, hirnamals van jdermennichlyken vnuorkrenket vnde vmbosinnytet willen beholdenn, Wy willen vns ock hir mede vngetwiuelick vorseen, gy werden sampt vnde besunderenn, by yuwen eeden, tafell vnde bock vnuorbracklyck, wo gy ock to reden, vnde na rechte to donde plitchich vnde schuldich stadtlyck nakamen, vnde bliuende, vnde dar mede vrede eindracht vnde leffte vorthan vnderholdenn werde, deme nha, bogerenn dat gy vns vppe, de Recesss so nhu jungesth to Beuerstede gemaket mit egentlyken anthworde bym jegen wardigen ane lenger vorwylenth boschedenn willen, vnde wannheer wy des van yuw, in maten vorschreuen, vorstendiget, alse deme willen wy vns, in der sake der borgerweide vnde sustes to woluaringe der gudenn Stadt, kener moye flytes vnde arbeydes sparenn vnde vorfelenn laten, wo wy ock wenthe hertho, nicht anders gedaen, nocht bevundenn

Fol. 198v

Faksimile, Fol. 198v
  1. willen werden, Wereth ock dat gy juw vorthan wo gy
  2. duslangeher gescheen, mit voruorischen vnde logenhafftigen
  3. anbringende, jo vorleyden woldenn laten So wy vns
  4. doch yuwen eeden vnde plychtenn anders wol vorhapenn
  5. So mothe wy dat sulffte gade dem almechtigenn vnde
  6. der tydt in gedult heimstellen vnde beualen geuenn
  7. So ouerst juwe vnde der guden Stadt jenich vngudt
  8. nhadeel vnde schade anstaen vnde boyegenn wurde, wo
  9. vellichte alrede auerlangenn tyden gescheen, dar jdt
  10. dorch frunde nicht vpgeholden were, wo sustes gewislick
  11. to vormadende, des willen wy vns de sulfften, tegens
  12. yuwe, dat gy vnses, vnde des Rades temelyken vnde
  13. geborlykenn gehorsam nicht geleystet, vnde vnses truwen
  14. rades vnde wolmeninge nicht hebbenn horen willenn,
  15. vnde volgenn, dat gy juw noch sampt vnde besunderen
  16. jnth beste, also to erkennen geuen, vnde dusses allenn
  17. wo vorgerorth juwe rychtige anthworde bym jegen
  18. wardigen bogerende, Begeuenn vnder vnses
  19. eines pytzer am Dynxstedage in der Octauen
  20. corporis Christi Anno 1532
  21. Anno 1532 vp den achtenn dach des hlligen lychams
  22. ffest sint alle ver kespelde to samende vorbadet, ein
  23. yder in sine kespelkerkenn, des morgens to achte slegen
  24. hebben darmith vlyte gelesenn, vnde angehort, des
  25. Erbarenn Rades nu thom anderen male an de kes=
  26. pelden geschreuen, mit vnordentlyke der veer vnde
  27. hundert regymente gans affscholde, vnde sint de
  28. vramen borger, vnde jnwanere hago bewagen wurden
  29. dorch des rades schrifftenn, vnde de hogenn truwen
  30. vormaninge des Rades fruchtbarlyck to werke gestelt
  31. gelick in Sunten Martens kerkenn dat sulffte ogen
  32. schyn was, wo tor anderen reyse Johan Doue hertlyken

willen werden, Wereth ock dat gy juw vorthan wo gy duslangeher gescheen, mit voruorischen vnde logenhafftigen anbringende, jo vorleyden woldenn laten So wy vns doch yuwen eeden vnde plychtenn anders wol vorhapenn So mothe wy dat sulffte gade dem almechtigenn vnde der tydt in gedult heimstellen vnde beualen geuenn So ouerst juwe vnde der guden Stadt jenich vngudt nhadeel vnde schade anstaen vnde boyegenn wurde, wo vellichte alrede auerlangenn tyden gescheen, dar jdt dorch frunde nicht vpgeholden were, wo sustes gewislick to vormadende, des willen wy vns de sulfften, tegens yuwe, dat gy vnses, vnde des Rades temelyken vnde geborlykenn gehorsam nicht geleystet, vnde vnses truwen rades vnde wolmeninge nicht hebbenn horen willenn, vnde volgenn, dat gy juw noch sampt vnde besunderen jnth beste, also to erkennen geuen, vnde dusses allenn wo vorgerorth juwe rychtige anthworde bym jegen wardigen bogerende, Begeuenn vnder vnses eines pytzer am Dynxstedage in der Octauen corporis Christi Anno 1532 Anno 1532 vp den achtenn dach des hlligen lychams ffest sint alle ver kespelde to samende vorbadet, ein yder in sine kespelkerkenn, des morgens to achte slegen hebben darmith vlyte gelesenn, vnde angehort, des Erbarenn Rades nu thom anderen male an de kespelden geschreuen, mit vnordentlyke der veer vnde hundert regymente gans affscholde, vnde sint de vramen borger, vnde jnwanere hago bewagen wurden dorch des rades schrifftenn, vnde de hogenn truwen vormaninge des Rades fruchtbarlyck to werke gestelt gelick in Sunten Martens kerkenn dat sulffte ogen schyn was, wo tor anderen reyse Johan Doue hertlyken

Fol. 199r

Faksimile, Fol. 199r
  1. mit sinen tostenderen angesprakenn worth, mith nenen soten
  2. wortenn, sunder harde vnde fuer, also dat de ogen auer lepenn
  3. den oldesten Sunte Martens kaspel, alse Johann Neuen, Johan
  4. Hylmers, Johan Snederman, Hinrick Blyffhirnicht Dirick Oldinges
  5. Johan Swerhusenn, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Luder
  6. Ffrye, Gerth Douel, Alerth Heseman, Hinrick Huge, Mester Hans
  7. de platensleger, Otte vam Horne, Dartho jtlyke schyppers vnde
  8. junge kespellude de spreken menlyken, also dat de moethwilligen
  9. vorstummeden vnde vorslagen wordenn, wo wol Hermen Voge
  10. vnde Marten Top, wenthe vp dat leste tho, de kerken Sunte
  11. Marten, vmmeher lepen, mit blasende, murrende vnde kurrende
  12. ouerst sunder gehor vnde achtinge, de munt wart en ock enthlyck
  13. gestoppet.
  14. Sunten Steffens verendel bleff vp dat mal hartnackich .(.wo wol
  15. dat velenn vramen borgeren ock des keyspeldes vordroth.). dat hadden
  16. de mothwilligenn, dorch ere anhengers mesterlykenn vndersettet
  17. vp dat se jo by orheme vngodtlyken regimente blyuen mochten
  18. vnde van den armen vorlaren hupen Sunte Steffens stadt
  19. ein nye vproer worde angerichtet, vnde de nu affgesettet weren
  20. van den anderen kespelden, dorch de Steffeners wedderumme
  21. jnt regimente geuorth
  22. Jtem des suluen dages, vorsammelden sick ein groth deel
  23. guder, dapperer borger vnde yunge gesellenn in Ffrederick
  24. Hodes hus, vor der natelen, vp dat se wolden ein vpseen hebben
  25. vp de moethwilligen vprorschenn de sick vp Sunten Steffens
  26. Stadt rottedenn, by groten hupen, dorch de natelen vth vnde
  27. jn lepen, geuen der meynte mit logenhafftigen worden vor
  28. me wolde des nachtes de Stadt vorradenn vnde se alle vmme
  29. den hals bringen, wowol der framen borger meninge
  30. nicht en was dat se jemande wolden ynne to nha sin
  31. edder schedelick, sunder eer meninge vnde andacht was, dat
  32. de rottende, lopende vprorschenn vor se schuwen scholden vnde
  33. myden, orhe rotterye nhalaten, Dar was mede
  34. jn Ffrederick Hodes huse, Heyne Woltkenn der Stadt Bremen
  35. vthryder, Johan Kanter, Hinrick Huge, Jost Pren ###
  36. Ouerst alse de vprorschenn, Hinrick Vde, Alberth Grummer

mit sinen tostenderen angesprakenn worth, mith nenen soten wortenn, sunder harde vnde fuer, also dat de ogen auer lepenn den oldesten Sunte Martens kaspel, alse Johann Neuen, Johan Hylmers, Johan Snederman, Hinrick Blyffhirnicht Dirick Oldinges Johan Swerhusenn, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Luder Ffrye, Gerth Douel, Alerth Heseman, Hinrick Huge, Mester Hans de platensleger, Otte vam Horne, Dartho jtlyke schyppers vnde junge kespellude de spreken menlyken, also dat de moethwilligen vorstummeden vnde vorslagen wordenn, wo wol Hermen Voge vnde Marten Top, wenthe vp dat leste tho, de kerken Sunte Marten, vmmeher lepen, mit blasende, murrende vnde kurrende ouerst sunder gehor vnde achtinge, de munt wart en ock enthlyck gestoppet. Sunten Steffens verendel bleff vp dat mal hartnackich .(.wo wol dat velenn vramen borgeren ock des keyspeldes vordroth.). dat hadden de mothwilligenn, dorch ere anhengers mesterlykenn vndersettet vp dat se jo by orheme vngodtlyken regimente blyuen mochten vnde van den armen vorlaren hupen Sunte Steffens stadt ein nye vproer worde angerichtet, vnde de nu affgesettet weren van den anderen kespelden, dorch de Steffeners wedderumme jnt regimente geuorth Jtem des suluen dages, vorsammelden sick ein groth deel guder, dapperer borger vnde yunge gesellenn in Ffrederick Hodes hus, vor der natelen, vp dat se wolden ein vpseen hebben vp de moethwilligen vprorschenn de sick vp Sunten Steffens Stadt rottedenn, by groten hupen, dorch de natelen vth vnde jn lepen, geuen der meynte mit logenhafftigen worden vor me wolde des nachtes de Stadt vorradenn vnde se alle vmme den hals bringen, wowol der framen borger meninge nicht en was dat se jemande wolden ynne to nha sin edder schedelick, sunder eer meninge vnde andacht was, dat de rottende, lopende vprorschenn vor se schuwen scholden vnde myden, orhe rotterye nhalaten, Dar was mede jn Ffrederick Hodes huse, Heyne Woltkenn der Stadt Bremen vthryder, Johan Kanter, Hinrick Huge, Jost Pren ### Ouerst alse de vprorschenn, Hinrick Vde, Alberth Grummer

Fol. 199v

Faksimile, Fol. 199v
  1. Arent Reddelsen, Wychman ein Schomaker vnde der gelyken
  2. nemen solcke vorgadderinge to wars in den munth, brachten
  3. der armen dullen meynte an, wo se alle vorraden vnde vor
  4. kofft weren men wolde se des nachtes alle vmme de helse
  5. hebben, des rusteden sick des auendes hemelyken vp den gerden
  6. slogen einen orden, rychteden ein veneken vp, vnde hadden
  7. eren trummensleger by sick, de flux warth mit der tydt
  8. groth gelick jdt plecht to to gande Alse nu vele van papen
  9. vnde vramen borger solckes markeden de makeden sick
  10. hemelick dar van wo se besten kunden, quemen dorch de
  11. natelen, eer de vprorschen de ingenamen,
  12. Vele menden vnde fruchteden sick, dat de vthgewekenn
  13. heren de Borgermesteren, worden by nacht starck ingelaten
  14. werden, dewile de radtso hart inschreff an de borgeren
  15. wedder de moethwilligen, So hebben jdt de blodt dorstigen
  16. des suluen auendes so verne gebracht, dat se to velenn hundert
  17. starck gewordenn sin, van den gerden an, in der ordenn
  18. gestaen, gerusteth vnde gewapenth, vnde de beyden dor in
  19. der natelen nemen se aff setten de auer de haluen, slogen
  20. de henge aff, vnde de haken vth, vnde treden so vnstumich
  21. in de anderen Stadt, alse grimmige louwen, der
  22. andacht vnde meninge vnde willens, dat de moeth
  23. willigen vprorschen, vnder deme handele orhe moeth
  24. willigen vprorschen, vnder deme handele orhe blodt
  25. dorstige natur, vnde erhes herten bogere, an den framen
  26. vnde orhen leuen borgeren, de ene affgeuallen, vnde
  27. vp des rades esschinge, by dem rade vnde rechten, orhen
  28. eeden eeren vnde plychten nha, bliuen wolden, mith
  29. dodtslage vnde erworgenth, to werke stellen vnde vullen
  30. bringen mochten, Ouerst godt almechtich war hir
  31. gnedichlyken vor, sturde den duuel, de dar is ein blodt
  32. hunt, makede de vprorschenvortzaget, dat se in der orden
  33. stunden vp er vordeel hen dorch de natelen, wente an
  34. den lichten dach vnde by nacht tyden wart den vramen
  35. borgeren hemelick angesecht sint her vor gekamen vann
  36. orhen bedden, vnde sick jlendes gerusteth to samende vp
  37. dat market gekamen, mit orher were vnde wapenn
  38. vnde do de hupe wath starck wart, so radden jtlike borger
  39. vnde dat Schepes volck, me scholde idt ein mal mith

Arent Reddelsen, Wychman ein Schomaker vnde der gelyken nemen solcke vorgadderinge to wars in den munth, brachten der armen dullen meynte an, wo se alle vorraden vnde vor kofft weren men wolde se des nachtes alle vmme de helse hebben, des rusteden sick des auendes hemelyken vp den gerden slogen einen orden, rychteden ein veneken vp, vnde hadden eren trummensleger by sick, de flux warth mit der tydt groth gelick jdt plecht to to gande Alse nu vele van papen vnde vramen borger solckes markeden de makeden sick hemelick dar van wo se besten kunden, quemen dorch de natelen, eer de vprorschen de ingenamen, Vele menden vnde fruchteden sick, dat de vthgewekenn heren de Borgermesteren, worden by nacht starck ingelaten werden, dewile de radtso hart inschreff an de borgeren wedder de moethwilligen, So hebben jdt de blodt dorstigen des suluen auendes so verne gebracht, dat se to velenn hundert starck gewordenn sin, van den gerden an, in der ordenn gestaen, gerusteth vnde gewapenth, vnde de beyden dor in der natelen nemen se aff setten de auer de haluen, slogen de henge aff, vnde de haken vth, vnde treden so vnstumich in de anderen Stadt, alse grimmige louwen, der andacht vnde meninge vnde willens, dat de moeth willigen vprorschen, vnder deme handele orhe moeth willigen vprorschen, vnder deme handele orhe blodt dorstige natur, vnde erhes herten bogere, an den framen vnde orhen leuen borgeren, de ene affgeuallen, vnde vp des rades esschinge, by dem rade vnde rechten, orhen eeden eeren vnde plychten nha, bliuen wolden, mith dodtslage vnde erworgenth, to werke stellen vnde vullen bringen mochten, Ouerst godt almechtich war hir gnedichlyken vor, sturde den duuel, de dar is ein blodt hunt, makede de vprorschenvortzaget, dat se in der orden stunden vp er vordeel hen dorch de natelen, wente an den lichten dach vnde by nacht tyden wart den vramen borgeren hemelick angesecht sint her vor gekamen vann orhen bedden, vnde sick jlendes gerusteth to samende vp dat market gekamen, mit orher were vnde wapenn vnde do de hupe wath starck wart, so radden jtlike borger vnde dat Schepes volck, me scholde idt ein mal mith

Fol. 200r

Faksimile, Fol. 200r
  1. den Steffeners vorsoken, vnde einen dapperen val mit den suluen
  2. wagen, mit solcker wyse, me scholde thouoren, mit den swaren
  3. geschutte erhen orden breken, de vprorschen schoren, delen vor=
  4. schuchteren, vnde flux mit dem reysigen tuge to en ingesettet
  5. dael teen vnde alseden, mit dem warth affgeradenn, dorch olde vor
  6. uaren borger, de dar merkeden, dat jdt nicht alle frunde weren,
  7. de by em vp den markede stunden, wente ohr harte was vp
  8. Sunten Steffen, manck den vprorschenn, Derhaluen wardt
  9. wol besunnen vnde geradenn, als de dach anquam, me scholde
  10. ein styllestanth vp beiden syden beropen, dat ein jderman in
  11. sin hus vredesam ginge, vnde dat kespell Suten Steffen
  12. scholde alse des volgenden dages in der kerken Sunte Steffe to
  13. samende kamen, vnde fruntlyken mit einander spreken, vnde
  14. ein gudtlyck anthwort wedder inbringen, dat se mit den an=
  15. deren dren kespelden sluthen scholden, nha des Erbarenn rades
  16. schrifften an alle kespelden, vp dat hader, jammer, twydracht
  17. worth vnde dotslach mochte nha bliuen, dar hebben de Steffeners
  18. in bewilliget, Vnde des volgende sunauendes des
  19. morgend to acht vren de groten klocken luden lathen nha erer
  20. wanheit .(.wanner dat kespelt scholde tosamende kamenn.).
  21. vnde nha langen berade hebben se enthlyken des dages beslaten,
  22. se wolden sick mit den anderen kespelden schicken, vnde koren
  23. vth en teyn menne, de scholden mit den anderen wo jdt besth
  24. worde, De teyn menne brachten idt so verne, dat idt ein
  25. tydtlanck vp ein styllestanth quam, Ouerst de Duuel
  26. balde hirna is wedder her vorgebraken mit groter vnstumicht
  27. gestormeth vnweddert, Wor dat men ordentlyck ouericheit
  28. regert, sunder dat vnweten volck, dar is des vpsettens vnde
  29. affsettens nene mathe, vnde jdt kan dar enthlyken nicht ordentlyken
  30. togaen, gelick me hir to Bremen de tydt des vprors seen mochte
  31. Jtem des suluen mandage auendes tho vyff vren, reth vt
  32. den brugge doer Mester Hans de platensleger, vnde sach dath
  33. jtlyke van den veer vnde hundert stunden tosamende by
  34. den borgerwalle, jm rade, So settede he flux mit sinem
  35. pe[r]aFußnote aEinschub über der Zeile.de tho em jn, vnde Hermen Voge stortede darauer to rugge

den Steffeners vorsoken, vnde einen dapperen val mit den suluen wagen, mit solcker wyse, me scholde thouoren, mit den swaren geschutte erhen orden breken, de vprorschen schoren, delen vorschuchteren, vnde flux mit dem reysigen tuge to en ingesettet dael teen vnde alseden, mit dem warth affgeradenn, dorch olde vor uaren borger, de dar merkeden, dat jdt nicht alle frunde weren, de by em vp den markede stunden, wente ohr harte was vp Sunten Steffen, manck den vprorschenn, Derhaluen wardt wol besunnen vnde geradenn, als de dach anquam, me scholde ein styllestanth vp beiden syden beropen, dat ein jderman in sin hus vredesam ginge, vnde dat kespell Suten Steffen scholde alse des volgenden dages in der kerken Sunte Steffe to samende kamen, vnde fruntlyken mit einander spreken, vnde ein gudtlyck anthwort wedder inbringen, dat se mit den anderen dren kespelden sluthen scholden, nha des Erbarenn rades schrifften an alle kespelden, vp dat hader, jammer, twydracht worth vnde dotslach mochte nha bliuen, dar hebben de Steffeners in bewilliget, Vnde des volgende sunauendes des morgend to acht vren de groten klocken luden lathen nha erer wanheit .(.wanner dat kespelt scholde tosamende kamenn.). vnde nha langen berade hebben se enthlyken des dages beslaten, se wolden sick mit den anderen kespelden schicken, vnde koren vth en teyn menne, de scholden mit den anderen wo jdt besth worde, De teyn menne brachten idt so verne, dat idt ein tydtlanck vp ein styllestanth quam, Ouerst de Duuel balde hirna is wedder her vorgebraken mit groter vnstumicht gestormeth vnweddert, Wor dat men ordentlyck ouericheit regert, sunder dat vnweten volck, dar is des vpsettens vnde affsettens nene mathe, vnde jdt kan dar enthlyken nicht ordentlyken togaen, gelick me hir to Bremen de tydt des vprors seen mochte Jtem des suluen mandage auendes tho vyff vren, reth vt den brugge doer Mester Hans de platensleger, vnde sach dath jtlyke van den veer vnde hundert stunden tosamende by den borgerwalle, jm rade, So settede he flux mit sinem pe[r]aFußnote aEinschub über der Zeile.de tho em jn, vnde Hermen Voge stortede darauer to rugge

  1. Einschub über der Zeile.↩

Fol. 200v

Faksimile, Fol. 200v
  1. dael, vnde Johann Kernemelck lep na der luthken Wesser
  2. vp dat ouer, vorlep sine schoe, vorstack sick, vnde de platen
  3. sleger sprack en ahn, mith solcken worden, Du Kernemelck
  4. ick wil dy de botteren, vth der kerne halen, vnde mester
  5. Hans hadde einen vusthamer in der hant, vnde was
  6. vellichte ein weinich beschenket, Ouerst de borger quemen
  7. hir entwuskenn dat beide Hermen Voge vnde Johan Kernemelck
  8. vngeseriget henne quemen, vnde mester Hans droffte van
  9. fruchten wegenn nicht in de Stadt wedder kamen, eer de
  10. raadth wedder in quam, Vnde des volgende sondages wart
  11. ydt ludtbar datde platensleger thom Horne were vp Corth
  12. Kreygen spyker, dar lepen hen wol 40 van den vp
  13. rorschen, ouerst se kregen den platensleger nicht,
  14. Anno 1532 des negesten mydtwekens vor Marien Mag=
  15. dalenen, do worden to Bremen alle veer kerspelde vorbadet
  16. vp dat ein yewelick kespelt jntsunderen rathslage dat
  17. me frame vnde geschickede menne, erweleden, de vp
  18. den dach, so am freydage na Jacobi apostoli, in denn
  19. gebreken, twusken deme Capittell, deme rade vnde ge=
  20. meinheide, in deme dorpe Archym to holdende, be=
  21. stemmet geschicket mochten werden, vnde wo wol jdt
  22. nu gans stylle to Bremen, dat mothwillige regimente
  23. der veer vnde hundert, dorch de kespelden geschoret vnde
  24. gebrakenn, also dat sick de vramen borger, des vorstrostet
  25. vnde wol vorhapet, dat jdt vordan, to nichte vnde ge=
  26. braken scholde bliuen, So hefft sick de Duuel vp dat nye
  27. geroget vnde brachte jdt so verne des dages, dorch sine
  28. jnstrumente, nomlyken dorch de moetwilligen in Sunten
  29. Anscharies vnde Steffens kespelde, dat de beydenn
  30. kespelde sick wedder rotteden, schryeden vnde repen, de
  31. veer vnde hundert menne scholden jm regimenthe bliuen
  32. vnde mit den mesteren der ampten kesen personen de
  33. me schycken scholde vp den dach to Archyn, vnde hundert
  34. scholden de Stadt vorwaren, Alse nu van den vramen
  35. borgeren, der gedachten kespelden dar wedder jngesecht
  36. vnde sodanes nicht gestaden wolden, des werden vp

dael, vnde Johann Kernemelck lep na der luthken Wesser vp dat ouer, vorlep sine schoe, vorstack sick, vnde de platen sleger sprack en ahn, mith solcken worden, Du Kernemelck ick wil dy de botteren, vth der kerne halen, vnde mester Hans hadde einen vusthamer in der hant, vnde was vellichte ein weinich beschenket, Ouerst de borger quemen hir entwuskenn dat beide Hermen Voge vnde Johan Kernemelck vngeseriget henne quemen, vnde mester Hans droffte van fruchten wegenn nicht in de Stadt wedder kamen, eer de raadth wedder in quam, Vnde des volgende sondages wart ydt ludtbar datde platensleger thom Horne were vp Corth Kreygen spyker, dar lepen hen wol 40 van den vp rorschen, ouerst se kregen den platensleger nicht, Anno 1532 des negesten mydtwekens vor Marien Magdalenen, do worden to Bremen alle veer kerspelde vorbadet vp dat ein yewelick kespelt jntsunderen rathslage dat me frame vnde geschickede menne, erweleden, de vp den dach, so am freydage na Jacobi apostoli, in denn gebreken, twusken deme Capittell, deme rade vnde gemeinheide, in deme dorpe Archym to holdende, bestemmet geschicket mochten werden, vnde wo wol jdt nu gans stylle to Bremen, dat mothwillige regimente der veer vnde hundert, dorch de kespelden geschoret vnde gebrakenn, also dat sick de vramen borger, des vorstrostet vnde wol vorhapet, dat jdt vordan, to nichte vnde gebraken scholde bliuen, So hefft sick de Duuel vp dat nye geroget vnde brachte jdt so verne des dages, dorch sine jnstrumente, nomlyken dorch de moetwilligen in Sunten Anscharies vnde Steffens kespelde, dat de beydenn kespelde sick wedder rotteden, schryeden vnde repen, de veer vnde hundert menne scholden jm regimenthe bliuen vnde mit den mesteren der ampten kesen personen de me schycken scholde vp den dach to Archyn, vnde hundert scholden de Stadt vorwaren, Alse nu van den vramen borgeren, der gedachten kespelden dar wedder jngesecht vnde sodanes nicht gestaden wolden, des werden vp

Fol. 201r

Faksimile, Fol. 201r
  1. orher ein deel de meste getagenn, de anderen mit stenen geworpen,
  2. vnde vorwundeth als Johann van Munster, vnde Johan Wessels
  3. beyde Olderlude des kopmans, dar tho jtlyke frame borger mit
  4. schrecklyke bedrouweden worden affgewiset Dyth geschach
  5. vp Sunten Anscharies karckhaue ock in der karcken, vnde wo
  6. wol de houetlude der hunderden alse Johan Doue, vnde Wulberen
  7. Rulues dar nicht jegenwardich weren, wenthe en was van orhen
  8. beyden kespelden beualenn, dat se in orhen husen bliuen scholden,
  9. vnde gentzlyken des regimentes vortyen, So hadden doch de
  10. beyden vth lystiger vnde bodrechlyker arth, der se auerslodich vull
  11. weren, by eren tostenderen also ordinert, dat se vth eren husen
  12. genodiget gehalt wurdenn .(.gelick se genodiget.). vnde in jegen
  13. warde der beyden kespelde Sunten Anscharij vnde Sunten Steffen
  14. vndersettet dat de kespelden scholden an den Radt schicken, vnde
  15. vam vthgeweken rade bogeren, dat de gedachten moethwilligen
  16. houetlude, mochten mit des rades heten vnde vulborde thom
  17. regimente wedder gestadet werden in solcker hogen noeth, vp
  18. dat se orhe geselschup nu ein tydtlanck geuallen wedder vp mochten
  19. heuen, vnde dar by bliuen, vnde dat vnder dem schyne vnde
  20. bewillinge des rades, dat was ein bohende duuel,
  21. Anno 1532 des negesten ffreydages vor Marien Magdalenen
  22. dage do rotteden sick noch einmal de vprorschen in Sunten
  23. Anscharies kespelde, vnde Sunte Steffen .(.wente Suntenn
  24. Anscharies kespelth, was de rechde moder, fontein vnde wortek
  25. des vprors, van Hinrick Swancken, mit sinen losen rencken
  26. vnde swencken, ersth angeuangen jm yare 1530, vnde in
  27. der knakenhouwer strate is de rotterye erst gescheen.).
  28. vnde do vth den beyden kespelden eine grote rotterye to samende
  29. gekamenn, vnde vnder sick geslaten, dat de gantze meynthe
  30. der Stadt, scholde des dages vp deme groten Domeshaue tho
  31. samende kamen, vnde halen do noch ein mhal staethlyken vth
  32. orhen huseren, ere houede des vprors, alse Johan Douen
  33. vnde Wulberen Rulues, vnde eer rotterye wart so grot, dat
  34. se sick duncken leten se wolden wol vor de anderen beydenn
  35. geringen kespelde Sunten Marten vnde Vnser Leuenn
  36. Ffrouwen bestaen, vnde drouweden harde mit des

orher ein deel de meste getagenn, de anderen mit stenen geworpen, vnde vorwundeth als Johann van Munster, vnde Johan Wessels beyde Olderlude des kopmans, dar tho jtlyke frame borger mit schrecklyke bedrouweden worden affgewiset Dyth geschach vp Sunten Anscharies karckhaue ock in der karcken, vnde wo wol de houetlude der hunderden alse Johan Doue, vnde Wulberen Rulues dar nicht jegenwardich weren, wenthe en was van orhen beyden kespelden beualenn, dat se in orhen husen bliuen scholden, vnde gentzlyken des regimentes vortyen, So hadden doch de beyden vth lystiger vnde bodrechlyker arth, der se auerslodich vull weren, by eren tostenderen also ordinert, dat se vth eren husen genodiget gehalt wurdenn .(.gelick se genodiget.). vnde in jegen warde der beyden kespelde Sunten Anscharij vnde Sunten Steffen vndersettet dat de kespelden scholden an den Radt schicken, vnde vam vthgeweken rade bogeren, dat de gedachten moethwilligen houetlude, mochten mit des rades heten vnde vulborde thom regimente wedder gestadet werden in solcker hogen noeth, vp dat se orhe geselschup nu ein tydtlanck geuallen wedder vp mochten heuen, vnde dar by bliuen, vnde dat vnder dem schyne vnde bewillinge des rades, dat was ein bohende duuel, Anno 1532 des negesten ffreydages vor Marien Magdalenen dage do rotteden sick noch einmal de vprorschen in Sunten Anscharies kespelde, vnde Sunte Steffen .(.wente Suntenn Anscharies kespelth, was de rechde moder, fontein vnde wortek des vprors, van Hinrick Swancken, mit sinen losen rencken vnde swencken, ersth angeuangen jm yare 1530, vnde in der knakenhouwer strate is de rotterye erst gescheen.). vnde do vth den beyden kespelden eine grote rotterye to samende gekamenn, vnde vnder sick geslaten, dat de gantze meynthe der Stadt, scholde des dages vp deme groten Domeshaue tho samende kamen, vnde halen do noch ein mhal staethlyken vth orhen huseren, ere houede des vprors, alse Johan Douen vnde Wulberen Rulues, vnde eer rotterye wart so grot, dat se sick duncken leten se wolden wol vor de anderen beydenn geringen kespelde Sunten Marten vnde Vnser Leuenn Ffrouwen bestaen, vnde drouweden harde mit des

Fol. 201v

Faksimile, Fol. 201v
  1. kumptheren reyse, vnde de houede der moethwilligeren weren
  2. den framen borgeren, sunderlyken in Sunte Martens
  3. verendel, nicht gudt, dewile en de warheit gesecht was
  4. ane schuwe ynt apenbar
  5. Des suluen dages togenn noch mher Radespersonen vth
  6. Bremen, also dat nicht mer thor stede bleuen als vij personen
  7. ock nemen do vth Bremen den weke ein tydtlanck, Johan
  8. Neue vnde Johan Hylmers, wente se weren hochlyken
  9. vormanth vnde gewarschuwet dat se weken,
  10. Jtem des negesthvolgende dinxstedages vor Jacobi, do worden
  11. alle porten der Stadt Bremen to geslaten, van myddage
  12. an hen an den auenth to vij vren, vnde de gantzenn
  13. meynheit der Stadt sammelden sick vp dem domeshaue
  14. vnde de vprorschen quemen gewapenth drogen speytzen
  15. hellebardenn, vnde Sunten Steffens kaspell, worpen
  16. vp ein nye houet Johann Hylgermysse genanth de dat
  17. wort scholde holdenn, vnde Sunten Anscharies worpen
  18. ock vp in Dyrick Meygers stede, einen degelyken man
  19. Johan Gruben genanth ein kremer vnde ein eebreker,
  20. de repen apentlyken vth, de meynte hedde vnder sick be=
  21. slaten, dat de hundert bliuen scholden, vnde Hermen
  22. Muller worth geesschet sulff darde, dat he solcks scholde
  23. Vnser Leuen Ffrouwen kaspelde anseggen, Vnde Johan
  24. Drewes ock sulff darde geesschet, Sunte Martens kespelde
  25. antoseggende, dat de ock solcks mede sluten vnde bewilligen
  26. Ouerst de framen borger de hyr by stunden solcks anhorden
  27. de spreken hir wedder, vnde sedden apentlyken heruth, se
  28. woldenn leuen vnde steruen by erem heren den Erbaren
  29. rade, by tafel vnde bock dar vp se geswaren haddenn,
  30. vnde se dachten nicht mynedich to werdenn se hedden
  31. dem rade ein eedt gedan den wolden se holden mith
  32. godtlyker hulpe, vnde mit den worden gingen se van
  33. den hupenn, Ouerst de vprorschen, lepen hinden nha
  34. worpen mit stenen, vnde halden jtlyke wedderumme
  35. ouerst welcke worpen eere rocke vann sick, vnde lethen
  36. orhe schoe staen quemen so hen, Johan van Munster
  37. quam in des Bysschops hus vorstack sick,

kumptheren reyse, vnde de houede der moethwilligeren weren den framen borgeren, sunderlyken in Sunte Martens verendel, nicht gudt, dewile en de warheit gesecht was ane schuwe ynt apenbar Des suluen dages togenn noch mher Radespersonen vth Bremen, also dat nicht mer thor stede bleuen als vij personen ock nemen do vth Bremen den weke ein tydtlanck, Johan Neue vnde Johan Hylmers, wente se weren hochlyken vormanth vnde gewarschuwet dat se weken, Jtem des negesthvolgende dinxstedages vor Jacobi, do worden alle porten der Stadt Bremen to geslaten, van myddage an hen an den auenth to vij vren, vnde de gantzenn meynheit der Stadt sammelden sick vp dem domeshaue vnde de vprorschen quemen gewapenth drogen speytzen hellebardenn, vnde Sunten Steffens kaspell, worpen vp ein nye houet Johann Hylgermysse genanth de dat wort scholde holdenn, vnde Sunten Anscharies worpen ock vp in Dyrick Meygers stede, einen degelyken man Johan Gruben genanth ein kremer vnde ein eebreker, de repen apentlyken vth, de meynte hedde vnder sick beslaten, dat de hundert bliuen scholden, vnde Hermen Muller worth geesschet sulff darde, dat he solcks scholde Vnser Leuen Ffrouwen kaspelde anseggen, Vnde Johan Drewes ock sulff darde geesschet, Sunte Martens kespelde antoseggende, dat de ock solcks mede sluten vnde bewilligen Ouerst de framen borger de hyr by stunden solcks anhorden de spreken hir wedder, vnde sedden apentlyken heruth, se woldenn leuen vnde steruen by erem heren den Erbaren rade, by tafel vnde bock dar vp se geswaren haddenn, vnde se dachten nicht mynedich to werdenn se hedden dem rade ein eedt gedan den wolden se holden mith godtlyker hulpe, vnde mit den worden gingen se van den hupenn, Ouerst de vprorschen, lepen hinden nha worpen mit stenen, vnde halden jtlyke wedderumme ouerst welcke worpen eere rocke vann sick, vnde lethen orhe schoe staen quemen so hen, Johan van Munster quam in des Bysschops hus vorstack sick,

Fol. 202r

Faksimile, Fol. 202r
  1. Des suluen dages worden twe van den bliuende radespersonen
  2. als Hans Lundeman, vnde de yunge Hermen Groninck in de
  3. Stadt gehalt van den vprorschen vth eren houwlande vnde worden
  4. in orhe huse gelecht, ouerst her Cort Hemelynck sprack se wedder
  5. loes
  6. Anno 1532 des negestenn Sonnauendes nha Jacobi Apostoli
  7. sende de Ertzebysschop to Bremen, einen togeslaten breff
  8. jn Bremen an den bliuende Radt, sampt an de vorordenten
  9. der kerspeldenn, vnde des Bysschops meninge vnde grunth
  10. mach me lesen vth sinen breue, alse volget,
  11. Vann gots gnadenn Chrystoffer Ertze Bysschop tho Bremenn
  12. Administrator des Stychtes Veerden, Hertoch tho Brunswick ##
  13. Dem Ersamen vnsenn leuen getruwen Radtmannenn
  14. vnde vorordentenn der veer kerspeldenn vnde gantzen gemein=
  15. heit, binnen vnser Stadt Bremenn : ~
  16. Ersamen leuenn getruwen, Wy mogen juw gudiger meninge
  17. nicht bergen, wo dat wy vnlanges vp denstlyck ansokenth, vnses
  18. werdygenn, Dem Capittels, vnde des Rades, vnser kerken
  19. vnde Stadt Bremenn, to gudtlyck vorhoer, vnde handelinge,
  20. solcker gebrecke, wo sick twusken onhe vnde yuw, eerholdenn
  21. einen dach vortekenth hebben, alse morgen des ffreydages jegen
  22. den fromytdach jm Dorpe Archym to holdende, Vnde wo wol
  23. wy to behoff dessuluen dages vns alhir her gesoget, Ock vns
  24. vmme des gemenen besthen willenn, andere vnse egene sake
  25. daranne vns sus marcklyck gelegen, so lange to rugge gestelth
  26. So sint vns doch erstlyck huden dato, by mytdage lanck, van
  27. gedachtenn, vnsem Capyttel vnde Rade jtlyke schriffte to gekamen
  28. darynne desse dach affgeschreuen, Sunderlyken der orsake,
  29. Dewille gy yuwe gebreke, vp vnse, vnde des hochgebaren Forsten
  30. vnses leuen vedderenn, Hertoch Ernstes van Lunenborch ##
  31. Rede, sampt anderen vorordenten mede gestellet, Dath nu
  32. dorch nene beschyckinge der suluen Lunenborgeschenn Rede

Des suluen dages worden twe van den bliuende radespersonen als Hans Lundeman, vnde de yunge Hermen Groninck in de Stadt gehalt van den vprorschen vth eren houwlande vnde worden in orhe huse gelecht, ouerst her Cort Hemelynck sprack se wedder loes

Anno 1532 des negestenn Sonnauendes nha Jacobi Apostoli sende de Ertzebysschop to Bremen, einen togeslaten breff jn Bremen an den bliuende Radt, sampt an de vorordenten der kerspeldenn, vnde des Bysschops meninge vnde grunth mach me lesen vth sinen breue, alse volget, Vann gots gnadenn Chrystoffer Ertze Bysschop tho Bremenn Administrator des Stychtes Veerden, Hertoch tho Brunswick ## Dem Ersamen vnsenn leuen getruwen Radtmannenn vnde vorordentenn der veer kerspeldenn vnde gantzen gemeinheit, binnen vnser Stadt Bremenn : ~ Ersamen leuenn getruwen, Wy mogen juw gudiger meninge nicht bergen, wo dat wy vnlanges vp denstlyck ansokenth, vnses werdygenn, Dem Capittels, vnde des Rades, vnser kerken vnde Stadt Bremenn, to gudtlyck vorhoer, vnde handelinge, solcker gebrecke, wo sick twusken onhe vnde yuw, eerholdenn einen dach vortekenth hebben, alse morgen des ffreydages jegen den fromytdach jm Dorpe Archym to holdende, Vnde wo wol wy to behoff dessuluen dages vns alhir her gesoget, Ock vns vmme des gemenen besthen willenn, andere vnse egene sake daranne vns sus marcklyck gelegen, so lange to rugge gestelth So sint vns doch erstlyck huden dato, by mytdage lanck, van gedachtenn, vnsem Capyttel vnde Rade jtlyke schriffte to gekamen darynne desse dach affgeschreuen, Sunderlyken der orsake, Dewille gy yuwe gebreke, vp vnse, vnde des hochgebaren Forsten vnses leuen vedderenn, Hertoch Ernstes van Lunenborch ## Rede, sampt anderen vorordenten mede gestellet, Dath nu dorch nene beschyckinge der suluen Lunenborgeschenn Rede

Fol. 202v

Faksimile, Fol. 202v
  1. de dach desses mals ane frucht ergangenn Jodoch sulckes
  2. dages in benompter tydt, wyder anstellinge gebedenn,
  3. Alse wy den vor vnse personen, juwe vnde gemeiner
  4. Stadt tho eeren, mith vnde woluart nicht vngeneget
  5. vns mit vpgedachter vorhoer vnde vnderhandelinge,
  6. in maten solcks tho vns gestelleth gudigen to bemogen
  7. So wolde wy dennoch van yuw gerne vorstendiget vnde
  8. erynnert, wes gy eindrechtichlykenn in dessen vp de
  9. erbedinge, vp vns alse yuwen Landesfforsten, vnse lant=
  10. schup vnde stede Stade vnde Buxstehude to erfolginge
  11. vnde enthlyck, to vorbliuen bedacht sin, dar dor hynforder
  12. vnfruchtbare dage settinge vorhoeth werde, wy vns ock
  13. darnach der sake thom bestenn, holden mogen, vnde
  14. so hir ynne anders nicht, dan wo gemelth, den gemenen
  15. besten, vnde juw, vnde alle vnse vnderdaen, wolstanth
  16. sokenn werde gy vns des falles, juwe meninge by jegen
  17. wardigenn vnuortochlyck, schryfftlick anteken, juw in
  18. deme vnde anderen, gudygen willen, to bewysenn, sin
  19. wy wol geneget Datum in vnser Stadt Verdenn,
  20. Am dage Jacoby Apostoli Anno 1532
  21. Dessenn breff hefft de blyuende Radt, ane radtslach
  22. vnde ruggesprake des vthgewekenn rades, noch munthlyck
  23. noch schryfftlick voranthworden willen, Des sint des
  24. Bysschops rede alse her Rathke Holstenn, vnde Grothe Corth
  25. vp volgende mydtwekenn na Jacobi to Bremen gekamen,
  26. mith den bliuende rade vnde den vorordenten vnder=
  27. redinge gehat, vnde hedden gerne de gantzen meynte
  28. to samende gehat vp dem Domeshaue, mit der meynte
  29. to redende, Ouerst dat sulffte vorbleff dat Swancken
  30. ledt was,
  31. Des volgende Donnerdages, als vp den achten dach
  32. Jacobi sint de beyden Rede jm dome gewesen alse her
  33. Rathke vnde Grote Corth, hebbenn to sick dar suluest
  34. vorderenn laten jthlyke houetlude vth den ver vnde
  35. hundert, vnde jm vmmegange der Doemkerkenn
  36. hemelyke vnderredinge gehat vnder malckanderenn
  37. Alse se nu sunder Johan Douen nicht besluten wolden

de dach desses mals ane frucht ergangenn Jodoch sulckes dages in benompter tydt, wyder anstellinge gebedenn, Alse wy den vor vnse personen, juwe vnde gemeiner Stadt tho eeren, mith vnde woluart nicht vngeneget vns mit vpgedachter vorhoer vnde vnderhandelinge, in maten solcks tho vns gestelleth gudigen to bemogen So wolde wy dennoch van yuw gerne vorstendiget vnde erynnert, wes gy eindrechtichlykenn in dessen vp de erbedinge, vp vns alse yuwen Landesfforsten, vnse lantschup vnde stede Stade vnde Buxstehude to erfolginge vnde enthlyck, to vorbliuen bedacht sin, dar dor hynforder vnfruchtbare dage settinge vorhoeth werde, wy vns ock darnach der sake thom bestenn, holden mogen, vnde so hir ynne anders nicht, dan wo gemelth, den gemenen besten, vnde juw, vnde alle vnse vnderdaen, wolstanth sokenn werde gy vns des falles, juwe meninge by jegen wardigenn vnuortochlyck, schryfftlick anteken, juw in deme vnde anderen, gudygen willen, to bewysenn, sin wy wol geneget Datum in vnser Stadt Verdenn, Am dage Jacoby Apostoli Anno 1532 Dessenn breff hefft de blyuende Radt, ane radtslach vnde ruggesprake des vthgewekenn rades, noch munthlyck noch schryfftlick voranthworden willen, Des sint des Bysschops rede alse her Rathke Holstenn, vnde Grothe Corth vp volgende mydtwekenn na Jacobi to Bremen gekamen, mith den bliuende rade vnde den vorordenten vnderredinge gehat, vnde hedden gerne de gantzen meynte to samende gehat vp dem Domeshaue, mit der meynte to redende, Ouerst dat sulffte vorbleff dat Swancken ledt was, Des volgende Donnerdages, als vp den achten dach Jacobi sint de beyden Rede jm dome gewesen alse her Rathke vnde Grote Corth, hebbenn to sick dar suluest vorderenn laten jthlyke houetlude vth den ver vnde hundert, vnde jm vmmegange der Doemkerkenn hemelyke vnderredinge gehat vnder malckanderenn Alse se nu sunder Johan Douen nicht besluten wolden

Fol. 203r

Faksimile, Fol. 203r
  1. des sint twe, alse Wulberen Rulues vnde ein ander Schipper
  2. Rathke van Osten genanth vth den vmmegange, in Sunthe
  3. Martens karkenn recht vnder dem sermone, also dat se jderman
  4. ansach de in der kerken weren vnde warth ludtbar, angekamen
  5. .(.als jdt by seuen vren was.). gingen to Johan Douen in sinen
  6. stoel escheden en vp, helden apentlyke sprake vnder dem sermone
  7. Johann Schroder bleff buthen der kerkenn, nam erer war, den
  8. mosthe dar ock vellichte angelegenn sin mer alse an gades worth
  9. to horende, Alse nu Johann Doue mede jm rade stunth
  10. So hebben sick jtlyke hundert dapper borgere in korter tydt by
  11. den markede vorsammelt, vnderredinge to samende gehat, wente
  12. de gemeine sproke ginck, wo achte borgere .(.de in den vmmegange
  13. des Domes mit des Bysschops reden, in hemelyken rade stunden.).
  14. deme Bysschop de Stadt vorradenn wolden, dar woldenn de
  15. borgere de warheit van wethen wo jdt dar vmme were, vnde
  16. ein groth ru###er erhoff sick do vnder den borgerenn, jtlyke
  17. wolden tho en in de karken gan dat gelach vorstoren, jtlyke
  18. repen ydt scholde godt nummer willenn, dat des Bysschops
  19. hunde scholdenn in vnsen poth kykenn, vnde dat speck daruth
  20. halen, dat ander del repen, se willen klencken reyse begaen van
  21. dage, Ouerst ein gudt fram vorstendich borger, Hinrick
  22. Huge genanth, de makede sick hen in den vmmeganck, eesschede
  23. to sick her Rathke Holstenn vnde Grothen Corde, radde en
  24. se scholdenn sick flux vann dar maken, hir wolde anders nicht
  25. gudes van werden, wente de gantze Stadt was auerende,
  26. vnde Hinrick Huge, radde den redenn, hedden se wes bouels
  27. van mines gnedigen Radt entdeckenn, vnde hebben mit
  28. den mothwilligen nen schaffen, jdt makede bose denckenn
  29. Do nhu Johann Doue wedder vth ginck van ein fragede
  30. em ein borger, als Euerth Kule, wath doch der Redenn
  31. werff were ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Do anthworde Johan Doue, Wolde wy
  32. bysschopsch werden, dar kone me nhu wol to kamen, her
  33. Rateke vann Holsten hadde ydt gerne geseen, dat sick de borger
  34. vnder den Bysschop gegeuen heddenn, makede den borgeren
  35. wyss mit logenhafftigen worden, wo dath Doem Capyttell
  36. vnde de vthgewekenn Borgermestere, sampt den ledematen
  37. des Rades, fredich weren, wath min her van Bremenn
  38. dar gudes jn handelen kunde, der Stadt to gude, dath

des sint twe, alse Wulberen Rulues vnde ein ander Schipper Rathke van Osten genanth vth den vmmegange, in Sunthe Martens karkenn recht vnder dem sermone, also dat se jderman ansach de in der kerken weren vnde warth ludtbar, angekamen .(.als jdt by seuen vren was.). gingen to Johan Douen in sinen stoel escheden en vp, helden apentlyke sprake vnder dem sermone Johann Schroder bleff buthen der kerkenn, nam erer war, den mosthe dar ock vellichte angelegenn sin mer alse an gades worth to horende, Alse nu Johann Doue mede jm rade stunth So hebben sick jtlyke hundert dapper borgere in korter tydt by den markede vorsammelt, vnderredinge to samende gehat, wente de gemeine sproke ginck, wo achte borgere .(.de in den vmmegange des Domes mit des Bysschops reden, in hemelyken rade stunden.). deme Bysschop de Stadt vorradenn wolden, dar woldenn de borgere de warheit van wethen wo jdt dar vmme were, vnde ein groth ru###er erhoff sick do vnder den borgerenn, jtlyke wolden tho en in de karken gan dat gelach vorstoren, jtlyke repen ydt scholde godt nummer willenn, dat des Bysschops hunde scholdenn in vnsen poth kykenn, vnde dat speck daruth halen, dat ander del repen, se willen klencken reyse begaen van dage, Ouerst ein gudt fram vorstendich borger, Hinrick Huge genanth, de makede sick hen in den vmmeganck, eesschede to sick her Rathke Holstenn vnde Grothen Corde, radde en se scholdenn sick flux vann dar maken, hir wolde anders nicht gudes van werden, wente de gantze Stadt was auerende, vnde Hinrick Huge, radde den redenn, hedden se wes bouels van mines gnedigen Radt entdeckenn, vnde hebben mit den mothwilligen nen schaffen, jdt makede bose denckenn Do nhu Johann Doue wedder vth ginck van ein fragede em ein borger, als Euerth Kule, wath doch der Redenn werff were ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Do anthworde Johan Doue, Wolde wy bysschopsch werden, dar kone me nhu wol to kamen, her Rateke vann Holsten hadde ydt gerne geseen, dat sick de borger vnder den Bysschop gegeuen heddenn, makede den borgeren wyss mit logenhafftigen worden, wo dath Doem Capyttell vnde de vthgewekenn Borgermestere, sampt den ledematen des Rades, fredich weren, wath min her van Bremenn dar gudes jn handelen kunde, der Stadt to gude, dath

  1. Echtes Fragezeichen.↩

Fol. 203v

Faksimile, Fol. 203v
  1. beyde Capittell vnde Radt vnde de borgere vorlykenth wordenn
  2. des werenn se gans wol fredich, Ouerst solcks beuanth sick
  3. korth hir na anders, dat ock de Doemdekenn her Dyrick
  4. Ffrese vp einen landt dage sick beklaget vnde hoch angetagenn
  5. wedder de gedachtenn Rede, des Bysschops, dat noch Doemcapyttell
  6. noch de vtgeweken Radt, solckes nuwerle bowilliget, mith
  7. solcken vprorschen tho handelen, de dar stunden na ewigen
  8. vorderue der guden Stadt, nha lyff eer vnde gude,
  9. Anno 1532 jn der wekenn, twuschen deme dage Laurentij
  10. vnde Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluart, vorgadderden sick
  11. vaken in Sunte Martens kerken bynnen Bremen, jtlyke
  12. vth den ver vnde hundert .(. der nu wor by vofftich was.).
  13. de senden in den werder, leten panden vnde schuttten, der
  14. fromden vorlude perde, welke, Hermen Bartels, des rades
  15. dener, vorlouet, vmme drachtlyck beergelth, dar yn to driuen
  16. den fromden voerman, Dat sulue wolden de vp
  17. rorschenn nicht lenger lydenn, sunder de werder auer der
  18. Wesser brugge scholde frey sin, ock vor orhe egenn borgere
  19. scholde de werder apenstaenn, vnde se dwungen Hermen
  20. Bartels, dat he de geschutteden perde, der fromden voer=
  21. lude, mosthe wedder losenn, van den hundert, vnde vth
  22. seggenn, dat he veer bremer marck geuen wolde, ouerst
  23. dar warth nichts vann vthegeuen, dat makede dat balde
  24. hir nha der hundert regimente geschoret vnde gebrakenn
  25. dar Hermen Bartels wol mede fredich was,
  26. Jtem des negesten Dynxstedages nha Laurentij, sint
  27. noch ein mhal, by einander gewesenn, to Sunte Martenn
  28. de hunderth .(.so vele alse erer do noch by einander was.).
  29. vnde slothen do vnder sick, dat alle de menne, dede to den
  30. veer vnde hunderden horden, vnde affgeweken, vnde nicht
  31. lenger volgenn, de wolden se panden vp eine bremer marck
  32. Vnde nha solck einen besluthe, hebben se sick in veer hope ge=
  33. deleth, vnde lepen nha der affgeweken husere, vp dat se
  34. panden woldenn, vnde mit solcker sulffwalt, de framen
  35. affgeschedenn borger, wedderumme to sick bringen, dem
  36. Rade weedder affuellich to makende, Jn Sunten
  37. Martens kespelde panden se Corde Hylmers, tho Vnser

beyde Capittell vnde Radt vnde de borgere vorlykenth wordenn des werenn se gans wol fredich, Ouerst solcks beuanth sick korth hir na anders, dat ock de Doemdekenn her Dyrick Ffrese vp einen landt dage sick beklaget vnde hoch angetagenn wedder de gedachtenn Rede, des Bysschops, dat noch Doemcapyttell noch de vtgeweken Radt, solckes nuwerle bowilliget, mith solcken vprorschen tho handelen, de dar stunden na ewigen vorderue der guden Stadt, nha lyff eer vnde gude, Anno 1532 jn der wekenn, twuschen deme dage Laurentij vnde Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluart, vorgadderden sick vaken in Sunte Martens kerken bynnen Bremen, jtlyke vth den ver vnde hundert .(. der nu wor by vofftich was.). de senden in den werder, leten panden vnde schuttten, der fromden vorlude perde, welke, Hermen Bartels, des rades dener, vorlouet, vmme drachtlyck beergelth, dar yn to driuen den fromden voerman, Dat sulue wolden de vp rorschenn nicht lenger lydenn, sunder de werder auer der Wesser brugge scholde frey sin, ock vor orhe egenn borgere scholde de werder apenstaenn, vnde se dwungen Hermen Bartels, dat he de geschutteden perde, der fromden voerlude, mosthe wedder losenn, van den hundert, vnde vth seggenn, dat he veer bremer marck geuen wolde, ouerst dar warth nichts vann vthegeuen, dat makede dat balde hir nha der hundert regimente geschoret vnde gebrakenn dar Hermen Bartels wol mede fredich was, Jtem des negesten Dynxstedages nha Laurentij, sint noch ein mhal, by einander gewesenn, to Sunte Martenn de hunderth .(.so vele alse erer do noch by einander was.). vnde slothen do vnder sick, dat alle de menne, dede to den veer vnde hunderden horden, vnde affgeweken, vnde nicht lenger volgenn, de wolden se panden vp eine bremer marck Vnde nha solck einen besluthe, hebben se sick in veer hope gedeleth, vnde lepen nha der affgeweken husere, vp dat se panden woldenn, vnde mit solcker sulffwalt, de framen affgeschedenn borger, wedderumme to sick bringen, dem Rade weedder affuellich to makende, Jn Sunten Martens kespelde panden se Corde Hylmers, tho Vnser

Fol. 204r

Faksimile, Fol. 204r
  1. Leuen Ffrouwen Hans Veddenn tho Sunte Steffen Hinrick Ruen=
  2. dael, Cordt Hylmers spottede mit en, vnde sede, gy dullen vnsinnigen
  3. armen minschenn, wille gy my nu mit gewalt dwingen juw tho
  4. volgen, dat scholde godt nummer willen, vnde neme gy my ock
  5. darauer all myn gudt, jck laue yuw gy scholt balde anders synnes
  6. werdenn, De anderen lepen nha Hans Vedden hus, by dem Osteren
  7. doer, de drudden vnde verden nha Johan Schomakers vnde Hinrick
  8. Ruendaels hus, desse vramen borgers wordenn hertlyken getrostet
  9. van den predicanten tho der gedult, wenthe godt worde ane allen
  10. twiuell des moethwilligen regimentes ein ende maken, vnde de
  11. framen borger, nhu twe edder dremal nha einander gepandeth
  12. geuen sick gans to vredenn, beualen sick gade,
  13. Anno 1532 vp den auent Bartholomei Apostoli js ein samptkumpft
  14. gewesen to der borch, dar se jm rade, den auenth auer ock dar tho den
  15. volgenden dach Bartholomei, vast to gebracht, vnde men hadde nu
  16. wol gehapet jdt scholde nu genslykenn to einem guden ende ge=
  17. degen sin, dewile de moethwilligen sick vorluden lethen, se wolden
  18. sick seggen vnde raden latenn, Erweldenn veer olde Erbare
  19. menne, alse den Erbaren Werner van der Hude, vnde den erbaren
  20. Alueken Kluuer vnde Johan Schonebeken stychtes junckeren to
  21. Bremen, dartho den Erbarenn Clawes van Werpe ein Hoyesch
  22. olt dapper juncker desse veer junnckeren, scholdenn myddelen
  23. twuschen den heren borgermesteren vnde den ledemathen des
  24. vthgeweken rades vnde den veer vnde hunderth, vnde worden
  25. xiiij personen tho Bremen gekaren, vth den bliuende rade, dar
  26. tho vth den hunderden vnde anderen borgeren, Ouerst de dach
  27. ginck ock vnfruchtbar aff, gelick wo to vorenn alle de anderen
  28. dage, de vth den ver vnde hunderden, konden to nener demoeth
  29. kamen, dat se sick in der tydt geschicket hedden, sick mit willen
  30. affgeuen van erem vpgeworpen regimente, vnde den Erbarenn
  31. Radt mit bowillinge thom godtlyken regimente gestadeth
  32. Vp dessem dage mochten Johan Doue, Johan Schroder, Johan
  33. Houweken wol wat gudes, vor sick, vnde vor de anderen vth den
  34. vprorschenn geworuen hebben, So se de Duuel nicht genslich
  35. vorstocket vnde vorblindet hedde, De wyle nu Johann
  36. Doue sick in der gude nicht schickenn wolde, sloch vt alle gotlike
  37. myddell, frede gnade leffte vnde vorgeuinge, Des
  38. hebben sick de Erbarenn vorsichtigen heren de Borgermestere

Leuen Ffrouwen Hans Veddenn tho Sunte Steffen Hinrick Ruendael, Cordt Hylmers spottede mit en, vnde sede, gy dullen vnsinnigen armen minschenn, wille gy my nu mit gewalt dwingen juw tho volgen, dat scholde godt nummer willen, vnde neme gy my ock darauer all myn gudt, jck laue yuw gy scholt balde anders synnes werdenn, De anderen lepen nha Hans Vedden hus, by dem Osteren doer, de drudden vnde verden nha Johan Schomakers vnde Hinrick Ruendaels hus, desse vramen borgers wordenn hertlyken getrostet van den predicanten tho der gedult, wenthe godt worde ane allen twiuell des moethwilligen regimentes ein ende maken, vnde de framen borger, nhu twe edder dremal nha einander gepandeth geuen sick gans to vredenn, beualen sick gade, Anno 1532 vp den auent Bartholomei Apostoli js ein samptkumpft gewesen to der borch, dar se jm rade, den auenth auer ock dar tho den volgenden dach Bartholomei, vast to gebracht, vnde men hadde nu wol gehapet jdt scholde nu genslykenn to einem guden ende gedegen sin, dewile de moethwilligen sick vorluden lethen, se wolden sick seggen vnde raden latenn, Erweldenn veer olde Erbare menne, alse den Erbaren Werner van der Hude, vnde den erbaren Alueken Kluuer vnde Johan Schonebeken stychtes junckeren to Bremen, dartho den Erbarenn Clawes van Werpe ein Hoyesch olt dapper juncker desse veer junnckeren, scholdenn myddelen twuschen den heren borgermesteren vnde den ledemathen des vthgeweken rades vnde den veer vnde hunderth, vnde worden xiiij personen tho Bremen gekaren, vth den bliuende rade, dar tho vth den hunderden vnde anderen borgeren, Ouerst de dach ginck ock vnfruchtbar aff, gelick wo to vorenn alle de anderen dage, de vth den ver vnde hunderden, konden to nener demoeth kamen, dat se sick in der tydt geschicket hedden, sick mit willen affgeuen van erem vpgeworpen regimente, vnde den Erbarenn Radt mit bowillinge thom godtlyken regimente gestadeth Vp dessem dage mochten Johan Doue, Johan Schroder, Johan Houweken wol wat gudes, vor sick, vnde vor de anderen vth den vprorschenn geworuen hebben, So se de Duuel nicht genslich vorstocket vnde vorblindet hedde, De wyle nu Johann Doue sick in der gude nicht schickenn wolde, sloch vt alle gotlike myddell, frede gnade leffte vnde vorgeuinge, Des hebben sick de Erbarenn vorsichtigen heren de Borgermestere

Fol. 204v

Faksimile, Fol. 204v
  1. sampt den radespersonen, einen anderen rathslach vorgenamen
  2. mit eeren vthryder, Heyne Wolthkenn, vnde Andres van
  3. Lubbeke, mit sampt Hinrick Hugen Johann Kanther vnde der
  4. gelykenn de althosamen gans wol getrosteth, vnde des gemotes
  5. dat se in den namen gades, sick wolden wedder de vprorschen
  6. rustenn, mit ernste se einmal angrypen, vnde einen fal
  7. mit en wagenn, jdt were ock hoge tydt, vnde godt gaff den
  8. houetluden einen freymodigen geyst, vnde de vprorschen
  9. wordenn dachlykes moetlos, ock so vel em dachlikes aff
  10. de gemene hupe der borgeren.
  11. Ock wart do van den heren den Borgermesterenn ein ordeninge
  12. gemaket, vp dat de bestenn lude, vth den ver guden scholden
  13. mit erer bestenn rustinge scholden rede sin, wanner me
  14. se worde ansprekenn vnde her Berende Scharhar volgenn
  15. ock van der tydt quemen in Bremen de geschyckesten thor
  16. were vth Lee vor vnde na vnde vth dem ampte tho Bederxa
  17. Anno 1532 des mandages nha Bartholomei apostoli, do vor
  18. sammelden sick in Sunte Martens kerken bynnen Bremen
  19. de suluen moethwilligen, vth den ver vnde hunderden, so
  20. vele erer noch to hope heldenn, wente de meysten del was
  21. nhu affgeuallen vnde deme Rade by, Ock weren jtlyke vth
  22. den hunderden in der pestelentie gestoruen to eren groten
  23. geluck, nomlyken Hinrick Swancke, Johann Boleken
  24. vnde alle ampthe der stadt werenn ock vorbadet vp de suluen
  25. tydt in Sunte Martens karkenn, vnde Johan Doue ginck
  26. staen vp denn voeth van der dope vnde sach de karkenn
  27. entlanck nha dem choer, vnde Johann Doue vorde eine lange
  28. rede tho dem volcke vnde sprack, Leuen borger vnde gudenn
  29. vrunde, all min vormanent vnde lyddent to yuw is, dat
  30. gy mine rede vormaninge to herten nemen, vnde mit
  31. denn besthen mede jnredich, vp dat me mochte raden to
  32. frede, eindracht, dat wolde groth vannoden sin, vnde
  33. jderman so sinen koppe nicht volgede, gelick nu ein tydt
  34. her, gescheen were, vnde de groten wichtigen sake der Stadt
  35. angande, so lychtlykenn nicht in den wynt slogenn,
  36. Se wustenn yo wol wo de hundert vnde veer gekaren
  37. weren, nicht dat se allene scholden der Stadt vorstaen
  38. radenn regeren, Sunder mit den Erbarenn rade,

sampt den radespersonen, einen anderen rathslach vorgenamen mit eeren vthryder, Heyne Wolthkenn, vnde Andres van Lubbeke, mit sampt Hinrick Hugen Johann Kanther vnde der gelykenn de althosamen gans wol getrosteth, vnde des gemotes dat se in den namen gades, sick wolden wedder de vprorschen rustenn, mit ernste se einmal angrypen, vnde einen fal mit en wagenn, jdt were ock hoge tydt, vnde godt gaff den houetluden einen freymodigen geyst, vnde de vprorschen wordenn dachlykes moetlos, ock so vel em dachlikes aff de gemene hupe der borgeren. Ock wart do van den heren den Borgermesterenn ein ordeninge gemaket, vp dat de bestenn lude, vth den ver guden scholden mit erer bestenn rustinge scholden rede sin, wanner me se worde ansprekenn vnde her Berende Scharhar volgenn ock van der tydt quemen in Bremen de geschyckesten thor were vth Lee vor vnde na vnde vth dem ampte tho Bederxa Anno 1532 des mandages nha Bartholomei apostoli, do vor sammelden sick in Sunte Martens kerken bynnen Bremen de suluen moethwilligen, vth den ver vnde hunderden, so vele erer noch to hope heldenn, wente de meysten del was nhu affgeuallen vnde deme Rade by, Ock weren jtlyke vth den hunderden in der pestelentie gestoruen to eren groten geluck, nomlyken Hinrick Swancke, Johann Boleken vnde alle ampthe der stadt werenn ock vorbadet vp de suluen tydt in Sunte Martens karkenn, vnde Johan Doue ginck staen vp denn voeth van der dope vnde sach de karkenn entlanck nha dem choer, vnde Johann Doue vorde eine lange rede tho dem volcke vnde sprack, Leuen borger vnde gudenn vrunde, all min vormanent vnde lyddent to yuw is, dat gy mine rede vormaninge to herten nemen, vnde mit denn besthen mede jnredich, vp dat me mochte raden to frede, eindracht, dat wolde groth vannoden sin, vnde jderman so sinen koppe nicht volgede, gelick nu ein tydt her, gescheen were, vnde de groten wichtigen sake der Stadt angande, so lychtlykenn nicht in den wynt slogenn, Se wustenn yo wol wo de hundert vnde veer gekaren weren, nicht dat se allene scholden der Stadt vorstaen radenn regeren, Sunder mit den Erbarenn rade,

Fol. 205r

Faksimile, Fol. 205r
  1. nu wusthen se, wo de Radt van en vth der Stadt geweken were, ock
  2. dat Doemcapyttel, dat vnlanges vth den kamerrychte van Spyr
  3. ein keyserlyck mandaeth erlangeth, wedder de Stadt Bremenn
  4. dat me de heren des Doemcapyttels, scholde bynnen xiiij dagenn
  5. rouwlykenn, in orhe haue, Doemkerkenn, vnde sus in alle ere olde
  6. gerechticheit, possession gaen latenn, by hogen pene, Jtem se hedden
  7. ock den radt, predicanten, de borger wedder sick, ock so vellen de
  8. gekarenn vnde vorordenten menne der veer vnde hundert dachlykes
  9. aff, de hupe worde gans geringe. Wyder so werenn se
  10. ock de lude nicht .(.dewyle se nenen beteren byual hadden.). dede
  11. de Stadt in wolstande holdenn konden, jdt wolde en balde to hart
  12. vallenn, de Stadt mochte in des keysers acht kamen, de neringe
  13. wolde dal liggenn, de wanderde man mochte angegrepen, vnde
  14. geuangen werdenn, dyt scholdeme to herten nemen, vnde jdt
  15. were wol gans van nodenn dat de hele meynte der Stadt
  16. darauer vp den Domeshoff to hope queme, wo ouerst Johann
  17. Doue dat mende, is gade bekanth de ein kenner der herten is
  18. Jtem des volgende kmydtwekens nha Bartholomei, edder vp den
  19. auent Johannis enthouinge, Do worden alle der Stadt Bremen
  20. porten thogeslatenn, des morgens van seuen vren an, vnde
  21. stunden tho, den gantzen dach hen an den auenth na vyff
  22. slegen, vnde alle veer kespelde quemen to samende, ein jder
  23. in sine parkarken, vnde dyth alle geschach vth ordeninge vnde
  24. bouel des bliuende Rades, dorch ere, vorbadenth, naber by naber
  25. dar tho vorbadet, Sunthe Martens kaspelt was by einander
  26. tho seuen vren des vormyddages, vnde des Erbarenn Rades
  27. Secretarius, Mester Marten quam in Sunte Marten
  28. karkenn, mit den xiiij personen de nu kortes tor borch mit
  29. den heren den Borgermesteren gehandelt, vnde entlyken dem
  30. rade eine tosage gedan, se wolden mit den kespelden sprekenn
  31. vnde den heren Borgermesteren ein anthwort wedder jnbringen
  32. desse xiiij personen weren jtlyke vth deme bliuende rade
  33. jtlyke vth den hunderden, als Johan Doue Johan Schroder
  34. Detheleff Meyer, Johan Houwekenn, jtlyke vth der meynte
  35. desse scholden anhoren wat de kaspelden sluten worden, dat
  36. sulffte scholde Mester Martenn anteken, vor den kespeldenn
  37. mit gemener bowillinge, vnde an den Radt wedder bringen
  38. schryfftlick :~

nu wusthen se, wo de Radt van en vth der Stadt geweken were, ock dat Doemcapyttel, dat vnlanges vth den kamerrychte van Spyr ein keyserlyck mandaeth erlangeth, wedder de Stadt Bremenn dat me de heren des Doemcapyttels, scholde bynnen xiiij dagenn rouwlykenn, in orhe haue, Doemkerkenn, vnde sus in alle ere olde gerechticheit, possession gaen latenn, by hogen pene, Jtem se hedden ock den radt, predicanten, de borger wedder sick, ock so vellen de gekarenn vnde vorordenten menne der veer vnde hundert dachlykes aff, de hupe worde gans geringe. Wyder so werenn se ock de lude nicht .(.dewyle se nenen beteren byual hadden.). dede de Stadt in wolstande holdenn konden, jdt wolde en balde to hart vallenn, de Stadt mochte in des keysers acht kamen, de neringe wolde dal liggenn, de wanderde man mochte angegrepen, vnde geuangen werdenn, dyt scholdeme to herten nemen, vnde jdt were wol gans van nodenn dat de hele meynte der Stadt darauer vp den Domeshoff to hope queme, wo ouerst Johann Doue dat mende, is gade bekanth de ein kenner der herten is Jtem des volgende kmydtwekens nha Bartholomei, edder vp den auent Johannis enthouinge, Do worden alle der Stadt Bremen porten thogeslatenn, des morgens van seuen vren an, vnde stunden tho, den gantzen dach hen an den auenth na vyff slegen, vnde alle veer kespelde quemen to samende, ein jder in sine parkarken, vnde dyth alle geschach vth ordeninge vnde bouel des bliuende Rades, dorch ere, vorbadenth, naber by naber dar tho vorbadet, Sunthe Martens kaspelt was by einander tho seuen vren des vormyddages, vnde des Erbarenn Rades Secretarius, Mester Marten quam in Sunte Marten karkenn, mit den xiiij personen de nu kortes tor borch mit den heren den Borgermesteren gehandelt, vnde entlyken dem rade eine tosage gedan, se wolden mit den kespelden sprekenn vnde den heren Borgermesteren ein anthwort wedder jnbringen desse xiiij personen weren jtlyke vth deme bliuende rade jtlyke vth den hunderden, als Johan Doue Johan Schroder Detheleff Meyer, Johan Houwekenn, jtlyke vth der meynte desse scholden anhoren wat de kaspelden sluten worden, dat sulffte scholde Mester Martenn anteken, vor den kespeldenn mit gemener bowillinge, vnde an den Radt wedder bringen schryfftlick :~

Fol. 205v

Faksimile, Fol. 205v
  1. Vann Sunte Martens verendel :~
  2. Do nu to seuen vren Sunte Martens kaspelt byeinander
  3. was, So hoff Johan Hylmers vp vnde sprack, Leuen kespellude
  4. vnde guden frunde, ick bydde yuw, dat gy stille sin vnde
  5. wol anhoren, wat vnses Erbaren Rades Secretarius
  6. Mester Marten hir jegenwardich van wegen vnses Erbaren
  7. rades, wert vorgeuen, vnde dar eindrechticjlyken vp
  8. sluten, vnde dat wy samptlyck sluten, dat ein Erbar
  9. Radt wedder mit den ersten jnt regimente kame, vnde
  10. dat regimente der hunderden gentzslichen affgedaen, vnde
  11. wo solcks nicht en geschege, so were to fruchten dat de
  12. gude Stadt in ewich vordarff kamen worde vnde egendom
  13. gelick dorch vneinicheit in korten vorschreuen Jaren, vele
  14. schoner fryer lande vnde stede, gelick de Stadt Molhusen
  15. vnde Vtrecht, Darumme wolde jdt nodich sin
  16. solckem vortokamende mit rypen rade, godtlyker hulpe
  17. vnde gnade, vnde dat me eindrechtichlyken slote, vp
  18. dat recesss to Beuerstede gegeuen, Dar nha sloch
  19. Mester Marten an, vnde las dat Recesss, mit einer
  20. korten vormaninge an dat kespelt, Do he nhu
  21. geendiget hadde, erhoff sick ein vnstumich ropent vnder
  22. den vnuorstendigen wo de hundert bliuen scholden,
  23. Vnde wo wol vp dat mal hefftichlyken de Duuel bles in
  24. Sunten Martens karken schyr ein gude stunde lanck
  25. dorch einen armen hupen de in kelleren vnde boden
  26. halff vmme gades willen waneden, so stunt dennoch
  27. godt den vramen kaspelluden by,, dat se wedder de vp=
  28. rorschen dat velth behelden den weddersprekeren den munth
  29. gestoppet, jdtlyke vth tornigen mode vorlepen jdt, vp
  30. negen personen to, de gingen achter in de karkenn, dar
  31. weren Alberth Koler vnde Marten Top houetlude auer
  32. Summa dat kespelt Sunte Marten beslot eindrachtichliken
  33. dat de hundert vnde veer affscholdenn, vnde de Radt wedder
  34. jn dat vulle regimente dar ein Radt vthgedrungen,
  35. vnde dat se by tafel vnde bock bliuen wolden, dar se vp
  36. dem rade geswarenn hadden, So ouerst ein Erbar
  37. Radt kunde lyden, dat de vertich gekaren menne allene
  38. in der sake der borgerweyde vth to dragen, to fruntschop
  39. edder to rechte, dat woldenn se scheen laten dem Rade

Vann Sunte Martens verendel :~ Do nu to seuen vren Sunte Martens kaspelt byeinander was, So hoff Johan Hylmers vp vnde sprack, Leuen kespellude vnde guden frunde, ick bydde yuw, dat gy stille sin vnde wol anhoren, wat vnses Erbaren Rades Secretarius Mester Marten hir jegenwardich van wegen vnses Erbaren rades, wert vorgeuen, vnde dar eindrechticjlyken vp sluten, vnde dat wy samptlyck sluten, dat ein Erbar Radt wedder mit den ersten jnt regimente kame, vnde dat regimente der hunderden gentzslichen affgedaen, vnde wo solcks nicht en geschege, so were to fruchten dat de gude Stadt in ewich vordarff kamen worde vnde egendom gelick dorch vneinicheit in korten vorschreuen Jaren, vele schoner fryer lande vnde stede, gelick de Stadt Molhusen vnde Vtrecht, Darumme wolde jdt nodich sin solckem vortokamende mit rypen rade, godtlyker hulpe vnde gnade, vnde dat me eindrechtichlyken slote, vp dat recesss to Beuerstede gegeuen, Dar nha sloch Mester Marten an, vnde las dat Recesss, mit einer korten vormaninge an dat kespelt, Do he nhu geendiget hadde, erhoff sick ein vnstumich ropent vnder den vnuorstendigen wo de hundert bliuen scholden, Vnde wo wol vp dat mal hefftichlyken de Duuel bles in Sunten Martens karken schyr ein gude stunde lanck dorch einen armen hupen de in kelleren vnde boden halff vmme gades willen waneden, so stunt dennoch godt den vramen kaspelluden by,, dat se wedder de vprorschen dat velth behelden den weddersprekeren den munth gestoppet, jdtlyke vth tornigen mode vorlepen jdt, vp negen personen to, de gingen achter in de karkenn, dar weren Alberth Koler vnde Marten Top houetlude auer Summa dat kespelt Sunte Marten beslot eindrachtichliken dat de hundert vnde veer affscholdenn, vnde de Radt wedder jn dat vulle regimente dar ein Radt vthgedrungen, vnde dat se by tafel vnde bock bliuen wolden, dar se vp dem rade geswarenn hadden, So ouerst ein Erbar Radt kunde lyden, dat de vertich gekaren menne allene in der sake der borgerweyde vth to dragen, to fruntschop edder to rechte, dat woldenn se scheen laten dem Rade

Fol. 206r

Faksimile, Fol. 206r
  1. gentzlykenn jn de hende gegeuen, Dyth wart to negen vren also
  2. eindrachtichlyken to Sunte Marten beslaten, vnde vor deme
  3. beslate warth ein jderman gefraget so wol de arme alse de
  4. ryke, jfft solck ein besluth en ock alle sampt vnde besunderen be=
  5. hagede, boleuede, dar repen se alle ja tho, Vnde dat sulue tekende
  6. Mester Marten an, vnde gingen do flux de xiiij personen nha
  7. Vnser Leuen Ffrouwen karken,
  8. Vann Vnser Leuen Frouwenn verendeell :~
  9. Nha negen slegen is Mester Martenn tho Vnser Leuen Ffrouwenn
  10. mit den xiiij vorordenten angekamen, vnde vanth dar dat kespelth
  11. vorsammelt, in handelinge vnder sick gelick nha der wyse wo to
  12. Sunten Marten gescheen was, vnde Mester Marten las dat
  13. eindrechtichlyke besluth Sunten Martens verendel, vnde Vnser
  14. Leuen Ffrouwen verendel sloeth ock also, vnde warth ock ange=
  15. tekenth, do jdt nu by xj vren was, so ginck ein jder dar mede
  16. nha der maeltydt,
  17. Vann Suntenn Anscharies verendeell :~
  18. Do de klock by j vren was, nha myddage, sint de xiiij menne
  19. myt Mester Marten, nha Sunten Anscharies karken gegaen,
  20. dar ginck jdt an ein stormenth de Smede knakenhouwers
  21. vnde Swertfeger, heldenn vasth, segen gantz ouel hedden vele
  22. leuer mit hameren, knakenbylen, mit Swerden vnde mesten
  23. gehandelt, als mit den worden, se repen lepen vnde drouweden
  24. Enthlyken ouerst sturde Godt den vnstumigen Duuel, vnde
  25. besloeth ock dat kespelt mit den anderen beydenn, des sick
  26. nu erfrouweden alle godtfruchtigen, vnde des gade dankeden
  27. dyth geschach by dren slegenn nhamydtdage.
  28. Vann Suntenn Steffens verendeell :~
  29. Do jdt nu by iij vren was nhamytdage, Do quam Mester
  30. Martenn, mit den xiiij vorordenten mit sampt des rades
  31. deneren tho Sunten Steffen, in de kerkenn, vnde dat kaspeluolck
  32. was vp den karckhaue vorgaddert, de eine rep wedder den
  33. anderen jnt gelick, dar was nen gehoer, de vprorschen lachedenn
  34. lude, repen lude, stene, stene, menden jdt scholde dorch se

gentzlykenn jn de hende gegeuen, Dyth wart to negen vren also eindrachtichlyken to Sunte Marten beslaten, vnde vor deme beslate warth ein jderman gefraget so wol de arme alse de ryke, jfft solck ein besluth en ock alle sampt vnde besunderen behagede, boleuede, dar repen se alle ja tho, Vnde dat sulue tekende Mester Marten an, vnde gingen do flux de xiiij personen nha Vnser Leuen Ffrouwen karken, Vann Vnser Leuen Frouwenn verendeell :~ Nha negen slegen is Mester Martenn tho Vnser Leuen Ffrouwenn mit den xiiij vorordenten angekamen, vnde vanth dar dat kespelth vorsammelt, in handelinge vnder sick gelick nha der wyse wo to Sunten Marten gescheen was, vnde Mester Marten las dat eindrechtichlyke besluth Sunten Martens verendel, vnde Vnser Leuen Ffrouwen verendel sloeth ock also, vnde warth ock angetekenth, do jdt nu by xj vren was, so ginck ein jder dar mede nha der maeltydt, Vann Suntenn Anscharies verendeell :~ Do de klock by j vren was, nha myddage, sint de xiiij menne myt Mester Marten, nha Sunten Anscharies karken gegaen, dar ginck jdt an ein stormenth de Smede knakenhouwers vnde Swertfeger, heldenn vasth, segen gantz ouel hedden vele leuer mit hameren, knakenbylen, mit Swerden vnde mesten gehandelt, als mit den worden, se repen lepen vnde drouweden Enthlyken ouerst sturde Godt den vnstumigen Duuel, vnde besloeth ock dat kespelt mit den anderen beydenn, des sick nu erfrouweden alle godtfruchtigen, vnde des gade dankeden dyth geschach by dren slegenn nhamydtdage. Vann Suntenn Steffens verendeell :~ Do jdt nu by iij vren was nhamytdage, Do quam Mester Martenn, mit den xiiij vorordenten mit sampt des rades deneren tho Sunten Steffen, in de kerkenn, vnde dat kaspeluolck was vp den karckhaue vorgaddert, de eine rep wedder den anderen jnt gelick, dar was nen gehoer, de vprorschen lachedenn lude, repen lude, stene, stene, menden jdt scholde dorch se

Fol. 206v

Faksimile, Fol. 206v
  1. vmme gestoth werden, wat dorch de anderen dre kespelde
  2. geslaten was, ouerst dat kespelt delede sick de vramen
  3. gingen in de kerkenn, vnde van deme voth helder dope
  4. wart affgelesenn wat de dre kespelde geslatenn hadden
  5. de vprorschen ouerst gingen vp dem karckhaue na der
  6. schole vnde horden wat Johan Hygermysse sprack Enthlyken
  7. is Johan Doue, Johan Kernemelck, Magnus van Syke
  8. Matthyas vann Stade, to en vth der kerken, vp denn
  9. karckhoff, mydden in den rynck getreden vnde Johann
  10. Doue hoff vp vnde sede, Leuen borger, dat gy vele vp
  11. vns hunderden vnde veer beropen, by vns vnde vnsem
  12. regimente to bliuende, is vorgeues, gy seen dat wy
  13. nenen byual hebben, van der Stadt, vnse hupe wert
  14. van dage to dage geringer, vnde de suluen de noch by
  15. vns sin, de drouwen dat se ock aff willen kesenn, So
  16. sin wy de lude nicht de wy yuw vorbydden konenn,
  17. noch hanthauen vor gewalt, gy sint mit vns, vnde wy
  18. mit yuw besecht, dar to sint hutiges dages, de anderen
  19. dre kaspelde gentzlichen vns affgeuallenn, vnde
  20. eindrachtichlykenn beslaten, dat vnse regimente nicht
  21. lenger sin schal, derhaluen bydde wy yuw vmme
  22. gades willenn, dat gy vns willen vorlaten, vnde
  23. jemandes schade, nhadeel boyegende vmme vnsent
  24. willen, des wyl wy frey sin, vns hir mede entschuldiget
  25. vnde hir nha nen vorwytent, des gelyken seden de
  26. anderenn dre, wowol Johan Kernemelck sick in sinen
  27. worden bewanth, dat he dar jnne bestekende bleff,
  28. Vp dyth vorgeuenth rep Johann Hylgermysse wedder
  29. vnde rottede sick vp dat nye, toch auer dre hundert
  30. des armen volckes to sick, de, mit em vnstumigenn
  31. repen, wo de veer vnde hundert menne, bliuen scholden
  32. der meynte vorstaen, nha lude segel vnde breue
  33. dar auer gemaket, jdt were den sake, dat na vthdrachte
  34. der borgerweyde haluen, alle dinck geslychtet vnde ge=
  35. fflegenn vnde alse den de gantze gemeynte vp denn
  36. domeshaue eindrechtichlykenn besluten worde jffte
  37. de hundert aff scholen edder nicht, hyr vp antworde
  38. Johann Kernemelck, Hylgermisse du wult vns

vmme gestoth werden, wat dorch de anderen dre kespelde geslaten was, ouerst dat kespelt delede sick de vramen gingen in de kerkenn, vnde van deme voth helder dope wart affgelesenn wat de dre kespelde geslatenn hadden de vprorschen ouerst gingen vp dem karckhaue na der schole vnde horden wat Johan Hygermysse sprack Enthlyken is Johan Doue, Johan Kernemelck, Magnus van Syke Matthyas vann Stade, to en vth der kerken, vp denn karckhoff, mydden in den rynck getreden vnde Johann Doue hoff vp vnde sede, Leuen borger, dat gy vele vp vns hunderden vnde veer beropen, by vns vnde vnsem regimente to bliuende, is vorgeues, gy seen dat wy nenen byual hebben, van der Stadt, vnse hupe wert van dage to dage geringer, vnde de suluen de noch by vns sin, de drouwen dat se ock aff willen kesenn, So sin wy de lude nicht de wy yuw vorbydden konenn, noch hanthauen vor gewalt, gy sint mit vns, vnde wy mit yuw besecht, dar to sint hutiges dages, de anderen dre kaspelde gentzlichen vns affgeuallenn, vnde eindrachtichlykenn beslaten, dat vnse regimente nicht lenger sin schal, derhaluen bydde wy yuw vmme gades willenn, dat gy vns willen vorlaten, vnde jemandes schade, nhadeel boyegende vmme vnsent willen, des wyl wy frey sin, vns hir mede entschuldiget vnde hir nha nen vorwytent, des gelyken seden de anderenn dre, wowol Johan Kernemelck sick in sinen worden bewanth, dat he dar jnne bestekende bleff, Vp dyth vorgeuenth rep Johann Hylgermysse wedder vnde rottede sick vp dat nye, toch auer dre hundert des armen volckes to sick, de, mit em vnstumigenn repen, wo de veer vnde hundert menne, bliuen scholden der meynte vorstaen, nha lude segel vnde breue dar auer gemaket, jdt were den sake, dat na vthdrachte der borgerweyde haluen, alle dinck geslychtet vnde gefflegenn vnde alse den de gantze gemeynte vp denn domeshaue eindrechtichlykenn besluten worde jffte de hundert aff scholen edder nicht, hyr vp antworde Johann Kernemelck, Hylgermisse du wult vns

Fol. 207r

Faksimile, Fol. 207r
  1. vmme den hals hebben, Alse jdt nu by vyff vren was
  2. gingen se van ein ander, vnde de meystendel sloten mith
  3. den dren kespeldenn,
  4. Hyr volgeth de drudde breff des Erbarenn Rades
  5. vann Bederkese jn Bremenn gesanth,
  6. Borgermestere, vnnde ander personenn des Rades tho
  7. Bremenn ytzundes tho Bederkesa entholdenn :~
  8. Dem Ersamenn, vnde vorsichtigenn Radtmanne Meynthe
  9. Koepmannen, vnde Amptenn der Stadt Bremen, vnsenn
  10. gunstigen gudenn frunden sampt vnde besunderen ### geschren?
  11. Ersamen guden frunde, juw is bowust, wo dat wy vorhen, an
  12. de veer kespeldenn in de lenge geschreuen, vnde vns beklaget, dat
  13. wy nicht anders vormarken konen, dan dat moethwillige vor=
  14. nementh, ein del der ver vnde hundert, dar hen gestellet, vnde
  15. reken wolde, dath der guden Stadt nhadel, vnde gruntuordarff
  16. daruth enthstaen wolde, der wegenn wy se by eren eeden ge=
  17. forderth, dat se orhem angefangene moethwilligen regimenthe
  18. affstaen scholdenn, nach deme se eren egen breue in keinen artykelen
  19. folge gedaen, vnde nicht nha rade des Rades, vorthgeuarenn
  20. Derhaluen gy ock samptlyck, dar tho raden helpenn woldenn,
  21. dat der mathen ewich vordarff, der guden Stadt, vnde vnser
  22. aller nhadel mochte vorkamen werdenn, wes vns nu dar
  23. vp thor anthwort gewurden, vnde den suluen afftostande
  24. vorsecht vnde bolauet, is yuw ane twyuel, den merhen dele
  25. wol bewust, Deme nhu alles enthyegens hebben sick
  26. ein del der gedachten veer vnde hundert, in vorgethinge
  27. orher eede, Eere vnde plychte, jn vasth geswynde vnde boslyke
  28. anslege, vnde handele bogeuen, vp dat se in orheme, moeth=
  29. willigenn, boueschen vornemen, ja bliuen vnde boharden
  30. mochten, wor dorch de gude Stadt, vth alle orher hergebrachter
  31. ffreyheit, gerechticheit vnde neringe .(. dar by se mit hulpe
  32. des almechtigen, dorch vnse voruederen vnde lofflyken vnderholden.).

vmme den hals hebben, Alse jdt nu by vyff vren was gingen se van ein ander, vnde de meystendel sloten mith den dren kespeldenn, Hyr volgeth de drudde breff des Erbarenn Rades vann Bederkese jn Bremenn gesanth, Borgermestere, vnnde ander personenn des Rades tho Bremenn ytzundes tho Bederkesa entholdenn :~ Dem Ersamenn, vnde vorsichtigenn Radtmanne Meynthe Koepmannen, vnde Amptenn der Stadt Bremen, vnsenn gunstigen gudenn frunden sampt vnde besunderen ### geschren? Ersamen guden frunde, juw is bowust, wo dat wy vorhen, an de veer kespeldenn in de lenge geschreuen, vnde vns beklaget, dat wy nicht anders vormarken konen, dan dat moethwillige vornementh, ein del der ver vnde hundert, dar hen gestellet, vnde reken wolde, dath der guden Stadt nhadel, vnde gruntuordarff daruth enthstaen wolde, der wegenn wy se by eren eeden geforderth, dat se orhem angefangene moethwilligen regimenthe affstaen scholdenn, nach deme se eren egen breue in keinen artykelen folge gedaen, vnde nicht nha rade des Rades, vorthgeuarenn Derhaluen gy ock samptlyck, dar tho raden helpenn woldenn, dat der mathen ewich vordarff, der guden Stadt, vnde vnser aller nhadel mochte vorkamen werdenn, wes vns nu dar vp thor anthwort gewurden, vnde den suluen afftostande vorsecht vnde bolauet, is yuw ane twyuel, den merhen dele wol bewust, Deme nhu alles enthyegens hebben sick ein del der gedachten veer vnde hundert, in vorgethinge orher eede, Eere vnde plychte, jn vasth geswynde vnde boslyke anslege, vnde handele bogeuen, vp dat se in orheme, moethwilligenn, boueschen vornemen, ja bliuen vnde boharden mochten, wor dorch de gude Stadt, vth alle orher hergebrachter ffreyheit, gerechticheit vnde neringe .(. dar by se mit hulpe des almechtigen, dorch vnse voruederen vnde lofflyken vnderholden.).

Fol. 207v

Faksimile, Fol. 207v
  1. scholde gentzlyck gestellet vnde gebracht werdenn, dat ock
  2. so vnuorschamet gedreuen, dat vast jdermennichlick
  3. bynnen vnde buten Bremen, sodanes bowust, kunth
  4. vnde apenbar is, Dewile wy nhu als de houede
  5. den der stadt wolstandt, vornemelyken mede beualenn
  6. van velen heren vnde Reden der Stede, des hochlyken
  7. vormaneth, desses dondes vnde handels, ein getruw
  8. vnde flychtych vpseent to hebbende, dar mit dat gy vnde
  9. wy samptlyck, so jammerlyken nicht vmme eere, lyff
  10. gudt, vnde in ewyge eegendom gebracht werdenn,
  11. sunder dar to trachtenn, dat solcks mit rade mochte
  12. vorgekamen werdenn, Deme nha eesschen vnde
  13. vordere wy yuw samptlick, by juwen eeren, eedenn
  14. vnde plichten, dar mit gy vns vnde deme Rade .(.als
  15. yuwer geborlyker Ouericheit van godt vorordenth.).
  16. vorwanth vnde vorplychtet sin, Dat wy vnsem, houet
  17. manne, Heyne Wolthkenn, deme wy sunderlick hetenth
  18. vnde bouel daruan gegeuen hebben, raden vnde daden
  19. helpenn willen, dar mit to ffrede vnde eindracht getrachtet
  20. der gelyken ein del der ver vnde hundert, so vele der,
  21. den ytzygenn handele noch driuen, darhen gewisset vnde
  22. gedrenget werdenn, dat orhe bosenn vnde boueschen an=
  23. slege, nenen vorthganck gewinnen, Sunder den geraden
  24. vnde vorgekamen werde, dat ock de gude Stadt, gy vnde
  25. wy samptlick, mit vnsen frouwen vnde kinderen, vnde
  26. nhakomelinge, ja by eeren oldenn, hergebrachten priuilegien
  27. vnde freyheidenn bliuen, vnde ein Erbar Radt, vnde ein
  28. jdermennichlyken by tafel vnde boke, welcker gy vnde wy
  29. samptlyck, beedet vnde beswarenn, vor einen vulmechtigen
  30. radt moge vnderholdenn vnde gehanthauet werden, vp
  31. dat gy vnde wy samtlick, nicht vor eerlose, myneedige
  32. lude geachtet vnde geschulden werden, vnde wo woll
  33. wy vns to allen Erenthleuen borgeren, desses vnde vele
  34. mher gudes vnaffslegelick vorseen, So begere wy doch
  35. yuwe rychtige beschreuene anthwort, bym jegenwardigen
  36. geschreuen vnder vnses eines pytzer, des wy hir samptlick
  37. to gebruken, to Bederkesa am auende Johannis enthouinge
  38. Anno 1532

scholde gentzlyck gestellet vnde gebracht werdenn, dat ock so vnuorschamet gedreuen, dat vast jdermennichlick bynnen vnde buten Bremen, sodanes bowust, kunth vnde apenbar is, Dewile wy nhu als de houede den der stadt wolstandt, vornemelyken mede beualenn van velen heren vnde Reden der Stede, des hochlyken vormaneth, desses dondes vnde handels, ein getruw vnde flychtych vpseent to hebbende, dar mit dat gy vnde wy samptlyck, so jammerlyken nicht vmme eere, lyff gudt, vnde in ewyge eegendom gebracht werdenn, sunder dar to trachtenn, dat solcks mit rade mochte vorgekamen werdenn, Deme nha eesschen vnde vordere wy yuw samptlick, by juwen eeren, eedenn vnde plichten, dar mit gy vns vnde deme Rade .(.als yuwer geborlyker Ouericheit van godt vorordenth.). vorwanth vnde vorplychtet sin, Dat wy vnsem, houet manne, Heyne Wolthkenn, deme wy sunderlick hetenth vnde bouel daruan gegeuen hebben, raden vnde daden helpenn willen, dar mit to ffrede vnde eindracht getrachtet der gelyken ein del der ver vnde hundert, so vele der, den ytzygenn handele noch driuen, darhen gewisset vnde gedrenget werdenn, dat orhe bosenn vnde boueschen anslege, nenen vorthganck gewinnen, Sunder den geraden vnde vorgekamen werde, dat ock de gude Stadt, gy vnde wy samptlick, mit vnsen frouwen vnde kinderen, vnde nhakomelinge, ja by eeren oldenn, hergebrachten priuilegien vnde freyheidenn bliuen, vnde ein Erbar Radt, vnde ein jdermennichlyken by tafel vnde boke, welcker gy vnde wy samptlyck, beedet vnde beswarenn, vor einen vulmechtigen radt moge vnderholdenn vnde gehanthauet werden, vp dat gy vnde wy samtlick, nicht vor eerlose, myneedige lude geachtet vnde geschulden werden, vnde wo woll wy vns to allen Erenthleuen borgeren, desses vnde vele mher gudes vnaffslegelick vorseen, So begere wy doch yuwe rychtige beschreuene anthwort, bym jegenwardigen geschreuen vnder vnses eines pytzer, des wy hir samptlick to gebruken, to Bederkesa am auende Johannis enthouinge Anno 1532

Fol. 208r

Faksimile, Fol. 208r
  1. Nu volget wo de veer vnde hundert vann der Meynheit sinth
  2. affgesettet, vnnde eer breff dar se so hoch vp puchedenn is dorch
  3. gestekenn wordenn, des sick de framenn hoch erfrouweden
  4. ouerst de vprorschenn sint hir dorch gantz sagehafftich
  5. geworden wente se segenn gades hant wedder se
  6. Gade sy ewich loff, prys vnde eer Amenn :~
  7. Anno 1532 des anderen dages Johannis des dopers enthouinge
  8. vp einen ffreydach, hebben sick vorgaddert vp den domeshoff, alle
  9. veer kaspelde der Stadt Bremen, vthe bouel, des Rades thor
  10. Stede, vnde alse de gantze meynheit, by negen vren vormiddage
  11. tosamende gekamen, in jegenwarde des Radespersonen, do
  12. warth jm ringe eine trummen geslagen, vnde stylheit vnde
  13. gehoer gebadenn, vnde des Rades Secretarius hoff an mith
  14. luder stemmen vnde las einen breff vam Rade vp dat nye jn=
  15. geschreuen, vnde als Mester Marten de Secretarius vthgelesen
  16. hadde, so dede he eine korte vormaninge tho der meynthe, bogerde
  17. dath me de sake nicht lenger wolde vpholden, vnde wider henne
  18. leggenn, dar mochte groth vnheil der guden Stadt aff boyegenn
  19. sunder dar eindrachtichliken to trachtenn, dat de hundert gentzlichen
  20. affgesettet van eren regimente, vnde ein Erbar Radt wedder in
  21. geuoret, Do sloch ock flux an der Stadt Bremen houetman
  22. Heyne Wolthkenn, dede eine korthe dapper vormaninge to der helen
  23. meynthe vnde sede, Leuen borgers vnde guden frunde alle, ick
  24. bydde juw, dat gy mine korthe dapper vormaninge willen to herthen
  25. nemen, vnde alle samptlick vnde jntsunderen, mit dem ersten
  26. dar na trachtenn, mit allem flyte, mit lyff vnde gude, dath
  27. dusse gude, eerlyke, keyser freye Stadt, in eeren vnde werden
  28. mogen bliuen, vnde dat gy de fryheit, lange jarige gerechticheit
  29. vnde priuilegien, juw vnde yuwen kinderen angeeruet, dar
  30. by bliuen, vnde juwen nhakomelingen aueranthworden, vnde dat
  31. de gude Stadt in walstande vnde nicht in ewich vordarff enkame
  32. dat in korter tydt gewislyken scheen wert, jdt sy den dat me
  33. solcken vorkame mit den erstenn, wenthe so de vproer noch ein
  34. tydtlanck durende werth vnde dat vnordentlyck regimenthe
  35. der ver vnde hundert nicht gans affgedaen, so weth ick dat
  36. dorch forsten vnde herenn, dar to getrachtet warth, de sick hir
  37. manck werdenn mengen, vnde dat sulue wolde vor dusse gude
  38. Stadt nicht sin, Darumme leuen borger wil ick truwelick

Nu volget wo de veer vnde hundert vann der Meynheit sinth affgesettet, vnnde eer breff dar se so hoch vp puchedenn is dorch gestekenn wordenn, des sick de framenn hoch erfrouweden ouerst de vprorschenn sint hir dorch gantz sagehafftich geworden wente se segenn gades hant wedder se Gade sy ewich loff, prys vnde eer Amenn :~ Anno 1532 des anderen dages Johannis des dopers enthouinge vp einen ffreydach, hebben sick vorgaddert vp den domeshoff, alle veer kaspelde der Stadt Bremen, vthe bouel, des Rades thor Stede, vnde alse de gantze meynheit, by negen vren vormiddage tosamende gekamen, in jegenwarde des Radespersonen, do warth jm ringe eine trummen geslagen, vnde stylheit vnde gehoer gebadenn, vnde des Rades Secretarius hoff an mith luder stemmen vnde las einen breff vam Rade vp dat nye jngeschreuen, vnde als Mester Marten de Secretarius vthgelesen hadde, so dede he eine korte vormaninge tho der meynthe, bogerde dath me de sake nicht lenger wolde vpholden, vnde wider henne leggenn, dar mochte groth vnheil der guden Stadt aff boyegenn sunder dar eindrachtichliken to trachtenn, dat de hundert gentzlichen affgesettet van eren regimente, vnde ein Erbar Radt wedder in geuoret, Do sloch ock flux an der Stadt Bremen houetman Heyne Wolthkenn, dede eine korthe dapper vormaninge to der helen meynthe vnde sede, Leuen borgers vnde guden frunde alle, ick bydde juw, dat gy mine korthe dapper vormaninge willen to herthen nemen, vnde alle samptlick vnde jntsunderen, mit dem ersten dar na trachtenn, mit allem flyte, mit lyff vnde gude, dath dusse gude, eerlyke, keyser freye Stadt, in eeren vnde werden mogen bliuen, vnde dat gy de fryheit, lange jarige gerechticheit vnde priuilegien, juw vnde yuwen kinderen angeeruet, dar by bliuen, vnde juwen nhakomelingen aueranthworden, vnde dat de gude Stadt in walstande vnde nicht in ewich vordarff enkame dat in korter tydt gewislyken scheen wert, jdt sy den dat me solcken vorkame mit den erstenn, wenthe so de vproer noch ein tydtlanck durende werth vnde dat vnordentlyck regimenthe der ver vnde hundert nicht gans affgedaen, so weth ick dat dorch forsten vnde herenn, dar to getrachtet warth, de sick hir manck werdenn mengen, vnde dat sulue wolde vor dusse gude Stadt nicht sin, Darumme leuen borger wil ick truwelick

Fol. 208v

Faksimile, Fol. 208v
  1. vormanet hebben, dat gy yuw in den besten wille schickenn
  2. mit lyff vnde gude dar to trachten, dat vnse erbaren vth
  3. gewekenn heren wedder hir binnen jnt regimenthe kanen
  4. vnde dat vnordentlyke regimente genslyken affgedaen,
  5. deme also geschach , wo wol dar wedder gemurret, ouerst
  6. der vprorschen munth warth balde gestoppet, Also
  7. warth des dages van den vramen borgeren der veer
  8. kespelenn, den hunderden, gans affgesecht ohr regimente
  9. vor der gantzen meynthe, dar sick nhu jnt gemeine wol
  10. jn seggen lethen, wenthe se segen ock dat ydt so sin mosthe,
  11. nach deme male, dat schepes volck starck to hus gekamen
  12. vnde Heyne Woltken, Hinrick Huge, vnde der vele, hadden
  13. orhe perde stande bereth vnde eer de borger vth orhen husen
  14. anth market quemen, hebben se to voren, ohr harnsch, were
  15. vnde wapenth verdych to gerustet, vnde wolden also mit
  16. godtlyker hulpe vnde der fromden hueslude bystanth,
  17. van buten hir vngesanth, mit der tydt, de vprorschenn
  18. angegrepenn, Ouerst de moethwilligen leten sick rede=
  19. lyken wol seggen vnde danckeden aff, geuen sick in
  20. gnade, vnde en worth van den heren des bliuende rades
  21. ock vam houetmanne Heyne Woltken gnade vnde vor=
  22. gyffenisse gelaueth, jn deme dat se sick beterden vnde
  23. vordan nen nye vproer anrichteden, vnde de vorsegelde
  24. breff der veer vnde hundert warth van en do geuorderth
  25. den mosthen standes votes halen vth Johan Douen huse,
  26. nomlyken [1] Johan Doue, [2] Dyrick Meyer [3] Hermen Voge,
  27. vnde Johan Kernemelck, vnde de breff was vorsegelth
  28. mit der Stadt Bremen grote segel, vnde Johan Doue
  29. hadde den breff in ein nesch gelecht, vnde in sine daren
  30. gehangen, vorborgenn, darumme jfft rede hussokinge
  31. gescheen were, dat lyke wol de breff were, vorborgenn
  32. gebleuen, wente se achteden den breff mher wen godt
  33. leffte eindracht, gehorsamheit, vnde dat hillige recht
  34. her Corth Hemelinck, krech den breff her vor, vnde besach
  35. en, jffte he ock de rechte were, darnha helt he en hoch vp
  36. vnde vor der gantzen meynthe, nam he sin mest vnde
  37. stack en twemal dorch, makede also den breff machtloes

vormanet hebben, dat gy yuw in den besten wille schickenn mit lyff vnde gude dar to trachten, dat vnse erbaren vth gewekenn heren wedder hir binnen jnt regimenthe kanen vnde dat vnordentlyke regimente genslyken affgedaen, deme also geschach , wo wol dar wedder gemurret, ouerst der vprorschen munth warth balde gestoppet, Also warth des dages van den vramen borgeren der veer kespelenn, den hunderden, gans affgesecht ohr regimente vor der gantzen meynthe, dar sick nhu jnt gemeine wol jn seggen lethen, wenthe se segen ock dat ydt so sin mosthe, nach deme male, dat schepes volck starck to hus gekamen vnde Heyne Woltken, Hinrick Huge, vnde der vele, hadden orhe perde stande bereth vnde eer de borger vth orhen husen anth market quemen, hebben se to voren, ohr harnsch, were vnde wapenth verdych to gerustet, vnde wolden also mit godtlyker hulpe vnde der fromden hueslude bystanth, van buten hir vngesanth, mit der tydt, de vprorschenn angegrepenn, Ouerst de moethwilligen leten sick redelyken wol seggen vnde danckeden aff, geuen sick in gnade, vnde en worth van den heren des bliuende rades ock vam houetmanne Heyne Woltken gnade vnde vorgyffenisse gelaueth, jn deme dat se sick beterden vnde vordan nen nye vproer anrichteden, vnde de vorsegelde breff der veer vnde hundert warth van en do geuorderth den mosthen standes votes halen vth Johan Douen huse, nomlyken [1] Johan Doue, [2] Dyrick Meyer [3] Hermen Voge, vnde Johan Kernemelck, vnde de breff was vorsegelth mit der Stadt Bremen grote segel, vnde Johan Doue hadde den breff in ein nesch gelecht, vnde in sine daren gehangen, vorborgenn, darumme jfft rede hussokinge gescheen were, dat lyke wol de breff were, vorborgenn gebleuen, wente se achteden den breff mher wen godt leffte eindracht, gehorsamheit, vnde dat hillige recht her Corth Hemelinck, krech den breff her vor, vnde besach en, jffte he ock de rechte were, darnha helt he en hoch vp vnde vor der gantzen meynthe, nam he sin mest vnde stack en twemal dorch, makede also den breff machtloes

Fol. 209r

Faksimile, Fol. 209r
  1. Do was der veer vnde hunderth regimenthe vthe, des danckeden
  2. alle frame Chrysten gade, mit blotinge der houeden, vnde ydt
  3. was by mythdage in der tydt,
  4. Nu volgeth wo de vthgewekenn Radt wedder binnen Bremen
  5. gekamenn is
  6. Anno 1532, vp den achten dach Johannis enthouinge, Do quemen
  7. wedder in Bremen, de vthgeweken heren Borgermestere, vnde
  8. andere Rades ledemathen, seer herlick, wol mit hundert perden
  9. in Sunten Anscharies doer, des namytdages by dren vren
  10. Her Berenth Scharhar Radtman vnde Gogreue des Vylandes
  11. Heyne Wolthkenn der Stadt vthryder, Hinrick Huge, de reden vth
  12. Bremen by vertich perden starck gantz wol gerusthet denn
  13. Erbaren heren vp desse syth Walle vnderogen, wylkomeden
  14. de heren Borgermestere sampt den anderen heren van der
  15. Stadt wegenn, geuen sick mit einander de hant
  16. Vnde her Berenth Scharhar mit Heine Woltken deme houetman
  17. reden vor den heren her in de Stadt, mit xxj par perde
  18. wol gerusteth, wente vor dat Radthus,
  19. Dar negesth volgede ein wage, dar seten dre Borgermester vp
  20. alse her Daniel van Buren, her Meymeren van Borckem
  21. vnde her Dirick Hoyers, vnde ock ein Rathmann her Jacob
  22. Tzyrenbarch genant
  23. Dar nha vp den nderen wagen seten Doctor Johan van
  24. der Wyck des rades Syndicus, her Hinrick Vasmer, her
  25. Hinrick Esick vnde her Johan Haueman Rathmanne
  26. Vp den drudden wagen seten Arenth Ryppe, Seueryn de
  27. bussenschutte, Alberth Apenstede Tolmer thor Borch, vnde her
  28. Dirick Hoyers sin junge
  29. Dar negesth volgede to perde her Marten Heyenborch Borger
  30. mester to Bremen vnde Heyne van Heyenborch Drosthe thom
  31. Langwedel in sinen Corytzer, Bartelth van der Lyth, de olde Johan
  32. Rode Droste to Bederxa ock in sinen Corytzer, vnde de yunge
  33. Johan Rode,

Do was der veer vnde hunderth regimenthe vthe, des danckeden alle frame Chrysten gade, mit blotinge der houeden, vnde ydt was by mythdage in der tydt, Nu volgeth wo de vthgewekenn Radt wedder binnen Bremen gekamenn is Anno 1532, vp den achten dach Johannis enthouinge, Do quemen wedder in Bremen, de vthgeweken heren Borgermestere, vnde andere Rades ledemathen, seer herlick, wol mit hundert perden in Sunten Anscharies doer, des namytdages by dren vren Her Berenth Scharhar Radtman vnde Gogreue des Vylandes Heyne Wolthkenn der Stadt vthryder, Hinrick Huge, de reden vth Bremen by vertich perden starck gantz wol gerusthet denn Erbaren heren vp desse syth Walle vnderogen, wylkomeden de heren Borgermestere sampt den anderen heren van der Stadt wegenn, geuen sick mit einander de hant Vnde her Berenth Scharhar mit Heine Woltken deme houetman reden vor den heren her in de Stadt, mit xxj par perde wol gerusteth, wente vor dat Radthus, Dar negesth volgede ein wage, dar seten dre Borgermester vp alse her Daniel van Buren, her Meymeren van Borckem vnde her Dirick Hoyers, vnde ock ein Rathmann her Jacob Tzyrenbarch genant Dar nha vp den nderen wagen seten Doctor Johan van der Wyck des rades Syndicus, her Hinrick Vasmer, her Hinrick Esick vnde her Johan Haueman Rathmanne Vp den drudden wagen seten Arenth Ryppe, Seueryn de bussenschutte, Alberth Apenstede Tolmer thor Borch, vnde her Dirick Hoyers sin junge Dar negesth volgede to perde her Marten Heyenborch Borger mester to Bremen vnde Heyne van Heyenborch Drosthe thom Langwedel in sinen Corytzer, Bartelth van der Lyth, de olde Johan Rode Droste to Bederxa ock in sinen Corytzer, vnde de yunge Johan Rode,

Fol. 209v

Faksimile, Fol. 209v
  1. Dar nhavolgeden achte par perde, dar nha seuen lede
  2. perde dre dycke, frunde des Rades, vnde deme rade tho
  3. denste vnde willen
  4. Jtem jtlyke radespersonen quemen ock do mede to perden jn
  5. de Stadt als her Arenth van Bobarden her Arent Munt vnde
  6. mester Jacob Louwe des rades Secretarius jtem Mester Hans
  7. des rades platensleger, dar tho ytlike borger als Hinrick
  8. Balleer, Hermen van Buren, Hinrick Houwyde,
  9. Nha den reyseners, volgede ein trummensleger, dar nha
  10. dat vothvolck, vnde de houetman der Stadt Bremenn
  11. auer dat vothvolck Andreas van Lubbeke ginck vor an
  12. vnde by em Otto Bycker vnde Johan Kanther, Den volgede
  13. ein ledt dre dycke mit Speitzen, Dar negest gingen
  14. xxvij lede dre dycke mit haluen haken vnde roderen, dar
  15. slachswerde, vnde twe lede hellebardenn ock dre dycke,
  16. den volgede noch ein pyper vnde ein trummensleger
  17. dar volgeden twe vpgerichtede veneken, dat eine droch
  18. Corth Wachman, dar nha volgeden twe vnde twentich
  19. lede dre dycke mit allerleye werhe, hellebarden speytzen,
  20. portesamen, Desse alle volgeden den heren Borgermesteren
  21. mit sampt den anderen heren vnde borgeren, wenthe dat
  22. de heren vp dat radthus gingen
  23. Do nu de heren Borgermestere, vor dat Rathus quemen
  24. dar tho de vthgeweken rades personen, sint se samptlyck
  25. affgestegenn, beyde van den wagen vnde perden, vnde
  26. worden van den heren des bliuende Rades, lofflykenn
  27. gewilkamet, vnder sick fruntlyken de hant gegeuenn
  28. vnde vorth vp dat radthus mit der gantzen wytheit des
  29. rades, vnde ein jder kledede sine stede jm raethstole, vnde
  30. bleuen to samende jm rade hen an den auenth to, vnde
  31. Confeck wart den heren gegeuen, dar to wyn vnde
  32. hamborger beer geschencket, vnde dat reysige tuch nach
  33. deme en gedancket was reth ein jder nha siner herberge
  34. ersth vmme dath market her,
  35. Jtem van deme myddage an, hebben sick de jungen ge
  36. sellen der borger kinder mith den Schepesvolck, vorsammelt

Dar nhavolgeden achte par perde, dar nha seuen lede perde dre dycke, frunde des Rades, vnde deme rade tho denste vnde willen Jtem jtlyke radespersonen quemen ock do mede to perden jn de Stadt als her Arenth van Bobarden her Arent Munt vnde mester Jacob Louwe des rades Secretarius jtem Mester Hans des rades platensleger, dar tho ytlike borger als Hinrick Balleer, Hermen van Buren, Hinrick Houwyde, Nha den reyseners, volgede ein trummensleger, dar nha dat vothvolck, vnde de houetman der Stadt Bremenn auer dat vothvolck Andreas van Lubbeke ginck vor an vnde by em Otto Bycker vnde Johan Kanther, Den volgede ein ledt dre dycke mit Speitzen, Dar negest gingen xxvij lede dre dycke mit haluen haken vnde roderen, dar slachswerde, vnde twe lede hellebardenn ock dre dycke, den volgede noch ein pyper vnde ein trummensleger dar volgeden twe vpgerichtede veneken, dat eine droch Corth Wachman, dar nha volgeden twe vnde twentich lede dre dycke mit allerleye werhe, hellebarden speytzen, portesamen, Desse alle volgeden den heren Borgermesteren mit sampt den anderen heren vnde borgeren, wenthe dat de heren vp dat radthus gingen Do nu de heren Borgermestere, vor dat Rathus quemen dar tho de vthgeweken rades personen, sint se samptlyck affgestegenn, beyde van den wagen vnde perden, vnde worden van den heren des bliuende Rades, lofflykenn gewilkamet, vnder sick fruntlyken de hant gegeuenn vnde vorth vp dat radthus mit der gantzen wytheit des rades, vnde ein jder kledede sine stede jm raethstole, vnde bleuen to samende jm rade hen an den auenth to, vnde Confeck wart den heren gegeuen, dar to wyn vnde hamborger beer geschencket, vnde dat reysige tuch nach deme en gedancket was reth ein jder nha siner herberge ersth vmme dath market her,

Jtem van deme myddage an, hebben sick de jungen ge sellen der borger kinder mith den Schepesvolck, vorsammelt

Fol. 210r

Faksimile, Fol. 210r
  1. vp Sunten Anscharies karckhaue, in orher rustinge, dar weren
  2. ses trummen, vnde twe veneken vpgerichtet, Andreas vann
  3. Lubbeke ordinerde se in einen ordenn, van sunten Anscharies
  4. dore an hen vp de oueren strathe, an Johan kakes hus, vnde se
  5. deledenn sick dorch teen, vnde volgeden flux in der orden,
  6. Vp Vnser Leuen Fruwen torne weren des rades spele lude alle
  7. dre, speleden den rade to mothe, de veneken de vlogen, de trummen
  8. vnde trummeten de sungen, dat grote geschutte van den
  9. erdthusen vnde torne leten sick ock horen,
  10. Do nhu Andreas van Lubbeke vp den groten domeshoff quam
  11. mit dem vothuolck, dar vanth he in der orden stande de leers
  12. mith sampt den anderen huesluden vth den veer guden, der
  13. Stadt Bremen de vor vnde nha in Bremen gekamen, also vam
  14. Rade vorordenth, dar sach men nu nicht einen van den hudnerden
  15. de den domeshoff vnstumich hin ein twe yar plegen jnne
  16. to hebben, vp desse tydt is tho Bremen grothe frouwde gewesen
  17. vnder den framen, ouerst vnder den moethwilligen grothe
  18. troricheit
  19. Do nhu de klocke iiij geslagen, is Andreas van Lubbeke mith
  20. Otten Bycker, vp dat rathus vor de wytheit des Rades gegaen,
  21. vnde Andreas vragede, wath des Erbaren Rades wylle were,
  22. vnde wat he sinen broderen, do vp den markede, den Erbaren
  23. Rade, to willen vnde denste vorgaddert geuolget anseggenn
  24. scholde. De Radt anthworde, dat ein Erbar radt
  25. en alle sampt vnde besunderen hochlyken dancken lethe, vnde de
  26. Rath schenckede iij eine lasth bremer beers, dat scholden se in
  27. den schuttinge tosamende vthdrincken, des hefft Andreas
  28. van orher alle wegenn, hochlycken dem Rade gedancket,
  29. Solcks secht Andreas vann Lubbeke den jennen an, de mede
  30. in der ordeninge gewesen, vnde bogerth dat me dat beer mit
  31. wyllen vnde fruntschop vth drinckenn, So jemandes vnlusth
  32. anrichtede, de scholde j last gelden, Vnde Andreas bogerde
  33. dat em yder sin roder vnde haken laden scholde, vnde den Erbaren
  34. Radt mit einen schote eeren, vnde de heren Borgermestere
  35. sampt de radespersonen gingen staen in de vynstere des
  36. radthuses nha dem markede, vnde se schoten alle to gelick, de
  37. ror vnde haluehaken aff, gingen dar nha to hus,

vp Sunten Anscharies karckhaue, in orher rustinge, dar weren ses trummen, vnde twe veneken vpgerichtet, Andreas vann Lubbeke ordinerde se in einen ordenn, van sunten Anscharies dore an hen vp de oueren strathe, an Johan kakes hus, vnde se deledenn sick dorch teen, vnde volgeden flux in der orden, Vp Vnser Leuen Fruwen torne weren des rades spele lude alle dre, speleden den rade to mothe, de veneken de vlogen, de trummen vnde trummeten de sungen, dat grote geschutte van den erdthusen vnde torne leten sick ock horen, Do nhu Andreas van Lubbeke vp den groten domeshoff quam mit dem vothuolck, dar vanth he in der orden stande de leers mith sampt den anderen huesluden vth den veer guden, der Stadt Bremen de vor vnde nha in Bremen gekamen, also vam Rade vorordenth, dar sach men nu nicht einen van den hudnerden de den domeshoff vnstumich hin ein twe yar plegen jnne to hebben, vp desse tydt is tho Bremen grothe frouwde gewesen vnder den framen, ouerst vnder den moethwilligen grothe troricheit Do nhu de klocke iiij geslagen, is Andreas van Lubbeke mith Otten Bycker, vp dat rathus vor de wytheit des Rades gegaen, vnde Andreas vragede, wath des Erbaren Rades wylle were, vnde wat he sinen broderen, do vp den markede, den Erbaren Rade, to willen vnde denste vorgaddert geuolget anseggenn scholde. De Radt anthworde, dat ein Erbar radt en alle sampt vnde besunderen hochlyken dancken lethe, vnde de Rath schenckede iij eine lasth bremer beers, dat scholden se in den schuttinge tosamende vthdrincken, des hefft Andreas van orher alle wegenn, hochlycken dem Rade gedancket, Solcks secht Andreas vann Lubbeke den jennen an, de mede in der ordeninge gewesen, vnde bogerth dat me dat beer mit wyllen vnde fruntschop vth drinckenn, So jemandes vnlusth anrichtede, de scholde j last gelden, Vnde Andreas bogerde dat em yder sin roder vnde haken laden scholde, vnde den Erbaren Radt mit einen schote eeren, vnde de heren Borgermestere sampt de radespersonen gingen staen in de vynstere des radthuses nha dem markede, vnde se schoten alle to gelick, de ror vnde haluehaken aff, gingen dar nha to hus,

Fol. 210v

Faksimile, Fol. 210v
  1. Anno 1532 des volgende ffreydages morgens, to seuen vren
  2. hefft ein Erbar Rath jthlyke moethwillige grypen laten, vmme
  3. orhe missedaeth willen, in de staken setten lathen als Johan
  4. Schroder, ein sunderlick vyenth des godtlyken wordes, ock des
  5. Rades, ock warth Johann Hilgermysse geuangen dessuluenn
  6. morgens, vnde nha mydtdage to twen vren, wart der veer
  7. vnde hundert houetman Johann Doue geuangen, vnde vp
  8. den vangen torne by der natelen gesettet in den stakenn
  9. Do solcks nu ruchtich vnde ludtbar wart, do lepen vele
  10. van den vprorschenn vth Bremen, vnde des Rades denere
  11. sint geuolget, brachten dre wedder mit sick in de Stadt
  12. Hermen Voge, des volgende sunnauende morgens, in
  13. frouwen kleder quam enwech vt dem Osterndoer, nha
  14. Verdenn, ein maget halp em hen
  15. Jtem des negesten Sunnauendes nha der geborth Marie
  16. do vp den dach des hilligen Crutzes vorhoginge, des morgens
  17. nha seuen vren, is de gantze meynthe der Stadt Bremenn
  18. vp den domeshoff, vth des erbaren Rades vorordeninge
  19. vnde vorderinge, vnde de hele wytheit des Rades is dar
  20. ock erschenen, vnde midden in den rinck getreden der
  21. meynthe, gelick de hunderden plegen to donde, vnde de
  22. radt leth vp de trummen slan, vnde dar was ein groth volck
  23. vorsammelt, deden deme rade grote eerbedinge, hir mede
  24. dat se stylle stunden, vnde mit blotes houedes anhordenn
  25. flytichlyck, So hefft de eerhaftige her Daniel van
  26. Buren Borgermester thom ersten der gantzen meynte ge=
  27. dancket, dat se alse gehorsame, dar thor stede erschenenn
  28. van deme vngodtlyken regimenthe der ver vnde hundert
  29. weren affgetreden, vnde deme Rade anhengich geworden
  30. De Erbar Radt hadde touoren in de Stadt geschreuen
  31. dat ein yder borger vnde jjnwaner, vnde alle de sick
  32. gedechten tho erneren in der guden Stadt, dat de sulfften
  33. in der Stadt bliuen thor stede, vp dat ein lofflyke, refor=
  34. mation, ordeninge politie, vordrachte to holdende, vnde ein
  35. yder borger vnde jnwaner dar sulffte scholde anhorenn
  36. vnde mit berade vnde rugge sprake der kerspelden, dar

Anno 1532 des volgende ffreydages morgens, to seuen vren hefft ein Erbar Rath jthlyke moethwillige grypen laten, vmme orhe missedaeth willen, in de staken setten lathen als Johan Schroder, ein sunderlick vyenth des godtlyken wordes, ock des Rades, ock warth Johann Hilgermysse geuangen dessuluenn morgens, vnde nha mydtdage to twen vren, wart der veer vnde hundert houetman Johann Doue geuangen, vnde vp den vangen torne by der natelen gesettet in den stakenn Do solcks nu ruchtich vnde ludtbar wart, do lepen vele van den vprorschenn vth Bremen, vnde des Rades denere sint geuolget, brachten dre wedder mit sick in de Stadt Hermen Voge, des volgende sunnauende morgens, in frouwen kleder quam enwech vt dem Osterndoer, nha Verdenn, ein maget halp em hen Jtem des negesten Sunnauendes nha der geborth Marie do vp den dach des hilligen Crutzes vorhoginge, des morgens nha seuen vren, is de gantze meynthe der Stadt Bremenn vp den domeshoff, vth des erbaren Rades vorordeninge vnde vorderinge, vnde de hele wytheit des Rades is dar ock erschenen, vnde midden in den rinck getreden der meynthe, gelick de hunderden plegen to donde, vnde de radt leth vp de trummen slan, vnde dar was ein groth volck vorsammelt, deden deme rade grote eerbedinge, hir mede dat se stylle stunden, vnde mit blotes houedes anhordenn flytichlyck, So hefft de eerhaftige her Daniel van Buren Borgermester thom ersten der gantzen meynte gedancket, dat se alse gehorsame, dar thor stede erschenenn van deme vngodtlyken regimenthe der ver vnde hundert weren affgetreden, vnde deme Rade anhengich geworden De Erbar Radt hadde touoren in de Stadt geschreuen dat ein yder borger vnde jjnwaner, vnde alle de sick gedechten tho erneren in der guden Stadt, dat de sulfften in der Stadt bliuen thor stede, vp dat ein lofflyke, reformation, ordeninge politie, vordrachte to holdende, vnde ein yder borger vnde jnwaner dar sulffte scholde anhorenn vnde mit berade vnde rugge sprake der kerspelden, dar

Fol. 211r

Faksimile, Fol. 211r
  1. vp slutenn Do nu de trumme noch einmal jm ringe geslagen
  2. hefft de Secretarius Mester Marten, vann wegen des Erbaren
  3. rades eine lange rede thor meynthe mer als eine halue stunde durende,
  4. dar sick ein yder kespelt vp beradenn scholde, vnde den rade ein
  5. gudt anthwort wedder in bringen,
  6. Ein nye reformation vnde Ordinantien in artykelenn
  7. gestellet van denn Borgerenn to Bremen angenamenn
  8. vnde bo Eedeth :~ Anno domini 1532
  9. Anfencklick vnde thom ersten, So schole Tafel vnde bock, darynne
  10. de borgerlyke eindrachte, vnde dat Stadt recht voruatet, mith
  11. desser volgender ordinantien vnde artyculen, in kenen wege
  12. gekrenket, jngebraken, vnde vornichtiget sin, Sunder schole
  13. in gantzer vullenkamener werde, wo de bolauet vnde boedet,
  14. vnde boswarenn, vorthmer bliuen, vnde geholden werden, tho
  15. ewigen dagenn, vnde dorch desse ordinantien vnde reformation
  16. vele mher vorklaret vnde vorbeterth werdenn,
  17. Dat ander:
  18. Thom anderen, So schole nemandes tho vordruckinge des Rades
  19. .(.de ein vulmechtich radt, wo van je her gewesen, vordan sin vnde
  20. bliuen schole.). jenigerley bykumpste vnde vorsammelinge maken,
  21. hemelyck edder apenbaer, by der hogestennn straffe
  22. Dat drudde:
  23. Jdt schal sich ock hinfurder, nemandes jenigerleye regimente,
  24. dath deme Rade allene, tho berathslagende geboren wille, an=
  25. nemen vnde vndermaten, by vorluse der borgerschop vnde der Stat
  26. waninge, jdt en were den, dat jemandes vam Rade dar to
  27. geuordert wurde
  28. Dat verde
  29. So ouersth, jemandes vthe der gementhe, in siner personen,
  30. angelegenn geschefften, sine fruntschoppe to vorgadderinge
  31. nicht ander vorgenamen vnde gehandelt werden, dan allene
  32. wes eeren personen, vnde egenen geschefftenn ankamende vnde
  33. bedrepende sy, Dar sick ock ent jegens jemandes vnder
  34. stunde, jn sodaner vorgadderinge, dat jenne vortonemende

vp slutenn Do nu de trumme noch einmal jm ringe geslagen hefft de Secretarius Mester Marten, vann wegen des Erbaren rades eine lange rede thor meynthe mer als eine halue stunde durende, dar sick ein yder kespelt vp beradenn scholde, vnde den rade ein gudt anthwort wedder in bringen, Ein nye reformation vnde Ordinantien in artykelenn gestellet van denn Borgerenn to Bremen angenamenn vnde bo Eedeth :~ Anno domini 1532

Anfencklick vnde thom ersten, So schole Tafel vnde bock, darynne de borgerlyke eindrachte, vnde dat Stadt recht voruatet, mith desser volgender ordinantien vnde artyculen, in kenen wege gekrenket, jngebraken, vnde vornichtiget sin, Sunder schole in gantzer vullenkamener werde, wo de bolauet vnde boedet, vnde boswarenn, vorthmer bliuen, vnde geholden werden, tho ewigen dagenn, vnde dorch desse ordinantien vnde reformation vele mher vorklaret vnde vorbeterth werdenn, Dat ander: Thom anderen, So schole nemandes tho vordruckinge des Rades .(.de ein vulmechtich radt, wo van je her gewesen, vordan sin vnde bliuen schole.). jenigerley bykumpste vnde vorsammelinge maken, hemelyck edder apenbaer, by der hogestennn straffe Dat drudde: Jdt schal sich ock hinfurder, nemandes jenigerleye regimente, dath deme Rade allene, tho berathslagende geboren wille, annemen vnde vndermaten, by vorluse der borgerschop vnde der Stat waninge, jdt en were den, dat jemandes vam Rade dar to geuordert wurde Dat verde So ouersth, jemandes vthe der gementhe, in siner personen, angelegenn geschefften, sine fruntschoppe to vorgadderinge nicht ander vorgenamen vnde gehandelt werden, dan allene wes eeren personen, vnde egenen geschefftenn ankamende vnde bedrepende sy, Dar sick ock ent jegens jemandes vnder stunde, jn sodaner vorgadderinge, dat jenne vortonemende

Fol. 211v

Faksimile, Fol. 211v
  1. vnde to berathslande .(.wo vorgerort themen vnde geborenn
  2. wille.). daruth den serten, rotterye edder vproer, vpstaen
  3. erwassen kunde, vnde sodanes vor twen vramen luden
  4. vmbespraken eres rechtes, auertuget wurde, jffte sin
  5. recht dar nicht vor doen wulde, de sulffte schole der borger
  6. schup, vnde der stadt waninge vorlustich sin, he mochte
  7. ock in sodanen sinen vmbylliken vornemen, vorharden
  8. jffte sinen handel so geswynde vnde vprorsch anstellenn,
  9. so schole en de Radt in sin hogeste straffen lathenn,
  10. Dat voffte:
  11. Vurder so scholen de koepmanne, vnde ampte in orhen sampt
  12. kunpstenn nicht anders vornemen noch vorhandelenn
  13. den allene dat jenne, dat orhe koepmanschup, jffthe
  14. amptes gescheffte ankamende vnde belangende sy, vnde
  15. so dar jemandes enbauen dede, vnde des mit twen
  16. vramen luden, vmbespraken eres rechtes .(.wo vorgerort.).
  17. auertuget wurde Jffte dat de beklagede, sin recht
  18. nicht dar vor doen wulde, de sulffte schole nha gelegenheit
  19. des handels geboetuerdyget, vnde gestraffet werden
  20. Dede ydt ock de gantze selschup der koeplude, ein ampt
  21. edder de ampte alle samptlick, de sulfften scholenn erer
  22. geselschup, amptes priuilegien vnde freyheiden, dar
  23. mede se vam Rade, jffte sustes begnadiget vnde bogyff
  24. tuget sin, vorlustich wesen, vnde vorboreth hebbenn,
  25. vnde der sulfften nha den tyden, nicht mer geneten noch
  26. gebrukenn,
  27. Dat soste:
  28. De Ampthe scholen ock nenerleye samptkumpsten
  29. hebbenn noch maken, dar jnne se yenigerleie nygeringe
  30. vornhemen vnde anstellen wolden jdt geschege deme mit
  31. vulborde vnde rade der personen, So vth den Rade by
  32. onhe to syttende vorordenth sint
  33. Dat seuende:
  34. Jth scholen ock de Ampte samptlick nicht by malckanderen
  35. kamen edder sick to samende tokamen malckanderenn
  36. vorbaden laten, by vorluse orher priuilegien vnde freyheiden
  37. wo vorberort, jth geschege denne mit sundergen orleue
  38. weten vnde willen des Ersamen Rades

vnde to berathslande .(.wo vorgerort themen vnde geborenn wille.). daruth den serten, rotterye edder vproer, vpstaen erwassen kunde, vnde sodanes vor twen vramen luden vmbespraken eres rechtes, auertuget wurde, jffte sin recht dar nicht vor doen wulde, de sulffte schole der borger schup, vnde der stadt waninge vorlustich sin, he mochte ock in sodanen sinen vmbylliken vornemen, vorharden jffte sinen handel so geswynde vnde vprorsch anstellenn, so schole en de Radt in sin hogeste straffen lathenn, Dat voffte: Vurder so scholen de koepmanne, vnde ampte in orhen sampt kunpstenn nicht anders vornemen noch vorhandelenn den allene dat jenne, dat orhe koepmanschup, jffthe amptes gescheffte ankamende vnde belangende sy, vnde so dar jemandes enbauen dede, vnde des mit twen vramen luden, vmbespraken eres rechtes .(.wo vorgerort.). auertuget wurde Jffte dat de beklagede, sin recht nicht dar vor doen wulde, de sulffte schole nha gelegenheit des handels geboetuerdyget, vnde gestraffet werden Dede ydt ock de gantze selschup der koeplude, ein ampt edder de ampte alle samptlick, de sulfften scholenn erer geselschup, amptes priuilegien vnde freyheiden, dar mede se vam Rade, jffte sustes begnadiget vnde bogyff tuget sin, vorlustich wesen, vnde vorboreth hebbenn, vnde der sulfften nha den tyden, nicht mer geneten noch gebrukenn, Dat soste: De Ampthe scholen ock nenerleye samptkumpsten hebbenn noch maken, dar jnne se yenigerleie nygeringe vornhemen vnde anstellen wolden jdt geschege deme mit vulborde vnde rade der personen, So vth den Rade by onhe to syttende vorordenth sint Dat seuende: Jth scholen ock de Ampte samptlick nicht by malckanderen kamen edder sick to samende tokamen malckanderenn vorbaden laten, by vorluse orher priuilegien vnde freyheiden wo vorberort, jth geschege denne mit sundergen orleue weten vnde willen des Ersamen Rades

Fol. 212r

Faksimile, Fol. 212r
  1. Dat achte:
  2. Dar sick ouersth jhemandes van den Ampten, orhes amptes
  3. haluen jergens wor anne beswerth volden, de sulfften scholen
  4. orhes amptes Meystere vor den Radt schycken, Alsdenne
  5. wil de Radt daranne ein geborlick jnseenth doen darmede
  6. ein jderman by rechte schole bliuen
  7. Dat negende
  8. Vurder nha dussen dage, schole nemandes noch de Buwmester der
  9. kespelden edder de kaspellude, in jenigen geschefften de kaspell
  10. anhe vulborth vnde wetent des Rades thosamende vorbaden
  11. lathen vnde so dar jemanth enyegen dede, de sulfften schal de
  12. Radt, ahn sin hogeste laten straffenn,
  13. Dat teynde:
  14. Vnde darmede wider vproer twadracht vnde vnlusth vorhot bliue
  15. vnde in dusser guden Stadt to godtlyker eere vorthmer leffte
  16. frede vnde gude einicheit vnderholden bliuen moge, So schole ein
  17. jder rothmester dem Rade ein sunderlyken eedt don, dat he vp
  18. sine rottes vorwanten, ein getruwe vnde flitich vpseent wil
  19. hebben, vnde so he vurder den sulfften jemaandes ersporde, dede
  20. vproer, twydracht begunde antorichtende, dat he ein so danes
  21. deme Rade edder syttende Borgermeister, thor tydt, vnuor
  22. tochlyck anseggenn vnde vormelden wille, darmede so danen
  23. vprorschen vorhebbende yn tydenn moge vorgekamen werden
  24. Dat elffte:
  25. Jdt schole ock ein jder Rothmester by deme suluesten sinen eede
  26. nhemandes in sinem rotte lyden, de keyn borger sy geworden,
  27. vnde sick deme Rade mit lofften vnde eeden nicht vorplichtet
  28. vnde so sick dar enthyegens jhemandes wedder setten, vnde
  29. jndrengenn wolde, dat sulffte scholen de Rothmestere deme
  30. rade, jffte deme thor tydt syttende Borgermester anseggenn
  31. vnde vorwythlykenn
  32. Dat Twolffte:
  33. De wile ock veler borger kinder, de in dem eede orhes vaders
  34. gebleuen, egenthlick nicht en wethen, wes ohr vader deme Rade
  35. gelauet vnde geswaren hebbe, des so schole nhu vorthmer eines
  36. yderen borgers Sone, so drade he to sinen mundigen jarenn
  37. gelanget vor den Erbaren Radt kamen vnde deme Rade dar
  38. suluesth den geborlykenn borger eedt don, dar nha he sick

Dat achte: Dar sick ouersth jhemandes van den Ampten, orhes amptes haluen jergens wor anne beswerth volden, de sulfften scholen orhes amptes Meystere vor den Radt schycken, Alsdenne wil de Radt daranne ein geborlick jnseenth doen darmede ein jderman by rechte schole bliuen Dat negende Vurder nha dussen dage, schole nemandes noch de Buwmester der kespelden edder de kaspellude, in jenigen geschefften de kaspell anhe vulborth vnde wetent des Rades thosamende vorbaden lathen vnde so dar jemanth enyegen dede, de sulfften schal de Radt, ahn sin hogeste laten straffenn, Dat teynde: Vnde darmede wider vproer twadracht vnde vnlusth vorhot bliue vnde in dusser guden Stadt to godtlyker eere vorthmer leffte frede vnde gude einicheit vnderholden bliuen moge, So schole ein jder rothmester dem Rade ein sunderlyken eedt don, dat he vp sine rottes vorwanten, ein getruwe vnde flitich vpseent wil hebben, vnde so he vurder den sulfften jemaandes ersporde, dede vproer, twydracht begunde antorichtende, dat he ein so danes deme Rade edder syttende Borgermeister, thor tydt, vnuor tochlyck anseggenn vnde vormelden wille, darmede so danen vprorschen vorhebbende yn tydenn moge vorgekamen werden Dat elffte: Jdt schole ock ein jder Rothmester by deme suluesten sinen eede nhemandes in sinem rotte lyden, de keyn borger sy geworden, vnde sick deme Rade mit lofften vnde eeden nicht vorplichtet vnde so sick dar enthyegens jhemandes wedder setten, vnde jndrengenn wolde, dat sulffte scholen de Rothmestere deme rade, jffte deme thor tydt syttende Borgermester anseggenn vnde vorwythlykenn Dat Twolffte: De wile ock veler borger kinder, de in dem eede orhes vaders gebleuen, egenthlick nicht en wethen, wes ohr vader deme Rade gelauet vnde geswaren hebbe, des so schole nhu vorthmer eines yderen borgers Sone, so drade he to sinen mundigen jarenn gelanget vor den Erbaren Radt kamen vnde deme Rade dar suluesth den geborlykenn borger eedt don, dar nha he sick

Fol. 212v

Faksimile, Fol. 212v
  1. destho erlyker siner vorplichtinge nha, to holdende moge
  2. wethen, vnde deme suluesten borger eede, schole mede
  3. yngeliuet vnde vorknuppeth werden, so se jenige rotterye
  4. vnde vproer erwarende wurdenn, dat he de suluesten
  5. deme Rade jffte deme Borgermestere, anseggen wille
  6. gude eindracht, tho walstande der Stadt darmede tho
  7. vnderholdende,
  8. Dat darteynde:
  9. Vurder ein hus syttende de sick in desser guden Stadt
  10. to ernerende gedencketh, vnde de vorfredelyken geachtet
  11. vnde geholdenn [wil] werden, de sulueste scholen binnen
  12. den negesten xiiij dagen borger werden, dar men
  13. ouerrst ein mysduncket anne hebbe, dat he vntuchtich
  14. vnde vprorsch sy, de sulffte schole in der Stadt nicht ge=
  15. leden vnde geduldet werden, vmme frede eindracht
  16. leffte darmede destho beth to starken vnde to vnder holdende
  17. Dat verteynde:
  18. Jdt scholen ock de jennen so van buten jnkamen, vnde
  19. der borgerschop bogerenn, nicht angenaamen werdenn
  20. se hebben den mit gelofflyker orkunde, bewiset van
  21. wat steden jffte orden, se gekamen vnde bordich sin,
  22. vnde wo se sick darsuluest an eere vnde lofflyken handel
  23. geholden vnde gehat hebben
  24. Da voffteinde:
  25. De jennen ock in desse Stadt, fromde jngekamen,
  26. vnde sick alhir antholden willenn, de sulfften, schole
  27. nen borger to sick in sine husinge nemen, noch huse,
  28. edder boden vorhuren, se sin den vornhe jn maten
  29. vorschreuen, borgere gewordenn, vnde dem Rade
  30. mit lofften vnde eeden vorstrycket, by pene vyff
  31. bremer marck, jdt en geschege den mit sundergen
  32. vorloue des Rades,
  33. Dat sosteinde
  34. De Ersame Radt, schole vnde wil ock, jn der sake
  35. der borgerweyde, mit den heren des Capittels mith
  36. alleme vlyte vormogen, bearbeyden vnde errforderenn
  37. dat de entholdene gebreke, jn der fruntschop to vorhan=
  38. delende moge vorgenamen werden,

destho erlyker siner vorplichtinge nha, to holdende moge wethen, vnde deme suluesten borger eede, schole mede yngeliuet vnde vorknuppeth werden, so se jenige rotterye vnde vproer erwarende wurdenn, dat he de suluesten deme Rade jffte deme Borgermestere, anseggen wille gude eindracht, tho walstande der Stadt darmede tho vnderholdende, Dat darteynde: Vurder ein hus syttende de sick in desser guden Stadt to ernerende gedencketh, vnde de vorfredelyken geachtet vnde geholdenn [wil] werden, de sulueste scholen binnen den negesten xiiij dagen borger werden, dar men ouerrst ein mysduncket anne hebbe, dat he vntuchtich vnde vprorsch sy, de sulffte schole in der Stadt nicht geleden vnde geduldet werden, vmme frede eindracht leffte darmede destho beth to starken vnde to vnder holdende Dat verteynde: Jdt scholen ock de jennen so van buten jnkamen, vnde der borgerschop bogerenn, nicht angenaamen werdenn se hebben den mit gelofflyker orkunde, bewiset van wat steden jffte orden, se gekamen vnde bordich sin, vnde wo se sick darsuluest an eere vnde lofflyken handel geholden vnde gehat hebben Da voffteinde: De jennen ock in desse Stadt, fromde jngekamen, vnde sick alhir antholden willenn, de sulfften, schole nen borger to sick in sine husinge nemen, noch huse, edder boden vorhuren, se sin den vornhe jn maten vorschreuen, borgere gewordenn, vnde dem Rade mit lofften vnde eeden vorstrycket, by pene vyff bremer marck, jdt en geschege den mit sundergen vorloue des Rades, Dat sosteinde De Ersame Radt, schole vnde wil ock, jn der sake der borgerweyde, mit den heren des Capittels mith alleme vlyte vormogen, bearbeyden vnde errforderenn dat de entholdene gebreke, jn der fruntschop to vorhandelende moge vorgenamen werden,

Fol. 213r

Faksimile, Fol. 213r
  1. Dat Seuenteynde:
  2. Wereth ock dat de vorhandelinge, so daner fruntschop jo enth=
  3. stunde, so scholen se sick, de borgere, vnde gemeinheide an
  4. geborlyken vnde ordentlyken rechte, so vele me des nha vormoge
  5. des weyde breues vmmers erholden kone, sadygen vnde benogen
  6. lathen, ock den Rath nicht wyder beweygen vnde besweren
  7. Sunder de sulfften dar anne, vnde sustes in alleine geborlyken
  8. horsam leystenn,
  9. Dat Achteinde:
  10. Vnde dar dem Rade in dussen vnde anderen saken, so onhe
  11. vorfallenn, nodich vnde bedarff wurde, mit mher luden
  12. rugge sprake tho nemende, So moge de Radt vth der gemeinheide
  13. koepmanne vnde Ampten, dar to vorbaden lathenn, de vor
  14. stendigesten, de deme Rade nuttest duncken, vnde sustes
  15. der guden Staadt walstande, dede frede leffte vnde eindracht
  16. sokenn, vnde dat sulffte gerne vorthsetten vnde geuorderth
  17. segenn,
  18. Dat negenteinde:
  19. Ock is vnder anderen mede vor gudt angeseen, beleuet
  20. vnde bewilliget, so in der Stadt boke, dat vam Ersamen
  21. rade vnde gantzen gemeynheide, bolaueth vnde boswaren,
  22. vnde vor velen vorschenen jaren angesettet vnde gemaketh,
  23. ethwes errsporet vnde bevunden worde, dath tom dele einer
  24. Chrystlyken vnde rechtmetigenn reformation bodarff
  25. hadde, dat sodanes nha Rade der hochgelerden, vnde vorstendigen
  26. gebeterth vorandert, vorlengert vnde vorminnert werden
  27. moge.
  28. Do desse artykell nhu vthgelesenn weren hefft de Ersame
  29. her Daniel van Burenn Borgermester de gantze vmme
  30. stande meynheit gefrageth, wat se to dessen vorgeschreuen
  31. artykelen seden, vnde bogerde dat ein jder kespelt, jnth
  32. besunderen, tasamende gaen, sick to besprekende vnde
  33. nach deme desse artykell, ordeninge vnde reformatio alle
  34. sampt vnde besunderen boleuede, des scholden se sick bospreken
  35. vnde ein boschetlyck anthwort, dem Rade wedder jn bringen
  36. deme also geschach,

Dat Seuenteynde: Wereth ock dat de vorhandelinge, so daner fruntschop jo enthstunde, so scholen se sick, de borgere, vnde gemeinheide an geborlyken vnde ordentlyken rechte, so vele me des nha vormoge des weyde breues vmmers erholden kone, sadygen vnde benogen lathen, ock den Rath nicht wyder beweygen vnde besweren Sunder de sulfften dar anne, vnde sustes in alleine geborlyken horsam leystenn, Dat Achteinde: Vnde dar dem Rade in dussen vnde anderen saken, so onhe vorfallenn, nodich vnde bedarff wurde, mit mher luden rugge sprake tho nemende, So moge de Radt vth der gemeinheide koepmanne vnde Ampten, dar to vorbaden lathenn, de vor stendigesten, de deme Rade nuttest duncken, vnde sustes der guden Staadt walstande, dede frede leffte vnde eindracht sokenn, vnde dat sulffte gerne vorthsetten vnde geuorderth segenn, Dat negenteinde: Ock is vnder anderen mede vor gudt angeseen, beleuet vnde bewilliget, so in der Stadt boke, dat vam Ersamen rade vnde gantzen gemeynheide, bolaueth vnde boswaren, vnde vor velen vorschenen jaren angesettet vnde gemaketh, ethwes errsporet vnde bevunden worde, dath tom dele einer Chrystlyken vnde rechtmetigenn reformation bodarff hadde, dat sodanes nha Rade der hochgelerden, vnde vorstendigen gebeterth vorandert, vorlengert vnde vorminnert werden moge. Do desse artykell nhu vthgelesenn weren hefft de Ersame her Daniel van Burenn Borgermester de gantze vmme stande meynheit gefrageth, wat se to dessen vorgeschreuen artykelen seden, vnde bogerde dat ein jder kespelt, jnth besunderen, tasamende gaen, sick to besprekende vnde nach deme desse artykell, ordeninge vnde reformatio alle sampt vnde besunderen boleuede, des scholden se sick bospreken vnde ein boschetlyck anthwort, dem Rade wedder jn bringen deme also geschach,

Fol. 213v

Faksimile, Fol. 213v
  1. Ock fragede de Borgermeister her Daniel van Buren
  2. wo me jdt holden wolde, mit den borgeren, de wedder des
  3. Rades bodt, den weke vth der Stadt genamen, vmme
  4. orhe myssedaeth willenn ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Dar vp geantwordeth
  5. dat se scholden buten bleuen.
  6. Wyder sprack de Borgermester, wo ein Erbar Rath
  7. gerne vorgeuen wolde, wat jm vprore wedder orhe personen
  8. gesprakenn vnde gehandelt were, vthgenamen wath
  9. wedder tafel vnde bock were, alse doethslach, morderye,
  10. vorrederye, sulsswalth, deuerye, dat sulue konde de Radt
  11. nicht vorgeuen, sunder rychten vnde straffen nha erem
  12. Ampte
  13. Wyder stelde de Borgermester Daniel van Buren vor
  14. de wyle de nye vordrachte scholden vam Raade vnde der
  15. meynthe geswaren vnde boedeth werden, to ewygenn
  16. tyden vngebrocklyck to holdende, So mosthe me de
  17. vmmelyggende nabuer heren Forstenn stede, denstlick
  18. bydden, vmme de vorsegelinge, vnde dat de sulfften
  19. betuget, vann lofflyken borgeren, dat solcke ordeninge
  20. van der gantzen meynheide, eindrachtichlyken beslaten
  21. mit guden consent, vulborde vnde willen, jngegaen
  22. boleuet, staetlykenn dar by to bleuende, Des hefft
  23. do ein jewelick kespelth veer menne gekaren, de
  24. vulmechtich van den kespelden gemaket, solcks den forsten
  25. vnde heren byde geystlikes wertlykes standes vnde stedenn
  26. antoseggende, vnde vmme de vorsegelinge to byddenn
  27. Jn Sunte Martens kespelt, wardt Dyrick Oldinges
  28. Johann Swechusenn, Hinrick Houwyde, vnde Luder
  29. Weselouwe, vorordent van deme kespelde.
  30. Tho Vnser Leuen Ffrouwenn, Godtfrydus schomaker
  31. Hinrick Louwe, Corth Kreye, vnde Johann Brede
  32. Tho Sunten Anscharies Berenth Pewe, Johan Wessels
  33. Dirick Meyer vnde Dyrick Bolekenn
  34. Tho Sunten Steffen, Alberth Hartkenn, Berent van
  35. Emden, Johan Bruns, vnde Luder Dreyer

Ock fragede de Borgermeister her Daniel van Buren wo me jdt holden wolde, mit den borgeren, de wedder des Rades bodt, den weke vth der Stadt genamen, vmme orhe myssedaeth willenn ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Dar vp geantwordeth dat se scholden buten bleuen. Wyder sprack de Borgermester, wo ein Erbar Rath gerne vorgeuen wolde, wat jm vprore wedder orhe personen gesprakenn vnde gehandelt were, vthgenamen wath wedder tafel vnde bock were, alse doethslach, morderye, vorrederye, sulsswalth, deuerye, dat sulue konde de Radt nicht vorgeuen, sunder rychten vnde straffen nha erem Ampte Wyder stelde de Borgermester Daniel van Buren vor de wyle de nye vordrachte scholden vam Raade vnde der meynthe geswaren vnde boedeth werden, to ewygenn tyden vngebrocklyck to holdende, So mosthe me de vmmelyggende nabuer heren Forstenn stede, denstlick bydden, vmme de vorsegelinge, vnde dat de sulfften betuget, vann lofflyken borgeren, dat solcke ordeninge van der gantzen meynheide, eindrachtichlyken beslaten mit guden consent, vulborde vnde willen, jngegaen boleuet, staetlykenn dar by to bleuende, Des hefft do ein jewelick kespelth veer menne gekaren, de vulmechtich van den kespelden gemaket, solcks den forsten vnde heren byde geystlikes wertlykes standes vnde stedenn antoseggende, vnde vmme de vorsegelinge to byddenn Jn Sunte Martens kespelt, wardt Dyrick Oldinges Johann Swechusenn, Hinrick Houwyde, vnde Luder Weselouwe, vorordent van deme kespelde. Tho Vnser Leuen Ffrouwenn, Godtfrydus schomaker Hinrick Louwe, Corth Kreye, vnde Johann Brede Tho Sunten Anscharies Berenth Pewe, Johan Wessels Dirick Meyer vnde Dyrick Bolekenn Tho Sunten Steffen, Alberth Hartkenn, Berent van Emden, Johan Bruns, vnde Luder Dreyer

  1. Echtes Fragezeichen.↩

Fol. 214r

Faksimile, Fol. 214r
  1. Desse sesteyn menne worden van den veer kerspeldenn erweleth
  2. vp dat se desse nye vpgerichtede ordinantie, arykele, de lofflyken
  3. vordrachte, vnde beslute der gantzen meinheit der Stadt Bremen
  4. scholden de volgende vorstenn, heren stede, vmme de vorsegelinge
  5. byddenn, gelick wo denn gescheen.
  6. De Ertze Bysschop to Bremen Chrystofferus, De Bysschop tho
  7. Munster Franciscus, De Hertoge van Lunenborch Ernsth
  8. Graue Tonies van Oldenborch, Graue Jost tor Hoya
  9. De manschup des Stychtes, Dar to de nabuer Stede
  10. Lubeke, Hamborch, Lunenborch Stade vnde Buxstehude
  11. hebbenn solcks vorsegelt thor orkunde
  12. Item des suluen dages, warth ein tafel gehangen an den pyler
  13. des Rathuses, dar weren jnne angetekenth jtlyker moethwilligen
  14. nhamen, de wedder des Erbarenn Rades gebodt den weke
  15. vth Bremen genamen, sunder vorloff, des werden se vorwyset,
  16. Hyr volgeth dat mandaeth:
  17. De Erbare Radt, vnde gantze wytheit der Stadt Bremenn
  18. doeith hirmede wytlyck vnde apenbaer, nach deme sick jtlyke
  19. yar her in desser guden Stadt, vasth vele vnde mannigerleye
  20. twydrachte, vproer, vnde varlicheidenn erhauen vnde bogeuenn
  21. hebben, Der orsake, dat, dat gemene volck, van echtwelcken,
  22. de sick tegens den Radt vnder deme schyne des gemenen besten,
  23. tho den regimente vpgeworpenn, mit erdichteden logen, valscher
  24. vthlegginge der breue, vnde vorkeringe des rades schryfftenn
  25. worden vorleydet vnde voruoreth, Daruth den godt almechtich
  26. vast hochlyken gelestert, vnde desse gude Stadt .(.wo jdt lenger
  27. geduret.). to ewigen vnde to vnuorwintlyken nhadeel schaden
  28. vnde vordarue gekamen vnde gebracht were, Dewile
  29. nhu dat vorgerorde regimente der veer vnde hundert, vann
  30. der gantzen gemeinheide eindrachtichlyken wedder affgestellet,
  31. vp dat dar mede eindracht, frede vnde leffte, to godtlyker
  32. eer wedder vpgerichtet, vnde dusse gude Stadt by eerlyken
  33. walstande, dar se .(.godt danck.). lange yar her by gewesen
  34. vordan erholden mochte bliuen, vnde de suluest van deme

Desse sesteyn menne worden van den veer kerspeldenn erweleth vp dat se desse nye vpgerichtede ordinantie, arykele, de lofflyken vordrachte, vnde beslute der gantzen meinheit der Stadt Bremen scholden de volgende vorstenn, heren stede, vmme de vorsegelinge byddenn, gelick wo denn gescheen. De Ertze Bysschop to Bremen Chrystofferus, De Bysschop tho Munster Franciscus, De Hertoge van Lunenborch Ernsth Graue Tonies van Oldenborch, Graue Jost tor Hoya De manschup des Stychtes, Dar to de nabuer Stede Lubeke, Hamborch, Lunenborch Stade vnde Buxstehude hebbenn solcks vorsegelt thor orkunde Item des suluen dages, warth ein tafel gehangen an den pyler des Rathuses, dar weren jnne angetekenth jtlyker moethwilligen nhamen, de wedder des Erbarenn Rades gebodt den weke vth Bremen genamen, sunder vorloff, des werden se vorwyset, Hyr volgeth dat mandaeth: De Erbare Radt, vnde gantze wytheit der Stadt Bremenn doeith hirmede wytlyck vnde apenbaer, nach deme sick jtlyke yar her in desser guden Stadt, vasth vele vnde mannigerleye twydrachte, vproer, vnde varlicheidenn erhauen vnde bogeuenn hebben, Der orsake, dat, dat gemene volck, van echtwelcken, de sick tegens den Radt vnder deme schyne des gemenen besten, tho den regimente vpgeworpenn, mit erdichteden logen, valscher vthlegginge der breue, vnde vorkeringe des rades schryfftenn worden vorleydet vnde voruoreth, Daruth den godt almechtich vast hochlyken gelestert, vnde desse gude Stadt .(.wo jdt lenger geduret.). to ewigen vnde to vnuorwintlyken nhadeel schaden vnde vordarue gekamen vnde gebracht were, Dewile nhu dat vorgerorde regimente der veer vnde hundert, vann der gantzen gemeinheide eindrachtichlyken wedder affgestellet, vp dat dar mede eindracht, frede vnde leffte, to godtlyker eer wedder vpgerichtet, vnde dusse gude Stadt by eerlyken walstande, dar se .(.godt danck.). lange yar her by gewesen vordan erholden mochte bliuen, vnde de suluest van deme

Fol. 214v

Faksimile, Fol. 214v
  1. Rade vthe erer mede vorderinge, vnde bewillinge, dorch
  2. ein apenbaer mandaeth, so an den pyler geslagenn
  3. vorwytliket vnde ernsthlyck gebaden, dat ein yder borger
  4. vnde ynwaner, by vorluse der Stadt waninge, to hus
  5. scholde bliuen, to der behoff, dat, dat regimente .(.wo vorgerort)
  6. to guden walstande, gebracht mochte werdenn, So den
  7. nu desse hir vnder geschreuen, dar enbauen to vorkleininge
  8. des Rades, vnde to vorachtinge des mandates, gelick
  9. wol vthgetagen vnde vorfluchtich geworden, vnde sick
  10. also dorch eren, vorweke, des begangenen vprors, voruoringe
  11. des volckes, vnde anders mercklyker vndaeth, dar van
  12. desse gude Stadt, mit allen vramen borgeren, vnde nha=
  13. komelingen, to ewigen vordarue vnde egendome .(.dar
  14. ydt van den almechtigen nicht were affgewendet.). gebracht
  15. were, wurden suluen schultbaer vnde vordechtich gemaket
  16. hebbenn, Derhaluen so wil de Erbare Rath,
  17. vnde gantze wytheit vpbenompte, de vndergeschreuen
  18. vorfluchtige vprorsche, vnde bose handelere, vnde so de
  19. radt van den sulfften nocht mer bekunde kone in macht
  20. des ergangens mandates, wo sick sustes am jungesten
  21. vppe den domeshaue, van der gantzen gemeinte bewillet
  22. vnde beslaten, hir mede vth der Stadt, vnde erem
  23. rychten vnde gebeden, to ewigen dagen vorthmer to
  24. entholdende, vnde se hir vmme her, hir in de Stadt
  25. jffte in den gerichte vnde gebeden noch befunden, So
  26. wil se de Radt in ere hogeste laten straffen, De
  27. Radt wil ock einen jderen borgeren by sinen eeden
  28. vnde plichten hir mede vormanet geuordert vnde geeschet
  29. hebbenn, so se yemandes van den vnder beschreuen vor=
  30. banneden vnde fredelosen personen, alhyr in der Stadt
  31. edder buten in des rades gerichten vnde beden
  32. anquemen vnde ersporedenn, dat se dat den Rade jffte
  33. den Amptluden vnde vogedenn der vorgeschreuen gerichte
  34. vnde gebede vnuortochlyck scholen anseggen, ruchtich
  35. maken, vnde vorwythliken gegeuen am Dynxtedage
  36. des dages Lamberti, Anno 1532.

Rade vthe erer mede vorderinge, vnde bewillinge, dorch ein apenbaer mandaeth, so an den pyler geslagenn vorwytliket vnde ernsthlyck gebaden, dat ein yder borger vnde ynwaner, by vorluse der Stadt waninge, to hus scholde bliuen, to der behoff, dat, dat regimente .(.wo vorgerort) to guden walstande, gebracht mochte werdenn, So den nu desse hir vnder geschreuen, dar enbauen to vorkleininge des Rades, vnde to vorachtinge des mandates, gelick wol vthgetagen vnde vorfluchtich geworden, vnde sick also dorch eren, vorweke, des begangenen vprors, voruoringe des volckes, vnde anders mercklyker vndaeth, dar van desse gude Stadt, mit allen vramen borgeren, vnde nhakomelingen, to ewigen vordarue vnde egendome .(.dar ydt van den almechtigen nicht were affgewendet.). gebracht were, wurden suluen schultbaer vnde vordechtich gemaket hebbenn, Derhaluen so wil de Erbare Rath, vnde gantze wytheit vpbenompte, de vndergeschreuen vorfluchtige vprorsche, vnde bose handelere, vnde so de radt van den sulfften nocht mer bekunde kone in macht des ergangens mandates, wo sick sustes am jungesten vppe den domeshaue, van der gantzen gemeinte bewillet vnde beslaten, hir mede vth der Stadt, vnde erem rychten vnde gebeden, to ewigen dagen vorthmer to entholdende, vnde se hir vmme her, hir in de Stadt jffte in den gerichte vnde gebeden noch befunden, So wil se de Radt in ere hogeste laten straffen, De Radt wil ock einen jderen borgeren by sinen eeden vnde plichten hir mede vormanet geuordert vnde geeschet hebbenn, so se yemandes van den vnder beschreuen vorbanneden vnde fredelosen personen, alhyr in der Stadt edder buten in des rades gerichten vnde beden anquemen vnde ersporedenn, dat se dat den Rade jffte den Amptluden vnde vogedenn der vorgeschreuen gerichte vnde gebede vnuortochlyck scholen anseggen, ruchtich maken, vnde vorwythliken gegeuen am Dynxtedage des dages Lamberti, Anno 1532.

Fol. 215r

Faksimile, Fol. 215r
  1. Hir volgenn de namen der vorbanneden vth Breme
  2. der me ock wol myssen kan,
  3. Wulberen Rulues Johann Ekel
  4. Hermen Voge Sander Ekel
  5. Luder Plesche Johan Grube
  6. Johan Kernemelck Wychman Ruter
  7. Hermen Rademaker Fictor Beneken anders Koster
  8. Corth Oldenborch Johan Lampe de blawe bade
  9. Hinrick Swerthfeger Alberth Grummer
  10. Arenth Vyncke Gerth Stalman
  11. Johan van Bremenn Johan Sleper
  12. Hinrick Vde
  13. Desse nhu genomet weren vortwiuelde bouen alletyt jm vpror
  14. verkerdenn de worde des Rades, der framen borgere, richteden
  15. vele muterye an, manck den gemenen armen hupen, vnde
  16. ein groth deel van dessen gedachten worden vor den gerichte
  17. geschulden vnde gelesen, dat se to den dode des kumptheren
  18. gehulpen, vnde sine nhagelaten guder gestalen gerouet vnde
  19. genamen,
  20. Jtem Anno 1532 des volgende mydtwekens, alse des anderen
  21. dages nha Lamberti, do warth Johan Kreme ein van den
  22. veer vnde hundert mennen, vor dat Rathus vor dat gerichte
  23. gebracht vnde dar angeklaget, wo he to deme Erbaren herenn
  24. Roleff Berderwysch kumptheren to Bremen vp des hilligen
  25. geystes kerkenn thom kumptheren were jngestegen, vnde den
  26. suluen heren bermlyken doeth geslagenn, vnde Johan Kremer
  27. bokende wo de gude kumptherr, were to voren vor Johan Kremer
  28. vp sine kne gefallenn vnde hochlyken gebeden vmme de jennen
  29. willen, de onhe lyff vnde seele gegeuen hadde, sin leuent eme
  30. sparen vnde frysten wolde, des wolde he in der Stadt besthe
  31. dusent gulden geuen, Vnde Johan Kremer rep solcks
  32. to den volcke van der kerken, vnde bath ock vor den kumptheren
  33. dat me en scholde dat leuenth schencken, Ouersth dat blothgyrige
  34. vnde dorstige volck, vam Duuel boseten, reep he scholde en
  35. nicht leuen laten mit den sinen, vnde wath dar boses vth

Hir volgenn de namen der vorbanneden vth Breme der me ock wol myssen kan, Wulberen Rulues Johann Ekel Hermen Voge Sander Ekel Luder Plesche Johan Grube Johan Kernemelck Wychman Ruter Hermen Rademaker Fictor Beneken anders Koster Corth Oldenborch Johan Lampe de blawe bade Hinrick Swerthfeger Alberth Grummer Arenth Vyncke Gerth Stalman Johan van Bremenn Johan Sleper Hinrick Vde Desse nhu genomet weren vortwiuelde bouen alletyt jm vpror verkerdenn de worde des Rades, der framen borgere, richteden vele muterye an, manck den gemenen armen hupen, vnde ein groth deel van dessen gedachten worden vor den gerichte geschulden vnde gelesen, dat se to den dode des kumptheren gehulpen, vnde sine nhagelaten guder gestalen gerouet vnde genamen, Jtem Anno 1532 des volgende mydtwekens, alse des anderen dages nha Lamberti, do warth Johan Kreme ein van den veer vnde hundert mennen, vor dat Rathus vor dat gerichte gebracht vnde dar angeklaget, wo he to deme Erbaren herenn Roleff Berderwysch kumptheren to Bremen vp des hilligen geystes kerkenn thom kumptheren were jngestegen, vnde den suluen heren bermlyken doeth geslagenn, vnde Johan Kremer bokende wo de gude kumptherr, were to voren vor Johan Kremer vp sine kne gefallenn vnde hochlyken gebeden vmme de jennen willen, de onhe lyff vnde seele gegeuen hadde, sin leuent eme sparen vnde frysten wolde, des wolde he in der Stadt besthe dusent gulden geuen, Vnde Johan Kremer rep solcks to den volcke van der kerken, vnde bath ock vor den kumptheren dat me en scholde dat leuenth schencken, Ouersth dat blothgyrige vnde dorstige volck, vam Duuel boseten, reep he scholde en nicht leuen laten mit den sinen, vnde wath dar boses vth

Fol. 215v

Faksimile, Fol. 215v
  1. enthstan vnde kamen wurde, dar wolden se en samptlick
  2. van entheuen, Do nu solcks Johan Kremer den kumptheren
  3. ansede hefft de Erbare leue man, nichtt ein mal Johan
  4. Kremer vmme gades willen gebeden dat he ein sin
  5. lyff frysten scholde he wolde ein dusent gulden geuen,
  6. vnde sin ander gudt wolde he in der Stadt besthe keren
  7. Vnde Johan Kremer ginck thom anderen mal hen stack
  8. sin houet dorch dat dach, dat nu to schaten vnde slagen
  9. was, vnde rep solcks tho der meynthe, jffte he en scholde
  10. leuen laten, Ouerst de blothunde repen to gelick alse
  11. grimmige louwen alse tho voren, he scholde en flux dodt
  12. slaen, vnde wath dar vngelucks van queme, wolden se
  13. samptlick lesten vnde gelden, Do trath Johan Kremer to
  14. deme Erbaren heren an, vnde stack em mit einem spete
  15. in sine luchteren bursth, vnde brachte also den gudenn
  16. heren vmme sin leuent, gade mothe jdt entbarmen
  17. vnde bokerenn de bosewichte, Cains geslechte,
  18. Jtem Johan Kremer bestunt solcks alle vor dem gerichte
  19. dar vp de sententie, vnde ein ordell gegeuen, dat me em
  20. sinhouet aff slaen scholde dar he ydt nicht mer dede,
  21. vnde einander sick dar anne spegeltenn scholde, dar wart
  22. he mede vthgetrecket vnde vp de Stede gebracht .(.de sjoden
  23. borges.). dar mester Corth de Bodel em sin houet scholde
  24. affslaen, Do vormanede Johan Kremer den volcke der
  25. thosage dagenn, Ouersth nemant wart dar gehort gesen
  26. gevunden, manck so groten hupen, de sinen munth
  27. vpgedaen, vnde ein worth vor em gespraken, edder ein
  28. trosthlyck worth gegeuen, behaluen de predicanten
  29. de eme in godt vormanet hebben,
  30. Jtem dar nha leth de Radt alle ver kespel nha malckanderen
  31. vp dat radthus vorbadenn vnde ein jder mosthe vp dat
  32. nye sinen eedt wedder doen demm Rade, vnde dar worden
  33. vele affgewiset van den vprorschenn dar to nene borgere
  34. dar ein Raddt nene eede affnemen wolde, sunder hen
  35. gewiset, beth so lange, dat en vam Rade wedder angesecht
  36. worde, vnde gude frame borgers mit sick bringen de vor
  37. se laueden

enthstan vnde kamen wurde, dar wolden se en samptlick van entheuen, Do nu solcks Johan Kremer den kumptheren ansede hefft de Erbare leue man, nichtt ein mal Johan Kremer vmme gades willen gebeden dat he ein sin lyff frysten scholde he wolde ein dusent gulden geuen, vnde sin ander gudt wolde he in der Stadt besthe keren Vnde Johan Kremer ginck thom anderen mal hen stack sin houet dorch dat dach, dat nu to schaten vnde slagen was, vnde rep solcks tho der meynthe, jffte he en scholde leuen laten, Ouerst de blothunde repen to gelick alse grimmige louwen alse tho voren, he scholde en flux dodt slaen, vnde wath dar vngelucks van queme, wolden se samptlick lesten vnde gelden, Do trath Johan Kremer to deme Erbaren heren an, vnde stack em mit einem spete in sine luchteren bursth, vnde brachte also den gudenn heren vmme sin leuent, gade mothe jdt entbarmen vnde bokerenn de bosewichte, Cains geslechte, Jtem Johan Kremer bestunt solcks alle vor dem gerichte dar vp de sententie, vnde ein ordell gegeuen, dat me em sinhouet aff slaen scholde dar he ydt nicht mer dede, vnde einander sick dar anne spegeltenn scholde, dar wart he mede vthgetrecket vnde vp de Stede gebracht .(.de sjoden borges.). dar mester Corth de Bodel em sin houet scholde affslaen, Do vormanede Johan Kremer den volcke der thosage dagenn, Ouersth nemant wart dar gehort gesen gevunden, manck so groten hupen, de sinen munth vpgedaen, vnde ein worth vor em gespraken, edder ein trosthlyck worth gegeuen, behaluen de predicanten de eme in godt vormanet hebben, Jtem dar nha leth de Radt alle ver kespel nha malckanderen vp dat radthus vorbadenn vnde ein jder mosthe vp dat nye sinen eedt wedder doen demm Rade, vnde dar worden vele affgewiset van den vprorschenn dar to nene borgere dar ein Raddt nene eede affnemen wolde, sunder hen gewiset, beth so lange, dat en vam Rade wedder angesecht worde, vnde gude frame borgers mit sick bringen de vor se laueden

Fol. 216r

Faksimile, Fol. 216r
  1. Vnde de syttende Borgermester her Daniel van Buren kunde
  2. de vprorschenn meysterlyken vthstryken, einen jderen nha
  3. sinen namen vnde arth, vnde sprack to den vprorschen, jdt
  4. were sake, dat se sick anders schycken wolden, wo se jm vproer
  5. gedaen, so werett vele bether, dat se den rade nicht en sworenn,
  6. vp dat se nicht erloes vnde mynedich wordenn, vnde de sick
  7. wolden entschuldigenn, worden sedelken gedaen, wor ynne
  8. mith korte was angetekent, wat se hir vnde dar jm vproer
  9. bedreuen vnde gesecht hadden
  10. Ock quam dar vnder deme hupen einer Hinrick Hagendorne ge=
  11. nanth ein schroder, vnde wanth by den Swybogen, do de vor
  12. den stoel des rades quam, sinen eedt vnde plicht to donde
  13. fragede em de Borgermester her Daniel van Buren wo dat he
  14. hete, vnde he anthworde, jck hete Hinrick, vnde de borgermester
  15. sede wo mher din thoname ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. vnde he sprack Hinrick Hagedorne
  16. de Borgermester sede Hagedorne is ein selsam kruth de bloyet
  17. froe, ouerst he steckt van sick, vnde bringet nene gude frucht
  18. so bystu ock to fro gebloyet tho vndegeden, Ouerst Hagedorne
  19. demodygede sick, vnde dar warth vor eme gebeden vnde er=
  20. langede gnade,
  21. Anno 1532 des negesten mandages nha Mathei Apostoli, Do
  22. warth dorch des Rades vorordeninge, wedderumme vpgegrauen
  23. de to gedykede graue by der natelen, de dar schedet de beyden
  24. Stede, Bremen vnde Sunten Steffen, vnde de errde warth
  25. vp denn wal geschaten hen an de muren tho, Hyr wordenn
  26. tho vorbadet de veer gude vnder deme Rade beseten, vnde
  27. weren vaken jm herueste jn korter tydt vthbrachten, vnde
  28. dupeden den suluen grauen wol twe vadem dep, wenthe de
  29. graue was dem steynwege gelyck to gedyket, Vnde
  30. her Berenth Scharhar was hir bouelsman auer vam Rade
  31. dar to vor ordenth, Do warth ock de natel wedder slut
  32. hafftich gemaket, de olden beyden dore wedder gehangenn
  33. de jm vproer dorch de Steffeners weren vthgeworpen,
  34. Jm volgende wynther, worden twe nye starke portenn
  35. edder doren gehangen, vnde ein weldich val porte togerichtet

Vnde de syttende Borgermester her Daniel van Buren kunde de vprorschenn meysterlyken vthstryken, einen jderen nha sinen namen vnde arth, vnde sprack to den vprorschen, jdt were sake, dat se sick anders schycken wolden, wo se jm vproer gedaen, so werett vele bether, dat se den rade nicht en sworenn, vp dat se nicht erloes vnde mynedich wordenn, vnde de sick wolden entschuldigenn, worden sedelken gedaen, wor ynne mith korte was angetekent, wat se hir vnde dar jm vproer bedreuen vnde gesecht hadden Ock quam dar vnder deme hupen einer Hinrick Hagendorne genanth ein schroder, vnde wanth by den Swybogen, do de vor den stoel des rades quam, sinen eedt vnde plicht to donde fragede em de Borgermester her Daniel van Buren wo dat he hete, vnde he anthworde, jck hete Hinrick, vnde de borgermester sede wo mher din thoname ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. vnde he sprack Hinrick Hagedorne de Borgermester sede Hagedorne is ein selsam kruth de bloyet froe, ouerst he steckt van sick, vnde bringet nene gude frucht so bystu ock to fro gebloyet tho vndegeden, Ouerst Hagedorne demodygede sick, vnde dar warth vor eme gebeden vnde erlangede gnade, Anno 1532 des negesten mandages nha Mathei Apostoli, Do warth dorch des Rades vorordeninge, wedderumme vpgegrauen de to gedykede graue by der natelen, de dar schedet de beyden Stede, Bremen vnde Sunten Steffen, vnde de errde warth vp denn wal geschaten hen an de muren tho, Hyr wordenn tho vorbadet de veer gude vnder deme Rade beseten, vnde weren vaken jm herueste jn korter tydt vthbrachten, vnde dupeden den suluen grauen wol twe vadem dep, wenthe de graue was dem steynwege gelyck to gedyket, Vnde her Berenth Scharhar was hir bouelsman auer vam Rade dar to vor ordenth, Do warth ock de natel wedder slut hafftich gemaket, de olden beyden dore wedder gehangenn de jm vproer dorch de Steffeners weren vthgeworpen, Jm volgende wynther, worden twe nye starke portenn edder doren gehangen, vnde ein weldich val porte togerichtet

  1. Echtes Fragezeichen.↩

Fol. 216v

Faksimile, Fol. 216v
  1. Ock so warth de steinwech twuschen der natelen vnde Sunte
  2. Steffens Stadt, gantz vpgenamen, gedupet vnde ein
  3. brugge, mit einer tocht brugge gemaket, Jtem vele
  4. stelle boden, houe de gemaket weren vp den grauenn
  5. vnde mit der tydt gebuwet, den grauen enthlanges de
  6. worden alle affgebrakenn hen to den Abbendoer to, vnde
  7. de graue warth geuoderth, van der Wesser an ein groth
  8. stucke weges, ein starke mure vpgetagen, dorch der Stath
  9. muerheren, her Alberde Louwen vnde her Johan Haueman
  10. nha Sunten Steffen, Desse grothe moeythe, arbeyt
  11. vnde vnkost, hebben de vprorschen vp Sunten Steffen
  12. dem Rade gemaket, wenthe orher vele stunden dar nha
  13. jm vproer, dat se gerne wolden den grauen gentzlyken
  14. gedyket hebbenn, de natelen vnde alle torne vnde de
  15. muren dael de dar scheden de beyden Stede, vp dat se
  16. eren fryen ganck mochten gehat hebbenn, by einander
  17. to kamen nah eren willen, dar warth anders to gedacht
  18. Anno vp den auent Cosine et Damiani, do worden
  19. vthe deme hurleberge, twe borger vor dat gerichte gebracht
  20. nomlyken Arenth Reddelsen ein vth den hunderden, de
  21. ander Dirick van Bremen genanth ein Smyt vnde
  22. wordenn beschuldiget vnde angeklaget, wo se alle beide
  23. jm vproer, to deme kumptheren, weren mit sulffwalt
  24. in sinen hoff geuallen, vnde Arent Reddelsen ock
  25. mede thom komptheren vp sine kerken gestegen, vnde
  26. den guden heren, mit den sinen bemelyken van dem
  27. leuende thom dode gebracht, de doden lychamme helpenn
  28. mede heraff werpen van der kerken, dar nha des
  29. kumptheren schap mit einer haken vpgestoeth, dar se jnne
  30. vunden eine sulueren kannen dar golth vnde suluer gelt
  31. negen styge gulden dat erer negen gedelet hebben in
  32. Arenth Reddelsen hus vp den gerden als
  33. (Wulberen Rulues (Johan Grube )
  34. (Alberth Grummer (Gert to den Broke )
  35. als (Hinrick Vde (Gerth Hesterwede )
  36. (Arenth Reddelsen (vnde sin broder Joha.)
  37. (Dirick van Bremen

Ock so warth de steinwech twuschen der natelen vnde Sunte Steffens Stadt, gantz vpgenamen, gedupet vnde ein brugge, mit einer tocht brugge gemaket, Jtem vele stelle boden, houe de gemaket weren vp den grauenn vnde mit der tydt gebuwet, den grauen enthlanges de worden alle affgebrakenn hen to den Abbendoer to, vnde de graue warth geuoderth, van der Wesser an ein groth stucke weges, ein starke mure vpgetagen, dorch der Stath muerheren, her Alberde Louwen vnde her Johan Haueman nha Sunten Steffen, Desse grothe moeythe, arbeyt vnde vnkost, hebben de vprorschen vp Sunten Steffen dem Rade gemaket, wenthe orher vele stunden dar nha jm vproer, dat se gerne wolden den grauen gentzlyken gedyket hebbenn, de natelen vnde alle torne vnde de muren dael de dar scheden de beyden Stede, vp dat se eren fryen ganck mochten gehat hebbenn, by einander to kamen nah eren willen, dar warth anders to gedacht Anno vp den auent Cosine et Damiani, do worden vthe deme hurleberge, twe borger vor dat gerichte gebracht nomlyken Arenth Reddelsen ein vth den hunderden, de ander Dirick van Bremen genanth ein Smyt vnde wordenn beschuldiget vnde angeklaget, wo se alle beide jm vproer, to deme kumptheren, weren mit sulffwalt in sinen hoff geuallen, vnde Arent Reddelsen ock mede thom komptheren vp sine kerken gestegen, vnde den guden heren, mit den sinen bemelyken van dem leuende thom dode gebracht, de doden lychamme helpenn mede heraff werpen van der kerken, dar nha des kumptheren schap mit einer haken vpgestoeth, dar se jnne vunden eine sulueren kannen dar golth vnde suluer gelt negen styge gulden dat erer negen gedelet hebben in Arenth Reddelsen hus vp den gerden als (Wulberen Rulues (Johan Grube ) (Alberth Grummer (Gert to den Broke ) als (Hinrick Vde (Gerth Hesterwede ) (Arenth Reddelsen (vnde sin broder Joha.) (Dirick van Bremen

Fol. 217r

Faksimile, Fol. 217r
  1. Vnde ein jtlick thor buthe xx gulden enthffangen, Vnde der Stadt
  2. Vageth vragede de beyden vor dem gerichte, wat se hir to sedenn
  3. So worden se beyde gantz vnstumigen ropen, vorlocheden jdt,
  4. dat se des vnschuldich weren, vnde wat se gesecht hedden, in den
  5. pynen, dat hedden se seggen motn, togen an wo se gepyniget
  6. weren, de wyse vnde manner, vnde orhe beyde vnordentlyke
  7. ropent, klage, beschuldinge auer de beyden kemeners, durde
  8. wol ein gudt varendeel van der stunde, des hadden se sick so
  9. tosamende jm staken vorbunden vnde eins geworden, ock dar
  10. to einen guden drunck wyns gedaen er dat rechtfferdyge
  11. vnde strenge richte gades, Des sint vam Rathuse vor
  12. dat gerichte gegaen de beiden kemeners als Her Hinrick vann
  13. Szulinck vnde her Johan Meyer vnde hebben se harde geschuldenn
  14. wo dat se solcks hedden, so wol buten den pynen, alse in den pynen
  15. bekanth, vnde her Hinrick van Szulinck sprack, gy ropen alse
  16. vprorsche, logenhafftige bouen, gelyck gy alle tydt her dath arme
  17. volck tho vproer to erweckenn, Vnde Kersten Kock, eine van den
  18. veer badenn des rades warth vam radthuse her aff gesanth
  19. vnde de Radt gaff de gycht auer se, dar worden de thom dode
  20. vorordelth, vp den joden berge mit dem swerde gerichtet vnde
  21. ere lychamme in de Stadt to Sunten Steffen vnde Anscharies
  22. begrauenn
  23. Anno 1532 des negesten mandages vor Galli confessionis
  24. is de Erbare Radt der Stadt Brmeen nha Arbaorgen getagen
  25. darsuluest mit den werdigen Doem Capyttel to sprekende
  26. vmme jtlyke twystige sake willenn to vorlykende, nomlyken
  27. de heren des Capittels, wolden orhe kempe vnde weydelanth
  28. wedderumme frey hebben, wewlckere en des anderen dages, nha
  29. des kumptheren dode in dem vproer affgedungen weren,
  30. Thom anderen wolden se wedder orhe doemkercken apen hebbenn
  31. vnde de geuallen orhe Ceremonien wedderumme vpgerichtet
  32. Dewile nhu de sake wichtich was, dar tho den Erbaren Rade
  33. lestich, van Arbargenn aff vnde tho to teende, so wart de dach
  34. to S : Pauwel vor Bremen gelecht vp den dach Galli
  35. nha dem frymarkede jm herueste,
  36. Thom ersten mit der weyde vnde kempen, de wyle dat Capittel
  37. hadde orhe lange jarige rouwliken possession der kempe an der

Vnde ein jtlick thor buthe xx gulden enthffangen, Vnde der Stadt Vageth vragede de beyden vor dem gerichte, wat se hir to sedenn So worden se beyde gantz vnstumigen ropen, vorlocheden jdt, dat se des vnschuldich weren, vnde wat se gesecht hedden, in den pynen, dat hedden se seggen motn, togen an wo se gepyniget weren, de wyse vnde manner, vnde orhe beyde vnordentlyke ropent, klage, beschuldinge auer de beyden kemeners, durde wol ein gudt varendeel van der stunde, des hadden se sick so tosamende jm staken vorbunden vnde eins geworden, ock dar to einen guden drunck wyns gedaen er dat rechtfferdyge vnde strenge richte gades, Des sint vam Rathuse vor dat gerichte gegaen de beiden kemeners als Her Hinrick vann Szulinck vnde her Johan Meyer vnde hebben se harde geschuldenn wo dat se solcks hedden, so wol buten den pynen, alse in den pynen bekanth, vnde her Hinrick van Szulinck sprack, gy ropen alse vprorsche, logenhafftige bouen, gelyck gy alle tydt her dath arme volck tho vproer to erweckenn, Vnde Kersten Kock, eine van den veer badenn des rades warth vam radthuse her aff gesanth vnde de Radt gaff de gycht auer se, dar worden de thom dode vorordelth, vp den joden berge mit dem swerde gerichtet vnde ere lychamme in de Stadt to Sunten Steffen vnde Anscharies begrauenn Anno 1532 des negesten mandages vor Galli confessionis is de Erbare Radt der Stadt Brmeen nha Arbaorgen getagen darsuluest mit den werdigen Doem Capyttel to sprekende vmme jtlyke twystige sake willenn to vorlykende, nomlyken de heren des Capittels, wolden orhe kempe vnde weydelanth wedderumme frey hebben, wewlckere en des anderen dages, nha des kumptheren dode in dem vproer affgedungen weren, Thom anderen wolden se wedder orhe doemkercken apen hebbenn vnde de geuallen orhe Ceremonien wedderumme vpgerichtet Dewile nhu de sake wichtich was, dar tho den Erbaren Rade lestich, van Arbargenn aff vnde tho to teende, so wart de dach to S : Pauwel vor Bremen gelecht vp den dach Galli nha dem frymarkede jm herueste, Thom ersten mit der weyde vnde kempen, de wyle dat Capittel hadde orhe lange jarige rouwliken possession der kempe an der

Fol. 217v

Faksimile, Fol. 217v
  1. borgerweide gelegen, vnde de possessio dem weyde breue
  2. nicht entjegens so wolde sick de sake suluest wol schicken
  3. Ouerst dat ein Radt scholde bewilligen de geuallen
  4. Ceremonien vnde pauwestliche ler in der doemkerken
  5. .(.de wile de wedder gades worth weren.). wedder antorichtende
  6. dat en kunde de radt nummher vor gade vorantworden
  7. noch vor Forsten heren vnde Stede dar se mede jm vorbunde
  8. stunden, des moste ein Radt wyder radtslach nemen
  9. Ock so hadden de gemeinen borgere der Stadt eindrachtichliken
  10. vp dem Rathuse geslaten, se kunden solcks nenerleye
  11. wyse lydenn, al solck ein godtlose wesen in der Doemkerken
  12. wedder antorichtende, jdt were vele beter dat se dar vmb
  13. leten varen, gudt weyde mit den koyen, Dar vmb
  14. wart radtslach vorgenamen mit Forsten heren Stedenn
  15. sampt den gelerdenn, als volget
  16. Des is balde hir nha, affgeuerdiget Hinrick Kunsch des
  17. Rades to Bremen bade, vam Rade an den Chorfforsten to
  18. Sassen, vnde sampt an de gelerden doctoren tho Wytten
  19. berge, vmme toaethslagen der Ceremonien haluen
  20. in der Doemkerken, des is vnderwegen, de gedachte
  21. bade Hinrick Kunsch, twe myle van Wyttenberge
  22. barmlyken doethgeslagen van einem landesknechte
  23. Peter Hennebeen genanth, de sick mith den baden
  24. vorselschuppet hadde, vnde Peter worth dorch des
  25. duuels vorsokinge voruorth vnde errworgeth den baden
  26. vmme geldes willen dat he by sick hadde, des mosthe
  27. Peter Henneben balde hir nha wedder steruen, vnde
  28. is vor Bremen to Walle vp ein radth gesettet,
  29. Anno 1532, vp alle gades hilligen auende, worden
  30. noch twe, vth den hunderden geuangen, als Dyrick
  31. Meyer ein smyt vnde Johan Houweken, vnde in den
  32. dwenger des Osteren dores gesettet, dar se seten ein
  33. tydtlanck in der venckenysse, vnde nha harder vor
  34. horinge sint se beyde los gelatenn,
  35. Jtem vp Aller hilligen dach is Johan Schroder, ein
  36. van den hunderden, jm staken vp der natelen doeth

borgerweide gelegen, vnde de possessio dem weyde breue nicht entjegens so wolde sick de sake suluest wol schicken Ouerst dat ein Radt scholde bewilligen de geuallen Ceremonien vnde pauwestliche ler in der doemkerken .(.de wile de wedder gades worth weren.). wedder antorichtende dat en kunde de radt nummher vor gade vorantworden noch vor Forsten heren vnde Stede dar se mede jm vorbunde stunden, des moste ein Radt wyder radtslach nemen Ock so hadden de gemeinen borgere der Stadt eindrachtichliken vp dem Rathuse geslaten, se kunden solcks nenerleye wyse lydenn, al solck ein godtlose wesen in der Doemkerken wedder antorichtende, jdt were vele beter dat se dar vmb leten varen, gudt weyde mit den koyen, Dar vmb wart radtslach vorgenamen mit Forsten heren Stedenn sampt den gelerdenn, als volget Des is balde hir nha, affgeuerdiget Hinrick Kunsch des Rades to Bremen bade, vam Rade an den Chorfforsten to Sassen, vnde sampt an de gelerden doctoren tho Wytten berge, vmme toaethslagen der Ceremonien haluen in der Doemkerken, des is vnderwegen, de gedachte bade Hinrick Kunsch, twe myle van Wyttenberge barmlyken doethgeslagen van einem landesknechte Peter Hennebeen genanth, de sick mith den baden vorselschuppet hadde, vnde Peter worth dorch des duuels vorsokinge voruorth vnde errworgeth den baden vmme geldes willen dat he by sick hadde, des mosthe Peter Henneben balde hir nha wedder steruen, vnde is vor Bremen to Walle vp ein radth gesettet, Anno 1532, vp alle gades hilligen auende, worden noch twe, vth den hunderden geuangen, als Dyrick Meyer ein smyt vnde Johan Houweken, vnde in den dwenger des Osteren dores gesettet, dar se seten ein tydtlanck in der venckenysse, vnde nha harder vor horinge sint se beyde los gelatenn, Jtem vp Aller hilligen dach is Johan Schroder, ein van den hunderden, jm staken vp der natelen doeth

Fol. 218r

Faksimile, Fol. 218r
  1. gevunden, nach deme he twe mantydes geseten hadde, vnde he
  2. was ein groth vyenth des gotlyken wordes, vnde konde wol
  3. einen bosen Radt vyndenn,
  4. Jtem des negesten Sondages vor S. Kathrynen dage warth to
  5. Bremen vam Erbaren Rade alle orhen borgeren vnde jnwaneren
  6. vorbaden dat nemant nha dem dage mochte hamborger beer
  7. vorkopen vnde vthtappen by pene vyff bremer marckk vnde by
  8. vorluse des beers
  9. Anno 1532 des negesten Mandages vor Nicolai Episcopi des
  10. morgens to negen vren, warth Johan Doue ein goltsmyt
  11. vnde der hundert vnde veer vpgeworpen menne, Wortholder
  12. vor dat gerychte vthe den Hurleberge, vp einer groten kare
  13. geuorth, de wile he jm staken sick vorseten hadde, de grotenn
  14. kulde auer, dat he nicht gaen kunde vnde Johan Doue worth
  15. vor dem gerichte jn dren stuckenn angeklaget,
  16. Thom ersten, wo he vth der kystenn, Sunte Gerderudes
  17. gasthuse, by S : Marten, eine bussen genhamen, dar golth
  18. vnde suluer gelt, jnne gewesen, Dar to ein breff van
  19. xvj marck houetstols, vnde den suluen breff mit der bussen
  20. in sine mouwen geworpenn, in sin hus in ein schap geslaten,
  21. Thom anderen wo he jm vproer, de slotelen to der Stadt porten
  22. tho sick geuorderth, der meninge dat he mit sinen vorwanten
  23. vnde thostenderen, der Stadt nha sinen willen, wolde mechtich
  24. sin gewesenn, dar vth vnde jn to lathen, nha sinen wolge=
  25. uallen to einem ewigen vorderue der guden Stadt.
  26. Thom frudden, wo he eine togeslaten tunnen, van Hinrick
  27. Rallen einen kremer vnde borger to Oldenborch in sin hus
  28. tho truwer hanth entffangen, vnde dar sydenwerck, goltwerck
  29. registere rekenschop, hantschriffte jnne gewesen, Vnde
  30. wo Johann Doue, de suluen tunnen vpgebraken, mit siner
  31. maget Engelen daruth genamen wath em denede
  32. vnde de tunnen Hinrick Rallen seuen jaer vorentholdenn
  33. vnde vor deme Rade vosaketh beyde Johan Doue vnde sin
  34. maget Engel, vnde Johan Doue hadde van der sydenn, eine
  35. swarte syden huuen maken lathen, de he vaken droch, vnde
  36. wanner he de plach to dregende so was he nicht wol to sprekende

gevunden, nach deme he twe mantydes geseten hadde, vnde he was ein groth vyenth des gotlyken wordes, vnde konde wol einen bosen Radt vyndenn, Jtem des negesten Sondages vor S. Kathrynen dage warth to Bremen vam Erbaren Rade alle orhen borgeren vnde jnwaneren vorbaden dat nemant nha dem dage mochte hamborger beer vorkopen vnde vthtappen by pene vyff bremer marckk vnde by vorluse des beers Anno 1532 des negesten Mandages vor Nicolai Episcopi des morgens to negen vren, warth Johan Doue ein goltsmyt vnde der hundert vnde veer vpgeworpen menne, Wortholder vor dat gerychte vthe den Hurleberge, vp einer groten kare geuorth, de wile he jm staken sick vorseten hadde, de grotenn kulde auer, dat he nicht gaen kunde vnde Johan Doue worth vor dem gerichte jn dren stuckenn angeklaget, Thom ersten, wo he vth der kystenn, Sunte Gerderudes gasthuse, by S : Marten, eine bussen genhamen, dar golth vnde suluer gelt, jnne gewesen, Dar to ein breff van xvj marck houetstols, vnde den suluen breff mit der bussen in sine mouwen geworpenn, in sin hus in ein schap geslaten, Thom anderen wo he jm vproer, de slotelen to der Stadt porten tho sick geuorderth, der meninge dat he mit sinen vorwanten vnde thostenderen, der Stadt nha sinen willen, wolde mechtich sin gewesenn, dar vth vnde jn to lathen, nha sinen wolgeuallen to einem ewigen vorderue der guden Stadt. Thom frudden, wo he eine togeslaten tunnen, van Hinrick Rallen einen kremer vnde borger to Oldenborch in sin hus tho truwer hanth entffangen, vnde dar sydenwerck, goltwerck registere rekenschop, hantschriffte jnne gewesen, Vnde wo Johann Doue, de suluen tunnen vpgebraken, mit siner maget Engelen daruth genamen wath em denede vnde de tunnen Hinrick Rallen seuen jaer vorentholdenn vnde vor deme Rade vosaketh beyde Johan Doue vnde sin maget Engel, vnde Johan Doue hadde van der sydenn, eine swarte syden huuen maken lathen, de he vaken droch, vnde wanner he de plach to dregende so was he nicht wol to sprekende

Fol. 218v

Faksimile, Fol. 218v
  1. dat merkeden vele borger, Do nhu johan Doue
  2. vencklick sath, quam alhir thor stede, Hinrick Ralle
  3. klagede ahn den Radt, hoge auer Johan Douen vnde Hinrick
  4. Rallenn tunne warth gevunden, jn Johan Douen
  5. huse, des nam hemelyken de mageth Engel vthe Bremen
  6. den weke jn auentydenn, Vp dusse anklage
  7. warth Johan Doue gefraget van dem Vagede vor dem
  8. gerichte, wat he hir to sede, Vnde he anthworde vnde
  9. sprack, Jck stae tho, yck hebbe den doeth wol vordeneth, vnde
  10. vp sine bekentenysse warth dat ordell gegeuen, dat me onhe
  11. mit dem swerde rychtenn scholde, Vnde Johan Doue
  12. sloch sine ogen vp, nha dem Rathhuse, vnde sach in denn
  13. vynsteren des Rathuses louen lyggende jtlyke Borgermester
  14. vnde Radespersonen, de her aff segen, vnde wolden Johan
  15. Douen horen, sine anthworde vp de anklage, vnde Johann
  16. Doue bath demodichlyken de gantzen wytheit des Rades
  17. mit luder stemmen, dat se eme vmme gades willenn
  18. vorgeuen scholdenn, wat he wedder se gesundiget mith
  19. worden vnde wercken, Do de kaerman nhu sick
  20. vmmewende vor dem gerichte, badt Johan Doue, dat he
  21. ein weinich holden wolde, vnde de klocke was by teyn
  22. vren, vnde sprack tho dem volcke des dar vele was,
  23. Leuen borgerenn alle junck vnde olth, jck bydde yuw vmme
  24. gades willen, so ick jemandes van juw, jm regimente
  25. dar ick ein houet auer gemaketh was, warynne to nha
  26. were gewesenn, jffte yemandes geergert hadde, dat gy
  27. my dat sulue, vmme gades willen, vorgeuen willen
  28. vnde wesen juwer Ouerycheit gehorsam, vnde speygelen
  29. yuw an my armen manne, an minen hoenlyken? dode
  30. Dar nha badt he jnt gemeine, dat me wolde hertlyken
  31. godt vor em bydden, vmme einen vasten gelouen to gade
  32. vnde in Christo, Dar nha wart he vt der Stadt
  33. geuoreth vp den Jodenborch, dar vorhalede he de suluenn
  34. worde, vormanede de yungen gesellekens, der dar vele
  35. vmme em her stunden, dat se sick an em speygelen scholden
  36. vnde wesen orher ordentlyker ouericheit vnderdanich
  37. Dar nha wart he van der karen genamen, vnde vp
  38. dat sarck dael gesettet, vnde he was gans vortzageth
  39. bedrouet vnde beuede ock, der grothen kulde haluenn

dat merkeden vele borger, Do nhu johan Doue vencklick sath, quam alhir thor stede, Hinrick Ralle klagede ahn den Radt, hoge auer Johan Douen vnde Hinrick Rallenn tunne warth gevunden, jn Johan Douen huse, des nam hemelyken de mageth Engel vthe Bremen den weke jn auentydenn, Vp dusse anklage warth Johan Doue gefraget van dem Vagede vor dem gerichte, wat he hir to sede, Vnde he anthworde vnde sprack, Jck stae tho, yck hebbe den doeth wol vordeneth, vnde vp sine bekentenysse warth dat ordell gegeuen, dat me onhe mit dem swerde rychtenn scholde, Vnde Johan Doue sloch sine ogen vp, nha dem Rathhuse, vnde sach in denn vynsteren des Rathuses louen lyggende jtlyke Borgermester vnde Radespersonen, de her aff segen, vnde wolden Johan Douen horen, sine anthworde vp de anklage, vnde Johann Doue bath demodichlyken de gantzen wytheit des Rades mit luder stemmen, dat se eme vmme gades willenn vorgeuen scholdenn, wat he wedder se gesundiget mith worden vnde wercken, Do de kaerman nhu sick vmmewende vor dem gerichte, badt Johan Doue, dat he ein weinich holden wolde, vnde de klocke was by teyn vren, vnde sprack tho dem volcke des dar vele was, Leuen borgerenn alle junck vnde olth, jck bydde yuw vmme gades willen, so ick jemandes van juw, jm regimente dar ick ein houet auer gemaketh was, warynne to nha were gewesenn, jffte yemandes geergert hadde, dat gy my dat sulue, vmme gades willen, vorgeuen willen vnde wesen juwer Ouerycheit gehorsam, vnde speygelen yuw an my armen manne, an minen hoenlyken? dode Dar nha badt he jnt gemeine, dat me wolde hertlyken godt vor em bydden, vmme einen vasten gelouen to gade vnde in Christo, Dar nha wart he vt der Stadt geuoreth vp den Jodenborch, dar vorhalede he de suluenn worde, vormanede de yungen gesellekens, der dar vele vmme em her stunden, dat se sick an em speygelen scholden vnde wesen orher ordentlyker ouericheit vnderdanich Dar nha wart he van der karen genamen, vnde vp dat sarck dael gesettet, vnde he was gans vortzageth bedrouet vnde beuede ock, der grothen kulde haluenn

Fol. 219r

Faksimile, Fol. 219r
  1. vnde Mester Cort, deckede sin angesichte, vnde sloch em sin houet
  2. vp den sarke aff, vnde warth dat houet mit den lycham, jnth
  3. sarck gelecht, vnde tho Sunte Marten bynne Bremen
  4. by sine fruntschop vp den karckhoff begrauen, godt geue dat alle
  5. vprorschenn sick an eme speygelenn.

vnde Mester Cort, deckede sin angesichte, vnde sloch em sin houet vp den sarke aff, vnde warth dat houet mit den lycham, jnth sarck gelecht, vnde tho Sunte Marten bynne Bremen by sine fruntschop vp den karckhoff begrauen, godt geue dat alle vprorschenn sick an eme speygelenn.

Fol. 219v

Faksimile, Fol. 219v
Anno 1533 vp nyen yars dage, warth to Bremen vam
Erbaren Rade dubbelde Szyse vorkundiget, alse veer
swar van den schepell roggenn, dat tho voren twe tho
sin plach, vnde van einen jewelyken schepel moltes
achte swar, dat thouoren veer was, dith sint nu de
fruchten des vproers, wor dorch de Stadt in groten
schadenn vnde nhadeel gekamen, dar de gantze meinheit
truwlykenn to halp, so wolt sick ock egen vnde geboren
dat de meynheit wedderumme de gemenen borden
helpe dregen vnde lestenn,
Jtem des negesten donnerdages nha der dre koninge, hen
an den auent do brack mit gewalt de Wesser vth by
den koelhouen, vnde her Dirick Ffresen de Doemdeken
Hinrick Trupe vnde Hinrick Tolekenn, de mosthen de
brake wedder dyken, Ouerst do jdt nhu wedder dyket
was quam ein nie hoch water vp den dach Mathei apostoli
vnde des Doemdeken parth dykes ginck vp dat nye
wedder vth mit einen stucke des oldenn dykes
Jm suluen yare 1533 des mandages vor palm sondage
des nha mydt dages to dren slegen is dat Doem Capittel
mit siner fruntschop, mit ijᶜ perden , thom dele wol
gerustet wedder in Bremen by dat orhe gekamen,
De Doemdekenn her Dyrick Ffrese sath sulff darde in
einen wagen, vnde warth van den junckeren in sinen
hoff geleydet, De radt sende deme Capittel vnder
ogen nha Harstede xl perde vnde vjᶜ borger gerustet
ym harnsche, mit orher werhe stunden in der ordenn
van den Osterendoer an hen anth market, mith trummen
vnde vpgerichtedenn veneken, der Stadt to eeren
vnde de radt erlangede do vam Capyttel, vyff jaer
lanck, einen groten orth landes an der borgerweide
belegen nha der hempstrate, vp dat myddeler tydt
de sake edder in fruntschop edder to rechte der weyde
haluen, vorlykenth werde, deme also geschach,
Faksimile, Fol. 219v

Anno 1533 vp nyen yars dage, warth to Bremen vam Erbaren Rade dubbelde Szyse vorkundiget, alse veer swar van den schepell roggenn, dat tho voren twe tho sin plach, vnde van einen jewelyken schepel moltes achte swar, dat thouoren veer was, dith sint nu de fruchten des vproers, wor dorch de Stadt in groten schadenn vnde nhadeel gekamen, dar de gantze meinheit truwlykenn to halp, so wolt sick ock egen vnde geboren dat de meynheit wedderumme de gemenen borden helpe dregen vnde lestenn, Jtem des negesten donnerdages nha der dre koninge, hen an den auent do brack mit gewalt de Wesser vth by den koelhouen, vnde her Dirick Ffresen de Doemdeken Hinrick Trupe vnde Hinrick Tolekenn, de mosthen de brake wedder dyken, Ouerst do jdt nhu wedder dyket was quam ein nie hoch water vp den dach Mathei apostoli vnde des Doemdeken parth dykes ginck vp dat nye wedder vth mit einen stucke des oldenn dykes Jm suluen yare 1533 des mandages vor palm sondage des nha mydt dages to dren slegen is dat Doem Capittel mit siner fruntschop, mit ijᶜ perden , thom dele wol gerustet wedder in Bremen by dat orhe gekamen, De Doemdekenn her Dyrick Ffrese sath sulff darde in einen wagen, vnde warth van den junckeren in sinen hoff geleydet, De radt sende deme Capittel vnder ogen nha Harstede xl perde vnde vjᶜ borger gerustet ym harnsche, mit orher werhe stunden in der ordenn van den Osterendoer an hen anth market, mith trummen vnde vpgerichtedenn veneken, der Stadt to eeren vnde de radt erlangede do vam Capyttel, vyff jaer lanck, einen groten orth landes an der borgerweide belegen nha der hempstrate, vp dat myddeler tydt de sake edder in fruntschop edder to rechte der weyde haluen, vorlykenth werde, deme also geschach,

Fol. 220r

Faksimile, Fol. 220r
  1. Anno 1533 vp den dach letyre, Do leth de Erbar radt der Stadt
  2. Bremen, dorch den syttende borgermester, heren Dyrick Hoyers, van
  3. der Louen des Rathuses, apenbaer affkundigen, vnde beden, dat
  4. noch borger noch jnwaner, wat standes se sin, ba vorluse der stadt
  5. waninge, scholde gemeinschop hebben, noch sprake holden, noch hemelick
  6. edder apenbaer, noch schriffte to edder aff dregen, mit den jennen
  7. de vth der Stadt Bremen vorbannet sin, to ewigen tyden voruestet
  8. vnde vredelos gelecht, vmme ere bose myssedaet, wo bauen gerort is
  9. Vnde desse bosen vprorschen worden vam Bysschop van Bremen ge=
  10. leydet to Verden vnde jm stichte gehanthauet to dage geuort, vor
  11. se geschreuen gespraken, dat dem Capyttel, manschup, steden prelaten
  12. ledt was, Item der vorbanneden frouwen, worden ock vth
  13. Bremen vorwyseth,
  14. Jm anfange desses 33 yars, is ein vorsammelinge van landes
  15. knechten, by dre dusent starck vorhanden gewesen, de garden sick
  16. tho Wyldeshusenn, vnde se togen mit willen der Oldenborgeschenn
  17. heren in eer landt, ouerst nha wenich dagen scheden se sick
  18. jm suluen 33 jare des negesten donnerdages vor Sunte Vyth
  19. do vp des hilligen lychams dach, quam to Bremen ryden, mith
  20. xxx perden Graue Jost tor Hoya, he hadde mit sinen vedderen
  21. Grauen Enni van Ostffreslanth tor Fredeborch einen dach geholden
  22. he hadde noch to Bremen nicht gewesenn, vnde wart vam Rade
  23. fruntlichen enthffangen, vnde in siner harbarge herlyken tractert
  24. vnde quitert, vnde siner gnade einen van den bestenn hyngesten
  25. vnder xxiiij geschencket, Als nu de veer Borgermestere sampt
  26. des Rades Syndicus D: Johan van der Wyck mit den grauen
  27. in siner herberge to Mester Clawes hus geterth haddenn
  28. scheden se sick fruntlyken,
  29. Jtem des negesten mandages nha S: Vythes dages sin tho Bremen
  30. erschenen des Ertzenbysschops to Bremen Rede, dar worden
  31. vele wychtige artykel vorgenamen to vorlyken, ouerst nicht
  32. egentlykes beslatenn, De Stadt Bremen wolde mit siner
  33. gnade nicht handelen, he scholde erst dat geleyde vp seggen tho
  34. Verden, vnde jm Stycht van Verden den vprorschen vth Bremen
  35. vorwyset, he scholde ock rouwen laten de dael gelechten Ceremonien
  36. in der Doemkerken to Bremenn,

Anno 1533 vp den dach letyre, Do leth de Erbar radt der Stadt Bremen, dorch den syttende borgermester, heren Dyrick Hoyers, van der Louen des Rathuses, apenbaer affkundigen, vnde beden, dat noch borger noch jnwaner, wat standes se sin, ba vorluse der stadt waninge, scholde gemeinschop hebben, noch sprake holden, noch hemelick edder apenbaer, noch schriffte to edder aff dregen, mit den jennen de vth der Stadt Bremen vorbannet sin, to ewigen tyden voruestet vnde vredelos gelecht, vmme ere bose myssedaet, wo bauen gerort is Vnde desse bosen vprorschen worden vam Bysschop van Bremen geleydet to Verden vnde jm stichte gehanthauet to dage geuort, vor se geschreuen gespraken, dat dem Capyttel, manschup, steden prelaten ledt was, Item der vorbanneden frouwen, worden ock vth Bremen vorwyseth, Jm anfange desses 33 yars, is ein vorsammelinge van landes knechten, by dre dusent starck vorhanden gewesen, de garden sick tho Wyldeshusenn, vnde se togen mit willen der Oldenborgeschenn heren in eer landt, ouerst nha wenich dagen scheden se sick jm suluen 33 jare des negesten donnerdages vor Sunte Vyth do vp des hilligen lychams dach, quam to Bremen ryden, mith xxx perden Graue Jost tor Hoya, he hadde mit sinen vedderen Grauen Enni van Ostffreslanth tor Fredeborch einen dach geholden he hadde noch to Bremen nicht gewesenn, vnde wart vam Rade fruntlichen enthffangen, vnde in siner harbarge herlyken tractert vnde quitert, vnde siner gnade einen van den bestenn hyngesten vnder xxiiij geschencket, Als nu de veer Borgermestere sampt des Rades Syndicus D: Johan van der Wyck mit den grauen in siner herberge to Mester Clawes hus geterth haddenn scheden se sick fruntlyken, Jtem des negesten mandages nha S: Vythes dages sin tho Bremen erschenen des Ertzenbysschops to Bremen Rede, dar worden vele wychtige artykel vorgenamen to vorlyken, ouerst nicht egentlykes beslatenn, De Stadt Bremen wolde mit siner gnade nicht handelen, he scholde erst dat geleyde vp seggen tho Verden, vnde jm Stycht van Verden den vprorschen vth Bremen vorwyset, he scholde ock rouwen laten de dael gelechten Ceremonien in der Doemkerken to Bremenn,

Fol. 220v

Faksimile, Fol. 220v
  1. Jm suluen 33 jare nha mydden sommer, wart vp jnstendich
  2. vorderent des Erbaren Rades, dat geleyde den vorwyseden
  3. vprorschenn, beide to Verden vnde jm Stycht van Verden
  4. ock jm sticht van Bremen vpgesecht, vnde se reyseden hir
  5. vnde dar, vele togen do nha Lubecke dar vp de tydt vproer
  6. was, vnde ein vnordentlyck handel, de wyle dar Jurgen
  7. Wullenweuer vnde Marcus Meyer regerden, Ock so
  8. krygeden vp de tydt thosamende de Stadt Lubeck vnde de
  9. hollander stede, welckere xxij erlyge schepe in der see
  10. hadden, ouerst de krych wwart balde gesonet,
  11. Jtem vp den auent Mathei Apostoli worth de dwenger vor der
  12. brugge rede gemaketh mit den beiden wangen vnde porten
  13. jtem des geliken wart de Stadt graue vmme dat Abben dor
  14. vnde Douen dor wyder vthgebredet dat Anno 23 begunt
  15. was

Jm suluen 33 jare nha mydden sommer, wart vp jnstendich vorderent des Erbaren Rades, dat geleyde den vorwyseden vprorschenn, beide to Verden vnde jm Stycht van Verden ock jm sticht van Bremen vpgesecht, vnde se reyseden hir vnde dar, vele togen do nha Lubecke dar vp de tydt vproer was, vnde ein vnordentlyck handel, de wyle dar Jurgen Wullenweuer vnde Marcus Meyer regerden, Ock so krygeden vp de tydt thosamende de Stadt Lubeck vnde de hollander stede, welckere xxij erlyge schepe in der see hadden, ouerst de krych wwart balde gesonet, Jtem vp den auent Mathei Apostoli worth de dwenger vor der brugge rede gemaketh mit den beiden wangen vnde porten jtem des geliken wart de Stadt graue vmme dat Abben dor vnde Douen dor wyder vthgebredet dat Anno 23 begunt was

Fol. 221r

Faksimile, Fol. 221r
  1. Nach vnsers heren gebort 1534 by Mychaelis dage
  2. warthe ein es erfffrede angerichtet, twuschen deme
  3. Ertzebysschop to Bremen vnde der Stadt Bremen, dathh
  4. vorthmer alle vneinicheit scholde vorlykenth sin vnde bliuen,
  5. Vnde de geuallen Ceremonien in der Doemkerken scholden rouwen
  6. hen thom gemeinen ffryen Concilium vnde voreyninge gantzer
  7. dudescher nation, Ock so scholden de vorfluchtigen vprorschen
  8. vth Bremen voruestet nen rum noch geleyde hebben so wol jm Sticht
  9. to Bremen als Verdenn, Des gelyken warth de olde
  10. ffryheit vornyet als dat de borgere to Bremen scholden tollen frey
  11. sin to Vorden to Stotel thom Langwedel van erem egen gude
  12. Jtem so wart ock der Stadt Bremen togelaten eine sluse tor
  13. borch to leggende tho nottruft des gantzen landes, Des geliken
  14. jn Bremen antorichten des jars dre perde market vnde ein
  15. valen marketh, Jtem mit dem kloster Sunte Pauwel
  16. buten Bremen daelgebrakenn scholde einen rouwlyken styllestanth
  17. hebben vnde gebraken bliuen, des schenckede de Stadt Bremen
  18. dem Ertzebysschop vor eine fruntschop ij dusent gulden, welck
  19. gelt he der Stadt schuldich was, dar warth mede jnne beslaten,
  20. allenth wat de Stadt Bremen genaten hadde thom gemeinen
  21. bestenn vam kloster S : Pauwel, an klocken, holte steyne
  22. vnde der gelykenn, vnde vp dat de gantze werlt mochte
  23. erkennen dat solck ein vordracht twyschen dem Ertzen Bysschop
  24. vnde der Stadt were gewysse vnde vasth, des wolde de
  25. Ertze Bysschop in ein tuchenisse in de Stadt Bremen suluesth
  26. in egener personen kamen jnryden mit ijᶜ perden, des
  27. mydtwekens vor Vnser Leuen Ffrouwen enthffenckenisse
  28. Jtem Anno 1534 des negesten Sonauendes nha Mychaelis
  29. warth rede gemaket de grote dwenger am ende Sunten
  30. Steffens Stadt nha den tegelhusen by der Wesser, welcker
  31. jm yare 1524 begunnen wart, de tynnen vnde bostwher
  32. xij vothe
  33. Jm suluen 34 jare jm herueste, worden tho Bremen jtlyke
  34. karen vam Rade vorordenth welckere de straten dat jar auer
  35. dorch de gantzen Stadt scholden reyn holdenn, vnde allen dreck
  36. voren vp de voethwer des walles vor der Stadt murenn
  37. de perde worden vp den maestal geholden, ein yder hus gaff
  38. hyr jarlykes to ver bremer grote vnde kelder vnde boden ij grote

Nach vnsers heren gebort 1534 by Mychaelis dage warthe ein erfffrede angerichtet, twuschen deme Ertzebysschop to Bremen vnde der Stadt Bremen, dathh vorthmer alle vneinicheit scholde vorlykenth sin vnde bliuen, Vnde de geuallen Ceremonien in der Doemkerken scholden rouwen hen thom gemeinen ffryen Concilium vnde voreyninge gantzer dudescher nation, Ock so scholden de vorfluchtigen vprorschen vth Bremen voruestet nen rum noch geleyde hebben so wol jm Sticht to Bremen als Verdenn, Des gelyken warth de olde ffryheit vornyet als dat de borgere to Bremen scholden tollen frey sin to Vorden to Stotel thom Langwedel van erem egen gude Jtem so wart ock der Stadt Bremen togelaten eine sluse tor borch to leggende tho nottruft des gantzen landes, Des geliken jn Bremen antorichten des jars dre perde market vnde ein valen marketh, Jtem mit dem kloster Sunte Pauwel buten Bremen daelgebrakenn scholde einen rouwlyken styllestanth hebben vnde gebraken bliuen, des schenckede de Stadt Bremen dem Ertzebysschop vor eine fruntschop ij dusent gulden, welck gelt he der Stadt schuldich was, dar warth mede jnne beslaten, allenth wat de Stadt Bremen genaten hadde thom gemeinen bestenn vam kloster S : Pauwel, an klocken, holte steyne vnde der gelykenn, vnde vp dat de gantze werlt mochte erkennen dat solck ein vordracht twyschen dem Ertzen Bysschop vnde der Stadt were gewysse vnde vasth, des wolde de Ertze Bysschop in ein tuchenisse in de Stadt Bremen suluesth in egener personen kamen jnryden mit ijᶜ perden, des mydtwekens vor Vnser Leuen Ffrouwen enthffenckenisse Jtem Anno 1534 des negesten Sonauendes nha Mychaelis warth rede gemaket de grote dwenger am ende Sunten Steffens Stadt nha den tegelhusen by der Wesser, welcker jm yare 1524 begunnen wart, de tynnen vnde bostwher xij vothe

Jm suluen 34 jare jm herueste, worden tho Bremen jtlyke karen vam Rade vorordenth welckere de straten dat jar auer dorch de gantzen Stadt scholden reyn holdenn, vnde allen dreck voren vp de voethwer des walles vor der Stadt murenn de perde worden vp den maestal geholden, ein yder hus gaff hyr jarlykes to ver bremer grote vnde kelder vnde boden ij grote

Fol. 221v

Faksimile, Fol. 221v
  1. Anno 1534 des mydtwekens vor Lucie jm wynther
  2. Do quam to Bremen jnryden dorch dat dor Anscharij
  3. de Ertzebysschop to Bremen, Hertoch Chrystoffer mit ijᶜ
  4. perden wol gerusteth, vnde Graue Anthonies van Oldenborch
  5. reth by den Ertzenbysschop to der luchteren hant, Vnde her
  6. Marten van Heyenborch borgermester warth dem Ertzen
  7. bysschoppe vnderogen to mothe vam Rade gesanth mit 90
  8. perden alleins mit swarth engelsch dock gekledet, vnde de
  9. gedachte Borgermeyster Heyenborch nham des Bysschops
  10. by Walle waer, vnde wylkamede sine gnade van wegen
  11. des Erbaren Rades, vnde reth vor de Bysschop jn Bremen
  12. hen vp de heyde vor her Luleff Klencken hoff dar sine gnade
  13. hoff helt, vnde auer twe dusent borger stunden in einer
  14. orden, mit orher were wol gerustet vann Anscharie dor
  15. an hen vp dat market, gedelet, leten den Ertzenbysschop
  16. twyschen sick dorch ryden, vnde volgeden em flux nha, in
  17. einer orden mit twen vpgerichteden veneken an Klencken
  18. hoff quemen vp dat market to samende, dar em gedanket
  19. vam Erbaren rade, vnde ein jder ginck to hus
  20. Jtem ein Radt sende thor suluen stunde dem Ertzenbysschop
  21. twe herlyke vette ossen, ein vath wyns ein vath emsches
  22. beers, vj tunnen hamborger beers vj tunnen bremer beers
  23. einen last haueren, einen touer vul hekede, einen
  24. touer vul quappen Vnde sine gnade warth vam
  25. Rade vp den volgende donnerdach vp dat Rathus
  26. mit den sinen tho gasthe geladen, dar worden xxiiij
  27. schyuen to gerichtet vnde dre schenck schiuen vnde xlviij
  28. vorscheden rychte siner gnade gegeuen vnde ock mannigerley
  29. drencke Also dat de Ertzebysschop gerouwet ock graue
  30. Anthonius nhuwerle so herlyck vnde fforstlyck getractert
  31. weren
  32. Jtem am volgende donnerdage to xj vren sin twe Borger
  33. meysters als her Martenn Heyenborch vnde her Dirick
  34. Hoyers vam Rathuse thom Ertzenbysschoppe in den hoff gegan
  35. vnde sine gnade is flux vp ein perth geseten ock graue
  36. Anthonius den beyden borgermesters geuolget sin Adel
  37. mith dem Doemcapyttel gingen vor em her by paren
  38. vp dat Radthus, vnde makeden sick dar mit einander frolich

Anno 1534 des mydtwekens vor Lucie jm wynther Do quam to Bremen jnryden dorch dat dor Anscharij de Ertzebysschop to Bremen, Hertoch Chrystoffer mit ijᶜ perden wol gerusteth, vnde Graue Anthonies van Oldenborch reth by den Ertzenbysschop to der luchteren hant, Vnde her Marten van Heyenborch borgermester warth dem Ertzen bysschoppe vnderogen to mothe vam Rade gesanth mit 90 perden alleins mit swarth engelsch dock gekledet, vnde de gedachte Borgermeyster Heyenborch nham des Bysschops by Walle waer, vnde wylkamede sine gnade van wegen des Erbaren Rades, vnde reth vor de Bysschop jn Bremen hen vp de heyde vor her Luleff Klencken hoff dar sine gnade hoff helt, vnde auer twe dusent borger stunden in einer orden, mit orher were wol gerustet vann Anscharie dor an hen vp dat market, gedelet, leten den Ertzenbysschop twyschen sick dorch ryden, vnde volgeden em flux nha, in einer orden mit twen vpgerichteden veneken an Klencken hoff quemen vp dat market to samende, dar em gedanket vam Erbaren rade, vnde ein jder ginck to hus Jtem ein Radt sende thor suluen stunde dem Ertzenbysschop twe herlyke vette ossen, ein vath wyns ein vath emsches beers, vj tunnen hamborger beers vj tunnen bremer beers einen last haueren, einen touer vul hekede, einen touer vul quappen Vnde sine gnade warth vam Rade vp den volgende donnerdach vp dat Rathus mit den sinen tho gasthe geladen, dar worden xxiiij schyuen to gerichtet vnde dre schenck schiuen vnde xlviij vorscheden rychte siner gnade gegeuen vnde ock mannigerley drencke Also dat de Ertzebysschop gerouwet ock graue Anthonius nhuwerle so herlyck vnde fforstlyck getractert weren Jtem am volgende donnerdage to xj vren sin twe Borger meysters als her Martenn Heyenborch vnde her Dirick Hoyers vam Rathuse thom Ertzenbysschoppe in den hoff gegan vnde sine gnade is flux vp ein perth geseten ock graue Anthonius den beyden borgermesters geuolget sin Adel mith dem Doemcapyttel gingen vor em her by paren vp dat Radthus, vnde makeden sick dar mit einander frolich

Fol. 222r

Faksimile, Fol. 222r
  1. Ock schenckede ein Erbar radt tho Bremen Grauen Anthonio
  2. van Oldenborch einen schonen hyngesth van dem maestalle
  3. tho einer ffruntschop, vnde de graue nam solcks mit danckbarheit
  4. an, vnde gaff den beyden vam Rade gesanten, nomlyken
  5. Jacobo Louwen Secretarius vnde Heynen Wolthkenn des Rades
  6. vthryder einen yderen einen schonen vetten ossen in de koken
  7. Vnde des volgende Sunauende morgens ginck graue Anthonius
  8. in einen groten kanen to schepe, voer hen dal nha Oldenborch
  9. syn reysige tuch vnde wagen togen dorch Delmenhorst auer
  10. landt nha Oldenborch
  11. Jtem des suluen dages hadde in siner harbarge to gasthe de
  12. Ertzebysschop, dat Doemcapyttel, de rydderschop, ock den Radt
  13. tho Bremen, Ouersth alleine dre borgermesters volgeden em
  14. Jtem des volgende mandages was de Ertzebysschop to gaste
  15. mith den Domdekenn heren Dyrick vresen, mit sinem hoff
  16. gesynde ock dat Capyttel vnde de Radt van Bremen
  17. Jtem des volgende mydtwekens vp den achten dach toch de
  18. Ertzebysschop wedder vth Bremen vth dem Anscharies dor nha
  19. Osterholte jn den mytdage jn vullen Chorytze, einen swarten
  20. sammytten rock dar auer, he wart dorch 60 perden wolgerusteth
  21. vth Bremen vorder weges gebracht

Ock schenckede ein Erbar radt tho Bremen Grauen Anthonio van Oldenborch einen schonen hyngesth van dem maestalle tho einer ffruntschop, vnde de graue nam solcks mit danckbarheit an, vnde gaff den beyden vam Rade gesanten, nomlyken Jacobo Louwen Secretarius vnde Heynen Wolthkenn des Rades vthryder einen yderen einen schonen vetten ossen in de koken Vnde des volgende Sunauende morgens ginck graue Anthonius in einen groten kanen to schepe, voer hen dal nha Oldenborch syn reysige tuch vnde wagen togen dorch Delmenhorst auer landt nha Oldenborch Jtem des suluen dages hadde in siner harbarge to gasthe de Ertzebysschop, dat Doemcapyttel, de rydderschop, ock den Radt tho Bremen, Ouersth alleine dre borgermesters volgeden em Jtem des volgende mandages was de Ertzebysschop to gaste mith den Domdekenn heren Dyrick vresen, mit sinem hoff gesynde ock dat Capyttel vnde de Radt van Bremen Jtem des volgende mydtwekens vp den achten dach toch de Ertzebysschop wedder vth Bremen vth dem Anscharies dor nha Osterholte jn den mytdage jn vullen Chorytze, einen swarten sammytten rock dar auer, he wart dorch 60 perden wolgerusteth vth Bremen vorder weges gebracht

Fol. 222v

Faksimile, Fol. 222v
Anno domini 1535 jn der Vasten warth jm grothenn
werder vor der Stadt Bremen angeuangen to tymmerende
de eine grothe sluse de vor der borch jn der Wummen offte
Leseme lyggen schal dar buwmestere to vorordenth weren
her Segebade Kluuer, Otto van der Hude vnde her Berenth
Scharhar Radtman, dar warth vele schones eken holtes
tho genamen, by mydden sommer warth de stede thor
borch bereth dar de sluse lyggen scholde, vnde vp Mychaelis
warth de eine sluse gelecht, mit groter moeythe arbeyt
vnkost gedyket gelick ock jm volgende 36 de ander
sluse, Desse vorgeschreuen beyden sluse kosteden den
gudtheren sampt den huesluden ytlike dusent gulden
ouerst ydt was vmbewenth wente de beyden sluse
dreuen myt einem groten watter enwech vnde to
breken so dat se dar eine brugge wedder maken musten
alse dar touoren gewest was vnde noch hudiges dages is
Jtem jm suluen jare 1535 in dem paschedage warth
de Stadt wage Alberde Klampe, tor huer jarlykes vth
gedaen vor twe hundert vnde tachtentich bremer marck
de thouoren plach yarlykes achtentich marck to geuen
so is se nhu yarlikes twe hudert vorhoget
Jm suluen yare wart de steynwech, by mydden sommer
vp dem damme nha den waer torne begunth vnde ein
gudt stuck weges vortgesettet, dar ydt gelaten was
jm yare 1531 do he erst begunth wort
Anno 1535 do warth ein Becker, koke, genanth mit dem
swerde gerichtet darumme dat he valsche Szyse teken
gemaketh hadde vnde dem heren also de Szyse gestalen
vnde do warth noch eine Szyse bode mit nyen Szyse
mesteren angerichtet by dem markede, vnde worden
ock twe Szyse mesters gesettet jn de Szyse boden vor
der brugge dar touoren man ein Szysemester jnne
was
Anno 1535 hefft sick jm stychte to Bremen ein hupen
landesknechte vorsammelth by twe dusent starck sin als
Faksimile, Fol. 222v

Anno domini 1535 jn der Vasten warth jm grothenn werder vor der Stadt Bremen angeuangen to tymmerende de eine grothe sluse de vor der borch jn der Wummen offte Leseme lyggen schal dar buwmestere to vorordenth weren her Segebade Kluuer, Otto van der Hude vnde her Berenth Scharhar Radtman, dar warth vele schones eken holtes tho genamen, by mydden sommer warth de stede thor borch bereth dar de sluse lyggen scholde, vnde vp Mychaelis warth de eine sluse gelecht, mit groter moeythe arbeyt vnkost gedyket gelick ock jm volgende 36 de ander sluse, Desse vorgeschreuen beyden sluse kosteden den gudtheren sampt den huesluden ytlike dusent gulden ouerst ydt was vmbewenth wente de beyden sluse dreuen myt einem groten watter enwech vnde to breken so dat se dar eine brugge wedder maken musten alse dar touoren gewest was vnde noch hudiges dages is Jtem jm suluen jare 1535 in dem paschedage warth de Stadt wage Alberde Klampe, tor huer jarlykes vth gedaen vor twe hundert vnde tachtentich bremer marck de thouoren plach yarlykes achtentich marck to geuen so is se nhu yarlikes twe hudert vorhoget

Jm suluen yare wart de steynwech, by mydden sommer vp dem damme nha den waer torne begunth vnde ein gudt stuck weges vortgesettet, dar ydt gelaten was jm yare 1531 do he erst begunth wort Anno 1535 do warth ein Becker, koke, genanth mit dem swerde gerichtet darumme dat he valsche Szyse teken gemaketh hadde vnde dem heren also de Szyse gestalen vnde do warth noch eine Szyse bode mit nyen Szyse mesteren angerichtet by dem markede, vnde worden ock twe Szyse mesters gesettet jn de Szyse boden vor der brugge dar touoren man ein Szysemester jnne was Anno 1535 hefft sick jm stychte to Bremen ein hupen landesknechte vorsammelth by twe dusent starck sin als

Fol. 223r

Faksimile, Fol. 223r
  1. vyende jnt lanth to hadelen getagenn dat sulue vp 3 dusent
  2. guldenn geschattet
  3. Jn dessem 1535 jare venck mester Jacob an tho tymmeren
  4. jm werder dat spert van ijᶜ vote lanck, dat staen schal vp den
  5. groten nyen dwenger, am ende Sunten Steffens Stadt dat
  6. warth rede, vnde gerichtet ym volgende jar
  7. Anno 15335 achte dage nha Mychaelis sin veer dusent landes
  8. knechte by den Vegesack auer de Wesser mit x Smacken
  9. ock eken vnde kanen auergeuaren, vnde jn dat Stedinger
  10. lanth, mit gewalth jngetagenn, gelick se thouoren jm lande
  11. to hadelen vnde den hadelers xiij dusenthh gulden affgeschattet
  12. dar vmme dat er her de hertoge van Louwenborch hadde dem
  13. holsten bystanth gedaen, wedder de Lubeschen vnde Grauen
  14. Christoffer van Oldenborch, Desse knechte weren vyenth
  15. dem drosten tho Delmenhorst Berenth van Oher he scholde jtlyke
  16. knechte vmmegebracht hebben se legen seuen vulle wekenn
  17. jm Stedinger lande vnde vordelgeden alle dynck vnde de hupe
  18. warth seer starck, Enthlyken toch Ouelacker de Capteyn
  19. mith den landesknechten vth den Stedinger lande jn der
  20. Froeychen van Jeuer lanth, dede dar ock grothen schadenn
  21. Jm suluen 35 jare des negesten Sondages vor S : Kathrynen
  22. dage des auendes by x slegen warth Hermen Louwe, (her
  23. Alberth Louwen Rathmans sone, to sines swagers Hinrick
  24. Brockmans hus vor der natelen) bermlyken by der tafelen
  25. jm kyndelber doeth gesteken, mith einen brothmeste jn bywesen
  26. der fruntschop dorch Vyncent Wytteloe, sines vaders suster
  27. sone, vnde Hemren Louwe starff vorth van dem steke

vyende jnt lanth to hadelen getagenn dat sulue vp 3 dusent guldenn geschattet Jn dessem 1535 jare venck mester Jacob an tho tymmeren jm werder dat spert van ijᶜ vote lanck, dat staen schal vp den groten nyen dwenger, am ende Sunten Steffens Stadt dat warth rede, vnde gerichtet ym volgende jar Anno 15335 achte dage nha Mychaelis sin veer dusent landes knechte by den Vegesack auer de Wesser mit x Smacken ock eken vnde kanen auergeuaren, vnde jn dat Stedinger lanth, mit gewalth jngetagenn, gelick se thouoren jm lande to hadelen vnde den hadelers xiij dusenthh gulden affgeschattet dar vmme dat er her de hertoge van Louwenborch hadde dem holsten bystanth gedaen, wedder de Lubeschen vnde Grauen Christoffer van Oldenborch, Desse knechte weren vyenth dem drosten tho Delmenhorst Berenth van Oher he scholde jtlyke knechte vmmegebracht hebben se legen seuen vulle wekenn jm Stedinger lande vnde vordelgeden alle dynck vnde de hupe warth seer starck, Enthlyken toch Ouelacker de Capteyn mith den landesknechten vth den Stedinger lande jn der Froeychen van Jeuer lanth, dede dar ock grothen schadenn Jm suluen 35 jare des negesten Sondages vor S : Kathrynen dage des auendes by x slegen warth Hermen Louwe, (her Alberth Louwen Rathmans sone, to sines swagers Hinrick Brockmans hus vor der natelen) bermlyken by der tafelen jm kyndelber doeth gesteken, mith einen brothmeste jn bywesen der fruntschop dorch Vyncent Wytteloe, sines vaders suster sone, vnde Hemren Louwe starff vorth van dem steke

Fol. 223v

Faksimile, Fol. 223v
Jm jare vnses heren jhesu Christi [1536] des negestenn
mandages na der hylligen dryer koninge dage
sin twe heren Borgermestere vt Bremenn
nomlyken, her Marten Heyenborch, vnde her
Dyrick Hoyers, na Hamborch vp einen Speer=
wagen geuaren, vnde weren etlyke Denere
to perde by deme wagen, Vnde als de vneinicheit
twyschen den Holsten vnde den Lubschen vor
dragen was, der kronen van Dennemarken
haluen, sin de beiden Borgermestere, na vj
weken weddervmme to Bremen gekamen, leten
einen dener na, eren Voerman Bartolt de
vordranck
De twydracht der Holsten vnde der Lubschenn
wart to Hamborch gensliyken vordragen, nomliken
dat de gekaren koninck Christianus Hertoch
to Holsten, scholde tom ryke Dennemarken be=
stedyget werden, Ouerst de van Rostock
vnde Wysmer, wolden mit den anderen See
steden hyr jnne nicht bewylligen, de wyle
eer her Hertoch Alberth van Mekelenborch
oppositum helt, vnde lach vp de tydt mit
grauen Chrystoffer van Oldenborch, bynnen
Copenhagen in der houetstadt jn Dennemarken
deme vordreuen koninck Christiern to gude
De gantze Radt der heren vnde stede binnen
Hamborch schyckeden vt ere legation edder
bodeschop na Copenhagen, vnde leten den heren
als Hertoch Alberth van Mekenborch vnde
Grauen Chrystoffer ere vorbuntenysse
antogen mit angehengeder bede, dat se de Stadt
Copenhagen, den erwelden koninck Christiano
Hertogen to Holsten auergeuen wolden, Ouerst
de beiden heren bynnen Copenhagen, nemen
solckes nicht an, mit den jnwaneren, slogen
solckes gans aff, des hefft de gekaren koninck
Christianus hulpe vnde trost by Gade
Faksimile, Fol. 223v

Jm jare vnses heren jhesu Christi [1536] des negestenn mandages na der hylligen dryer koninge dage sin twe heren Borgermestere vt Bremenn nomlyken, her Marten Heyenborch, vnde her Dyrick Hoyers, na Hamborch vp einen Speerwagen geuaren, vnde weren etlyke Denere to perde by deme wagen, Vnde als de vneinicheit twyschen den Holsten vnde den Lubschen vor dragen was, der kronen van Dennemarken haluen, sin de beiden Borgermestere, na vj weken weddervmme to Bremen gekamen, leten einen dener na, eren Voerman Bartolt de vordranck De twydracht der Holsten vnde der Lubschenn wart to Hamborch gensliyken vordragen, nomliken dat de gekaren koninck Christianus Hertoch to Holsten, scholde tom ryke Dennemarken bestedyget werden, Ouerst de van Rostock vnde Wysmer, wolden mit den anderen See steden hyr jnne nicht bewylligen, de wyle eer her Hertoch Alberth van Mekelenborch oppositum helt, vnde lach vp de tydt mit grauen Chrystoffer van Oldenborch, bynnen Copenhagen in der houetstadt jn Dennemarken deme vordreuen koninck Christiern to gude De gantze Radt der heren vnde stede binnen Hamborch schyckeden vt ere legation edder bodeschop na Copenhagen, vnde leten den heren als Hertoch Alberth van Mekenborch vnde Grauen Chrystoffer ere vorbuntenysse antogen mit angehengeder bede, dat se de Stadt Copenhagen, den erwelden koninck Christiano Hertogen to Holsten auergeuen wolden, Ouerst de beiden heren bynnen Copenhagen, nemen solckes nicht an, mit den jnwaneren, slogen solckes gans aff, des hefft de gekaren koninck Christianus hulpe vnde trost by Gade

Fol. 224r

Faksimile, Fol. 224r
vnde sinen vrunden gesocht, belegerde de Stadt Copen-
hagen mit solcker gewalt, drengede se allenthaluen
so hefftigen, dat em gar nene spyse konde to geuorth
werden, vnde dar wart ein solck hunger in der
Stadt, dat se perde, hunde katten, ratten eten
mosten, alse nu alle vor raeth vppe was, vnde
en nen hulpe geschach, noch vam keyser noch
vam Palsgrauen de koninck Chrystiernus
dochter hadde, do geuen se vt hoger noet dem ge-
karen koninck Chrystiano de Stadt vp, de
beyden heren schedelen dar van, Hertoch Alberth
vnde Graue Chrystoffer,
Vnder der belegeringe vor Copenhagen, gewan des
koninges volck Waerbergen, dar vunden se der
van Lubeck vthryder edder houetman Marcus
meyer, den vorden se geuangen int leger vor
Copenhagen, dar he mit einen denschen papen
in veer dele gedelet wart dar to mit sinen broder
Gerth Meyer
Na deme nu koninck Christianus, dat gantze
ryke vorouert, vnde vnder sine gewalt mit
godtliker hulpe gebracht, richtede he alle sine
sacke dar hen . (. als den einen Chrystliken koninge
wol ansteit .) dat he gades worth in sinem ryke
vnde forstendomme allenthaluen sinen armen
vnderdanen, reyn vnde klaer predyken lethe,
do he ouerst merkede de hemelyken lyst vnde prack-
tyken der Byschopen jn den ryken vnde landen
wenten de Byschoppe in den beyden koninckryken
Dennemerken vnde Norwegen weren mit erem
anhange de weldigesten, wente dat gemene
volck henck em an, vp dat se nen vproer wedder
em anrichteden, vnde ere affgoderye vnde
papysterie beschutteden, wedder gades worth
De koninck settede se alle seuen aff, van erer
gewalt, vp dat se nen nye vproer in dem ryke
anrichteden gelick se vaken gedaen,
224

vnde sinen vrunden gesocht, belegerde de Stadt Copenhagen mit solcker gewalt, drengede se allenthaluen so hefftigen, dat em gar nene spyse konde to geuorth werden, vnde dar wart ein solck hunger in der Stadt, dat se perde, hunde katten, ratten eten mosten, alse nu alle vor raeth vppe was, vnde en nen hulpe geschach, noch vam keyser noch vam Palsgrauen de koninck Chrystiernus dochter hadde, do geuen se vt hoger noet dem gekaren koninck Chrystiano de Stadt vp, de beyden heren schedelen dar van, Hertoch Alberth vnde Graue Chrystoffer, Vnder der belegeringe vor Copenhagen, gewan des koninges volck Waerbergen, dar vunden se der van Lubeck vthryder edder houetman Marcus meyer, den vorden se geuangen int leger vor Copenhagen, dar he mit einen denschen papen in veer dele gedelet wart dar to mit sinen broder Gerth Meyer Na deme nu koninck Christianus, dat gantze ryke vorouert, vnde vnder sine gewalt mit godtliker hulpe gebracht, richtede he alle sine sacke dar hen . (. als den einen Chrystliken koninge wol ansteit .) dat he gades worth in sinem ryke vnde forstendomme allenthaluen sinen armen vnderdanen, reyn vnde klaer predyken lethe, do he ouerst merkede de hemelyken lyst vnde pracktyken der Byschopen jn den ryken vnde landen wenten de Byschoppe in den beyden koninckryken Dennemerken vnde Norwegen weren mit erem anhange de weldigesten, wente dat gemene volck henck em an, vp dat se nen vproer wedder em anrichteden, vnde ere affgoderye vnde papysterie beschutteden, wedder gades worth De koninck settede se alle seuen aff, van erer gewalt, vp dat se nen nye vproer in dem ryke anrichteden gelick se vaken gedaen,

224

Fol. 224v

Faksimile, Fol. 224v
  1. Dar na schyckede vth na Wyttenberge Koninck
  2. Christian, leth to sick vorderen, den werdigenn
  3. heren Doctorem Joannen Bugenhagen Pomeren
  4. pastorem to Wyttenberge, desse hefft mit gades
  5. hulpe, na des Koninges begerte, dat Euange=
  6. lium Jhesu Christi, vnde eine lofflyke Christlyke
  7. ordeninge, in beyden koninckryken angerichtet
  8. vnde binnen dren jaren, alle parren, in dem
  9. ryke vnde lande, welcker wol xxiiij dusent sin
  10. scholen, mit pastoren vnde seelsorgeren besettet
  11. vnde den suluen ock superattendenten vorsorget
  12. vnde vorordent, welckere gude achtinge beide vp
  13. de lere vnde leuent doen scholden, den Koninck
  14. suluen Chrystian to Copenhagen in bywesent
  15. siner landtschup, mit der Konnicklyken krone
  16. des landes, vnde beider Koninckryke gekronet,
  17. Dar nha ock de vnuersiteten edder hogen schole
  18. to Kopenhagen, na des Koninges wyllen, mit
  19. gelerden luden, mit lectoren vnde lectionibus
  20. in der hilligen schrifft, vnde ock allen fryen
  21. kunsten, ryckliken vorsorget, Hyr to hefft de
  22. Koninck Christianus van Wyttemberch,
  23. ock vt anderen Steden, gelerde menne vordern
  24. laten, Vth Bremen Mester Nicolaum
  25. Buscheducensenn, vnde sin ock thouoren ethlyke
  26. gelerde menne jm lande gefunden, dorch Koninck
  27. Frederick vorordent, Tho solcker nodyger Chryst=
  28. lyker ordeninge, vnde godtlykenn wercke, hefft de
  29. lofflyke Koninck Chrystian, mylde stipendia
  30. vnde jarlyke renthe gestychtet, beide kerke vnde
  31. schole, darmede to erholdende, vnde also desse beiden
  32. sine koninckryke ock vorstendom godtlyken vor
  33. sorget, dat se sick eres Koninges vnde vorsten
  34. in allen dingen wol erfouwen mogen,
  35. Godt almechtich wolde en mit einen langenn
  36. gelucksaligem regymente, vnde sines gelyken
  37. mer Ouericheit an anderen orden ock erwelen
  38. vnde setten, wor dorch sin hillige name, gelauet
  39. vnde gehilliget werde Amen.

Dar na schyckede vth na Wyttenberge Koninck Christian, leth to sick vorderen, den werdigenn heren Doctorem Joannen Bugenhagen Pomeren pastorem to Wyttenberge, desse hefft mit gades hulpe, na des Koninges begerte, dat Euangelium Jhesu Christi, vnde eine lofflyke Christlyke ordeninge, in beyden koninckryken angerichtet vnde binnen dren jaren, alle parren, in dem ryke vnde lande, welcker wol xxiiij dusent sin scholen, mit pastoren vnde seelsorgeren besettet vnde den suluen ock superattendenten vorsorget vnde vorordent, welckere gude achtinge beide vp de lere vnde leuent doen scholden, den Koninck suluen Chrystian to Copenhagen in bywesent siner landtschup, mit der Konnicklyken krone des landes, vnde beider Koninckryke gekronet, Dar nha ock de vnuersiteten edder hogen schole to Kopenhagen, na des Koninges wyllen, mit gelerden luden, mit lectoren vnde lectionibus in der hilligen schrifft, vnde ock allen fryen kunsten, ryckliken vorsorget, Hyr to hefft de Koninck Christianus van Wyttemberch, ock vt anderen Steden, gelerde menne vordern laten, Vth Bremen Mester Nicolaum Buscheducensenn, vnde sin ock thouoren ethlyke gelerde menne jm lande gefunden, dorch Koninck Frederick vorordent, Tho solcker nodyger Chrystlyker ordeninge, vnde godtlykenn wercke, hefft de lofflyke Koninck Chrystian, mylde stipendia vnde jarlyke renthe gestychtet, beide kerke vnde schole, darmede to erholdende, vnde also desse beiden sine koninckryke ock vorstendom godtlyken vor sorget, dat se sick eres Koninges vnde vorsten in allen dingen wol erfouwen mogen, Godt almechtich wolde en mit einen langenn gelucksaligem regymente, vnde sines gelyken mer Ouericheit an anderen orden ock erwelen vnde setten, wor dorch sin hillige name, gelauet vnde gehilliget werde Amen.

Fol. 225r

Faksimile, Fol. 225r
  1. Jtem Anno 1536 Des Sondages Oculj in der vasten
  2. makeden sick vp to Bremen, vele junges volckes
  3. borger kinde, beyde to perden, to wagen ock to vothe
  4. jnt Stycht to Verden na Rodenborch, vp dat se des volgenden
  5. mandages morgens, den vpgeworpen Borgermeister
  6. to Lubeck Jurgen Wullenweuer mochten rychten seen,
  7. Ouerst de sake mit Wullenweuer wart vpgeholden
  8. dorch bede des Raades to Lubeck, dewyle Wullenweuer
  9. vele (. to Lubeck .) borger besecht hadde, de vnschuldich
  10. gefunden worden, Jurgen Wullenweuer, sach sick
  11. ouel vor, wente do he den Raethstol vorlet mit den
  12. sinen, do wart em vam Erbaren Rade to Lubeck
  13. dat sloth Bergerdorp, vj jarlanck mit alle siner
  14. gerechticheit vnde tobehoringe, ffrey to besytten to gesecht
  15. vnde vorsegelt, Ouerst nicht lange hir nha, is
  16. Jurgen Wullenweuer, siner egen werue haluen
  17. na Hamborch getagen, vnde van dar dorch dat Stycht
  18. van Bremen, na dem Stychte Verden, vnde
  19. wowol he vp der reyse dorch gude vrunde gewarnet
  20. wart, dat he sick scholde wol vorseen, siner sake acht
  21. hebben, Ouerst solckes moste nicht sin, wente, alse
  22. he to Rodenborch quam, wart he geuangen vnde hart
  23. gepiniget, vnde sine bekentenisse in den pynen
  24. dem Rade to Lubeck togeschicket, Als nu Wullen=
  25. weuers bekentenysse in sinen pynen, schryfftlick dem
  26. Rade to Lubeck togeschicket, vnde den borgeren vorgeholden
  27. vnde jdtlyke Borger vnde jnwaner dar auer geuangen
  28. in des rades bewaringe genamen, Etlike ock der
  29. haluen den weke vth der Stadt genamen, ouerst
  30. dewyle se vnschuldich gefunden, sin se alle wedder
  31. vp vrye vote gekamen, Dar nha wart
  32. Wullenweuer, van der Rodenborch geuort jnt
  33. fforstendoem to Brunswick vnde thor Stenborch vencklich
  34. gesettet, vnde is dar na, Anno domini 1537 vor
  35. Wulffenbuttell gekoppet, vnde dar na geferendelt
  36. vnde vp ein radt gelecht des Mandages vor Mychaeli
  37. Jn dessem sulfftigen jare Anno 1536 des Sondages tho

Jtem Anno 1536 Des Sondages Oculj in der vasten makeden sick vp to Bremen, vele junges volckes borger kinde, beyde to perden, to wagen ock to vothe jnt Stycht to Verden na Rodenborch, vp dat se des volgenden mandages morgens, den vpgeworpen Borgermeister to Lubeck Jurgen Wullenweuer mochten rychten seen, Ouerst de sake mit Wullenweuer wart vpgeholden dorch bede des Raades to Lubeck, dewyle Wullenweuer vele (. to Lubeck .) borger besecht hadde, de vnschuldich gefunden worden, Jurgen Wullenweuer, sach sick ouel vor, wente do he den Raethstol vorlet mit den sinen, do wart em vam Erbaren Rade to Lubeck dat sloth Bergerdorp, vj jarlanck mit alle siner gerechticheit vnde tobehoringe, ffrey to besytten to gesecht vnde vorsegelt, Ouerst nicht lange hir nha, is Jurgen Wullenweuer, siner egen werue haluen na Hamborch getagen, vnde van dar dorch dat Stycht van Bremen, na dem Stychte Verden, vnde wowol he vp der reyse dorch gude vrunde gewarnet wart, dat he sick scholde wol vorseen, siner sake acht hebben, Ouerst solckes moste nicht sin, wente, alse he to Rodenborch quam, wart he geuangen vnde hart gepiniget, vnde sine bekentenisse in den pynen dem Rade to Lubeck togeschicket, Als nu Wullenweuers bekentenysse in sinen pynen, schryfftlick dem Rade to Lubeck togeschicket, vnde den borgeren vorgeholden vnde jdtlyke Borger vnde jnwaner dar auer geuangen in des rades bewaringe genamen, Etlike ock der haluen den weke vth der Stadt genamen, ouerst dewyle se vnschuldich gefunden, sin se alle wedder vp vrye vote gekamen, Dar nha wart Wullenweuer, van der Rodenborch geuort jnt fforstendoem to Brunswick vnde thor Stenborch vencklich gesettet, vnde is dar na, Anno domini 1537 vor Wulffenbuttell gekoppet, vnde dar na geferendelt vnde vp ein radt gelecht des Mandages vor Mychaeli Jn dessem sulfftigen jare Anno 1536 des Sondages tho

Fol. 225v

Faksimile, Fol. 225v
  1. Mydtffasten hefft de Borgermester her Meymeren
  2. van Borken van der louen des radthuses to Bremen
  3. gelesen vnde vorkundiget dat de olden grote by
  4. Bysschop Henrycks van Swartzenborch tyden geslagen
  5. scholden vj swar gelden vnde de dubbelden xij swar
  6. welckere sulfftigen grote de Borgermeister her Johan
  7. Trupe thouoren Anno 1513 to Mythffastenn
  8. van der louen des Radthuses vorkundiget hadde
  9. dat se scholden gelden vj swaren vnde de dubbelden
  10. xj swar, vnde desse suluen grote hadde Bysschop Johan
  11. man vp v swar munten laten
  12. Jtem vp den suluen Mythffasten Anno 15536 hefft
  13. de Borgermeister h: Meymeren van Borckem
  14. Bysschop Johan Roden sine veerfoldigen grote ge=
  15. settet vp vyfftenhaluen groten, vnde de dubbelden
  16. van viij groten, scholden vorthmer ix grote gelden
  17. Jtem desgelyken des Ertzen Bysschops Chrystoffers
  18. sine verfoldigen grote scholden ock vofftenhaluen groten
  19. gelden
  20. Jtem nicht lange hir na vngeferlick ein jaer,
  21. worden de verfoldigen grothe vp vyff grothe gesettet
  22. vnde de dubbelden vp x grothe
  23. Jtem Anno 1536 des ffreydages na Mythffasten
  24. do is her Marten van Heyenborch, vp einen Speer
  25. wagen, mit des Rades Doctor, Joest Maen
  26. Do erst angenamen, mit Mester Marten, na
  27. der Stadt Lunenborch getagen, by deme Speer
  28. wagen, weren xx dener by wol gerustet,
  29. Ouerst de dach was vnfrucjtbaer, gelick ock
  30. jtlyke dage touoren, wente Hertoch ernst to Lunenborch
  31. vorderde van der Stadt Lunenborch eine mercklyke
  32. summe geldes, dar sick de Stadt beswart jnne volede
  33. Vp volgende Palmsondach Anno 1536, quam
  34. barmlyke nye tydinge to Bremen, wo dat vp den
  35. dach Ambrosij, do des dynxtedages vor palmsondage
  36. to Lunenborch entfuret vnde angestycket ein

Mydtffasten hefft de Borgermester her Meymeren van Borken van der louen des radthuses to Bremen gelesen vnde vorkundiget dat de olden grote by Bysschop Henrycks van Swartzenborch tyden geslagen scholden vj swar gelden vnde de dubbelden xij swar welckere sulfftigen grote de Borgermeister her Johan Trupe thouoren Anno 1513 to Mythffastenn van der louen des Radthuses vorkundiget hadde dat se scholden gelden vj swaren vnde de dubbelden xj swar, vnde desse suluen grote hadde Bysschop Johan man vp v swar munten laten Jtem vp den suluen Mythffasten Anno 1536 hefft de Borgermeister h: Meymeren van Borckem Bysschop Johan Roden sine veerfoldigen grote gesettet vp vyfftenhaluen groten, vnde de dubbelden van viij groten, scholden vorthmer ix grote gelden Jtem desgelyken des Ertzen Bysschops Chrystoffers sine verfoldigen grote scholden ock vofftenhaluen groten gelden Jtem nicht lange hir na vngeferlick ein jaer, worden de verfoldigen grothe vp vyff grothe gesettet vnde de dubbelden vp x grothe Jtem Anno 1536 des ffreydages na Mythffasten do is her Marten van Heyenborch, vp einen Speer wagen, mit des Rades Doctor, Joest Maen Do erst angenamen, mit Mester Marten, na der Stadt Lunenborch getagen, by deme Speer wagen, weren xx dener by wol gerustet, Ouerst de dach was vnfrucjtbaer, gelick ock jtlyke dage touoren, wente Hertoch ernst to Lunenborch vorderde van der Stadt Lunenborch eine mercklyke summe geldes, dar sick de Stadt beswart jnne volede Vp volgende Palmsondach Anno 1536, quam barmlyke nye tydinge to Bremen, wo dat vp den dach Ambrosij, do des dynxtedages vor palmsondage to Lunenborch entfuret vnde angestycket ein

Fol. 226r

Faksimile, Fol. 226r
  1. grot toren edder ein dwenger vull puluers, dat
  2. bussenkruet entffuret rychtet wunder an, dar sin
  3. by xl minsche doet gebleuen, vele huser kerken
  4. geschanferth, ein seer grothe vorschreckinge wese, dat
  5. nicht vt to sprekende is solck eme erthbeuinge
  6. Jtem vp paschedach des suluen 1536 jars, in dem
  7. myddage, is Franciscus Grambeke Doemprawest
  8. to Bremen gestoruen, de wart in den doem begrauen,
  9. vnde Hertoch Jurgen to Brunswyck des Ertzenbysschops
  10. broder, Doemprawest to Collen, wart wedder in
  11. sine stede Doemprawest
  12. Jtem Des sondages jubilate, quam barmlyke nye
  13. tydinge to Bremen, wo de Stadt Delfft jn Hollant,
  14. were gruwlyken vtgebranth in weinich stunden alle
  15. dinck to asschen worde, jdt was do ein drege windich
  16. weder, dre maen tydes lanck, dat jdt weinich regende,
  17. Vnde tho der suluen tydt toch Hertoch Carolus van
  18. Gelleren mit vyff dusent landesknechten in Groninger
  19. landt, he belede de Stadt Groninge, he wolde erer
  20. mechtich sin, vnde de Stadt Groninge sochte hulpe
  21. by den Brugundeschen, vnde Hertoch Carolus mochte
  22. na seen, wart des landes quyt, de to vele hebben wyl
  23. moeth myssen,
  24. Jm suluen 1536 jaer na dem Paschen, wart de hoge
  25. Molenborch vor dem Steffens doer, gentzlyken geslichtet
  26. de Wyndemolen dael genamen, vp steynen pyler gesettet
  27. dat ginck flux vort
  28. Jtem vp de tyt, was krich an velen orden, ouerst
  29. endtlyken gnedich geendiget vorlykent allenthaluen
  30. Anno domini 1536 vp den dach Jacobi Apostolj jm
  31. myddage, is erstmals jnryden kamen to Delmenhorst
  32. mit xl perden, de Bysschop to Munster
  33. her Franciscus de Walden, hefft ein tydt lanck sick
  34. dar entholden,
  35. Jtem des negesten Sunnauendes nha Jacobi, hebben
  36. syck vyff venlyn landesknechte, to dem Vegesacke auer
  37. de Wesser setten laten, vann Koninge to Dennemark

grot toren edder ein dwenger vull puluers, dat bussenkruet entffuret rychtet wunder an, dar sin by xl minsche doet gebleuen, vele huser kerken geschanferth, ein seer grothe vorschreckinge wese, dat nicht vt to sprekende is solck eme erthbeuinge Jtem vp paschedach des suluen 1536 jars, in dem myddage, is Franciscus Grambeke Doemprawest to Bremen gestoruen, de wart in den doem begrauen, vnde Hertoch Jurgen to Brunswyck des Ertzenbysschops broder, Doemprawest to Collen, wart wedder in sine stede Doemprawest Jtem Des sondages jubilate, quam barmlyke nye tydinge to Bremen, wo de Stadt Delfft jn Hollant, were gruwlyken vtgebranth in weinich stunden alle dinck to asschen worde, jdt was do ein drege windich weder, dre maen tydes lanck, dat jdt weinich regende, Vnde tho der suluen tydt toch Hertoch Carolus van Gelleren mit vyff dusent landesknechten in Groninger landt, he belede de Stadt Groninge, he wolde erer mechtich sin, vnde de Stadt Groninge sochte hulpe by den Brugundeschen, vnde Hertoch Carolus mochte na seen, wart des landes quyt, de to vele hebben wyl moeth myssen, Jm suluen 1536 jaer na dem Paschen, wart de hoge Molenborch vor dem Steffens doer, gentzlyken geslichtet de Wyndemolen dael genamen, vp steynen pyler gesettet dat ginck flux vort Jtem vp de tyt, was krich an velen orden, ouerst endtlyken gnedich geendiget vorlykent allenthaluen Anno domini 1536 vp den dach Jacobi Apostolj jm myddage, is erstmals jnryden kamen to Delmenhorst mit xl perden, de Bysschop to Munster her Franciscus de Walden, hefft ein tydt lanck sick dar entholden, Jtem des negesten Sunnauendes nha Jacobi, hebben syck vyff venlyn landesknechte, to dem Vegesacke auer de Wesser setten laten, vann Koninge to Dennemark

Fol. 226v

Faksimile, Fol. 226v
  1. Chrystian vrgesant, dat se scholden den Dam enthsetten
  2. dar Meinert vam Hamme vnde Hackfort do jnne
  3. legen, dem koninck van Dennemarken to gude
  4. Ouerst Jurgen Schencke is den knechten vnder
  5. ogen getagen, vnde ein part van em geslagenn
  6. ein del gefangen, ein part vorlopen, Copenhagen
  7. wart vpgegeuen de Dam des geliken, myddeler
  8. tydt de dam belecht, beschaffede de koninck to Den=
  9. nemarken sinen wyllen mit Copenhagen, sus
  10. wolde he mer wedderstant gehat hebben,
  11. Jn dessem suluen jare Anno 1536, warth grote
  12. vkost angelecht an de voethwer des walles
  13. bynnen der Stadt Bremen, ouerst de mure
  14. de wyle se so hoch vnde vast, ock mit vuchten straten
  15. drecke beladen, is se an velen orden nedder gestortet
  16. gereten,
  17. Anno 1536 jm Sommer, hefft Graue Joest
  18. tor Hoija, mit Rade vnde hulpe siner frundt
  19. schop ock Hertoch Ernste to >Lunenborch, eine ware
  20. vp der Wesser benedden Verden, mit geweldiger
  21. handt vpgetagen, wedder den Ertzenbysschop to
  22. Bremen heren Chrystofferum,
  23. Jm suluen jare 36 des negesten Sondages vor
  24. Mychaelis in der nacht, is de Eddel vnde wolgebaren
  25. her Symen Graue vnde Eddel her tor Lyppe, to
  26. Dethmolde, vp siner borch Chrystliken gestoruen,
  27. vnde des volgende Mydtwekens, vp den dach Cosine
  28. et Damiani to dem Blomeberge in sines vaders
  29. grafft eerlyken begrauen, he regerde lofflykenn
  30. xxv jaer, na sines vaders Grauen Berendes
  31. dode, he leth na vj eruen, nomlyken twe herenn
  32. als Berende vnde heren Symon, dar to iiij froeyschen
  33. sin frouwe starff ock in korten jaren dar nha:
  34. Jtem vp de tydt by Mychaelis dage, wart de Dam

Chrystian vrgesant, dat se scholden den Dam enthsetten dar Meinert vam Hamme vnde Hackfort do jnne legen, dem koninck van Dennemarken to gude Ouerst Jurgen Schencke is den knechten vnder ogen getagen, vnde ein part van em geslagenn ein del gefangen, ein part vorlopen, Copenhagen wart vpgegeuen de Dam des geliken, myddeler tydt de dam belecht, beschaffede de koninck to Dennemarken sinen wyllen mit Copenhagen, sus wolde he mer wedderstant gehat hebben, Jn dessem suluen jare Anno 1536, warth grote vkost angelecht an de voethwer des walles bynnen der Stadt Bremen, ouerst de mure de wyle se so hoch vnde vast, ock mit vuchten straten drecke beladen, is se an velen orden nedder gestortet gereten, Anno 1536 jm Sommer, hefft Graue Joest tor Hoija, mit Rade vnde hulpe siner frundt schop ock Hertoch Ernste to >Lunenborch, eine ware vp der Wesser benedden Verden, mit geweldiger handt vpgetagen, wedder den Ertzenbysschop to Bremen heren Chrystofferum, Jm suluen jare 36 des negesten Sondages vor Mychaelis in der nacht, is de Eddel vnde wolgebaren her Symen Graue vnde Eddel her tor Lyppe, to Dethmolde, vp siner borch Chrystliken gestoruen, vnde des volgende Mydtwekens, vp den dach Cosine et Damiani to dem Blomeberge in sines vaders grafft eerlyken begrauen, he regerde lofflykenn xxv jaer, na sines vaders Grauen Berendes dode, he leth na vj eruen, nomlyken twe herenn als Berende vnde heren Symon, dar to iiij froeyschen sin frouwe starff ock in korten jaren dar nha: Jtem vp de tydt by Mychaelis dage, wart de Dam

Fol. 227r

Faksimile, Fol. 227r
  1. by Gronynge, van groten smacht vnde hunger dar bynnen
  2. vpgegeuen, in her Jurgen Schencken handt, des Keisers
  3. Stadtholder, in dem orth landes houetman,
  4. Jtem to der tydt, wort dat herlyke sperthe des grotenn
  5. dwengers buten Sunthe Steffen nha dem tegelhuse
  6. gerichtet, dorch Mester Jacob, also recht genant, Vnde
  7. in dessem suluen jare wart ock ein schon nye water
  8. radt by deme veergate der Wesser bruggen, gehangen,
  9. Jn dessem suluen jare Anno 1536. gynck de gemeyne
  10. sprocke, wo her Jurgen Schencke, dem heren Grauen to
  11. Oldenborch, tosage gedaen, Delmenhorst wedderumme
  12. mit weldiger hant jntonemende, vmme twe denste
  13. wyllen, Graue Chrystoffer dem huse Burgundien gedan
  14. derhaluen wart do in de grunt daelgebraken de kerke
  15. to Delmenhorst, dorch den Drosten Wylken Stedynck,
  16. gelick kortes thouoren, dat schone Closter, der
  17. Monnyke hude genant, de Monnyke worden vorsorget
  18. de tydt eres leuendes,
  19. Jtem to der suluen tydt, nam Graue Anthonius
  20. to Oldenborch tor ee Hertoch Magnus dochter van
  21. Louwenborch, de em to Oldenborch hir na gebracht wart
  22. Nota Anno 1537 Grauen Anthonij brudt, mit erer
  23. moder, eine Brunswyksche dochter was, mit eren
  24. broder Hertoch Ffrans, bleuen to Bremen den Sondach auer,
  25. deme jugen vorsten, Hertoch Francisco wart vam
  26. Erbaren Rade geschencket ein schon pert, der Brudt ein
  27. herlick sulueren gesmyde in de herberge gesent wyn vnde
  28. beer, jtem de brudt wart herlyken in Bremen gehalt
  29. des Sunnauendes, des Sondages wol getractert
  30. jtem des volgende Mandages, mit xl perden auer wech
  31. dorch Delmenhorst geleidet.

by Gronynge, van groten smacht vnde hunger dar bynnen vpgegeuen, in her Jurgen Schencken handt, des Keisers Stadtholder, in dem orth landes houetman, Jtem to der tydt, wort dat herlyke sperthe des grotenn dwengers buten Sunthe Steffen nha dem tegelhuse gerichtet, dorch Mester Jacob, also recht genant, Vnde in dessem suluen jare wart ock ein schon nye water radt by deme veergate der Wesser bruggen, gehangen, Jn dessem suluen jare Anno 1536. gynck de gemeyne sprocke, wo her Jurgen Schencke, dem heren Grauen to Oldenborch, tosage gedaen, Delmenhorst wedderumme mit weldiger hant jntonemende, vmme twe denste wyllen, Graue Chrystoffer dem huse Burgundien gedan derhaluen wart do in de grunt daelgebraken de kerke to Delmenhorst, dorch den Drosten Wylken Stedynck, gelick kortes thouoren, dat schone Closter, der Monnyke hude genant, de Monnyke worden vorsorget de tydt eres leuendes, Jtem to der suluen tydt, nam Graue Anthonius to Oldenborch tor ee Hertoch Magnus dochter van Louwenborch, de em to Oldenborch hir na gebracht wart Nota Anno 1537 Grauen Anthonij brudt, mit erer moder, eine Brunswyksche dochter was, mit eren broder Hertoch Ffrans, bleuen to Bremen den Sondach auer, deme jugen vorsten, Hertoch Francisco wart vam Erbaren Rade geschencket ein schon pert, der Brudt ein herlick sulueren gesmyde in de herberge gesent wyn vnde beer, jtem de brudt wart herlyken in Bremen gehalt des Sunnauendes, des Sondages wol getractert jtem des volgende Mandages, mit xl perden auer wech dorch Delmenhorst geleidet.

Fol. 227v

Faksimile, Fol. 227v
  1. Anno domini 1537 balde na Nyen jars dage wart
  2. vorkundiget ein speciale sprekent to Nuremberch to holden
  3. der Chrystliken religion sake haluen, Ouerst solckes
  4. ginck to rugge, dorch de Smalckatter vorgadderinge,
  5. vnde dat general concilium to Mantua bleff ock
  6. vthe vorswan gelick de snee?.
  7. Item Anno 1537 vp Lechtmissen, is eine grote
  8. vorgadderinge, van Forsten, heren Stenden der
  9. Euangelyscher buntenysse, vnde gelerden menne
  10. vorschreuen, Smalkat to samende to kamen, vp
  11. Lechtmyssen dar suluen to erschynen, der sake der
  12. Ceremonien edder chrystliken religion bedrepenn
  13. ock den generali concilio vnde speciali
  14. Jtem vth Bremen sin dar hen gesent, Doctor
  15. Jodocus Syndicus, her Dirick Vasmer Rathman
  16. Joannes Amsterdamus, dar to 3 van des rades
  17. Dener
  18. Jn dessem suluen yare in der Vaster, wart mit
  19. groter vnkost angeuangen, dat hoge herlyke hus, de
  20. nye schuttynck, de olden gaerkoken ock den olden
  21. schuttynck touoren in de grunt daek genamen,
  22. dar bleff iij dachloner doeth
  23. Anno 1537 jn dem paschen, venck jdt an dachlykes
  24. weldich bauen de naturlyken ordeninge gades, to
  25. regen, dar volgede vt ein seer hoch water, dat alle
  26. strome, by Meydage hoch vtgingen, de Wesser brack
  27. vth an velen orden, vnde erfullede de syden mersch
  28. landen vnde weyde, dat geseyede koren vordranck,
  29. ock mosten do beyde Borger vnde buren, mit droffe
  30. nysse ere koye vnde ossen, vth der weyde to hus halen
  31. dat hoge water stunt lange tydt vnde was dycke
  32. vnde lemych, vordarff de weyde, Dar volgede ock
  33. vt jm Sommer ein grot steruent des vees, an
  34. perden, swynen, ossen, koyen, dat jdt barmlick was
  35. Van deme anuarige Baltasers herenn to Esens
  36. vnde Wytmunde, krych vnde orlych wedder de
  37. Stadt Bremen, ane recht vnde redelyke orsake:

Anno domini 1537 balde na Nyen jars dage wart vorkundiget ein speciale sprekent to Nuremberch to holden der Chrystliken religion sake haluen, Ouerst solckes ginck to rugge, dorch de Smalckatter vorgadderinge, vnde dat general concilium to Mantua bleff ock vthe vorswan gelick de snee?. Item Anno 1537 vp Lechtmissen, is eine grote vorgadderinge, van Forsten, heren Stenden der Euangelyscher buntenysse, vnde gelerden menne vorschreuen, Smalkat to samende to kamen, vp Lechtmyssen dar suluen to erschynen, der sake der Ceremonien edder chrystliken religion bedrepenn ock den generali concilio vnde speciali Jtem vth Bremen sin dar hen gesent, Doctor Jodocus Syndicus, her Dirick Vasmer Rathman Joannes Amsterdamus, dar to 3 van des rades Dener Jn dessem suluen yare in der Vaster, wart mit groter vnkost angeuangen, dat hoge herlyke hus, de nye schuttynck, de olden gaerkoken ock den olden schuttynck touoren in de grunt daek genamen, dar bleff iij dachloner doeth Anno 1537 jn dem paschen, venck jdt an dachlykes weldich bauen de naturlyken ordeninge gades, to regen, dar volgede vt ein seer hoch water, dat alle strome, by Meydage hoch vtgingen, de Wesser brack vth an velen orden, vnde erfullede de syden mersch landen vnde weyde, dat geseyede koren vordranck, ock mosten do beyde Borger vnde buren, mit droffe nysse ere koye vnde ossen, vth der weyde to hus halen dat hoge water stunt lange tydt vnde was dycke vnde lemych, vordarff de weyde, Dar volgede ock vt jm Sommer ein grot steruent des vees, an perden, swynen, ossen, koyen, dat jdt barmlick was Van deme anuarige Baltasers herenn to Esens vnde Wytmunde, krych vnde orlych wedder de Stadt Bremen, ane recht vnde redelyke orsake:

Fol. 228r

Faksimile, Fol. 228r
  1. Jn dem jare 1537 jm sommer hefft juncker Baltaser
  2. ein her to Esensen vnde Wythmunde, dorch de sine,
  3. derr Stadt Bremen, klene schepe vnde smacken wreuelicken
  4. angripen laten, dat gudt parten vnde buten laten,
  5. gelick men vyende gudt plecht, dat schepes volck gehouet
  6. gespoliert, geslagen sunder entsechter veyde, He wart
  7. dar auer beschycket, Ouerst he wolde sick in nenen wege
  8. vynden laten, sunder moethwillich vortgeuaren,
  9. Hyr worden vele Forsten vnde heren Stede vmme
  10. besocht, an Baltaser to schriuen, ouerst idt mochte nicht
  11. helpen, Hertoch Carolus to Gelleren, dar juncker
  12. Baltaser vp de tydt vnder beseten was, wart ock vth
  13. Bremen, dorch heren Hinrick van Sulinge, vnde
  14. Mester Marten des rades to Bremen Secretario
  15. beschycket, siner vorstlyken gnade, solck ein sulffwalt
  16. vnde moetwyllen juncker Baltasers geklaget, ouerst
  17. dat hefft ock nicht gehulpen, De orsake
  18. Baltazers sines moethwyllen, wedder de Stadt Bremen
  19. scholde sick erst erhauen hebben, van twen kuuen
  20. de juncker Baltazers volck to quemen, to Bremen
  21. dorch den market Vaget Bartolt Duerkop gehindert
  22. Ock scholde Baltaser auer de van Bremen klagen
  23. wo se sine vyende geleydet gestercket, gespyset in siner
  24. hogen noeth, als he van Grauen Enno to Ostvreslant
  25. vordreuen wart, Ock scholde mester Marten eme
  26. sinen rechten tytel nicht gegeuen, vnde em gedrouwet
  27. Jm sommer desses suluen jars, hefft ein schrecklyck
  28. donnerweder, groten schaden gedan, an deme husen
  29. Wythmunde, einen toren to slagen vnde to schort
  30. ock mercklyken schaden an puluer edder bussenkrude
  31. dat was ein apentlick teken, des godtlyken torens,
  32. wedder Baltazer vnde sinem lande, gelick ock in korten
  33. yaren gescheen is,
  34. jm suluen jare Anno 1537 jn dem pynxten hefft de
  35. Ertze Bysschop to Bremen Christoffer, to Hyldendem
  36. jm Dome dat fest auer, Solennisert, de dope gewyet
  37. de metten, hoemyssen, vnde vesper gesungen, mit

Jn dem jare 1537 jm sommer hefft juncker Baltaser ein her to Esensen vnde Wythmunde, dorch de sine, derr Stadt Bremen, klene schepe vnde smacken wreuelicken angripen laten, dat gudt parten vnde buten laten, gelick men vyende gudt plecht, dat schepes volck gehouet gespoliert, geslagen sunder entsechter veyde, He wart dar auer beschycket, Ouerst he wolde sick in nenen wege vynden laten, sunder moethwillich vortgeuaren, Hyr worden vele Forsten vnde heren Stede vmme besocht, an Baltaser to schriuen, ouerst idt mochte nicht helpen, Hertoch Carolus to Gelleren, dar juncker Baltaser vp de tydt vnder beseten was, wart ock vth Bremen, dorch heren Hinrick van Sulinge, vnde Mester Marten des rades to Bremen Secretario beschycket, siner vorstlyken gnade, solck ein sulffwalt vnde moetwyllen juncker Baltasers geklaget, ouerst dat hefft ock nicht gehulpen, De orsake Baltazers sines moethwyllen, wedder de Stadt Bremen scholde sick erst erhauen hebben, van twen kuuen de juncker Baltazers volck to quemen, to Bremen dorch den market Vaget Bartolt Duerkop gehindert Ock scholde Baltaser auer de van Bremen klagen wo se sine vyende geleydet gestercket, gespyset in siner hogen noeth, als he van Grauen Enno to Ostvreslant vordreuen wart, Ock scholde mester Marten eme sinen rechten tytel nicht gegeuen, vnde em gedrouwet Jm sommer desses suluen jars, hefft ein schrecklyck donnerweder, groten schaden gedan, an deme husen Wythmunde, einen toren to slagen vnde to schort ock mercklyken schaden an puluer edder bussenkrude dat was ein apentlick teken, des godtlyken torens, wedder Baltazer vnde sinem lande, gelick ock in korten yaren gescheen is, jm suluen jare Anno 1537 jn dem pynxten hefft de Ertze Bysschop to Bremen Christoffer, to Hyldendem jm Dome dat fest auer, Solennisert, de dope gewyet de metten, hoemyssen, vnde vesper gesungen, mit

Fol. 228v

Faksimile, Fol. 228v
  1. der hopeninge Bysschop to Hyldensen to werden, ouerst
  2. dar wart nicht van,
  3. Des negesten Sondages vor viti Martiris is de
  4. Domina to Osterholte, Jutta Vrese mith eren
  5. junckfrouwen, ock dem praweste mit dem einen
  6. oge, heren Johan van Wydenbrugge, wedder ynt
  7. kloster gesettet, dorch keyserlike vnde pauwestliche
  8. rechte, wedder den Ertzenbysschop to Bremen, sinen
  9. prawest, heren Luleff Klencken, De ploeith
  10. des Closters wedder den Ertzen Bysschop durde
  11. lange jar, de Prawest mit der Domina lach
  12. in Bremen de tydt auer, men sede dat de pleeyt
  13. deme klosterr auer de vyffdusent gulden gekostet hadde
  14. Jtem vp desse tydt hefft sick Chrystian Koninck
  15. to Dennemarken, mit den Westerschen stedenn
  16. vordragen dat de Hollandes wedder dorch den
  17. Sunt segelen mochten, dat em de koninck wol
  18. ij jar lanck nicht wolde gunnen,
  19. Jn dessem suluen jare is Keiser Carolus mit
  20. weldiger handt, in Franckryken getagen
  21. groten mercklyken schaden jm ryken gedaen, Vnde
  22. Hertoch Carolus to Gelleren, hefft sick ock gerustet
  23. venck de Burgundedyschen mit ernste an, nam
  24. mit gewalt in Dorper vnde kleine Stede,
  25. brantschattede, makede also ein geschrey, dem koninck
  26. to Franckryken to gude, gelick he ock in dem vor=
  27. gangen jare deden, dem koninge to Dennemarken,
  28. ouerst Hertoch to Gelleren, vor los dar
  29. auer Groninck vnde Gronynger landt, dar he
  30. jarlykes grot vordeel van hadde, brachte dem keiser
  31. dat eddell lant jn sine handt.
  32. Anno 1537, des negesten Sondages, na Johannis
  33. des dopers gebort to mydden sommer, is der grawen
  34. monnyke kerke bynnen Bremen geopent, de
  35. nu x jar geslaten gewesen, vnde wart her
  36. Matthias Lynthorst vt Swolle gebaren, ock ein
  37. monnyck dar suluen jn dem kloster jtlyke yar

der hopeninge Bysschop to Hyldensen to werden, ouerst dar wart nicht van, Des negesten Sondages vor viti Martiris is de Domina to Osterholte, Jutta Vrese mith eren junckfrouwen, ock dem praweste mit dem einen oge, heren Johan van Wydenbrugge, wedder ynt kloster gesettet, dorch keyserlike vnde pauwestliche rechte, wedder den Ertzenbysschop to Bremen, sinen prawest, heren Luleff Klencken, De ploeith des Closters wedder den Ertzen Bysschop durde lange jar, de Prawest mit der Domina lach in Bremen de tydt auer, men sede dat de pleeyt deme klosterr auer de vyffdusent gulden gekostet hadde Jtem vp desse tydt hefft sick Chrystian Koninck to Dennemarken, mit den Westerschen stedenn vordragen dat de Hollandes wedder dorch den Sunt segelen mochten, dat em de koninck wol ij jar lanck nicht wolde gunnen, Jn dessem suluen jare is Keiser Carolus mit weldiger handt, in Franckryken getagen groten mercklyken schaden jm ryken gedaen, Vnde Hertoch Carolus to Gelleren, hefft sick ock gerustet venck de Burgundedyschen mit ernste an, nam mit gewalt in Dorper vnde kleine Stede, brantschattede, makede also ein geschrey, dem koninck to Franckryken to gude, gelick he ock in dem vorgangen jare deden, dem koninge to Dennemarken, ouerst Hertoch to Gelleren, vor los dar auer Groninck vnde Gronynger landt, dar he jarlykes grot vordeel van hadde, brachte dem keiser dat eddell lant jn sine handt. Anno 1537, des negesten Sondages, na Johannis des dopers gebort to mydden sommer, is der grawen monnyke kerke bynnen Bremen geopent, de nu x jar geslaten gewesen, vnde wart her Matthias Lynthorst vt Swolle gebaren, ock ein monnyck dar suluen jn dem kloster jtlyke yar

Fol. 229r

Faksimile, Fol. 229r
  1. gewesen, vp dem predyckstol geuort, vt bewyllinge des
  2. Erbaren Rades to Bremen, dorch de vorstender der armen
  3. nomlyken her Berent Ffelthusen Hinrick Balleer, Hinrick
  4. Volmers vnde Dewert Meyer, dewyle de Doemkerke
  5. ock de kerke Sancti Wylhadi geslaten was
  6. Anno 1537 by dem dage Laurentij is bynnen Copenhagen
  7. Hertoch Christian, de nu erweleth tom koningen to Dennemarken
  8. herlyken gekronet worden, na godtlyker ordeninge, dar
  9. sin to der kronynge, vele Forsten heren Stede to samende
  10. gekamen, mit vorstlychen geschencken vnde gauen,
  11. Ock so hefft ein Erbar Rath to Bremen, affgeuerdiget
  12. eren Secretarium Jacobum Louwen, twe herlyke
  13. schouwers dem koninge geschencket
  14. Jtem vp de tydt, wart de herlyke dwenger to Bremen
  15. buten dem Steffens doer na dem tegelhusen, gedecket
  16. schyr de helffte bauen har aff mit kopper, de anderen
  17. helffte mit dacksteynen,
  18. Ock so wart jm suluen jar, erthus vor dem herden
  19. dor wyder groter vnde hoger vtgebreidet, mit einer
  20. starken muren, vp ein slenge runt vmme her,
  21. alse ein stryckweer, vor ein stackyff, ock wangen
  22. vnde porthuse vorsorget, vele schoner den jdt touoren
  23. vor xiij yaren begunnet was
  24. Anno 1537 vp den dach vnser leuen vrouwen gebort
  25. is iij dach vnde ein vrunthlick handelynge to Jeuer
  26. vorgenamen, twyschen juncker Baltazer heren to
  27. Esense vnde Wythmunde, vnde der Stadt Bremen
  28. vt dem Rade worden twe heren dar hen gesent
  29. nomliken her Johan Haueman vnde her Hinrick van
  30. Sulynge, Dar to Jacobus Louwe secretarius
  31. Van Baltazers wegen, was dar gesent ein houetman
  32. Hackforth genant, dem Vorsten van Gelleren to stendich
  33. sin dener vnde Captein, De dach ginck vnfruchtbar
  34. aff, wente Baltazer wolde gelt to hebben, van den
  35. van Bremen, to eren groten geleden schaden, De Stat
  36. mosten enthlyken trost soken, by Keyᶻ Maʸ
  37. kamergerichte, also dat Baltazer contuiax wart

gewesen, vp dem predyckstol geuort, vt bewyllinge des Erbaren Rades to Bremen, dorch de vorstender der armen nomlyken her Berent Ffelthusen Hinrick Balleer, Hinrick Volmers vnde Dewert Meyer, dewyle de Doemkerke ock de kerke Sancti Wylhadi geslaten was Anno 1537 by dem dage Laurentij is bynnen Copenhagen Hertoch Christian, de nu erweleth tom koningen to Dennemarken herlyken gekronet worden, na godtlyker ordeninge, dar sin to der kronynge, vele Forsten heren Stede to samende gekamen, mit vorstlychen geschencken vnde gauen, Ock so hefft ein Erbar Rath to Bremen, affgeuerdiget eren Secretarium Jacobum Louwen, twe herlyke schouwers dem koninge geschencket Jtem vp de tydt, wart de herlyke dwenger to Bremen buten dem Steffens doer na dem tegelhusen, gedecket schyr de helffte bauen har aff mit kopper, de anderen helffte mit dacksteynen, Ock so wart jm suluen jar, erthus vor dem herden dor wyder groter vnde hoger vtgebreidet, mit einer starken muren, vp ein slenge runt vmme her, alse ein stryckweer, vor ein stackyff, ock wangen vnde porthuse vorsorget, vele schoner den jdt touoren vor xiij yaren begunnet was Anno 1537 vp den dach vnser leuen vrouwen gebort is iij dach vnde ein vrunthlick handelynge to Jeuer vorgenamen, twyschen juncker Baltazer heren to Esense vnde Wythmunde, vnde der Stadt Bremen vt dem Rade worden twe heren dar hen gesent nomliken her Johan Haueman vnde her Hinrick van Sulynge, Dar to Jacobus Louwe secretarius Van Baltazers wegen, was dar gesent ein houetman Hackforth genant, dem Vorsten van Gelleren to stendich sin dener vnde Captein, De dach ginck vnfruchtbar aff, wente Baltazer wolde gelt to hebben, van den van Bremen, to eren groten geleden schaden, De Stat mosten enthlyken trost soken, by Keyᶻ Maʸ kamergerichte, also dat Baltazer contuiax wart

Fol. 229v

Faksimile, Fol. 229v
  1. enthlyken in de acht gebracht, vnde apentlyck vor
  2. kundiget
  3. Vp de suluen tydt wart jm Stychte to Myndenn
  4. ein hus Raen genannt jngenamen, dat Frans
  5. van Halle jnne hadde, vor sin gelt, Frans van
  6. Halle was vyent Grauen Josten tor Hoija, vnde
  7. de landesknechte welckere dat slot Raen mit lyst
  8. jnnemen, vunden dar heren Thomas van Halle
  9. Doemprawest to Mynden, Franses broder, ock
  10. Frans van Hallen sinen sone, dar to Frans sine
  11. segel vnde breue, geschencke, se brachten sollichs
  12. alle Grauen Jost tor Hoija binnen de Nyenborch
  13. dar se lange yar vangen seten er se frey worden
  14. Anno 1537, des negesten mandages vor Mychaeli
  15. is ein bremer schip vul berger vysches geladen
  16. dorch juncker Baltazers volck mit gewalt an
  17. gefallen, hebben beyde schip gut ock dat volck mit
  18. sick na Esense gebracht, de Schipper het Matthias
  19. Ruendael, se hebben den Schipper mit sinen schepes
  20. volcke, gefangen geslagen, gebunden mit sick na
  21. Esense geuort in de venckenysse gworpen
  22. Do wart to Bremen, dat tunnenschip, starck
  23. besettet vtgerustet mit geschutte vnde volcke
  24. alse ein schip van orlych to behort, Baltazers
  25. volck bynnen to holden, vp de tydt ret em kamer
  26. bade na Esense, brachte Baltazer ein starck keyser
  27. lick mandat
  28. Anno 1537 vp den achten dach Martini epi?
  29. quam in Bremen nye tydinge, wo twe Bremer
  30. schepe mit volcke vnde geschutte vtgeferdiget als
  31. schepe van orlych wedder juncker Baltazers volck
  32. alse nu den Bremers vp den beyden schepen van
  33. orlych wort angesecht, dat Baltazers volck lege
  34. vp der Elue mit dren schepen geladen vul
  35. Hamborger beers dat na Esens scholde, so hebben
  36. se sick de Bremers also balde mit den beydenn
  37. schepen vpgemaket na der Elue to, vnde nha

enthlyken in de acht gebracht, vnde apentlyck vor kundiget Vp de suluen tydt wart jm Stychte to Myndenn ein hus Raen genannt jngenamen, dat Frans van Halle jnne hadde, vor sin gelt, Frans van Halle was vyent Grauen Josten tor Hoija, vnde de landesknechte welckere dat slot Raen mit lyst jnnemen, vunden dar heren Thomas van Halle Doemprawest to Mynden, Franses broder, ock Frans van Hallen sinen sone, dar to Frans sine segel vnde breue, geschencke, se brachten sollichs alle Grauen Jost tor Hoija binnen de Nyenborch dar se lange yar vangen seten er se frey worden Anno 1537, des negesten mandages vor Mychaeli is ein bremer schip vul berger vysches geladen dorch juncker Baltazers volck mit gewalt an gefallen, hebben beyde schip gut ock dat volck mit sick na Esense gebracht, de Schipper het Matthias Ruendael, se hebben den Schipper mit sinen schepes volcke, gefangen geslagen, gebunden mit sick na Esense geuort in de venckenysse gworpen Do wart to Bremen, dat tunnenschip, starck besettet vtgerustet mit geschutte vnde volcke alse ein schip van orlych to behort, Baltazers volck bynnen to holden, vp de tydt ret em kamer bade na Esense, brachte Baltazer ein starck keyser lick mandat Anno 1537 vp den achten dach Martini epi? quam in Bremen nye tydinge, wo twe Bremer schepe mit volcke vnde geschutte vtgeferdiget als schepe van orlych wedder juncker Baltazers volck alse nu den Bremers vp den beyden schepen van orlych wort angesecht, dat Baltazers volck lege vp der Elue mit dren schepen geladen vul Hamborger beers dat na Esens scholde, so hebben se sick de Bremers also balde mit den beydenn schepen vpgemaket na der Elue to, vnde nha

Fol. 230r

Faksimile, Fol. 230r
  1. erem wyllen, erlangeden se alle dre schepe mit dem
  2. gude, brachten se in Bremen, als twe schepe
  3. dar 4 bruw Hamborger beers jnne was vnde
  4. vangen, de der Bremer vangen to Esense losen scholden
  5. Dat drudde schip watt wedder los mit dem beer
  6. vnde volcke, dat vorsegen se schentlyken, de Bremers
  7. de in dat schip gesettet weren, de sopen vnde druncken
  8. sick vul Hamborger beers, dar halp Baltazers volck
  9. to, do solckes sach Baltazers volck, dat de Bremers druncken
  10. weren, vul slapes gyngen van der were, so waken
  11. de van Esense, rusten to mit dem segel varen ere
  12. strate, setten de Bremers to lande, dwungen se mit
  13. eeden vnde plychten na eeren wyllen, kamen also
  14. mit schanden in Bremen worden dar ock harde vmb
  15. beropen, vam Rade vnde borgeren
  16. Jtem vp de tidt, stunt jdt nicht wol mit dem Vorstendom
  17. tho Gelleren gelick nu volget,
  18. Vp de tydt wart Hertoch Carolus to Gelleren to vele
  19. malen angelanget hochlyken, auer den motwylligen
  20. juncker Baltaser geklaget, vormanden den hertogenn
  21. siner segel vnde breue, vnde siner fforstlyken to sage
  22. der Stadt Bremen gedan, wente Juncker Baltaser
  23. wolde noch in vruntschop noch to rechte mit der Stadt
  24. Bremen, sick vorlyken, sunder sinen wreuel vnde
  25. moethwillen bruken, he sloch alle recht, mandaten
  26. des Keysers in den wynt,
  27. Herrtoch Carolus to Gelleren gaff solck ein anthwordt
  28. vnde bescheet der Stadt Bremen, dat men scholde dat
  29. Citeren vnde ploeiten jm Cam[e]rychte wedder
  30. Baltaser sinem omhe vnde vorwanten gantzlyken
  31. affdoen, vnde em nicht auergeuen, vnde dar he der
  32. Stadt Bremen to swack were, mit juncker
  33. Baltaser, so moste he to hulpe ropen, den Koninck
  34. van Franckryken, vnde den Hertogen van Lotryngen
  35. Desse schryfft is vort vam Erbaren rade to Bremen

erem wyllen, erlangeden se alle dre schepe mit dem gude, brachten se in Bremen, als twe schepe dar 4 bruw Hamborger beers jnne was vnde vangen, de der Bremer vangen to Esense losen scholden Dat drudde schip watt wedder los mit dem beer vnde volcke, dat vorsegen se schentlyken, de Bremers de in dat schip gesettet weren, de sopen vnde druncken sick vul Hamborger beers, dar halp Baltazers volck to, do solckes sach Baltazers volck, dat de Bremers druncken weren, vul slapes gyngen van der were, so waken de van Esense, rusten to mit dem segel varen ere strate, setten de Bremers to lande, dwungen se mit eeden vnde plychten na eeren wyllen, kamen also mit schanden in Bremen worden dar ock harde vmb beropen, vam Rade vnde borgeren Jtem vp de tidt, stunt jdt nicht wol mit dem Vorstendom tho Gelleren gelick nu volget, Vp de tydt wart Hertoch Carolus to Gelleren to vele malen angelanget hochlyken, auer den motwylligen juncker Baltaser geklaget, vormanden den hertogenn siner segel vnde breue, vnde siner fforstlyken to sage der Stadt Bremen gedan, wente Juncker Baltaser wolde noch in vruntschop noch to rechte mit der Stadt Bremen, sick vorlyken, sunder sinen wreuel vnde moethwillen bruken, he sloch alle recht, mandaten des Keysers in den wynt, Herrtoch Carolus to Gelleren gaff solck ein anthwordt vnde bescheet der Stadt Bremen, dat men scholde dat Citeren vnde ploeiten jm Cam[e]rychte wedder Baltaser sinem omhe vnde vorwanten gantzlyken affdoen, vnde em nicht auergeuen, vnde dar he der Stadt Bremen to swack were, mit juncker Baltaser, so moste he to hulpe ropen, den Koninck van Franckryken, vnde den Hertogen van Lotryngen Desse schryfft is vort vam Erbaren rade to Bremen

Fol. 230v

Faksimile, Fol. 230v
  1. den Forsten eres vorbundes auergeantwordet, vnde
  2. dar by enthdecket, wo de Stadt Bremen in korten
  3. vorscheuen jaren, sick mit den Hertogen Carolo to
  4. Gellerenn voreiniget hadde, dusent goltgulden
  5. siner vorstlyken gnade gegeuen, mit vor plich
  6. tinge siner segel vnde breue, dat he wolde der
  7. Stadt Bremen vrunt sin, helpen beschuttenn
  8. beschermen dar dat nodych were, Als de
  9. Chorfforste to Sassen Johans Frederick, Hertoch
  10. Ernst to Lunenborch, des Hertogen Caroli swager
  11. ock Phylippus Lanthgraue to hessen, solckes
  12. gehort hebben se samptlick, de Stadt Bremen
  13. getrostet, dat se ock wolden Hertoch Carolum to
  14. Gelleren, mit den ersten beschycken vnde fruntlich
  15. vormanen,
  16. Anno 1537 des volgenden dages Andrex Apostoli
  17. fro morgens, is to Bremen nye tydinge gekamen
  18. van dem schepes volcke, wo Juncker Baltasers
  19. sin volck starck in de see to werke weren, mit
  20. vj huckboten starck bemannet, men fruchtede
  21. sick dat se wolden de beyden Bremer schepe, anfallen
  22. (. alse vorgeschreuen .) mit gewalt jnnemen, alse
  23. solckes vor den Erbaren Radt quam, hefft em
  24. Radt also balde, jn de nyenkamer dat schepes
  25. volck vorbaden laten, dar auer gerathslageth
  26. vnde sin dessuluen dages, jtlyke hundert
  27. boslude vthgeuerdyget, mit kanen vnde boten
  28. na den beyden schepen gesent, Ouerst de wyle
  29. warhafftyge tidynge quam, dat Baltaser sin
  30. volck twe schepe genamen hadde, ein mit koren
  31. dat einem borger to Groninge to quam
  32. dat ander vul vysches, dat to Hamborch to hus
  33. horde, vnde weren dar mede nha Esense getagen
  34. vnde de van Bremen dar nychtes jnne hadden
  35. vnde ydt was wynters kolt frost vnde ein
  36. vnstumich weder, de nacht duster lanck, vnde
  37. konden nicht beschaffenn, allene grote vnkost
  38. doen sin se wedder to Bremen angekamen
  39. mit dem geschutte vnde volcke.

den Forsten eres vorbundes auergeantwordet, vnde dar by enthdecket, wo de Stadt Bremen in korten vorscheuen jaren, sick mit den Hertogen Carolo to Gellerenn voreiniget hadde, dusent goltgulden siner vorstlyken gnade gegeuen, mit vor plich tinge siner segel vnde breue, dat he wolde der Stadt Bremen vrunt sin, helpen beschuttenn beschermen dar dat nodych were, Als de Chorfforste to Sassen Johans Frederick, Hertoch Ernst to Lunenborch, des Hertogen Caroli swager ock Phylippus Lanthgraue to hessen, solckes gehort hebben se samptlick, de Stadt Bremen getrostet, dat se ock wolden Hertoch Carolum to Gelleren, mit den ersten beschycken vnde fruntlich vormanen, Anno 1537 des volgenden dages Andrex Apostoli fro morgens, is to Bremen nye tydinge gekamen van dem schepes volcke, wo Juncker Baltasers sin volck starck in de see to werke weren, mit vj huckboten starck bemannet, men fruchtede sick dat se wolden de beyden Bremer schepe, anfallen (. alse vorgeschreuen .) mit gewalt jnnemen, alse solckes vor den Erbaren Radt quam, hefft em Radt also balde, jn de nyenkamer dat schepes volck vorbaden laten, dar auer gerathslageth vnde sin dessuluen dages, jtlyke hundert boslude vthgeuerdyget, mit kanen vnde boten na den beyden schepen gesent, Ouerst de wyle warhafftyge tidynge quam, dat Baltaser sin volck twe schepe genamen hadde, ein mit koren dat einem borger to Groninge to quam dat ander vul vysches, dat to Hamborch to hus horde, vnde weren dar mede nha Esense getagen vnde de van Bremen dar nychtes jnne hadden vnde ydt was wynters kolt frost vnde ein vnstumich weder, de nacht duster lanck, vnde konden nicht beschaffenn, allene grote vnkost doen sin se wedder to Bremen angekamen mit dem geschutte vnde volcke.

Fol. 231r

Faksimile, Fol. 231r
  1. Vp den dach Lucie quemen wedder vor Bremen de
  2. beyden schepe mit dem volcke vnde geschutte, kunden
  3. nicht lenger in de see sick behelpen van des wynters
  4. haluen, ock was jn de see nicht mer to donde

Vp den dach Lucie quemen wedder vor Bremen de beyden schepe mit dem volcke vnde geschutte, kunden nicht lenger in de see sick behelpen van des wynters haluen, ock was jn de see nicht mer to donde

Fol. 231v

Faksimile, Fol. 231v
  1. Anno domini 1538 vp nyen jars dach sin to
  2. Bremen jnryden kamen jnt Brugge doer, erstlick
  3. Hertoch Wylhelm to Brunswick, vnde de yunge
  4. Hertoch van Louwenborch mit weinich perdenn
  5. se quemen van Oldenborch, vp de suluen tydt quemen
  6. ock jn Bremen jtlike houetlude der landesknechte als
  7. Meynert vam Hamme vnde andere
  8. Ock worden to der tydt to Bremen gebuwet twe
  9. nye Seydenschepe vnde ein erlich schip de Barse ge=
  10. nant, wedder juncker Baltasers mothwillen, de
  11. jm vorgangen 1537 jare groten schaden dede den
  12. van Bremen, mit klenen schepen smakenn
  13. vnde huckbothen, vnde men konde em vp dat
  14. wat mit groten schepen nicht volgen.
  15. Anno 1538 by Lechtmyssen is Hertoch van Cleue
  16. Wylhelm ein gekaren hertoch to Gelleren, van
  17. den Gellerschen vor eren heren enthfangen gehuldiget
  18. mit dre hundert perden vorstlick in de houetstede
  19. jngeuort
  20. Vp de tydt worden to Bremen de beyden ij nyen
  21. seydenschepe mit 70 man dar vp, ock geschutte
  22. vnde proffandien vorsorget, na dem tunnen
  23. schepe hen dael gesent, Dewile juncker Baltzer
  24. vijᶜ man to samende hadde jn guder rustynge
  25. vnde is do em seer hoch water gewesenn.
  26. Jm suluen jare, de Donnerdages na Mathei apostoli
  27. yn dem vasteauende sin to Bremen, noch twe
  28. erlych schepe togerustet, wedder Baltazer, de to der
  29. tydt der van Bremen vyent was, vnde rouede
  30. vnde nam vp de van Bremen to water vnde to lande
  31. Der erlych schepe wedder juncker Baltazer sin nu
  32. vj to samende, sterck mit geschutte vnde volcke
  33. vthgeuerdiget, erstlyck twe seydenschepe, ein schip
  34. de Barse genant, dat tunnenschip, eine grote
  35. smacke, vnde ein genomt de Gallion, dar scholden
  36. nocht mer to kamen, so de noth solckes vorderde
  37. juncker Baltazer ouerst wolde to nener sone mit den
  38. van Bremen

Anno domini 1538 vp nyen jars dach sin to Bremen jnryden kamen jnt Brugge doer, erstlick Hertoch Wylhelm to Brunswick, vnde de yunge Hertoch van Louwenborch mit weinich perdenn se quemen van Oldenborch, vp de suluen tydt quemen ock jn Bremen jtlike houetlude der landesknechte als Meynert vam Hamme vnde andere Ock worden to der tydt to Bremen gebuwet twe nye Seydenschepe vnde ein erlich schip de Barse genant, wedder juncker Baltasers mothwillen, de jm vorgangen 1537 jare groten schaden dede den van Bremen, mit klenen schepen smakenn vnde huckbothen, vnde men konde em vp dat wat mit groten schepen nicht volgen. Anno 1538 by Lechtmyssen is Hertoch van Cleue Wylhelm ein gekaren hertoch to Gelleren, van den Gellerschen vor eren heren enthfangen gehuldiget mit dre hundert perden vorstlick in de houetstede jngeuort Vp de tydt worden to Bremen de beyden nyen seydenschepe mit 70 man dar vp, ock geschutte vnde proffandien vorsorget, na dem tunnen schepe hen dael gesent, Dewile juncker Baltzer vijᶜ man to samende hadde jn guder rustynge vnde is do em seer hoch water gewesenn. Jm suluen jare, de Donnerdages na Mathei apostoli yn dem vasteauende sin to Bremen, noch twe erlych schepe togerustet, wedder Baltazer, de to der tydt der van Bremen vyent was, vnde rouede vnde nam vp de van Bremen to water vnde to lande Der erlych schepe wedder juncker Baltazer sin nu vj to samende, sterck mit geschutte vnde volcke vthgeuerdiget, erstlyck twe seydenschepe, ein schip de Barse genant, dat tunnenschip, eine grote smacke, vnde ein genomt de Gallion, dar scholden nocht mer to kamen, so de noth solckes vorderde juncker Baltazer ouerst wolde to nener sone mit den van Bremen

Fol. 232r

Faksimile, Fol. 232r
  1. Anno 1538 des negesten Donnerdages na jnuocauit
  2. is her Dirick Hoyers, Borgermeister to Bremen, mit twen
  3. Radesheren, nomlyken heren Arent Esyck, vnde Dyrick
  4. Vasmer, vp einen Sperwagen nha Brunswyck
  5. gefaren, dar sick do dat Euangelysche vorbunth
  6. vorgaddert, to samende to sprekende van hogen, nodygen
  7. wychtigen saken, By dem Speerwagenn
  8. weren xxviij perde, de denere weren alle mit swart
  9. engelsch laken gekleydet, vnde vp den styllen ffreydach
  10. do negestuolgende quemen se wedder to hus
  11. Jm suluen jare des Freydages vor Letare, dat is to Mydt
  12. ffasten, sin vt dem beyden seydenschepen xl menne
  13. fro morgens in ein eylanth juncker Baltazer behorich
  14. als vyende gefallenn, dar xix huse angestycket, vnde
  15. to aschen balde gemaket, de huslude, weren vth vyschen
  16. getagen, se vunden allene einen armen papenn
  17. den nemen de Bremer mit sick in de Schepe,
  18. so der tydt vp den achten dach Philippi vnde Jacobj
  19. sin ix venlyn landesknechte jnt Vylant vor Bremen
  20. getagen, vnde dewyle de husman alle vyttalie jn Bremen
  21. gebracht, so begerden de houetlude, vam Rade to Bremen
  22. xiiij dage dar to herbergende, vnde worth em spyse vth
  23. geschicket vor er gelt, myddeler tydt weren se eines
  24. heren warden, des js ein achte dage vorlouet, vnde
  25. worden do ethlyke hundert gude landesknechte vam
  26. Rade angenamen, den rykesten borgeren yngelecht
  27. in de kost, vnde dar to einen knechte einen gulden
  28. alle manthe tor besoldinge gegeuen, hebben sick
  29. also gerustet beyde to water vnde to lande,
  30. Anno 1538, des Mandages nha deme Sondage Jubilatj
  31. sin vth Bremen twe heren Borgermeisters, vp
  32. twen Speerwagen, nha Wyldeshusen, vp einen dach
  33. to holden gefarenn, als her Merten van Heyenborch
  34. vnde her Dyrick Hoyers, mit her Dyrick Vasmer
  35. Rathman, sampt mit Mester Marten secratario
  36. vnde des Domes Cappyttels Secretario genant
  37. Mester Hinrick Wythmer, By den beiden sperwagen

Anno 1538 des negesten Donnerdages na jnuocauit is her Dirick Hoyers, Borgermeister to Bremen, mit twen Radesheren, nomlyken heren Arent Esyck, vnde Dyrick Vasmer, vp einen Sperwagen nha Brunswyck gefaren, dar sick do dat Euangelysche vorbunth vorgaddert, to samende to sprekende van hogen, nodygen wychtigen saken, By dem Speerwagenn weren xxviij perde, de denere weren alle mit swart engelsch laken gekleydet, vnde vp den styllen ffreydach do negestuolgende quemen se wedder to hus

Jm suluen jare des Freydages vor Letare, dat is to Mydt ffasten, sin vt dem beyden seydenschepen xl menne fro morgens in ein eylanth juncker Baltazer behorich als vyende gefallenn, dar xix huse angestycket, vnde to aschen balde gemaket, de huslude, weren vth vyschen getagen, se vunden allene einen armen papenn den nemen de Bremer mit sick in de Schepe, so der tydt vp den achten dach Philippi vnde Jacobj sin ix venlyn landesknechte jnt Vylant vor Bremen getagen, vnde dewyle de husman alle vyttalie jn Bremen gebracht, so begerden de houetlude, vam Rade to Bremen xiiij dage dar to herbergende, vnde worth em spyse vth geschicket vor er gelt, myddeler tydt weren se eines heren warden, des js ein achte dage vorlouet, vnde worden do ethlyke hundert gude landesknechte vam Rade angenamen, den rykesten borgeren yngelecht in de kost, vnde dar to einen knechte einen gulden alle manthe tor besoldinge gegeuen, hebben sick also gerustet beyde to water vnde to lande,

Anno 1538, des Mandages nha deme Sondage Jubilatj sin vth Bremen twe heren Borgermeisters, vp twen Speerwagen, nha Wyldeshusen, vp einen dach to holden gefarenn, als her Merten van Heyenborch vnde her Dyrick Hoyers, mit her Dyrick Vasmer Rathman, sampt mit Mester Marten secratario vnde des Domes Cappyttels Secretario genant Mester Hinrick Wythmer, By den beiden sperwagen

Fol. 232v

Faksimile, Fol. 232v
  1. weren xlij perde blanck gerustet, vp den dach
  2. to Wyldeshusen, quemen vele Forsten vnde
  3. heren, gesanten vnde botschafften, nomlyken
  4. Johans Frederyck Chorfforstenn, Chrystoffer,
  5. des Ertzenbysschops to Bremen, Hertoch Ernstes
  6. to Lunenborch, Phylippi des landtgrauen to Hessen
  7. Der gedachten Forsten rede quemen dar, vt bede
  8. vnde vorderinge, des Erbaren rades to Bremen
  9. vngeferlick by xxx personen sterck, vnde de
  10. vorstlyke rede gearbeidet, flyt gedan, dat se de
  11. vnenicheit twyschen juncker Baltazer vnde den
  12. Stadt Bremen vorlyken mochten,
  13. Vnde vp de tydt, wort gehandelt, dat de vangen
  14. vp beyden syden scholden frey vnde loes sin
  15. Ouerst de grunt der sake vnde de geleden schade
  16. wart wyder hen gelecht, bynnen dren maen
  17. tydes, ein jder del scholde dre personen kesenn
  18. by den vj scholde jdt stan
  19. Jtem des ffreydages na jubilatj vor myddage
  20. to eluen vren sin jn Bremen weddervmb
  21. gekamen, van dem dage to Wyldeshusen
  22. geholden, de Forstlyken rede mit xxviij perden
  23. sunder gerust, vnde de beyden Borgermeistere
  24. vp den beyden wagen, dar by weren xlij perde
  25. Vnde ein Erbar Radt leth tor stunt dessuluen
  26. dages, ein herlyck fforstlyck gasteboth, vp dem
  27. radthuse to rychten, weren den dach auer vrolick
  28. reyseden des volgeden dages vth Bremen mit
  29. dancksegginge vp beyden syden
  30. Jtem to der tydt wart ein grot gudt, jn Bremen
  31. jngefort vt deme Stychte to Munster, vnde
  32. Stedynger lande, van der Vechte Harpstede
  33. van Wyldeshusen, jdt was barmlyck antoseende
  34. wo des Sunnauendes vor Cantate, wo
  35. alle strate vnde plane jn Bremen, vul
  36. worden der wagen haluen, de armen lude vmme
  37. Bremen her, wusten nicht wor dat se mit

weren xlij perde blanck gerustet, vp den dach to Wyldeshusen, quemen vele Forsten vnde heren, gesanten vnde botschafften, nomlyken Johans Frederyck Chorfforstenn, Chrystoffer, des Ertzenbysschops to Bremen, Hertoch Ernstes to Lunenborch, Phylippi des landtgrauen to Hessen Der gedachten Forsten rede quemen dar, vt bede vnde vorderinge, des Erbaren rades to Bremen vngeferlick by xxx personen sterck, vnde de vorstlyke rede gearbeidet, flyt gedan, dat se de vnenicheit twyschen juncker Baltazer vnde den Stadt Bremen vorlyken mochten, Vnde vp de tydt, wort gehandelt, dat de vangen vp beyden syden scholden frey vnde loes sin Ouerst de grunt der sake vnde de geleden schade wart wyder hen gelecht, bynnen dren maen tydes, ein jder del scholde dre personen kesenn by den vj scholde jdt stan Jtem des ffreydages na jubilatj vor myddage to eluen vren sin jn Bremen weddervmb gekamen, van dem dage to Wyldeshusen geholden, de Forstlyken rede mit xxviij perden sunder gerust, vnde de beyden Borgermeistere vp den beyden wagen, dar by weren xlij perde Vnde ein Erbar Radt leth tor stunt dessuluen dages, ein herlyck fforstlyck gasteboth, vp dem radthuse to rychten, weren den dach auer vrolick reyseden des volgeden dages vth Bremen mit dancksegginge vp beyden syden Jtem to der tydt wart ein grot gudt, jn Bremen jngefort vt deme Stychte to Munster, vnde Stedynger lande, van der Vechte Harpstede van Wyldeshusen, jdt was barmlyck antoseende wo des Sunnauendes vor Cantate, wo alle strate vnde plane jn Bremen, vul worden der wagen haluen, de armen lude vmme Bremen her, wusten nicht wor dat se mit

Fol. 233r

Faksimile, Fol. 233r
  1. erem gude henuth scholden, wente ein jderman
  2. vruchtede sick vor auerfall
  3. Item to der suluen tydt breken vp de landesknechte
  4. jn deme vylande, nu achte dage geharbergeth
  5. vnde jtlyke hundert tunne beers vthgedruncken
  6. escheden ere gyselers wedder vt Bremen, togen
  7. vorth jn dat Stedyngerlanth, dar de Grauen van
  8. Oldenborch se bescheden hadden, de hupe was auer
  9. vyff dusent starck, vnde wart alle stunde starker
  10. lepen to vt allen orden, ock js by den hupen gekamen
  11. Hertoch Wylhelm van Brunswyck, vnde ein
  12. graue van Tekelenborch, jdt wyl nu der herschop
  13. Delmenhorst gelden vnde deme Stychte Munster
  14. Anno 1538 des Mandages na Cantate des
  15. morgens froe jn ambrekinge des dages, sin de
  16. Grauen van Oldenborch jn dat bleck Delmenhorst
  17. gefallen, dat bleck gerouet, touoren geuen dar
  18. na angestycket, auer hundert huser jn korter tydt
  19. to aschen gemaket, also an anderen orden ock
  20. Wylcken Stedyng was vp de tydt droste to Delmenhorst
  21. de bewarde dat hus, Des volgende dages, do delede
  22. sick de weldyge hupe jn twe dele, Do hebben de veer
  23. broder Grauen to Oldenborch apentlyck entsecht
  24. deme Stychte van Munster van wegen der
  25. herschup Delmenhorst, vnde ein Graue van
  26. Tekelenborch, wolde ock dat sine wedder hebben, vam
  27. Stychte Munster
  28. Jtem des Dynxstedages vor der hemmelffort Chrysti
  29. sin se dat stedeken de Vechte angeffallen, mit
  30. weldiger hant jngenamen, dar vunden se ein
  31. grot gudt, dar hen jn gebracht vt den vmme
  32. lyggende dorperen
  33. Jtem des Sondages exaudi, dat js des sondages
  34. na der Hemmeluarth Christi, sin de buren vth
  35. dem morym, starck auer de Hunte, dar se
  36. brugge gemaket hadden, jn dat Stedynger lanth

erem gude henuth scholden, wente ein jderman vruchtede sick vor auerfall Item to der suluen tydt breken vp de landesknechte jn deme vylande, nu achte dage geharbergeth vnde jtlyke hundert tunne beers vthgedruncken escheden ere gyselers wedder vt Bremen, togen vorth jn dat Stedyngerlanth, dar de Grauen van Oldenborch se bescheden hadden, de hupe was auer vyff dusent starck, vnde wart alle stunde starker lepen to vt allen orden, ock js by den hupen gekamen Hertoch Wylhelm van Brunswyck, vnde ein graue van Tekelenborch, jdt wyl nu der herschop Delmenhorst gelden vnde deme Stychte Munster Anno 1538 des Mandages na Cantate des morgens froe jn ambrekinge des dages, sin de Grauen van Oldenborch jn dat bleck Delmenhorst gefallen, dat bleck gerouet, touoren geuen dar na angestycket, auer hundert huser jn korter tydt to aschen gemaket, also an anderen orden ock Wylcken Stedyng was vp de tydt droste to Delmenhorst de bewarde dat hus, Des volgende dages, do delede sick de weldyge hupe jn twe dele, Do hebben de veer broder Grauen to Oldenborch apentlyck entsecht deme Stychte van Munster van wegen der herschup Delmenhorst, vnde ein Graue van Tekelenborch, wolde ock dat sine wedder hebben, vam Stychte Munster Jtem des Dynxstedages vor der hemmelffort Chrysti sin se dat stedeken de Vechte angeffallen, mit weldiger hant jngenamen, dar vunden se ein grot gudt, dar hen jn gebracht vt den vmme lyggende dorperen Jtem des Sondages exaudi, dat js des sondages na der Hemmeluarth Christi, sin de buren vth dem morym, starck auer de Hunte, dar se brugge gemaket hadden, jn dat Stedynger lanth

Fol. 233v

Faksimile, Fol. 233v
  1. gefallen, dar sulue berouet vnde brantschattet
  2. vnde mosten de Stedinger, mit der hast bynnen
  3. twen dagen, gelt vpbringen, wolden se ere huse
  4. vngebranth hebben, de Droste to Delmenhorst
  5. gebot den armen luden, dat nemant scholde
  6. gelt geuen den Oldenborgeren, sunder eyn
  7. jderman dat syne vt den wege bringen, beth
  8. dat me se enthsetten kunde, dar auer worth
  9. Hassbargen vthgebrant, auer de xl huser jn
  10. korter tydt to aschen gemaket
  11. Jtem dessuluen Sondages Exaudj, achte
  12. dage vor pynxten hebben de Oldenborger
  13. de borch tor Vechte jngenamen, wente se kunden
  14. dat hus vor gewalt nicht holden, dar was nicht
  15. vppe, dat gebreck was an volcke geschutte
  16. Jtem in der suluen weken vor den pynxten
  17. togen de Oldenborgeschen heren vort, jnt stychte
  18. Munster, mit eren weldigen hupen leten
  19. xxiiij vencken flegen, nemen jn de Kloppenborch
  20. mit dem gantzen Ampte, alle dorper bleke
  21. de lude vorlepent, van fruchten wegen, des
  22. gelyken ander bleke Ampte Stedeken, des gantzen
  23. stychtes Munster, de bleke vnde Slote jngenamen
  24. besetteden de Oldenborger mit Landesknechte, vnde
  25. mit eren egen volcke,
  26. Jn dessen dagen legen twe houetlude jn Bremen
  27. als Meynert vam Hamme vnde Cordt Pennynck
  28. de worden van den Munsterschen vor Capteins
  29. angenamen, gelt iij togeschycket, jtlyke
  30. venlyn landesknechte mit der jle antonemen
  31. vnde den Munsterschen lepen to, Ruther
  32. vnde Landesknechte, vt allen landen worden
  33. dachlykes starck
  34. Jtem dewyle e van Bremen nenen ende hadden
  35. mit juncker Baltazer, hebben se iij grot vp
  36. seent vp eere Stadt gehat, dach vnde nacht

gefallen, dar sulue berouet vnde brantschattet vnde mosten de Stedinger, mit der hast bynnen twen dagen, gelt vpbringen, wolden se ere huse vngebranth hebben, de Droste to Delmenhorst gebot den armen luden, dat nemant scholde gelt geuen den Oldenborgeren, sunder eyn jderman dat syne vt den wege bringen, beth dat me se enthsetten kunde, dar auer worth Hassbargen vthgebrant, auer de xl huser jn korter tydt to aschen gemaket Jtem dessuluen Sondages Exaudj, achte dage vor pynxten hebben de Oldenborger de borch tor Vechte jngenamen, wente se kunden dat hus vor gewalt nicht holden, dar was nicht vppe, dat gebreck was an volcke geschutte Jtem in der suluen weken vor den pynxten togen de Oldenborgeschen heren vort, jnt stychte Munster, mit eren weldigen hupen leten xxiiij vencken flegen, nemen jn de Kloppenborch mit dem gantzen Ampte, alle dorper bleke de lude vorlepent, van fruchten wegen, des gelyken ander bleke Ampte Stedeken, des gantzen stychtes Munster, de bleke vnde Slote jngenamen besetteden de Oldenborger mit Landesknechte, vnde mit eren egen volcke, Jn dessen dagen legen twe houetlude jn Bremen als Meynert vam Hamme vnde Cordt Pennynck de worden van den Munsterschen vor Capteins angenamen, gelt iij togeschycket, jtlyke venlyn landesknechte mit der jle antonemen vnde den Munsterschen lepen to, Ruther vnde Landesknechte, vt allen landen worden dachlykes starck Jtem dewyle e van Bremen nenen ende hadden mit juncker Baltazer, hebben se iij grot vp seent vp eere Stadt gehat, dach vnde nacht

Fol. 234r

Faksimile, Fol. 234r
  1. den knechten dar bynnen wart ein Venlyn vam
  2. Rade gegeuen, rychteden ein regymente an
  3. vp de tydt worden alle houetweer vmme Bremen
  4. togerychtet, welle, rundele, borstwere, vmme de
  5. Stadt her, mit stackytten geschutte an allen orden
  6. vorsorget, jtem de angeuangen graue vmme
  7. den dwenger vor der Wesser brugge, wart wyder
  8. vnde deper gemaket, dar worden to Buwmesters
  9. vorordent, dorch den radt, her Arenth van Bobarth Hinrick
  10. Balleer,
  11. Jtem by dem dage Jacobi apostoli js tho Bremen angeuangen ein
  12. weldych slenge x vothe breth vp der Wesser, by der Aschenborch
  13. dorch de natelen, dar schal ein starck mure vpgetagen werden
  14. Jtem jm suluen 1538 jare des negesten mandages nha Luce
  15. Euangeliste js eine van den beyden weldygen nyen
  16. slusen tor borch vp de Lesine, dorch eine weldyge hoge floeth
  17. geschort, vnde vth gelopen, hefft syck entlyken erheuen
  18. ein gudt stucke weges wech gedreuen vnde braken
  19. Balde hyr nha vp den auent Nicolai episcopi erhoff sick ein
  20. weldych storm, westen wynth, ein dach vnde nacht durende
  21. warp den toren mit dem tolhuse jn de Leseme dede
  22. groten schaden

den knechten dar bynnen wart ein Venlyn vam Rade gegeuen, rychteden ein regymente an vp de tydt worden alle houetweer vmme Bremen togerychtet, welle, rundele, borstwere, vmme de Stadt her, mit stackytten geschutte an allen orden vorsorget, jtem de angeuangen graue vmme den dwenger vor der Wesser brugge, wart wyder vnde deper gemaket, dar worden to Buwmesters vorordent, dorch den radt, her Arenth van Bobarth Hinrick Balleer, Jtem by dem dage Jacobi apostoli js tho Bremen angeuangen ein weldych slenge x vothe breth vp der Wesser, by der Aschenborch dorch de natelen, dar schal ein starck mure vpgetagen werden Jtem jm suluen 1538 jare des negesten mandages nha Luce Euangeliste js eine van den beyden weldygen nyen slusen tor borch vp de Lesine, dorch eine weldyge hoge floeth geschort, vnde vth gelopen, hefft syck entlyken erheuen ein gudt stucke weges wech gedreuen vnde braken Balde hyr nha vp den auent Nicolai episcopi erhoff sick ein weldych storm, westen wynth, ein dach vnde nacht durende warp den toren mit dem tolhuse jn de Leseme dede groten schaden

Fol. 234v

Faksimile, Fol. 234v
  1. Anno 1539 des negesten mydtwekens vor vitj hefft
  2. ein Erbar Rath to Bremen vth hoger noeth, den Wesser
  3. stroem jn de see to fryende jtlyke erlych schepe, starck mit
  4. volcke vnde geschutte, vthgemaket wedder de mothwylligen
  5. Seerouers, vnde js Bartoldt Duerkop (. de desses barmlyk[?](en)
  6. kryges ein anuanck was, vmme eines tollen wyllen
  7. van einen kuuen .) jm schepe doeth geslagen, dorch
  8. Hermen Meier, welcker moste wedder steruen
  9. Jtem vp de tydt, hebben der Bremer erlych schepe, Baltasers
  10. volck mit gewalt van der Wesser gedriungen, leden
  11. eme deper vnde gather to, vellen Baltazer jn syne eylande
  12. roueden vnde brantschatteden den stroem enthlanges
  13. Ouerst xij van den bosluden vnde krygesluden
  14. vorlepen sick to wyth, jn dath lant, der worden vyff
  15. doeth geslagen, vnde vij worden erer geuangen,
  16. dar weren borgere mede vth Bremen.
  17. Jn dessem suluen 1539 jare, vp den dach Jacob apostoli
  18. Do vp einen ffeydach jn dem myddage, do erhoff
  19. sick, ein seer hefftich vnde weldych regen sunder
  20. vphorent, dre dage vnde twe nacht, vnde de regen
  21. dede groten schaden an korne vp dem velde an weyden
  22. vnde houwlande, also dat ock de garuen van dem
  23. lande den Wesser stroem hen dal dreuen, vnde
  24. dat water brack dar an velen orden dede groten
  25. schaden vnde streck auer alle dyke
  26. Jtem tho der tydt worden noch twe herlyke nye seyden
  27. schepe bynnen xiiij dagen rede gemaket, ein jtlick
  28. schyp was vofftych ffote lanck, des anderen dages
  29. na vnser leuen ffrouwen hemmerluarth, worden
  30. se beyde rede, mit hundert mennen besettet
  31. Do quam Doctor Joest Maen wedder van Spyer
  32. vnde wart Baltazer jn des keysers acht vnde auer
  33. acht vorkundyget.

Anno 1539 des negesten mydtwekens vor vitj hefft ein Erbar Rath to Bremen vth hoger noeth, den Wesser stroem jn de see to fryende jtlyke erlych schepe, starck mit volcke vnde geschutte, vthgemaket wedder de mothwylligen Seerouers, vnde js Bartoldt Duerkop (. de desses barmlyk[?](en) kryges ein anuanck was, vmme eines tollen wyllen van einen kuuen .) jm schepe doeth geslagen, dorch Hermen Meier, welcker moste wedder steruen Jtem vp de tydt, hebben der Bremer erlych schepe, Baltasers volck mit gewalt van der Wesser gedriungen, leden eme deper vnde gather to, vellen Baltazer jn syne eylande roueden vnde brantschatteden den stroem enthlanges Ouerst xij van den bosluden vnde krygesluden vorlepen sick to wyth, jn dath lant, der worden vyff doeth geslagen, vnde vij worden erer geuangen, dar weren borgere mede vth Bremen. Jn dessem suluen 1539 jare, vp den dach Jacob apostoli Do vp einen ffeydach jn dem myddage, do erhoff sick, ein seer hefftich vnde weldych regen sunder vphorent, dre dage vnde twe nacht, vnde de regen dede groten schaden an korne vp dem velde an weyden vnde houwlande, also dat ock de garuen van dem lande den Wesser stroem hen dal dreuen, vnde dat water brack dar an velen orden dede groten schaden vnde streck auer alle dyke Jtem tho der tydt worden noch twe herlyke nye seyden schepe bynnen xiiij dagen rede gemaket, ein jtlick schyp was vofftych ffote lanck, des anderen dages na vnser leuen ffrouwen hemmerluarth, worden se beyde rede, mit hundert mennen besettet Do quam Doctor Joest Maen wedder van Spyer vnde wart Baltazer jn des keysers acht vnde auer acht vorkundyget.

Fol. 235r

Faksimile, Fol. 235r
  1. Jm suluen 1539 jare, vp den dach Leurentij Do vp einen
  2. sondach des morgens, hefft de almechtige vt sunderlyker
  3. gnade, der Stadt Bremen victorie vnde sinen segen gegeuen
  4. ere vyende in ere handt gegeuen, als Frans Behmen
  5. mit sinen beyden orlych schepe, starck mit volcke vnde
  6. geschutte beseth, vnde mit deme roffgude nu eine lange
  7. tydt her jn der see gefyschet, vrunde vnde vyende ge=
  8. namen, wowol ere stelbreue, en van Juncker Baltazer
  9. gegeuen, alleine vp de van Bremen, vnde vp de van
  10. Danscke helden, godt vorblyndede se ogenschynlick alse
  11. se ock hyr na suluen bekennen, wente se weren by de
  12. Hamborgers jn de see gewesen, vnde de gefraget, wor
  13. de Bremer schepe van orlych weren, welckere em geanth
  14. wordet hebben dat se al wedder na hus weren, so js
  15. derhaluen Frans Behme mit sinen twen schepen freymodich
  16. jn de Ossebalge gelopen vnde wolden juncker Baltzar eren
  17. heren den roff bringen welckeren se gerouet hadden
  18. wente se hadden ein schyp vul suckers einem vndudeschen
  19. genaen vnde dat volck auerborth gehouwen
  20. Alse se nu bynnen de Ossebalge quemen hebben se aldar
  21. vyff Bremer schepe van orlych jnne gefunden wol
  22. gerustet alse den tunnen boyert, eine barsen, den
  23. pynnas vnde ij seyden schepe, so wolde Frans Beme
  24. nu wedder thor seewarth gewest hebben, so js em de wynt
  25. to wuwe gewest vnde dat sucker schyp js angrunth
  26. gekamen, dar hefft de tunnen boyert by em jn grunth gelopen
  27. vnde tho em jngeschaten, also dat sick Frans Behme mit
  28. den synen jn der Bremer hende ffencklick gaff,
  29. Vnde de Bremer schepe van orlych mennen se mede wenthe
  30. vnder de Wyttenborch, vnde hebben de geuangen ock
  31. de beyden schepe dem rade aldar aueranthwordet,
  32. welcker de krygeslude vp den Bremer schepen denende
  33. nicht gerne to freden gewest hadden, wente se wolden
  34. de geuangen na erem koppe, bauen ere bestellinge
  35. gerantzunt hebben vnde loesgeuen, Derhaluen hefft
  36. ein Erbar Radt twe Radesheren to em geschycket
  37. alse nomptlick, her Berenth Scharhar, vnde her Luder
  38. Hals, sampt ethlyken borgern vnde den schutten, welckere
  39. van des rades wegen mit eren krygesluden gehandelt

Jm suluen 1539 jare, vp den dach Leurentij Do vp einen sondach des morgens, hefft de almechtige vt sunderlyker gnade, der Stadt Bremen victorie vnde sinen segen gegeuen ere vyende in ere handt gegeuen, als Frans Behmen mit sinen beyden orlych schepe, starck mit volcke vnde geschutte beseth, vnde mit deme roffgude nu eine lange tydt her jn der see gefyschet, vrunde vnde vyende genamen, wowol ere stelbreue, en van Juncker Baltazer gegeuen, alleine vp de van Bremen, vnde vp de van Danscke helden, godt vorblyndede se ogenschynlick alse se ock hyr na suluen bekennen, wente se weren by de Hamborgers jn de see gewesen, vnde de gefraget, wor de Bremer schepe van orlych weren, welckere em geanth wordet hebben dat se al wedder na hus weren, so js derhaluen Frans Behme mit sinen twen schepen freymodich jn de Ossebalge gelopen vnde wolden juncker Baltzar eren heren den roff bringen welckeren se gerouet hadden wente se hadden ein schyp vul suckers einem vndudeschen genaen vnde dat volck auerborth gehouwen Alse se nu bynnen de Ossebalge quemen hebben se aldar vyff Bremer schepe van orlych jnne gefunden wol gerustet alse den tunnen boyert, eine barsen, den pynnas vnde ij seyden schepe, so wolde Frans Beme nu wedder thor seewarth gewest hebben, so js em de wynt to wuwe gewest vnde dat sucker schyp js angrunth gekamen, dar hefft de tunnen boyert by em jn grunth gelopen vnde tho em jngeschaten, also dat sick Frans Behme mit den synen jn der Bremer hende ffencklick gaff, Vnde de Bremer schepe van orlych mennen se mede wenthe vnder de Wyttenborch, vnde hebben de geuangen ock de beyden schepe dem rade aldar aueranthwordet, welcker de krygeslude vp den Bremer schepen denende nicht gerne to freden gewest hadden, wente se wolden de geuangen na erem koppe, bauen ere bestellinge gerantzunt hebben vnde loesgeuen, Derhaluen hefft ein Erbar Radt twe Radesheren to em geschycket alse nomptlick, her Berenth Scharhar, vnde her Luder Hals, sampt ethlyken borgern vnde den schutten, welckere van des rades wegen mit eren krygesluden gehandelt

Fol. 235v

Faksimile, Fol. 235v
  1. hebben vnde em ere bestellinge vorgeholden wenthe ere
  2. bestellinge helt, dat de krygesknechte scholden de haluen
  3. buthe hebben, vnde einen gulden van einen jewelyken
  4. vangen jn der see edder to water geuangen, ouerst
  5. to lande twe gulden van einen jtlyken vangen, dar
  6. scholden se mede to freden syn, so hebben nu de krygeslude
  7. sampt den bosluden dem rade aldar vnder der Wyttenborch
  8. auer geantwordet de gefangen vnde de twe heren vor
  9. benompt hebben se gebunden in eine eken gesettet
  10. vnde se nha Bremen weren laten, vnde worden
  11. samptlyck alle jn de geuenenysse gesettet, der vangen
  12. was vyff vnde tachtentich, Desse Seerouers hadden
  13. mit sick jn den beyden schepen, einen moryan, vnde
  14. einen stuerman den Frantzosen jn der see genamen,
  15. dar to twe menne vth Dansche, welckere se ock dat ere
  16. genamen hadden, de worden jn Bremen des dages
  17. jn de Harbarge gelecht, de anderen lxxxj worden jn
  18. de vangen staken an ver orden vasth geslaten
  19. Item jm yare 1539 jm manthe Augusto, hefft de
  20. Stadt Bremen vp dat nye, ein starck keyserlick mandat
  21. van Spyr vth deme Camerrychte, wedder Baltazear
  22. erlanget, wor jnne de executorem genomet vthgedrucket
  23. by namen iij jder jn sunderheit, welcke der Stadt
  24. Bremen gegeuen, wedder eren vyanth Baltazer to
  25. vorfolgende, nomlyken, Franciscus de Bysschop
  26. to Munster, Erenst vnde Ffrans Hertogen to
  27. Lunenborch, Wylhelmus Hertoch van Cleue
  28. Anthonius graue to Oldenborch, Enno vnde Johan
  29. Grauen to Ostffreslandt vnde de Stadt Hamborch
  30. Dessen gedachten fforsten heren vnde Steden js
  31. vam Romeschen ryke gebaden, van Keyserlike
  32. macht, dorch einen kamer baden, den van Bremen
  33. behulplick to synde, vnde in eren rechtuerdygen
  34. saken wedder den moethwylligen Baltazer eren
  35. vyent bystendich vnde byplichtich to syn nha vth
  36. wysinge dessuluen keyserlyken mandates,

hebben vnde em ere bestellinge vorgeholden wenthe ere bestellinge helt, dat de krygesknechte scholden de haluen buthe hebben, vnde einen gulden van einen jewelyken vangen jn der see edder to water geuangen, ouerst to lande twe gulden van einen jtlyken vangen, dar scholden se mede to freden syn, so hebben nu de krygeslude sampt den bosluden dem rade aldar vnder der Wyttenborch auer geantwordet de gefangen vnde de twe heren vor benompt hebben se gebunden in eine eken gesettet vnde se nha Bremen weren laten, vnde worden samptlyck alle jn de geuenenysse gesettet, der vangen was vyff vnde tachtentich, Desse Seerouers hadden mit sick jn den beyden schepen, einen moryan, vnde einen stuerman den Frantzosen jn der see genamen, dar to twe menne vth Dansche, welckere se ock dat ere genamen hadden, de worden jn Bremen des dages jn de Harbarge gelecht, de anderen lxxxj worden jn de vangen staken an ver orden vasth geslaten Item jm yare 1539 jm manthe Augusto, hefft de Stadt Bremen vp dat nye, ein starck keyserlick mandat van Spyr vth deme Camerrychte, wedder Baltazear erlanget, wor jnne de executorem genomet vthgedrucket by namen iij jder jn sunderheit, welcke der Stadt Bremen gegeuen, wedder eren vyanth Baltazer to vorfolgende, nomlyken, Franciscus de Bysschop to Munster, Erenst vnde Ffrans Hertogen to Lunenborch, Wylhelmus Hertoch van Cleue Anthonius graue to Oldenborch, Enno vnde Johan Grauen to Ostffreslandt vnde de Stadt Hamborch Dessen gedachten fforsten heren vnde Steden js vam Romeschen ryke gebaden, van Keyserlike macht, dorch einen kamer baden, den van Bremen behulplick to synde, vnde in eren rechtuerdygen saken wedder den moethwylligen Baltazer eren vyent bystendich vnde byplichtich to syn nha vth wysinge dessuluen keyserlyken mandates,

Fol. 236r

Faksimile, Fol. 236r
  1. Nhu volget wyder van den lxxxj vangen,
  2. Jtem der vangen worden veer los, de breken vth dem staken
  3. vnde [vt] dem vangen toren by der natelen, vp den dach
  4. Lambertj, als se mit grother pyne vnde seerynge erer
  5. knaken vt dem stake gebraken weren, so hebben se ein
  6. lanck touw geflochten, van eren boxen, hasen, olden
  7. hemmeden, stodden dat cack dorch nha der Wesser, jn der
  8. nacht leten sick hendael by dem touw ein nha dem anderen
  9. se rakeden vorth einen vyscher kanen, dar geuen se sick jn
  10. voren de Wesser hendael quemen vp de Hunte, se worden
  11. van Bremer schepesuolck erkanth, vnde wedder jn de
  12. schepe genamen to Bremen gebracht dar mosten se syn
  13. vnde steruen,
  14. Jm jare 1539, warth to Bremen, ein seer kunstych mole
  15. angerychtet, jn den Lutken Veergate, by dem dwenger
  16. auer der Wesser brugge, erstlyck kan me vp der molen
  17. puluer stoten, thomanderen eine walckemolen vor
  18. de remensnyders, mit erem velwarke to bereden
  19. thom drudden eyne slypmolen edder polleer molen
  20. vor de platenslegers, Ouerst jn kleinen water moth
  21. se vyren jn hogen water kan me se na wyllen brukenn
  22. Jm suluen 1539 jare des negesten Dynxstedages na
  23. Mychaelis to twen vren na myddage, jn vnser
  24. leuen frouwen kerken, sin erschenen alle predicanten
  25. to Bremen, dar suluen geeschet, vnde sin also balde beyde
  26. heren, de olde vnde nye kemener, als her Arenth van Holten
  27. vnde her Alberth Louwe to den predicanten her jn
  28. gekamen sick fruntlyken to samende gegrotet, Dar na
  29. hoff an her Alberth Louwe to der tydt kemener vnde spracken
  30. Nach deme den vam Rade beslaten js, dat de geuangen
  31. vor dem ffreydage scholen na keyserliken rechte ordel
  32. gerychtet werden, So js des Erbaren Rades boger
  33. vnde gude andacht, so balde den geuangen, solckes
  34. van vns beyden kemeners wert angesecht, dat gy
  35. als den vp deme vothe, wyllen yuw by de geuangen
  36. vogen, mit dem godtlyken worden desuluen trosten
  37. dar to dat hillige Sacramente na Chrystus beuel hantreken

Nhu volget wyder van den lxxxj vangen, Jtem der vangen worden veer los, de breken vth dem staken vnde [vt] dem vangen toren by der natelen, vp den dach Lambertj, als se mit grother pyne vnde seerynge erer knaken vt dem stake gebraken weren, so hebben se ein lanck touw geflochten, van eren boxen, hasen, olden hemmeden, stodden dat cack dorch nha der Wesser, jn der nacht leten sick hendael by dem touw ein nha dem anderen se rakeden vorth einen vyscher kanen, dar geuen se sick jn voren de Wesser hendael quemen vp de Hunte, se worden van Bremer schepesuolck erkanth, vnde wedder jn de schepe genamen to Bremen gebracht dar mosten se syn vnde steruen, Jm jare 1539, warth to Bremen, ein seer kunstych mole angerychtet, jn den Lutken Veergate, by dem dwenger auer der Wesser brugge, erstlyck kan me vp der molen puluer stoten, thomanderen eine walckemolen vor de remensnyders, mit erem velwarke to bereden thom drudden eyne slypmolen edder polleer molen vor de platenslegers, Ouerst jn kleinen water moth se vyren jn hogen water kan me se na wyllen brukenn Jm suluen 1539 jare des negesten Dynxstedages na Mychaelis to twen vren na myddage, jn vnser leuen frouwen kerken, sin erschenen alle predicanten to Bremen, dar suluen geeschet, vnde sin also balde beyde heren, de olde vnde nye kemener, als her Arenth van Holten vnde her Alberth Louwe to den predicanten her jn gekamen sick fruntlyken to samende gegrotet, Dar na hoff an her Alberth Louwe to der tydt kemener vnde spracken Nach deme den vam Rade beslaten js, dat de geuangen vor dem ffreydage scholen na keyserliken rechte ordel gerychtet werden, So js des Erbaren Rades boger vnde gude andacht, so balde den geuangen, solckes van vns beyden kemeners wert angesecht, dat gy als den vp deme vothe, wyllen yuw by de geuangen vogen, mit dem godtlyken worden desuluen trosten dar to dat hillige Sacramente na Chrystus beuel hantreken

Fol. 236v

Faksimile, Fol. 236v
  1. Anno 1539 des negesten Donnerdages nha Mychaeli
  2. des morgens to ix slegen, js Frans Bheme de Captein
  3. mit Ladewyth ein her van der moerkerken, sampt
  4. mit den anderen vangen, der xv was, vp dem
  5. dwenger vor dem Osterendoer, vt keden, helden vnde
  6. vangenstaken enthbunden, worden benedden jm
  7. dwenger wedder gebunden, also strenge dorch den
  8. scharp rychter Mester Corth, dat he se alle moste wedder
  9. vplosen, vnde de hende anders bynden, ein lanck
  10. touw dorch der vangen armen enthlangest, also na
  11. deme markede vor dat rychte getagen,
  12. Jtem van den vangen toren by der natelen de xviij
  13. worden dar ock to gebracht, als jdt nu by teyn vren
  14. de xxxviij vangen vor den rychte stunden, do worden
  15. se beschuldiget vnde angeklaget, dorch einen Notarium
  16. Nicolaus genant, de also jnt apenbar sprack vor
  17. deme rychte
  18. Desse jegenwardigen Seerouers, hebben dessen
  19. vorleden Sommer, sick egenes, vnde wreuelyken
  20. mothwyllens vnderstanden, den gemeinen hant
  21. terenden kopman, tegens keyserlike mayestat
  22. vnses alder genedygesten heren vtgekundigen
  23. landt frede, ock wedder alle reden recht vnde byllicheit
  24. vp der apenbaren gemenen See to beschedigende,
  25. bauen ere egene stelbreue, de doch jn sick suluen
  26. nychtich vnde ock to rechte, van nener werde syn
  27. vth den grunde, dat se van juncker Baltazer gegeuen
  28. syn, de jn des hylligen romischen rykes acht gespraken
  29. vnde declarert js, vnde hebben als hochgemelten
  30. Keyserlike Mayestat vndersaten gepylliget, der gelyken
  31. der lofflyken konyngen, van Franckryken Engelant
  32. Portegalen vndersaten, an eren schepen, volcke
  33. vnde guderen, daethlyken vnde geweldychlyken
  34. sick vorgrepen, vnde se beschedyget, So dat se
  35. vt einen Portegyseschen schepe, hundert vnde
  36. twe vnde tachtentich kysten myt sucker, vnde dre
  37. schepe mit boemwulle vnde dar tho einen moryan
  38. genamen, Jtem noch vt einen Fransoschen schepe

Anno 1539 des negesten Donnerdages nha Mychaeli des morgens to ix slegen, js Frans Bheme de Captein mit Ladewyth ein her van der moerkerken, sampt mit den anderen vangen, der xv was, vp dem dwenger vor dem Osterendoer, vt keden, helden vnde vangenstaken enthbunden, worden benedden jm dwenger wedder gebunden, also strenge dorch den scharp rychter Mester Corth, dat he se alle moste wedder vplosen, vnde de hende anders bynden, ein lanck touw dorch der vangen armen enthlangest, also na deme markede vor dat rychte getagen, Jtem van den vangen toren by der natelen de xviij worden dar ock to gebracht, als jdt nu by teyn vren de xxxviij vangen vor den rychte stunden, do worden se beschuldiget vnde angeklaget, dorch einen Notarium Nicolaus genant, de also jnt apenbar sprack vor deme rychte Desse jegenwardigen Seerouers, hebben dessen vorleden Sommer, sick egenes, vnde wreuelyken mothwyllens vnderstanden, den gemeinen hant terenden kopman, tegens keyserlike mayestat vnses alder genedygesten heren vtgekundigen landt frede, ock wedder alle reden recht vnde byllicheit vp der apenbaren gemenen See to beschedigende, bauen ere egene stelbreue, de doch jn sick suluen nychtich vnde ock to rechte, van nener werde syn vth den grunde, dat se van juncker Baltazer gegeuen syn, de jn des hylligen romischen rykes acht gespraken vnde declarert js, vnde hebben als hochgemelten Keyserlike Mayestat vndersaten gepylliget, der gelyken der lofflyken konyngen, van Franckryken Engelant Portegalen vndersaten, an eren schepen, volcke vnde guderen, daethlyken vnde geweldychlyken sick vorgrepen, vnde se beschedyget, So dat se vt einen Portegyseschen schepe, hundert vnde twe vnde tachtentich kysten myt sucker, vnde dre schepe mit boemwulle vnde dar tho einen moryan genamen, Jtem noch vt einen Fransoschen schepe

Fol. 237r

Faksimile, Fol. 237r
  1. xxj tunnen herynges mit vysche vnde einen man Jacob
  2. genant, Jtem noch einen anderen Frantzosen genamen
  3. ein schyp mit steenkole, vnde vt einen engelschen schepe
  4. ein Tapisrien stucke, vnde ein hantffath, des se
  5. mit dem genamen schepe, sucker vnde anderen genanten
  6. guderen, alhir tor stede gebracht sin, vnde der maten
  7. vp schynbarer daeth befunden worden, der se sick
  8. ock in der warheit nicht entleggen konen noch benenen
  9. edder vorlochen,
  10. Hyr volget ein korth vttoch, vth deme breue, der Konyn
  11. gynnen Marie, regentyne der Nedderlande de ock
  12. vor deme rychte gelesen wort jnt apenbar wedder de
  13. Seerouers,
  14. Maria der gratien gades Koningynne to Hungeren
  15. vnde Behmen, regenten vnde gubernanten der
  16. Nedderlanden, an den Erbaren Radt to Bremen
  17. Ersamen leuen Besunderen, vns js jegenwardychlicken
  18. angebracht, dat gy desse vorleden dage, hebben doen
  19. anhalen vnde geuangen, ethlyke Seerouers, nomliken
  20. Frans Behmen wesende principael Captein edder
  21. houetman, welcke mit syne thostenders vnde
  22. compliten, dar aff Keiserlicke Mayestat vnses heren
  23. vnde broders vndersaten, vnde den varende kopman
  24. van der see, vnde andere landen vnlanges
  25. auergeuallen sin, berouet vnde grothlick beschediget
  26. hebben, bogeren darumme van juw dat gy auer
  27. den redegedachten Frans Bhemen, vnde alle sine
  28. complyten vnde tostenderen wolden als Kyserliche
  29. Mayestat vnderdanen, na orhen vordenten justitien
  30. doen also scheen laten, anderen to einen exempel
  31. vnde also dar by doen wyllen, alse gy wolden dat
  32. wy jn gelyken tom gemenen besten vnde wolffaringe
  33. doen scholden, hyrmede dem almechtigen beualen
  34. geschreuen in den Hagen in Hollanth den xxviij
  35. dach Augustj Anno 1539

xxj tunnen herynges mit vysche vnde einen man Jacob genant, Jtem noch einen anderen Frantzosen genamen ein schyp mit steenkole, vnde vt einen engelschen schepe ein Tapisrien stucke, vnde ein hantffath, des se mit dem genamen schepe, sucker vnde anderen genanten guderen, alhir tor stede gebracht sin, vnde der maten vp schynbarer daeth befunden worden, der se sick ock in der warheit nicht entleggen konen noch benenen edder vorlochen, Hyr volget ein korth vttoch, vth deme breue, der Konyn gynnen Marie, regentyne der Nedderlande de ock vor deme rychte gelesen wort jnt apenbar wedder de Seerouers, Maria der gratien gades Koningynne to Hungeren vnde Behmen, regenten vnde gubernanten der Nedderlanden, an den Erbaren Radt to Bremen Ersamen leuen Besunderen, vns js jegenwardychlicken angebracht, dat gy desse vorleden dage, hebben doen anhalen vnde geuangen, ethlyke Seerouers, nomliken Frans Behmen wesende principael Captein edder houetman, welcke mit syne thostenders vnde compliten, dar aff Keiserlicke Mayestat vnses heren vnde broders vndersaten, vnde den varende kopman van der see, vnde andere landen vnlanges auergeuallen sin, berouet vnde grothlick beschediget hebben, bogeren darumme van juw dat gy auer den redegedachten Frans Bhemen, vnde alle sine complyten vnde tostenderen wolden als Kyserliche Mayestat vnderdanen, na orhen vordenten justitien doen also scheen laten, anderen to einen exempel vnde also dar by doen wyllen, alse gy wolden dat wy jn gelyken tom gemenen besten vnde wolffaringe doen scholden, hyrmede dem almechtigen beualen geschreuen in den Hagen in Hollanth den xxviij dach Augustj Anno 1539

Fol. 237v

Faksimile, Fol. 237v
  1. Hyr vp volget der vangen anthwordt vnde enthschul
  2. dinge vor dem rychte
  3. Tom ersten, wo dat genamen schip scholden se
  4. jn der see hebben driuende funden
  5. Tom anderen wo dat sucker by en gefunden were
  6. jeden tobehorich vnde nenen Christen,
  7. Thom drudden so hadden se einen heren vnde einen
  8. Stelbreff
  9. Anthwort wedderumme,
  10. jegen de vangen
  11. Se wusten wol, wo se dat schip thom ersten
  12. jm angrepe vorfolget vnde geyaget hadden er
  13. de lude dar van vorlopen weren, jnth boeth
  14. gefallen, den weke vor en jn der wyden fryen
  15. See vth hoger noth genamen,
  16. Thom anderen dat de genamen sucker scholde
  17. jeden behorich sin, dat were nicht also, wente
  18. dar weren jtlike, de des vam Erbaren rade
  19. to Anthwerpen Certification brachten, dat de
  20. sucker anderen luden to queme
  21. Thom drudden, vp den Stelbreff dar se stede
  22. vp berepen de were van nenen dingen werden
  23. sunder bygelecht vnde machtloes, de were mit
  24. juncker Baltazer in Keyserlike acht erklaret
  25. Ock so hadden se den Stelbreff in velen stucken
  26. auergetreden, kunden dar nicht mede bestaen
  27. Nha dessem alle, sprack de Froue, her Vageth hyr
  28. hore gy wo desse geuangen, van der Koningynnen
  29. van wegen Keyserlike Mayestat, na genochsamer
  30. bekundige vor apenbaer Serouers vthgeropen
  31. vnde vorschreuen werden, So js ock ohr begangen
  32. daeth apenbar, kundich vnde ruchtich, vnde
  33. darumme gy my willen einen man wysen

Hyr vp volget der vangen anthwordt vnde enthschul dinge vor dem rychte Tom ersten, wo dat genamen schip scholden se jn der see hebben driuende funden Tom anderen wo dat sucker by en gefunden were jeden tobehorich vnde nenen Christen, Thom drudden so hadden se einen heren vnde einen Stelbreff Anthwort wedderumme, jegen de vangen Se wusten wol, wo se dat schip thom ersten jm angrepe vorfolget vnde geyaget hadden er de lude dar van vorlopen weren, jnth boeth gefallen, den weke vor en jn der wyden fryen See vth hoger noth genamen,

Thom anderen dat de genamen sucker scholde jeden behorich sin, dat were nicht also, wente dar weren jtlike, de des vam Erbaren rade to Anthwerpen Certification brachten, dat de sucker anderen luden to queme Thom drudden, vp den Stelbreff dar se stede vp berepen de were van nenen werden sunder bygelecht vnde machtloes, de were mit juncker Baltazer in Keyserlike acht erklaret Ock so hadden se den Stelbreff in velen stucken auergetreden, kunden dar nicht mede bestaen Nha dessem alle, sprack de Froue, her Vageth hyr hore gy wo desse geuangen, van der Koningynnen van wegen Keyserlike Mayestat, na genochsamer bekundige vor apenbaer Serouers vthgeropen vnde vorschreuen werden, So js ock ohr begangen daeth apenbar, kundich vnde ruchtich, vnde darumme gy my willen einen man wysen

Fol. 238r

Faksimile, Fol. 238r
de iij ordel vynde dat recht sy, Vp desse beschuldinge
vnde anklage wart dat ordel gefundet, dat me se alle
mit dem swerde rychten schole, dat se jdt nicht mer
deden, vnde ein ander sick dar anne speygele,
Als de klocke nu eluen was, sin se van deme rychte
geleidet, na deme Anschaires dore, dar warth
wort ersten twyschen den twen porten Ladewych
de Her van der moerkerken enhouet, dat lycham
mit den houede flux in ein sarck gelecht, vorth
jn de karken Anscharij begrauen, dat geschach
vmme der vrunde wyllen,
Do warth Frans Bheme, mit den anderen vangen
vth dem Anscharies does geleydet, na dem Joden
barge, vnde eine na dem anderen enthouet, de lycham
begrauen vp den kerckhoff Rembertj, de koppe vp
eine galgen vor Walle genegelt, vthgenamen
twe koppe, als Remmerth van Tyle vnde
Gerth Sladoeth,
[Anno 1539
des donner
dages nah
Michaelis]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.

de iij ordel vynde dat recht sy, Vp desse beschuldinge vnde anklage wart dat ordel gefundet, dat me se alle mit dem swerde rychten schole, dat se jdt nicht mer deden, vnde ein ander sick dar anne speygele, Als de klocke nu eluen was, sin se van deme rychte geleidet, na deme Anschaires dore, dar warth wort ersten twyschen den twen porten Ladewych de Her van der moerkerken enhouet, dat lycham mit den houede flux in ein sarck gelecht, vorth jn de karken Anscharij begrauen, dat geschach vmme der vrunde wyllen,

[Anno 1539 des donner dages nah Michaelis]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.

Do warth Frans Bheme, mit den anderen vangen vth dem Anscharies does geleydet, na dem Joden barge, vnde eine na dem anderen enthouet, de lycham begrauen vp den kerckhoff Rembertj, de koppe vp eine galgen vor Walle genegelt, vthgenamen twe koppe, als Remmerth van Tyle vnde Gerth Sladoeth,

  1. Randnotiz von anderer Hand.↩

Fol. 238v

Faksimile, Fol. 238v
De namen der vangen de des
ersten dages gerichtet worden
xb van dem dwenger, vor
dem Osteren doer,
1
Frans Bheme de Captein
2
Ladewych ein her van der moerkerken
3
Remmert van Tyle
vnderhouetman
4
Gerth Slaedoeth
5 Hans Perlenstycker
6 Matthyas Schulte
7 Joachym Berens
8 Johan Cornelies
9 Mychel Sundergelt
10 Wylhelm van Steynwick
11 Dyrick van Docken
12 Jacob van Swolle
13 Dode van Frannyke
14 Sybranth van Stauerden
15 Wylhelm de ruthe bussentschutte
Nhu volgen de namen
der xix vp den vangen
toren
1 Johan Morhe van Campen
2 Buervyent van Lynden
3 Bastian Trummensleger
5aFußnote aNummer 4 wird hier übersprungen. Otto van Beilen
6 Hermen van der Vechte
7 Hans van Erfforde
8 Jacob Vthermarke
hinrick van Campen
Johan van Rostock
Augusten van Nyelose
12
Dyrick van Jeueden
13
Lamberth Clawesen
14
Wessel van Campen
15
Mychael van Dorthmunde
Frans Tegeler
17
Wylhelm Schotte
18
Chrystoffer van Jeuerden
19
Clawes Boll
20
Lamberth vt den Hagen
21
Ernst van He[r]uorden
16
9
10
11

De namen der vangen de des 12 Dyrick van Jeueden ersten dages gerichtet worden 13 Lamberth Clawesen xb van dem dwenger, vor 14 Wessel van Campen dem Osteren doer, 15 Mychael van Dorthmunde

16 Frans Tegeler

1 Frans Bheme de Captein 17 Wylhelm Schotte 2 Ladewych ein her van der moerkerken 18 Chrystoffer van Jeuerden 3 Remmert van Tyle 19 Clawes Boll vnderhouetman 20 Lamberth vt den Hagen 4 Gerth Slaedoeth 21 Ernst van He[r]uorden 5 Hans Perlenstycker 6 Matthyas Schulte 7 Joachym Berens 8 Johan Cornelies 9 Mychel Sundergelt 10 Wylhelm van Steynwick 11 Dyrick van Docken 12 Jacob van Swolle 13 Dode van Frannyke 14 Sybranth van Stauerden 15 Wylhelm de ruthe bussentschutte Nhu volgen de namen der xix vp den vangen toren 1 Johan Morhe van Campen 2 Buervyent van Lynden 3 Bastian Trummensleger 5aFußnote aNummer 4 wird hier übersprungen. Otto van Beilen 6 Hermen van der Vechte 7 Hans van Erfforde 8 Jacob Vthermarke

9 hinrick van Campen 10 Johan van Rostock 11 Augusten van Nyelose

  1. Nummer 4 wird hier übersprungen.↩

Fol. 239r

Faksimile, Fol. 239r
Jtem des anderen dages
worden vor dat gerichte
gebracht desse nabeschreuen
KErsten Bagge
Ede van Jeuerden
Adryan Franneken
van der Feer
Johan van Campen
Johan van der Langenstrate
Peter Helschenoer
Peter Reyaner
Marten Weuer
Jacob Alsyn vt Holsten
Johan Tegeler
Laurens vth Funen
Marten van Colbergn
Hans Hyllebrandt
Hinrik van Reyne
Hanschen van Steenwyck
Egberth van Swolle
Robberth vaan Campen
Johan van Lewerden
Hinrick van Campen
Hinrick van Oldenborch
Hans Groter
Thomas van Vtrecht
Schram van der Langenstrate
Johan van Groningen
Remmerth van Essen
Hans van Essen
Jue Jken van Essen
Jeue Beneken van Essen
Tyleman van Archlens
Berenth van Steynforden
Steffen van Mynden
Hans van Deuenter
Thomas Holste ffenrich
Hans van Gelleren
Kynt van Andorpe
Berenth van Nergenna
Cornelies van Dortt
Hans van Zutffenden
Laurens Breil Hollanden
Caspar Pamerenynck
Smidergelt van Norden
Joachym Mekelenborch
Jtem der veer jungen namen
Joest Engelsen
Johan Ffransen
Johan Albersen
Johan Tegeler

Jtem des anderen dages Berenth van Steynforden worden vor dat gerichte Steffen van Mynden gebracht desse nabeschreuen Hans van Deuenter

Thomas Holste ffenrich

KErsten Bagge Hans van Gelleren Ede van Jeuerden Kynt van Andorpe Adryan Franneken Berenth van Nergenna van der Feer Cornelies van Dortt Johan van Campen Hans van Zutffenden Johan van der Langenstrate Laurens Breil Hollanden Peter Helschenoer Caspar Pamerenynck Peter Reyaner Smidergelt van Norden Marten Weuer Joachym Mekelenborch Jacob Alsyn vt Holsten Jtem der veer jungen namen Johan Tegeler Laurens vth Funen Joest Engelsen Marten van Colbergn Johan Ffransen Hans Hyllebrandt Johan Albersen Hinrik van Reyne Johan Tegeler Hanschen van Steenwyck Egberth van Swolle Robberth vaan Campen Johan van Lewerden Hinrick van Campen Hinrick van Oldenborch Hans Groter Thomas van Vtrecht Schram van der Langenstrate Johan van Groningen Remmerth van Essen Hans van Essen Jue Jken van Essen Jeue Beneken van Essen Tyleman van Archlens

Fol. 239v

Faksimile, Fol. 239v
  1. Anno 1539 des ffreydages vor Martinj worth dat
  2. tunnenschyp van frostes vnde jses haluen in ein
  3. dep gedrungen nicht wyth van der Ouelgunnen
  4. dar befroes jdt vnde moste dar belyggen bliuen
  5. Ouerst vp den auent Katryne hebben de houetlude
  6. des tunnen schepes mit den drosten thor Ouelgunnen
  7. gespraken em dat schyp to truwe hant auergegeuen
  8. vnde dat geschutte dar van geuort vp de Ouelgunne
  9. welcker velen borgeren to Bremen ock nicht wol
  10. behagede

Anno 1539 des ffreydages vor Martinj worth dat tunnenschyp van frostes vnde jses haluen in ein dep gedrungen nicht wyth van der Ouelgunnen dar befroes jdt vnde moste dar belyggen bliuen Ouerst vp den auent Katryne hebben de houetlude des tunnen schepes mit den drosten thor Ouelgunnen gespraken em dat schyp to truwe hant auergegeuen vnde dat geschutte dar van geuort vp de Ouelgunne welcker velen borgeren to Bremen ock nicht wol behagede

Fol. 240r

Faksimile, Fol. 240r
  1. Anno 1540 des ersten dages jn der vasten, js her Dyrick
  2. Vasmer Borgermester to Bremen, vnde her Berenth
  3. Scharhar Radtman mit xxvij perden, na Oldenborch
  4. gereden, mit Grauen Anthonio to handelende, van
  5. des tunnenschepes wegen, vnde hebben sick mit einander
  6. vrunthlyken vorlykent, dat tunnenschip wart loss, vnde
  7. des volgende ffreydages, hebben se sick gescheden, also balde
  8. warth dat tunnenschip wedder togerustet, alle depe
  9. juncker Baltazers worden togelecht
  10. Jm suluen 1540 jare, vp den guden donnerdach, hoff
  11. an ein starck vnstumich stormende wynt, achte dage
  12. lanck durende, de wynt dede groten marcklyken schaden
  13. an schepen vnde volcke, vnde sin Do vele schepe jm sunde
  14. gebleuen ock an anderen orden
  15. Jtem tho der tydt by meydage, brende to aschen Harpstede
  16. dorch donnerweder angestycket
  17. Jtem hyr na vp den achten dach to Pynxten wart jdt
  18. luetbar vnde ruchtych dat Baltazer her to Esens sick
  19. sterkede mit volke to water vnde to lande, vnde wolde
  20. sick strengen an ere schepe, vnde wolde ock jn eer
  21. gebede vallen, vnde de huslude rouen vnde brantschatten
  22. Hyrumme wart de stadt van Bremen vth hoger noth
  23. dar to gedwungen sick to rustende, beyde to water
  24. vnde to lande, vnde hebben thor stundt twe houetlude
  25. nomptlick Meynerth vann Hamme, vnde Jaspar van
  26. Marwyck affgeuerdiget na Mynden, vnde aldar
  27. jtlyke landesknechte angenamen, der Stadt Bremen
  28. to gude
  29. Myddeler tydt, hefft dat schepesuolck vt Bremen jegen
  30. Baltazer vnde sinen nicht gerouwet, sunder sin
  31. jn Baltazers landt gefallen, hebben eine gude buthe
  32. erlanget alse by de hundert houede gudes dat schon junck
  33. ffresch gudt was, brachten dat gudt to schepe vor Bremen
  34. by de tegelhuse vnde vorkofften jdt aldar den borgeren vmb
  35. einen temeliken pen?aFußnote aungelöste Ligatur

Anno 1540 des ersten dages jn der vasten, js her Dyrick Vasmer Borgermester to Bremen, vnde her Berenth Scharhar Radtman mit xxvij perden, na Oldenborch gereden, mit Grauen Anthonio to handelende, van des tunnenschepes wegen, vnde hebben sick mit einander vrunthlyken vorlykent, dat tunnenschip wart loss, vnde des volgende ffreydages, hebben se sick gescheden, also balde warth dat tunnenschip wedder togerustet, alle depe juncker Baltazers worden togelecht Jm suluen 1540 jare, vp den guden donnerdach, hoff an ein starck vnstumich stormende wynt, achte dage lanck durende, de wynt dede groten marcklyken schaden an schepen vnde volcke, vnde sin Do vele schepe jm sunde gebleuen ock an anderen orden Jtem tho der tydt by meydage, brende to aschen Harpstede dorch donnerweder angestycket Jtem hyr na vp den achten dach to Pynxten wart jdt luetbar vnde ruchtych dat Baltazer her to Esens sick sterkede mit volke to water vnde to lande, vnde wolde sick strengen an ere schepe, vnde wolde ock jn eer gebede vallen, vnde de huslude rouen vnde brantschatten Hyrumme wart de stadt van Bremen vth hoger noth dar to gedwungen sick to rustende, beyde to water vnde to lande, vnde hebben thor stundt twe houetlude nomptlick Meynerth vann Hamme, vnde Jaspar van Marwyck affgeuerdiget na Mynden, vnde aldar jtlyke landesknechte angenamen, der Stadt Bremen to gude Myddeler tydt, hefft dat schepesuolck vt Bremen jegen Baltazer vnde sinen nicht gerouwet, sunder sin jn Baltazers landt gefallen, hebben eine gude buthe erlanget alse by de hundert houede gudes dat schon junck ffresch gudt was, brachten dat gudt to schepe vor Bremen by de tegelhuse vnde vorkofften jdt aldar den borgeren vmb einen temeliken pen?aFußnote aungelöste Ligatur

  1. ungelöste Ligatur↩

Fol. 240v

Faksimile, Fol. 240v
  1. Anno 1540 des Sondages vor Vitj, js juncker
  2. Boye, vpperste Rath der Eddelen Froeychen to Jeuerden
  3. jn Bremen gekamen, dem Erbaren Rade hochlyken
  4. geklaget, auer den moethwyllen vnde sulffwalth
  5. juncker Baltazers, wathmaten, he ane jenige redelyke
  6. orsake were der Froeychen, mit jtlyke ffenelin landes
  7. knechte vnde buren, als iij vyant in er landt gefallen
  8. gerouet, geworget, auer de vyffhundert husere angestycket
  9. vele armer lude gefangen, wedder godt vnde recht
  10. vmme nener ander orsake, dat sin bloetvorwanthe
  11. dat Froeychen, nicht wolde sick mit iij vorbynden
  12. wedder de van Bremen, des se gude foge vnde enth
  13. schuldinge hadde,
  14. So hefft derhaluen juncker Boye trost vnde hulpe by
  15. dem rade Van Bremen erlanget vnde is des negesten
  16. donnerdages na Vitj wedder vth Bremen getagen
  17. vnde de Radt hefft em eyn gudt ffenlyn gemunsterder
  18. landesknechte mede gedaen, dar Andreas van Lubbeke
  19. vpperste houethman van was
  20. Vnde so was nu des ffroeychen landt der Stadt Bremen
  21. eine gude hauen vnde totofeyn wedder eren vyant
  22. juncker Baltazer
  23. Anno 1540 am volgende Sunnauende na Vitj sin
  24. ethlyke landesknechte den van Bremen to stendych
  25. by lee to schepe gegaen, wente dar weren ver schepe
  26. vorordent vnde de hupe der knechte wart gans
  27. starck dorch de van lee vnde Wursters de dar to lepen
  28. Vnde also balde dat Andreas van Lubbeke, mit juncker
  29. Boye, sampt den wolgerusteden venlyn landesknechte
  30. jn des ffroeyschen landt to Jeuer angekamen, sin se
  31. flux jn Baltazers landt gefallen, gerouet vnde
  32. gebrantschattet, vne hefft Baltazer moten den
  33. weke nemen, vt den velde vp sine huse, alse tho
  34. Wythmunde vnde Esense, dar he beyden wolde
  35. he vorlet sick vp de vasten beyden huse wedder godt
  36. Jtem to der tydt des Sondages nha Vitj is de

Anno 1540 des Sondages vor Vitj, js juncker Boye, vpperste Rath der Eddelen Froeychen to Jeuerden jn Bremen gekamen, dem Erbaren Rade hochlyken geklaget, auer den moethwyllen vnde sulffwalth juncker Baltazers, wathmaten, he ane jenige redelyke orsake were der Froeychen, mit jtlyke ffenelin landes knechte vnde buren, als iij vyant in er landt gefallen gerouet, geworget, auer de vyffhundert husere angestycket vele armer lude gefangen, wedder godt vnde recht vmme nener ander orsake, dat sin bloetvorwanthe dat Froeychen, nicht wolde sick mit iij vorbynden wedder de van Bremen, des se gude foge vnde enth schuldinge hadde, So hefft derhaluen juncker Boye trost vnde hulpe by dem rade Van Bremen erlanget vnde is des negesten donnerdages na Vitj wedder vth Bremen getagen vnde de Radt hefft em eyn gudt ffenlyn gemunsterder landesknechte mede gedaen, dar Andreas van Lubbeke vpperste houethman van was Vnde so was nu des ffroeychen landt der Stadt Bremen eine gude hauen vnde totofeyn wedder eren vyant juncker Baltazer Anno 1540 am volgende Sunnauende na Vitj sin ethlyke landesknechte den van Bremen to stendych by lee to schepe gegaen, wente dar weren ver schepe vorordent vnde de hupe der knechte wart gans starck dorch de van lee vnde Wursters de dar to lepen Vnde also balde dat Andreas van Lubbeke, mit juncker Boye, sampt den wolgerusteden venlyn landesknechte jn des ffroeyschen landt to Jeuer angekamen, sin se flux jn Baltazers landt gefallen, gerouet vnde gebrantschattet, vne hefft Baltazer moten den weke nemen, vt den velde vp sine huse, alse tho Wythmunde vnde Esense, dar he beyden wolde he vorlet sick vp de vasten beyden huse wedder godt Jtem to der tydt des Sondages nha Vitj is de

Fol. 241r

Faksimile, Fol. 241r
  1. Borgermeister her Arenth Esyck vth Bremen na Lubke gereiset
  2. vmb dar suluen, mit den hense steden jn groten wychtigen
  3. saken to raethslagen,
  4. Anno 1540, des negesten Sunnauendes vor Johannis
  5. gebort to mydden sommer js Meinert van Hamme
  6. sampt mit Jaspar van Marwyck jnth Brugge doer jn
  7. gekamen, mit dren vpgerychteden venlyn, vnde hebben
  8. de knechte dem Erbaren Rade geswaren to denende, so
  9. lange de Radt erer to donde hadde, dar vp gelt enthffangen
  10. vnde de knechte worden tor borch vnde an de negesten
  11. orden xiiij dage lanck vorlecht
  12. Jtem ock quam Graue Anthonies van Oldenborch jn Bremen
  13. to handelen twyschen sinen vedderen Baltazer vnde der
  14. Stadt Bremen, ouerst dar wart nicht van.
  15. Ein Erbar Radt der Stadt Bremen hadde vele sorge vnde
  16. moeythe, mit den dren venlyn landesknechte tor borch
  17. xiiij dage vorlecht er dat se auer ein quemen der
  18. besoldynge haluen, enthlyken worden de knechte dre
  19. maentydes angenamen, vnde sworen dem rade to
  20. Bremen dat geschach vp den dach Petri vnde Pauli
  21. to der borch vnde enthffengen do ock gelt,
  22. Vnde de vpperste Capteen Meynerth vam Hamme warth
  23. swarlyken kranck jn den puddeuel gaff sick jn Bremen
  24. vnde Cordt Penninck wart jn sine stede tom houetman
  25. erweleth
  26. Anno 1540 vp den achten dach Johannis gebordt, alse de
  27. houetlude horden vp den schepen van orlych, de sick jn
  28. Baltazers depe gelecht hadden, dat juncker Boye vnde
  29. Andreas van Lubbeke, jn Baltazers landt jngetagen
  30. roueden brandtschatteden, dat vorwarck vor Wythmunde
  31. affgebranth, xij perde mit harnsche tor buthe enthffangen
  32. vnde jtlyke gefangen mit roffgude, do worden se ock
  33. flux wych, vellen vt den schepen jn Baltazers landt
  34. segen sick vmme na einer buthe, vnde se erlangenden
  35. xj schone junge stoet perde, eine gude buthe, de perde
  36. worden na Bremen gesenth dem rade auergeanthwordet

Borgermeister her Arenth Esyck vth Bremen na Lubke gereiset vmb dar suluen, mit den hense steden jn groten wychtigen saken to raethslagen, Anno 1540, des negesten Sunnauendes vor Johannis gebort to mydden sommer js Meinert van Hamme sampt mit Jaspar van Marwyck jnth Brugge doer jn gekamen, mit dren vpgerychteden venlyn, vnde hebben de knechte dem Erbaren Rade geswaren to denende, so lange de Radt erer to donde hadde, dar vp gelt enthffangen vnde de knechte worden tor borch vnde an de negesten orden xiiij dage lanck vorlecht Jtem ock quam Graue Anthonies van Oldenborch jn Bremen to handelen twyschen sinen vedderen Baltazer vnde der Stadt Bremen, ouerst dar wart nicht van. Ein Erbar Radt der Stadt Bremen hadde vele sorge vnde moeythe, mit den dren venlyn landesknechte tor borch xiiij dage vorlecht er dat se auer ein quemen der besoldynge haluen, enthlyken worden de knechte dre maentydes angenamen, vnde sworen dem rade to Bremen dat geschach vp den dach Petri vnde Pauli to der borch vnde enthffengen do ock gelt, Vnde de vpperste Capteen Meynerth vam Hamme warth swarlyken kranck jn den puddeuel gaff sick jn Bremen vnde Cordt Penninck wart jn sine stede tom houetman erweleth Anno 1540 vp den achten dach Johannis gebordt, alse de houetlude horden vp den schepen van orlych, de sick jn Baltazers depe gelecht hadden, dat juncker Boye vnde Andreas van Lubbeke, jn Baltazers landt jngetagen roueden brandtschatteden, dat vorwarck vor Wythmunde affgebranth, xij perde mit harnsche tor buthe enthffangen vnde jtlyke gefangen mit roffgude, do worden se ock flux wych, vellen vt den schepen jn Baltazers landt segen sick vmme na einer buthe, vnde se erlangenden xj schone junge stoet perde, eine gude buthe, de perde worden na Bremen gesenth dem rade auergeanthwordet

Fol. 241v

Faksimile, Fol. 241v
  1. Balde hyr na, als dat schepeduolck geneget, noch einen
  2. jntoch jn Baltazers landt to donde, sin se dar auer
  3. erbarmlyken bedragen vnde vorraden, dorch twe
  4. frouwen, welckere dorch Baltazers volck, mit groter
  5. lyst worden vthgemaket, de vogeden sick an de schepe
  6. vnde auerrededen dat schepes volck, dat se sick frey
  7. vnde ane faer van dem schepe geuen scholden, jnth
  8. landt vnde anthffangen brandtschatt,er dat de weldige
  9. hupe des krygesuolckes anquemen, vnde er dat se
  10. vorbranth worden, den valschen losen worden der
  11. beyden wyuer, loueden se, vellen van den orlych
  12. schepen, vnde leten weinich volckes vp den schepen
  13. vnde als se jnt landt quemen, so worden se jlendes
  14. vnuorseens auer getagen van Baltazers volcke, de
  15. vp se warden, worden van den Bremer schepes
  16. volcke barmlyken lxxxv gefangen vnde doeth
  17. geslagen, ock etlyke tom dode vorwundet, dat
  18. was er buthe de se do vorlangeden, Vnde so jdt
  19. eine van den seydenschepen iij bussentschutte nicht
  20. gedaen hadde, so wolde jdt des dages nicht wol
  21. gestan hebben mit der Bremer schepe van orlych
  22. de se anders na eren wyllen vorouert hadden
  23. Vnde de vangen worden geschattet ein jder na
  24. sinen vormoge
  25. Anno 1540 vp den achten dach Marien barchganck
  26. syn tho Lee angekamen twe venlyn landesknechte
  27. wol gerustet jm lande to Holsten sin de vorsammelt
  28. vam Rade to Andorpen Bremen ock dre mante
  29. angenamen
  30. Jtem vp de suluen tydt hefft juncker Boye mit sinen
  31. volcke dat sloth Wythmunde starck belecht vnde
  32. dachlykes Scharmutzelt
  33. Anno 1540 vp Sunte Annen dach js heyne
  34. Woltken der Stadt Bremen vthryder, vor Esens
  35. gebleuen barmlyken vmme gekamen, to Stedes
  36. dorpe jn de karken begrauen mit eeren

Balde hyr na, als dat schepeduolck geneget, noch einen jntoch jn Baltazers landt to donde, sin se dar auer erbarmlyken bedragen vnde vorraden, dorch twe frouwen, welckere dorch Baltazers volck, mit groter lyst worden vthgemaket, de vogeden sick an de schepe vnde auerrededen dat schepes volck, dat se sick frey vnde ane faer van dem schepe geuen scholden, jnth landt vnde anthffangen brandtschatt,er dat de weldige hupe des krygesuolckes anquemen, vnde er dat se vorbranth worden, den valschen losen worden der beyden wyuer, loueden se, vellen van den orlych schepen, vnde leten weinich volckes vp den schepen vnde als se jnt landt quemen, so worden se jlendes vnuorseens auer getagen van Baltazers volcke, de vp se warden, worden van den Bremer schepes volcke barmlyken lxxxv gefangen vnde doeth geslagen, ock etlyke tom dode vorwundet, dat was er buthe de se do vorlangeden, Vnde so jdt eine van den seydenschepen iij bussentschutte nicht gedaen hadde, so wolde jdt des dages nicht wol gestan hebben mit der Bremer schepe van orlych de se anders na eren wyllen vorouert hadden Vnde de vangen worden geschattet ein jder na sinen vormoge Anno 1540 vp den achten dach Marien barchganck syn tho Lee angekamen twe venlyn landesknechte wol gerustet jm lande to Holsten sin de vorsammelt vam Rade to Bremen ock dre mante angenamen Jtem vp de suluen tydt hefft juncker Boye mit sinen volcke dat sloth Wythmunde starck belecht vnde dachlykes Scharmutzelt Anno 1540 vp Sunte Annen dach js heyne Woltken der Stadt Bremen vthryder, vor Esens gebleuen barmlyken vmme gekamen, to Stedes dorpe jn de karken begrauen mit eeren

Fol. 242r

Faksimile, Fol. 242r
  1. Jm suluen jare 1540 des anderen dages nha Laurentij
  2. sin twe Borgermeister nomlyken her Dirick Vasmer
  3. vnde her Arenth Esyck vp einen Speerwagen dar xxx
  4. perde by weren, na Oldenborch gereyset, mit den
  5. grauen vnde heren van Ostffreslande Baltazers sake
  6. haluen, des kryges, vnde des landes gehandelt, vnde
  7. js sunderlykes nicht vtgerichtet
  8. Jtem to der tydt worden to Bremen xij dusent vuer
  9. pyle dorch de smede bereth, mit vuerballen, darmede
  10. Esens to enthffuren, de wyle de Stadt vul houwes
  11. vnde stroes was.
  12. Anno 1540 vp den dach Bartholomei apostoli worden jtlike
  13. hundert greuers mit schuppen vnde spaden, vnde
  14. anderen jnstrumenten, vam Rade tho Bremen
  15. na Esens jnt leger gesenth, de dar scholden erthuser
  16. vnde schantzen grauen, vnde jn des rades gebede
  17. mosten twe buwlude einen starcken greuer mit
  18. spysen vnde jnstrumenten vthfferdigen vnde veer
  19. koter des gelyken einen greuer,
  20. Jtem darna, des Mythweken auendes to vij vren
  21. nha Johannis enthouinge, Do enthffurde auer der
  22. brugge, by den gemenen huseken jm Lutteken
  23. Veergate, de kruetmole, vnde dat bussenkrut
  24. enthffuret, warp dat dack bauen gans aff, vnde
  25. iij man iij dachloner, de dar by jm arbeyde was
  26. bleff dar auer doeth, vnde godt gaff dat dar nen
  27. volck vp der brugge was, ock was kort hir beuoren
  28. dat gestotte bussenkruet, jn vatken dar aff geuort
  29. sus wolde dar iij grot spalck geschen wesen van
  30. bussenkrude.
  31. Anno 1540 des negesten Sunnauendes nha Johannis
  32. enthouinge, js vp dem radthuse to Bremen vth
  33. des Rades ordeninge vorsammelt gewesen de gantze
  34. wytheit des rades ock de hele menheit der Stadt

Jm suluen jare 1540 des anderen dages nha Laurentij sin twe Borgermeister nomlyken her Dirick Vasmer vnde her Arenth Esyck vp einen Speerwagen dar xxx perde by weren, na Oldenborch gereyset, mit den grauen vnde heren van Ostffreslande Baltazers sake haluen, des kryges, vnde des landes gehandelt, vnde js sunderlykes nicht vtgerichtet Jtem to der tydt worden to Bremen xij dusent vuer pyle dorch de smede bereth, mit vuerballen, darmede Esens to enthffuren, de wyle de Stadt vul houwes vnde stroes was. Anno 1540 vp den dach Bartholomei apostoli worden jtlike hundert greuers mit schuppen vnde spaden, vnde anderen jnstrumenten, vam Rade tho Bremen na Esens jnt leger gesenth, de dar scholden erthuser vnde schantzen grauen, vnde jn des rades gebede mosten twe buwlude einen starcken greuer mit spysen vnde jnstrumenten vthfferdigen vnde veer koter des gelyken einen greuer, Jtem darna, des Mythweken auendes to vij vren nha Johannis enthouinge, Do enthffurde auer der brugge, by den gemenen huseken jm Lutteken Veergate, de kruetmole, vnde dat bussenkrut enthffuret, warp dat dack bauen gans aff, vnde iij man iij dachloner, de dar by jm arbeyde was bleff dar auer doeth, vnde godt gaff dat dar nen volck vp der brugge was, ock was kort hir beuoren dat gestotte bussenkruet, jn vatken dar aff geuort sus wolde dar iij grot spalck geschen wesen van bussenkrude. Anno 1540 des negesten Sunnauendes nha Johannis enthouinge, js vp dem radthuse to Bremen vth des Rades ordeninge vorsammelt gewesen de gantze wytheit des rades ock de hele menheit der Stadt

Fol. 242v

Faksimile, Fol. 242v
  1. Vnde her Dyrick Vasmer do syttede Borgermeister
  2. begerde van des gantzen Rades wegen, dat de
  3. menheit wolde to laten ein veerfolt schot, nomliken
  4. van einer Bremer marck veer swar vt to geuen
  5. vnde ein jtlick hus auer de gantzen Stadt twe
  6. marck to vorschate, de boden vnde kelder eine
  7. Bremer marck, vnde js de gantze meynheit, hyr
  8. eyllich to gewesen, angeseen de hogen noth vnde
  9. besweringe, hebben solckes eindrechtichlyken bewylliget
  10. vnde js geslaten dat iij van den Borgermeisters
  11. alse nomptlick her Dyrick Hoyers vnde twe Radt
  12. manne als her Luder Godtffreydes Tyle van
  13. Kleue vth den Olderluden Dyrick oldynges vnde
  14. Hinrick Balleer, na dem leger vor Esens teen
  15. scholden vp dat ein flitich vpseent vp alledynck
  16. schege
  17. Vorth dar na vp Vnser Leuen Frouwen dach, wort
  18. to Bremen by der Slacht, swar geschutte to schepe
  19. gebracht, grote mosers tumelers, mit krude
  20. vnde lode, vele tunnen mit vuerballe erfullet
  21. darmede Esens mit dem slate to enthffurende
  22. vnde hartoch Ernst van Lunenborch, hadde den
  23. van Bremen, xij stucke graues geschates dar
  24. to gelenet
  25. Anno domini 1540, vp den achten dach Mychaelis
  26. hefft sick dat Bremesche herleger vor Esens der
  27. suluen Stadt vnde slate neger gerucket
  28. harde vor de porten geschantzet, dat sware
  29. geschutte togerustet, ere vyende vnde bespotters
  30. vt dem slape to erweckende, jtlyke hundert
  31. lode vnde vuerbelle to schenckende, vp den auent
  32. Dionisij xxiiij stucke jn der schantzen togerichtet
  33. schoten in Esense, schenckeden iij auer dre
  34. hundert loe vnde vuerballe, de stadt enthffurde
  35. mit der kerken, vnde brende dat herte vt mydt
  36. der vorborch, dar bleuen weynich huser

Vnde her Dyrick Vasmer do syttede Borgermeister begerde van des gantzen Rades wegen, dat de menheit wolde to laten ein veerfolt schot, nomliken van einer Bremer marck veer swar vt to geuen vnde ein jtlick hus auer de gantzen Stadt twe marck to vorschate, de boden vnde kelder eine Bremer marck, vnde js de gantze meynheit, hyr eyllich to gewesen, angeseen de hogen noth vnde besweringe, hebben solckes eindrechtichlyken bewylliget vnde js geslaten dat iij van den Borgermeisters alse nomptlick her Dyrick Hoyers vnde twe Radt manne als her Luder Godtffreydes Tyle van Kleue vth den Olderluden Dyrick oldynges vnde Hinrick Balleer, na dem leger vor Esens teen scholden vp dat ein flitich vpseent vp alledynck schege Vorth dar na Vnser Leuen Frouwen dach, wort to Bremen by der Slacht, swar geschutte to schepe gebracht, grote mosers tumelers, mit krude vnde lode, vele tunnen mit vuerballe erfullet darmede Esens mit dem slate to enthffurende vnde hartoch Ernst van Lunenborch, hadde den van Bremen, xij stucke graues geschates dar to gelenet Anno domini 1540, vp den achten dach Mychaelis hefft sick dat Bremesche herleger vor Esens der suluen Stadt vnde slate neger gerucket harde vor de porten geschantzet, dat sware geschutte togerustet, ere vyende vnde bespotters vt dem slape to erweckende, jtlyke hundert lode vnde vuerbelle to schenckende, vp den auent Dionisij xxiiij stucke jn der schantzen togerichtet schoten in Esense, schenckeden iij auer dre hundert loe vnde vuerballe, de stadt enthffurde mit der kerken, vnde brende dat herte vt mydt der vorborch, dar bleuen weynich huser

Fol. 243r

Faksimile, Fol. 243r
  1. an sunderlyken orden bestaen vnuorbrant, alle stroe
  2. houw torff vuerwerck quam vmme wart vorbrant
  3. vnde ein weldych fuerbal was Baltazer schyr jn
  4. sin gemack gefallen dar he kranck lach, vnde hyr
  5. na starff he balde.
  6. Anno 1540 vp den dach Luce Euangeliste js Juncker
  7. Baltazer to Esense vp sinen slate gestoruen, hyr hefft
  8. ane twyuel mede to gehulpen sines herten byttericheit
  9. wedder de van Bremen, dewyle he sach dat me de sake
  10. mit ernste mende, vnde he van jderman was
  11. vorlaten, Dorch den dotlyken affganck juncker Baltazers
  12. hefft de almechtige vt sunderlyke gnade der Stadt
  13. Bremen lucht vnde grothe reddynge gegeuen, Wente
  14. Baltazer hadde geswaren he wolde der Bremer vyanth
  15. steruen, dat helt he vast
  16. Anno domini 1540 des anderen dages nha Martini des
  17. namyddages by dren slegen, js juncker Boye vor
  18. Wythmunde, mit einer dubbelden haken doeth geschaten
  19. to jeuer erlyken begrauen, he mende de sake mit ernste
  20. Vp de suluen tydt nha dem dode Juncker Baltazers
  21. togen twe Borgermeisters vth Bremen na Jeuer
  22. nomlyken her Dyrick Vasmer vnde her Arenth Esyck
  23. de drudde her Dyrick Hoyers, was Do noch jm leger vor
  24. Esens, do wort eine frunthlyke handelinge vorgenamen
  25. dorch Phylippum Lanthgrauen to Hessen, Dewyle
  26. juncker Baltazer sunder eruen gestoruen, vnde
  27. ein junck her van Rethborge vorhanden van xv jaren
  28. Baltazers suster sone Graue Johan genant, den
  29. suluen jungen grauen vnde heren, scholden de van
  30. Bremen to lande staden der Stadt Bremen jthlyke
  31. dusent gulden to geuen, dar iij lanck vorsegelt
  32. breff vpgemaket js, dorch den Lanthgrauen
  33. vorsegelt, des gelyken van dem gantzen lande
  34. Esense vorsegelt

an sunderlyken orden bestaen vnuorbrant, alle stroe houw torff vuerwerck quam vmme wart vorbrant vnde ein weldych fuerbal was Baltazer schyr jn sin gemack gefallen dar he kranck lach, vnde hyr na starff he balde. Anno 1540 vp den dach Luce Euangeliste js Juncker Baltazer to Esense vp sinen slate gestoruen, hyr hefft ane twyuel mede to gehulpen sines herten byttericheit wedder de van Bremen, dewyle he sach dat me de sake mit ernste mende, vnde he van jderman was vorlaten, Dorch den dotlyken affganck juncker Baltazers hefft de almechtige vt sunderlyke gnade der Stadt Bremen lucht vnde grothe reddynge gegeuen, Wente Baltazer hadde geswaren he wolde der Bremer vyanth steruen, dat helt he vast Anno domini 1540 des anderen dages nha Martini des namyddages by dren slegen, js juncker Boye vor Wythmunde, mit einer dubbelden haken doeth geschaten to jeuer erlyken begrauen, he mende de sake mit ernste Vp de suluen tydt nha dem dode Juncker Baltazers togen twe Borgermeisters vth Bremen na Jeuer nomlyken her Dyrick Vasmer vnde her Arenth Esyck de drudde her Dyrick Hoyers, was Do noch jm leger vor Esens, do wort eine frunthlyke handelinge vorgenamen dorch Phylippum Lanthgrauen to Hessen, Dewyle juncker Baltazer sunder eruen gestoruen, vnde ein junck her van Rethborge vorhanden van xv jaren Baltazers suster sone Graue Johan genant, den suluen jungen grauen vnde heren, scholden de van Bremen to lande staden der Stadt Bremen jthlyke dusent gulden to geuen, dar iij lanck vorsegelt breff vpgemaket js, dorch den Lanthgrauen vorsegelt, des gelyken van dem gantzen lande Esense vorsegelt

Fol. 243v

Faksimile, Fol. 243v
  1. Balde hyr na des Mydtwekens na Nicolai js de
  2. junge graue Johan vam Rythbarge jn Bremen
  3. gekamen, vnde hefft na siner moder rade sick
  4. vorlykent mit dem Rade van Bremen vmb
  5. des vorstoruen Juncker Baltazers lande, na
  6. lude vnde jnholt desses nhabeschreuen breues
  7. Anno 1540, vp den dach Lucie sin to Bremen
  8. jn einer Smacken ix schone klocken an de Slacht
  9. by de wyppen gebracht, vth Juncker Baltzers lande
  10. genamen, vnde worden vp den domeshoff
  11. jnt bussenhus geuorth
  12. Des negesten ffreydages na Lucie js her Dyrick
  13. Hoyers Borgermester mit Johan van Seggeren
  14. do der Stadt Bremen Rethmester van Esense
  15. mit groter frouwde jn Bremen jnryden kamen
  16. vam Rade gudtlyken enthffangen
  17. Dar na am auende Thome apostoli sin dre ffenlyn
  18. landesknechte geuolget ock to Bremen jn gekamen
  19. hebben sick vp dem groten domeshaue gedelet
  20. na den herbergen sick gemaket,
  21. Vorth makede ein Erbar Radt geldt vnde betalde
  22. ere Ruthere vnde Landesknechte also dat se em
  23. erer bethalinge haluen dankeden,
  24. Nu volget de vordrages breff twyschen den van
  25. Bremen vnde Graue Johan vam Rethbarge

Balde hyr na des Mydtwekens na Nicolai js de junge graue Johan vam Rythbarge jn Bremen gekamen, vnde hefft na siner moder rade sick vorlykent mit dem Rade van Bremen vmb des vorstoruen Juncker Baltazers lande, na lude vnde jnholt desses nhabeschreuen breues Anno 1540, vp den dach Lucie sin to Bremen jn einer Smacken ix schone klocken an de Slacht by de wyppen gebracht, vth Juncker Baltzers lande genamen, vnde worden vp den domeshoff jnt bussenhus geuorth Des negesten ffreydages na Lucie js her Dyrick Hoyers Borgermester mit Johan van Seggeren do der Stadt Bremen Rethmester van Esense mit groter frouwde jn Bremen jnryden kamen vam Rade gudtlyken enthffangen Dar na am auende Thome apostoli sin dre ffenlyn landesknechte geuolget ock to Bremen jn gekamen hebben sick vp dem groten domeshaue gedelet na den herbergen sick gemaket, Vorth makede ein Erbar Radt geldt vnde betalde ere Ruthere vnde Landesknechte also dat se em erer bethalinge haluen dankeden, Nu volget de vordrages breff twyschen den van Bremen vnde Graue Johan vam Rethbarge

Fol. 243x-r

Faksimile, Fol. 243x-r
  1. Wy Philippus van Gotts gnaden Lanthgraue
  2. Hessenn # Doen kunth hyr an dussen breue vnsen breue
  3. vor vns vnse eruen vnde nakomelinge, apentlick
  4. jdermennichliken, Dewyle juncker Baltzar van
  5. Esense van wegen siner daetlyker vnde fredebrokynge
  6. handelinge, so he jegen de Stadt Bremen geouet, vnde
  7. begangen, vnde vp de suluigen gerichtlyke erforderinge
  8. jn der Romischen Keyser Mayestat vnsers alder gnedigesten
  9. heren, ock des hylligen Romischen rykes acht vnde auer
  10. acht, erklart vnde denunctiert worden js, Der
  11. haluen den de van Bremen, jegen eme, to apenbare
  12. veyde vnde belegerynge gekamen, Jn deme he nu
  13. jn der belegeringe dorch gades schyckynge dodes affgegangen
  14. Vnde alle sine nhalaten haue vnde guder, vp de wol-=
  15. gebarne vnse leuen nychtjn Frouw Annen gebarne
  16. dochter tho Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, Grauin
  17. to Rythbergen wedwe # ock eren Sone den Eddelen
  18. vnde wolgebaren, vnsen leuen Neuen vnde getruwen
  19. Johan Grauen to Rethbargen tho Esense Stededorp
  20. vnde Wythmunde vnsen Lehnman, alse de negesten
  21. blodesvorwanten eruen gefallen, Vnde ouerst
  22. de van Bremen, van erem keyserlichen erlangeden
  23. rechte vnde jnsettinge, solcker huser vnde guder
  24. nicht affstaen wolden, So hebben wy jn betrach
  25. tynge vnde anseninge, der vorwantenyssz, Dar
  26. mede vns beyde del thogedaen sin, ock to vorhodinge
  27. ferners vnschuldiges blodes, vorgetendes, vnde
  28. der besweringe, [so] der gemenen armoth, dar vth
  29. entstanden vnde volgen mochte, by den Ersamen
  30. vnde wysen, vnsen leuen besunderen Borgermeister
  31. vnde Radt der Stadt Bremen, vmme gudtlyker
  32. handelijnge anthosokende laten, Welcker se vns
  33. gudtwyllich jngerumet, vnde gemelte wedewe
  34. vnde ehr Sone solliches ock nha gegeuen, Vnde
  35. deme na beyde partye na geoueder vnde geplegeder
  36. flytiger wethent, vulborth vnde bewyllinge, mit des
  37. almechtigen gnedige vorleninge, vp desse nafolgende
  38. wyse, mathe vnde wege, in einen bestendigenn

Wy Philippus van Gotts gnaden Lanthgraue Hessenn # Doen kunth hyr an dussen vnsen breue vor vns vnse eruen vnde nakomelinge, apentlick jdermennichliken, Dewyle juncker Baltzar van Esense van wegen siner daetlyker vnde fredebrokynge handelinge, so he jegen de Stadt Bremen geouet, vnde begangen, vnde vp de suluigen gerichtlyke erforderinge jn der Romischen Keyser Mayestat vnsers alder gnedigesten heren, ock des hylligen Romischen rykes acht vnde auer acht, erklart vnde denunctiert worden js, Der haluen den de van Bremen, jegen eme, to apenbare veyde vnde belegerynge gekamen, Jn deme he nu jn der belegeringe dorch gades schyckynge dodes affgegangen Vnde alle sine nhalaten haue vnde guder, vp de wol-= gebarne vnse leuen nychtjn Frouw Annen gebarne dochter tho Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, Grauin to Rythbergen wedwe # ock eren Sone den Eddelen vnde wolgebaren, vnsen leuen Neuen vnde getruwen Johan Grauen to Rethbargen tho Esense Stededorp vnde Wythmunde vnsen Lehnman, alse de negesten blodesvorwanten eruen gefallen, Vnde ouerst de van Bremen, van erem keyserlichen erlangeden rechte vnde jnsettinge, solcker huser vnde guder nicht affstaen wolden, So hebben wy jn betrach tynge vnde anseninge, der vorwantenyssz, Dar mede vns beyde del thogedaen sin, ock to vorhodinge ferners vnschuldiges blodes, vorgetendes, vnde der besweringe, [so] der gemenen armoth, dar vth entstanden vnde volgen mochte, by den Ersamen vnde wysen, vnsen leuen besunderen Borgermeister vnde Radt der Stadt Bremen, vmme gudtlyker handelijnge anthosokende laten, Welcker se vns gudtwyllich jngerumet, vnde gemelte wedewe vnde ehr Sone solliches ock nha gegeuen, Vnde deme na beyde partye na geoueder vnde geplegeder flytiger wethent, vulborth vnde bewyllinge, mit des almechtigen gnedige vorleninge, vp desse nafolgende wyse, mathe vnde wege, in einen bestendigenn

Fol. 243x-v

Faksimile, Fol. 243x-v
  1. ewigen frede vnde eynicheit gans vnde gaer
  2. guthlick vnde fruntlyck vordragen vnde vorlykent
  3. Also dat nu henforder, de Grauinne Anna vnde
  4. eer Sone, Johan de suluigen herschop mit Esense
  5. Stedesdorp vnde Wythmunde, sampt erer tobe=
  6. horinge, scholen van einen Erbaren Rade to Bremen
  7. to leene enthffangen vnde dregen, vor sick vnde ere
  8. lyues eruen, Sons vnde dochtere Se scholen
  9. ock solcklick leen, so vaken de vall jdt geuende
  10. werth, vam Rade enthffangen Auerst doch mit
  11. dem lengeldevorschonet bliuen
  12. Jdt scholen ock desse gemelthe huser, Stede vnde alle
  13. vestynge der vorbenompten herschup dem Rade to
  14. Bremen, jn eren anliggende noden, to allen tyden
  15. apene huser sin, Jodoch ane der jnhebber schaden
  16. Vnde schal also eyn del dem anderen, to ewigen tyden
  17. jn sinen erlyken bylliken vnde vnde gerechtenn
  18. saken (. dar dorch alle moethwyllige kryge affgesneden .)
  19. na eines jderen vormogen, hulpe vnde bystanth
  20. doen, Sunderlyck so gemelte Greuynne
  21. vnde er Sone Johan edder ere nhakomelinge
  22. an den bemelten huseren vnde den suluigen
  23. landen, angefuchten scholden werden, auer
  24. korth edder lanck, So scholen de van Bremen
  25. se truwlick enthsetten vnde beschutten helpen
  26. wo ohme als Lhen heren egen vnde geboren wyl
  27. hyr wedder vmme, scholen wolgedachte Greuynne
  28. de Graue vnde ere nakomelinge, den Radt
  29. vnde der Stadt Bremen, jn eren anliggenden
  30. noden ock to donde vorplichtiget syn, alse sollikes
  31. getruwen Lehn luden egen vnde geboren wyl,
  32. Tho deme so scholen de vorgerorden Greuin vnde
  33. ere sone Graue Johan, ere nhakomelinge vnde
  34. lyues eruen, vp vnde jn den bemelteen Steden
  35. huseren, vnde vesten, keine Seerouers
  36. edder andere mothwyllige gesellen, van welkeren

ewigen frede vnde eynicheit gans vnde gaer guthlick vnde fruntlyck vordragen vnde vorlykent

Also dat nu henforder, de Grauinne Anna vnde eer Sone, Johan de suluigen herschop mit Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, sampt erer tobehoringe, scholen van einen Erbaren Rade to Bremen to leene enthffangen vnde dregen, vor sick vnde ere lyues eruen, Sons vnde dochtere Se scholen ock solcklick leen, so vaken de vall jdt geuende werth, vam Rade enthffangen Auerst doch mit dem lengeldevorschonet bliuen

Jdt scholen ock desse gemelthe huser, Stede vnde alle vestynge der vorbenompten herschup dem Rade to Bremen, jn eren anliggende noden, to allen tyden apene huser sin, Jodoch ane der jnhebber schaden Vnde schal also eyn del dem anderen, to ewigen tyden jn sinen erlyken bylliken vnde vnde gerechtenn saken (. dar dorch alle moethwyllige kryge affgesneden .) na eines jderen vormogen, hulpe vnde bystanth doen, Sunderlyck so gemelte Greuynne vnde er Sone Johan edder ere nhakomelinge an den bemelten huseren vnde den suluigen landen, angefuchten scholden werden, auer korth edder lanck, So scholen de van Bremen se truwlick enthsetten vnde beschutten helpen wo ohme als Lhen heren egen vnde geboren wyl hyr wedder vmme, scholen wolgedachte Greuynne de Graue vnde ere nakomelinge, den Radt vnde der Stadt Bremen, jn eren anliggenden noden ock to donde vorplichtiget syn, alse sollikes getruwen Lehn luden egen vnde geboren wyl,

Tho deme so scholen de vorgerorden Greuin vnde ere sone Graue Johan, ere nhakomelinge vnde lyues eruen, vp vnde jn den bemelteen Steden huseren, vnde vesten, keine Seerouers edder andere mothwyllige gesellen, van welkeren

Fol. 244r

Faksimile, Fol. 244r
  1. de hanterende kopman, to water vnde to lande, beschediget
  2. vnde angefochten mochte werden, jn nenen wege
  3. vpholden, husen vnde vorhegen, Sunder vele mer
  4. de suluigen voruolgen vnde ansechten, alse erlychen
  5. Grauen wol ansteit, Vnde scholen mit flyte dar
  6. auer sin, dat den van Bremen vnde jdermennichliken
  7. frey passeren vnde Seleation moge geholden werden
  8. Wolgemelte Greuynne, er Sone vnde mit benompte
  9. scholen vnde wyllen, nu forthan auer de gantzen
  10. herschup, ein erlyck byllick vnde ordentlick regimente
  11. dat dem godtlyken heylsamen worde vnde dem rechte
  12. gemeten anrychten, den suluigen nhakamen vnde
  13. Stadtlick dar auer holden.
  14. Nach deme ock de name vnde de genete van dem
  15. Schypbroke vnrecht vnde vnchrystlick js, So jsset
  16. affgeredetvnde bewylliget, Dar sick jenich schypbroke
  17. vnder dem lande, edder vp den stromen gedachter
  18. herschop, to dragen worde, scholen de lude vp den
  19. Oegen, vnde sust vorplichtiget sin, (. welcker eme
  20. ock mit besundergen eden schal vpgelecht werden )
  21. den suluigen beschedygeden mit hogesten flyte
  22. handrekinge to donde, ock hulpe vnde trost to bewysen
  23. vmb iij temelick barch gelt, Vnde scholen de
  24. Schyppers edder koplude dar auer, an eren lyue
  25. vnde gude, mit nychte, noch van der herschop edder
  26. den vndersaten wyder besweret werden, jn
  27. gelyker wyse schal jdt mit dem dryff edder frunthgude
  28. ock geholden werden, So dat jdt dem geimen?
  29. dem jdt gehort ane alle besweringe allem vmme
  30. ein temelyck barchgelt, schal wedder togestellet
  31. werden, vormoge der beschreuen keyserliche rechte,
  32. Vnde schal de olde vnlofflike mysbruck, so dem
  33. enthjegen, alse iij Landtrecht, wedder alle byllickheit
  34. angetagen, genslick affgehauen vnde Cassert
  35. sin vnde bliuen, Wo sollichs dorch Romische Keyser Mayestat
  36. ock andere erlofflike potentaten vnde Stede geholden
  37. vnde vsurpert wert,

de hanterende kopman, to water vnde to lande, beschediget vnde angefochten mochte werden, jn nenen wege vpholden, husen vnde vorhegen, Sunder vele mer de suluigen voruolgen vnde ansechten, alse erlychen Grauen wol ansteit, Vnde scholen mit flyte dar auer sin, dat den van Bremen vnde jdermennichliken frey passeren vnde Seleation moge geholden werden Wolgemelte Greuynne, er Sone vnde mit benompte scholen vnde wyllen, nu forthan auer de gantzen herschup, ein erlyck byllick vnde ordentlick regimente dat dem godtlyken heylsamen worde vnde dem rechte gemeten anrychten, den suluigen nhakamen vnde Stadtlick dar auer holden. Nach deme ock de name vnde de genete van dem Schypbroke vnrecht vnde vnchrystlick js, So jsset affgeredetvnde bewylliget, Dar sick jenich schypbroke vnder dem lande, edder vp den stromen gedachter herschop, to dragen worde, scholen de lude vp den Oegen, vnde sust vorplichtiget sin, (. welcker eme ock mit besundergen eden schal vpgelecht werden ) den suluigen beschedygeden mit hogesten flyte handrekinge to donde, ock hulpe vnde trost to bewysen vmb iij temelick barch gelt, Vnde scholen de Schyppers edder koplude dar auer, an eren lyue vnde gude, mit nychte, noch van der herschop edder den vndersaten wyder besweret werden, jn gelyker wyse schal jdt mit dem dryff edder frunthgude ock geholden werden, So dat jdt dem geimen? dem jdt gehort ane alle besweringe allem vmme ein temelyck barchgelt, schal wedder togestellet werden, vormoge der beschreuen keyserliche rechte, Vnde schal de olde vnlofflike mysbruck, so dem enthjegen, alse iij Landtrecht, wedder alle byllickheit angetagen, genslick affgehauen vnde Cassert sin vnde bliuen, Wo sollichs dorch Romische Keyser Mayestat ock andere erlofflike potentaten vnde Stede geholden vnde vsurpert wert,

Fol. 244v

Faksimile, Fol. 244v
  1. Vnde dar mede ock souele deste beter beter gude Naburschop
  2. vnde fruntlyke vorwantenisse allenthaluen moge
  3. vnderholden werden, So schal den van Bremen
  4. jn der suluigen herschop vele kop van vee, korne
  5. botter vnde kese, nicht geweyert, vnde dar jn
  6. wedder olt her komen nicht beswert werden,
  7. Vnde dem allen na wyl de Radt to Bremen
  8. vnde de eren, van gemelten Juncker Baltasar
  9. an berouinge erer guder mercklyken beschediget
  10. beswart vnde vor nadelt, ock to vullenstreckinge
  11. der execution, So de radt to Bremen jn der suluen
  12. herschup Stede vnde husere vnde gude myt ordel
  13. vnde rechte gewyset jn grote vnkosten, vnde
  14. jn dappere wychtige geldtspyldinge geuort
  15. So de Grauynne Anna vnde er Sone Johan
  16. dem Rade to Bremen jtzundes auerantworden
  17. twyntich dusent goltgulden edder daler, vnde
  18. jn den negestuolgende vyff jaren noch vertych
  19. dusent goltgulden edder daler, vnuortochlyck
  20. entrychten vnde vornogen, nomlick jtlykes
  21. jares achte dusent goltgulden edder daler
  22. Vnde scholen de suluigen vyff jare, vp negest
  23. volgende Osteren wen men schryfft 1540
  24. angaen
  25. Dewyle ock dar Froeychen van Jeuer, sick mit
  26. den van Bremen jn desse veyde mede jngelaten
  27. so schal se vnde er landt vnde lude, hyr jnne
  28. mede vorsonet sin vnde ewychlick blyuen
  29. vnde henfurder gude nabuerschop twyschen
  30. beyden landen vnderholden werden.
  31. Vnde darmede desse vordrach, der maten vor seen
  32. vnde vok vorsekent, dat de to ewygen dagen
  33. Stadtlyck vnde vnuorbrachlick geholden werde
  34. So hebben beyde partye den hochgebaren vorsten
  35. vnde heren Hertoch Ernst to Brunswyck vnde
  36. Lunenborch, vnser fruntlyche lene vedder vnde
  37. Swager gebeden, dat syne leue to bekrefftynge

Vnde dar mede ock souele deste beter beter gude Naburschop vnde fruntlyke vorwantenisse allenthaluen moge vnderholden werden, So schal den van Bremen jn der suluigen herschop vele kop van vee, korne botter vnde kese, nicht geweyert, vnde dar jn wedder olt her komen nicht beswert werden, Vnde dem allen na wyl de Radt to Bremen vnde de eren, van gemelten Juncker Baltasar an berouinge erer guder mercklyken beschediget beswart vnde vor nadelt, ock to vullenstreckinge der execution, So de radt to Bremen jn der suluen herschup Stede vnde husere vnde gude myt ordel vnde rechte gewyset jn grote vnkosten, vnde jn dappere wychtige geldtspyldinge geuort So de Grauynne Anna vnde er Sone Johan dem Rade to Bremen jtzundes auerantworden twyntich dusent goltgulden edder daler, vnde jn den negestuolgende vyff jaren noch vertych dusent goltgulden edder daler, vnuortochlyck entrychten vnde vornogen, nomlick jtlykes jares achte dusent goltgulden edder daler Vnde scholen de suluigen vyff jare, vp negest volgende Osteren wen men schryfft 1540 angaen Dewyle ock dar Froeychen van Jeuer, sick mit den van Bremen jn desse veyde mede jngelaten so schal se vnde er landt vnde lude, hyr jnne mede vorsonet sin vnde ewychlick blyuen vnde henfurder gude nabuerschop twyschen beyden landen vnderholden werden. Vnde darmede desse vordrach, der maten vor seen vnde vorsekent, dat de to ewygen dagen Stadtlyck vnde vnuorbrachlick geholden werde So hebben beyde partye den hochgebaren vorsten vnde heren Hertoch Ernst to Brunswyck vnde Lunenborch, vnser fruntlyche lene vedder vnde Swager gebeden, dat syne leue to bekrefftynge

Fol. 245r

Faksimile, Fol. 245r
  1. vnde handthauinge, desse vordrages ere jngesegell
  2. neuen vnsen jngesegell an dessen vnsem vpgerichteden
  3. vordracht hefft doen hangen, Des gelyken hebben
  4. se de wolgebaren vnse leuen Neuen vnde getruwen
  5. Josten Graue tor Hoija vnde Brockhusen Johan Grauen
  6. to Depholte vnde Otten Grauen thom Rythbarge
  7. ersocht vnde gebeden, dat se er segel ock to hanthauinge
  8. desses vordrages mit anhangen Der gestalt so
  9. desse vnse vordrach jn thokumpftiger tyt, an sinem
  10. jnholde vnde Articulen jenigerley mathe gebraken
  11. vnde nicht geholden worde, dat alse den de hoch
  12. gemelthe vnse vedder van Lunenborch sines lyues
  13. eruen vnde nhakomelinge, Desgelyken de wolgemelte
  14. graue van der Hoye Depholte vnde Rethbargen
  15. ere eruen vnde nhakomelinge scholen vnde wyllen
  16. de velgemelten Anne Grauynnen vnde eren
  17. sone Johan vnde ere eruen vnde nhakomelinge
  18. neuen vns vnde dem Radt to Bremen, vnde
  19. vnsen nhakomelinge mit der dat dar to anholden
  20. vnde vormogen dat desse vordracht also jn allen
  21. puncten vnde artyculen geuolget schal werden
  22. Jn gelykem falle dat de van Bremen vnde ere
  23. nhakomelinge, dessen ewygwarende frede vnde
  24. vordrach enthjegen deden, vnde den suluen nicht
  25. holden worden, So scholen se gelykes falles van
  26. bemelten vnsen vedderen vnde Swager van
  27. Lunenborch vns vnde den gedachten Grauen
  28. mit der dat angeholden werden, densuluenn
  29. alles jnholtes gentzlychen to beleuende, welcker wy
  30. Ernst Hertoch to Brunswyck vnde Lunenborch
  31. vnde wy Joest Graue tor Hoija, Johan Graue
  32. to Depholte Vndde Otte Graue to Rethbarge vmme
  33. der beyden einycheit wyllen, also to donde angenamen
  34. vnde vns dessen hyr an dessen vpgerichteden
  35. vordrage mede bekennen vnde hebben vnse
  36. jngesegel wetenthlyck hyr an gehangen, vnde
  37. vorderto merer bekrefftinge desses vordrages

vnde handthauinge, desse vordrages ere jngesegell neuen vnsen jngesegell an dessen vnsem vpgerichteden vordracht hefft doen hangen, Des gelyken hebben se de wolgebaren vnse leuen Neuen vnde getruwen Josten Graue tor Hoija vnde Brockhusen Johan Grauen to Depholte vnde Otten Grauen thom Rythbarge ersocht vnde gebeden, dat se er segel ock to hanthauinge desses vordrages mit anhangen Der gestalt so desse vnse vordrach jn thokumpftiger tyt, an sinem jnholde vnde Articulen jenigerley mathe gebraken vnde nicht geholden worde, dat alse den de hoch gemelthe vnse vedder van Lunenborch sines lyues eruen vnde nhakomelinge, Desgelyken de wolgemelte graue van der Hoye Depholte vnde Rethbargen ere eruen vnde nhakomelinge scholen vnde wyllen de velgemelten Anne Grauynnen vnde eren sone Johan vnde ere eruen vnde nhakomelinge neuen vns vnde dem Radt to Bremen, vnde vnsen nhakomelinge mit der dat dar to anholden vnde vormogen dat desse vordracht also jn allen puncten vnde artyculen geuolget schal werden Jn gelykem falle dat de van Bremen vnde ere nhakomelinge, dessen ewygwarende frede vnde vordrach enthjegen deden, vnde den suluen nicht holden worden, So scholen se gelykes falles van bemelten vnsen vedderen vnde Swager van Lunenborch vns vnde den gedachten Grauen mit der dat angeholden werden, densuluenn alles jnholtes gentzlychen to beleuende, welcker wy Ernst Hertoch to Brunswyck vnde Lunenborch vnde wy Joest Graue tor Hoija, Johan Graue to Depholte Vndde Otte Graue to Rethbarge vmme der beyden einycheit wyllen, also to donde angenamen vnde vns dessen hyr an dessen vpgerichteden vordrage mede bekennen vnde hebben vnse jngesegel wetenthlyck hyr an gehangen, vnde vorderto merer bekrefftinge desses vordrages

Fol. 245v

Faksimile, Fol. 245v
  1. So bekenne wy Anna Grauinne vnde
  2. Johan Graue to Rethborge vpgemelt vor
  3. vns vnse eruen vnde nakomelinge, dat
  4. alle wo bauen steyt, mit vnsen guden
  5. wethen vnde wyllen, also ergangen vnde
  6. gescheen, Vnde hebebn des jn orkunde
  7. vnse segel ock hyr an gehangen, Des gelyken
  8. bekenne wy Burgermeister vnde Radt der
  9. Stadt Bremen vor vns vnde vnse nhakomelinge
  10. dat desse dynge alle gelick desse vordracht jnholt
  11. mit vnsen vulborde vnde bewyllinge ergangen
  12. vnde hebben des vnser Stadt Bremen jngesegel
  13. ock hyr an den hangen, Ock so hebben wy
  14. Hycke vnde Hero [van Wehrdum]aFußnote aEinschub von anderer Hand. gebroder van der landeschup
  15. Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, ock
  16. Borgermeister vnde Rath to Esense, dewyle
  17. desse vordracht mit vnser bewyllinge guden
  18. weten vnde vulborde also geschen vnde vullen
  19. tagen, to bekrefftinge des suluen, vor vns
  20. vnde vnse nhakomelinge vnse vnde vnser
  21. Stadt segel hyr an lathen hangen, Jm yare
  22. dusent vyffhundert vnde vertych des ersten
  23. dages Decembris.
  24. Anno domini 1541 des negesten ffreydages nha
  25. Gregorij js Graue Johan vam Rethbarge mit siner
  26. Moder Grauinne Anna vth der harbarge alse vth
  27. her Berenth Scharhars huse dar he den alletyt mede thor
  28. harbarge gelegen hadde vthgegaen vnde to Bremen in
  29. ein schyp getreden, mit eme twe heren vth dem rade
  30. alse nomptlick her Luder van Belmer vnde her Luder
  31. Godtffreydes vam Erbaren rade affgefferdigeth, de
  32. Wesser hendael nha Esense geuaren, beyde de husere
  33. mit dem gantzen lande mit eden vnde plychten jn
  34. to nemen, vnde de suluige jnhoringe des gedachten
  35. heren warth aldar jn korten dagen entrichtet, vnde dar
  36. mede togen de radesheren wedder vmb nha Bremen #

So bekenne wy Anna Grauinne vnde Johan Graue to Rethborge vpgemelt vor vns vnse eruen vnde nakomelinge, dat alle wo bauen steyt, mit vnsen guden wethen vnde wyllen, also ergangen vnde gescheen, Vnde hebebn des jn orkunde vnse segel ock hyr an gehangen, Des gelyken bekenne wy Burgermeister vnde Radt der Stadt Bremen vor vns vnde vnse nhakomelinge dat desse dynge alle gelick desse vordracht jnholt mit vnsen vulborde vnde bewyllinge ergangen vnde hebben des vnser Stadt Bremen jngesegel ock hyr an den hangen, Ock so hebben wy Hycke vnde Hero [van Wehrdum]aFußnote aEinschub von anderer Hand. gebroder van der landeschup Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, ock Borgermeister vnde Rath to Esense, dewyle desse vordracht mit vnser bewyllinge guden weten vnde vulborde also geschen vnde vullen tagen, to bekrefftinge des suluen, vor vns vnde vnse nhakomelinge vnse vnde vnser Stadt segel hyr an lathen hangen, Jm yare dusent vyffhundert vnde vertych des ersten dages Decembris. Anno domini 1541 des negesten ffreydages nha Gregorij js Graue Johan vam Rethbarge mit siner Moder Grauinne Anna vth der harbarge alse vth her Berenth Scharhars huse dar he den alletyt mede thor harbarge gelegen hadde vthgegaen vnde to Bremen in ein schyp getreden, mit eme twe heren vth dem rade alse nomptlick her Luder van Belmer vnde her Luder Godtffreydes vam Erbaren rade affgefferdigeth, de Wesser hendael nha Esense geuaren, beyde de husere mit dem gantzen lande mit eden vnde plychten jn to nemen, vnde de suluige jnhoringe des gedachten heren warth aldar jn korten dagen entrichtet, vnde dar mede togen de radesheren wedder vmb nha Bremen #

  1. Einschub von anderer Hand.↩

Fol. 246r

Faksimile, Fol. 246r
  1. Jtem des negesten dynxtedages nha Reminiscere js her Dirick
  2. Vasmer Borgermeister van Bremen mit x perden nha
  3. Regensborch vp den groten rykesdach gereden, vp welckeren
  4. rykesdach de keyser Carolus V suluest in egener personen
  5. erschenen is
  6. Jm suluen 1541 jare des Mandages nha palm sondage
  7. sin vor Bremen auergetagen jtlike veneken landesknechte
  8. vnde togen dorch de borch, nha dem lande to Hadelen, de Hadelers
  9. rusteden sick wedder de landesknechte de x veneke starck
  10. weren, kamen vp paschedach to samende, slaen sick mit
  11. einander, de Hadelers beholden dat feldt, van den knechten
  12. mit den wyuen vnde trotzen sin geslagen, daelgetagen
  13. auer vyffhundert doden gebleuen, seuen venlyn sin dael
  14. gelecht, de anderen dre venlyn jn der flucht hengekamen
  15. de landesknechte drouweden den Hadelers solckes an ein tho
  16. wreken,
  17. Jm suluen jare 1541 vp den Styllen ffreydach hefft ein
  18. Erbaer Radt der Stadt Bremen, al eren borgeren, borgerschen
  19. vnde jnwaneren strenge vorbaden by vyff Bremer marck
  20. dat nhemant van den sulfften, vorth mer in de Doemkarken
  21. gaen schole, vmme aldar de affgodyschen myssen to horen
  22. vnde papystesche leer to gebruken, vnde dat Sacramento so
  23. aldar brucklyck is to enthffangen
  24. Ock is dessuluen dages allen papysteschen papen vorbaden
  25. Jnn Bremen by vorluse der Stadt waninge nene bycht to
  26. horende ock nene myssen to holdende noch Sacramente vth to
  27. delen noch hemelick edder apenbar by pene vorgeschreuen
  28. Jm suluen jare des negesten Donnerdages nha Marien
  29. hemmeluarth, is her Dirick Vasmer Borgermeister
  30. wedder to Bremen van Regensborch van dem Rykesdage
  31. gekamen, mit eme her Johan Haueman vnde her
  32. Dyrick van Mandelsloe mit 14 perden, mit nien
  33. priuileien vnde rechticheit
  34. De Borgermester Vasmer brachte do mit sick jtlyke
  35. priuileien van Keyser Caralo 5 gegeuen der Stadt Bremen

Jtem des negesten dynxtedages nha Reminiscere js her Dirick Vasmer Borgermeister van Bremen mit x perden nha Regensborch vp den groten rykesdach gereden, vp welckeren rykesdach de keyser Carolus V suluest in egener personen erschenen is Jm suluen 1541 jare des Mandages nha palm sondage sin vor Bremen auergetagen jtlike veneken landesknechte vnde togen dorch de borch, nha dem lande to Hadelen, de Hadelers rusteden sick wedder de landesknechte de x veneke starck weren, kamen vp paschedach to samende, slaen sick mit einander, de Hadelers beholden dat feldt, van den knechten mit den wyuen vnde trotzen sin geslagen, daelgetagen auer vyffhundert doden gebleuen, seuen venlyn sin dael gelecht, de anderen dre venlyn jn der flucht hengekamen de landesknechte drouweden den Hadelers solckes an ein tho wreken, Jm suluen jare 1541 vp den Styllen ffreydach hefft ein Erbaer Radt der Stadt Bremen, al eren borgeren, borgerschen vnde jnwaneren strenge vorbaden by vyff Bremer marck dat nhemant van den sulfften, vorth mer in de Doemkarken gaen schole, vmme aldar de affgodyschen myssen to horen vnde papystesche leer to gebruken, vnde dat Sacramento so aldar brucklyck is to enthffangen Ock is dessuluen dages allen papysteschen papen vorbaden Jnn Bremen by vorluse der Stadt waninge nene bycht to horende ock nene myssen to holdende noch Sacramente vth to delen noch hemelick edder apenbar by pene vorgeschreuen Jm suluen jare des negesten Donnerdages nha Marien hemmeluarth, is her Dirick Vasmer Borgermeister wedder to Bremen van Regensborch van dem Rykesdage gekamen, mit eme her Johan Haueman vnde her Dyrick van Mandelsloe mit 14 perden, mit nien priuileien vnde rechticheit De Borgermester Vasmer brachte do mit sick jtlyke priuileien van Keyser Caralo 5 gegeuen der Stadt Bremen

Fol. 246v

Faksimile, Fol. 246v
  1. vnde alle olden priuileien vnde gerechticheit vornyet
  2. vnde wyder bestedyget, vnder welckeren js ffrye
  3. munthe ane des Bysschops jnsage, vnde hefft do de
  4. Stadt Bremen nye munthe vthgaen laten dorch
  5. eren munthemester Mester Dyrick, alse goltgulden
  6. dalere, veerfoldige grothe, stucke van twen groten
  7. ock van j groten vnde haluen groten ock Bremer swar,
  8. Vp deme vorgeschreuen rykesdage, sin vele tunnen
  9. goldes vorterth, vnde nicht egentlykes beslaten,
  10. Jtem by Michaelis dage sin alle ledematen des Stychtes
  11. Bremen jn Bremen vorsammelt vnde dre plochschatte
  12. eme nha dem anderen to gelaten, vnde iij jder
  13. plochschat van dren daleren, des stychtes schulde to
  14. betalen, vnde der Stadt Bremen is de darde penninck
  15. vorlouet vp to boren, wente de Stadt Bremen was
  16. jn marcklyke schulde gekamen, Baltazers veyde haluen
  17. Vp den achten dach Michaelis is de Ertze Bysschop to
  18. Bremen Chrystoffer herlyken jn Bremen gekamen jnt
  19. Osterendoer vp dat he sick mit sines Stychtes Bremen
  20. ledematen vorlyken wolde vnde de vordrachten ordeninge
  21. vorsegelen welcker de ledemathen vorordenth hadden
  22. Anno 1542 des Dynxtedages vor der Hemmeluarth Christi
  23. sint to Bremen vp dem radthuse, vor der gantzen ge=
  24. mente vam Erbaren Rade vorkundiget, seuen vor
  25. scheden priuileien der Stadt Bremen van keyser
  26. Carolo 5 gegeuen

vnde alle olden priuileien vnde gerechticheit vornyet vnde wyder bestedyget, vnder welckeren js ffrye munthe ane des Bysschops jnsage, vnde hefft do de Stadt Bremen nye munthe vthgaen laten dorch eren munthemester Mester Dyrick, alse goltgulden dalere, veerfoldige grothe, stucke van twen groten ock van j groten vnde haluen groten ock Bremer swar, Vp deme vorgeschreuen rykesdage, sin vele tunnen goldes vorterth, vnde nicht egentlykes beslaten, Jtem by Michaelis dage sin alle ledematen des Stychtes Bremen jn Bremen vorsammelt vnde dre plochschatte eme nha dem anderen to gelaten, vnde iij jder plochschat van dren daleren, des stychtes schulde to betalen, vnde der Stadt Bremen is de darde penninck vorlouet vp to boren, wente de Stadt Bremen was jn marcklyke schulde gekamen, Baltazers veyde haluen Vp den achten dach Michaelis is de Ertze Bysschop to Bremen Chrystoffer herlyken jn Bremen gekamen jnt Osterendoer vp dat he sick mit sines Stychtes Bremen ledematen vorlyken wolde vnde de vordrachten ordeninge vorsegelen welcker de ledemathen vorordenth hadden Anno 1542 des Dynxtedages vor der Hemmeluarth Christi sint to Bremen vp dem radthuse, vor der gantzen gemente vam Erbaren Rade vorkundiget, seuen vor scheden priuileien der Stadt Bremen van keyser Carolo 5 gegeuen

Fol. 247r

Faksimile, Fol. 247r
  1. Anno 1542 des negesten Dynxtedages vor Michaelis dage
  2. is vam Erbaren rade to Bremen ein ordenthlick Nedder gerichte
  3. vorordenth worden vp de rathuse to Bremen jnt wesen ein
  4. sunderlick orth vnde stoel to gerichtet, ock dre personen erweleth
  5. deme rychte vortostande, als her Johan Haueman rychteher
  6. vnde twe bysytteve, nomlyck her Daniel van Buren Rathman
  7. vnde Mester Marten Secretarius, vnde worden twe dage jnd er
  8. weken vorordenth, als Dynxtedach vnde Sunnauenth, dar jnne
  9. men gemene sake horen scholde, examineren richtem scheden,
  10. scholde to des Rades vorlychtinge,
  11. Dyth is ock eme van den keyserlicken priuileien der Stadt Bremen
  12. jn korter vorschenen tydt gegeuen, vnde is eine nodige priuileie
  13. wenthe der Stadt Vageth moste nen richte sytten wenthe de
  14. Ertze Bysschop to Bremen jn des Keysers acht was, dat do
  15. vaken sick begaff.

Anno 1542 des negesten Dynxtedages vor Michaelis dage is vam Erbaren rade to Bremen ein ordenthlick Nedder gerichte vorordenth worden vp de rathuse to Bremen jnt wesen ein sunderlick orth vnde stoel to gerichtet, ock dre personen erweleth deme rychte vortostande, als her Johan Haueman rychteher vnde twe bysytteve, nomlyck her Daniel van Buren Rathman vnde Mester Marten Secretarius, vnde worden twe dage jnd er weken vorordenth, als Dynxtedach vnde Sunnauenth, dar jnne men gemene sake horen scholde, examineren richtem scheden, scholde to des Rades vorlychtinge, Dyth is ock eme van den keyserlicken priuileien der Stadt Bremen jn korter vorschenen tydt gegeuen, vnde is eine nodige priuileie wenthe der Stadt Vageth moste nen richte sytten wenthe de Ertze Bysschop to Bremen jn des Keysers acht was, dat do vaken sick begaff.

Fol. 247v

Faksimile, Fol. 247v
Anno 1545 nha Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluarth
sin etlike dusent landesknechte mit einen groten hupen
ruthere, alse vyende jnt lant to Hadelen mit gewalth
jngetagen hebben doethgeslagen allent wat sick tor were
gestellet hefft, dat landt berouet, gebrandtschattet, geplundert
vthgeslagen dat gudt vmb halff gelth gegeuen, Vnde
jn der weken vor Mathei apostoli brack ydt vt dat se hertoch
Hinrick van Brunswick to stunden, deme se do sworen
vnde mit em van dar dorch de beyden stychte Bremen vnde
Verden togen vorderden van den van Bremen groth geschutte
vnde ander notrufft ouerst he vorlangede nichtes toch
vorth dorch dat fforstendoem Lunenborch jn syn landt, nam
jn dat Sloth Steynbrugge vnde mer ander huse vnde
ffleke,
Anno domini 1546 jnt fforyaer was eine grothe dure tydt
yn allen dissen vmbliggenden landen, also dat ein Bremer
schepel mels galth to Bremen twe gulden ock dar de halue
Bremer marck de schepel garste ij Bremer marck de schepel
haueren xxviij grote, Vndde godt gaff noch dessuluen jars
alse dat nye korne ingekamen was, dat de schepel mels
wort gekofft vmb einen haluen gulden,
Hyr nha volgeth van der Belegeringe der
Stadt Bremen wo sick de hefft to gedragen
vom anuange beth tom ende #
gescheen Anno 1547
Anno domini 1547
[Rand:] #
[RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]

Anno 1545 nha Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluarth sin etlike dusent landesknechte mit einen groten hupen ruthere, alse vyende jnt lant to Hadelen mit gewalth jngetagen hebben doethgeslagen allent wat sick tor were gestellet hefft, dat landt berouet, gebrandtschattet, geplundert vthgeslagen dat gudt vmb halff gelth gegeuen, Vnde jn der weken vor Mathei apostoli brack ydt vt dat se hertoch Hinrick van Brunswick to stunden, deme se do sworen vnde mit em van dar dorch de beyden stychte Bremen vnde Verden togen vorderden van den van Bremen groth geschutte vnde ander notrufft ouerst he vorlangede nichtes toch vorth dorch dat fforstendoem Lunenborch jn syn landt, nam jn dat Sloth Steynbrugge vnde mer ander huse vnde ffleke,

Anno domini 1546 jnt fforyaer was eine grothe dure tydt yn allen dissen vmbliggenden landen, also dat ein Bremer schepel mels galth to Bremen twe gulden ock dar de halue Bremer marck de schepel garste ij Bremer marck de schepel haueren xxviij grote, Vndde godt gaff noch dessuluen jars alse dat nye korne ingekamen was, dat de schepel mels wort gekofft vmb einen haluen gulden, Hyr nha volgeth van der Belegeringe der Stadt Bremen wo sick de hefft to gedragen vom anuange beth tom ende # gescheen Anno 1547 Anno domini 1547

[Rand:] # [RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]

Fol. 248r

Faksimile, Fol. 248r
248

Belagerung Bremens im Schmalkaldischen Krieg

Anno domini 1547 balde nha nyen yars dage, hefft sick Christoffer
Wrytzbargen, van wegen Keyserliker Maiestat als ein bouelhebber, vnde ouerste
jn dem nedderlanden de dar grensen ant Stycht van Munster
in rustinge gegeuen, ruthere vnde knechte in des Keysrs namen
angenhamen, vnde dat geschrey ginck jnt gemein, wo Wrytzbargen
vnde samptliken de Her van Kroninge, Frederick Speeth, Herbert
van Langen etc mit Wrytzbargen scholden alle stichten fforstendome
graueschoppen Stede lande vnde lude, de dem euangelyschen
bunde anhengich gewesen, vnder Keyszerliker Maiestat, gewalt vnde gehorsamht
bringen, vnde do se nhu jtlyke dusent starck to perde vnde to vote
weren worden, vengen se tom ersten an mit Grauen Cordt to
Tekelenborch, dewile he nu nenen trost vnde hulpe by den Landtgrauen
sach, hefft he sine vasten slothe nomlyken Lynge Tekelenborch etc
den gedachten houetluden na eren willen geapent, also dat de huse
des keysers apene huse vnde slote sin scholen vnde mit lyff vnde gude
keyserlicher gnade vnderdaen,
Jtem van dar is Wrytzbargen vorth gerucket vnde mit dem
Bysschoppe van Munster Osnabrugge Mynden Francisco van
Waldei sick vorlikent vnde voreniget, De klenen bleke vnde
Stede dingeden geuen gelt nha erem vormoge, de Stadt ouerst
Osnabrugge moste vpbringen ver dusent daler, vnde dar to
geuen se dusent gulden vp dat so eer geschutte binnen erer Stadt
beheldenn,
Jtem van dar sint se vorth gerucket na der Herschup tom Rethbarge
vnde in korter tydt den Rethbarch ingenamen mit dem lande
Alse se nu sunder swertslach den Rethbarch ingenamen des anderen
dages to LechtmyssenaFußnote aMittwoch, 2. Februar 1547, vnde dat hus mit landesknechten besettet
sint se vorth getagen na Soltuffelen in de Herschup tor Lyppe
vnde in de vmmeliggende grensze, dar sint flux erschenen
vor Wrytzbargen, der jungen Lyppeschen heren Rede, de
dyngeden vor dat gantze landt, vnde mosten in korter tydt
vpbringen twolff dusent daler vnde na eren willen entrichten
Dar nha vngeferlick achte dage na LechtmyssenbFußnote bDonnerstag, 10. Februar 1547 sint se vorth
gerucket ant Stycht van Mynden, dar suluest hebben de
Schomborgeschen Hoyeschen vnde Depholteschen sick ock mit Writzbarchen
vorlykent, Vnde van der Stadt Mynden wegen hefft Greue Eryck
tor Hoÿa Graue Johan van Schomborch, de Domdeke to Mynden
CLawes van Rottorpe gehandelt, vnde hefft sick de Stadt to Mynden
also auer reden laten, sunder jenige noeth vnde faer van dem
vorbunde sick gewendet vnder dem Keyser nicht sunder grote
ergernysse gegeuen, Vnde hefft de Stadt van Mynden dem
Keyser geswaren gehorsamheit, sine vyande nicht to starken,

248

Belagerung Bremens im Schmalkaldischen Krieg

Anno domini 1547 balde nha nyen yars dage, hefft sick Christoffer Wrytzbargen, van wegen Keyserliker Maiestat als ein bouelhebber, vnde ouerste jn dem nedderlanden de dar grensen ant Stycht van Munster in rustinge gegeuen, ruthere vnde knechte in des Keysrs namen angenhamen, vnde dat geschrey ginck jnt gemein, wo Wrytzbargen vnde samptliken de Her van Kroninge, Frederick Speeth, Herbert van Langen etc mit Wrytzbargen scholden alle stichten fforstendome graueschoppen Stede lande vnde lude, de dem euangelyschen bunde anhengich gewesen, vnder Keyszerliker Maiestat, gewalt vnde gehorsamht bringen, vnde do se nhu jtlyke dusent starck to perde vnde to vote weren worden, vengen se tom ersten an mit Grauen Cordt to Tekelenborch, dewile he nu nenen trost vnde hulpe by den Landtgrauen sach, hefft he sine vasten slothe nomlyken Lynge Tekelenborch etc den gedachten houetluden na eren willen geapent, also dat de huse des keysers apene huse vnde slote sin scholen vnde mit lyff vnde gude keyserlicher gnade vnderdaen, Jtem van dar is Wrytzbargen vorth gerucket vnde mit dem Bysschoppe van Munster Osnabrugge Mynden Francisco van Waldei sick vorlikent vnde voreniget, De klenen bleke vnde Stede dingeden geuen gelt nha erem vormoge, de Stadt ouerst Osnabrugge moste vpbringen ver dusent daler, vnde dar to geuen se dusent gulden vp dat so eer geschutte binnen erer Stadt beheldenn, Jtem van dar sint se vorth gerucket na der Herschup tom Rethbarge vnde in korter tydt den Rethbarch ingenamen mit dem lande Alse se nu sunder swertslach den Rethbarch ingenamen des anderen dages to LechtmyssenaFußnote aMittwoch, 2. Februar 1547, vnde dat hus mit landesknechten besettet sint se vorth getagen na Soltuffelen in de Herschup tor Lyppe vnde in de vmmeliggende grensze, dar sint flux erschenen vor Wrytzbargen, der jungen Lyppeschen heren Rede, de dyngeden vor dat gantze landt, vnde mosten in korter tydt vpbringen twolff dusent daler vnde na eren willen entrichten Dar nha vngeferlick achte dage na LechtmyssenbFußnote bDonnerstag, 10. Februar 1547 sint se vorth gerucket ant Stycht van Mynden, dar suluest hebben de Schomborgeschen Hoyeschen vnde Depholteschen sick ock mit Writzbarchen vorlykent, Vnde van der Stadt Mynden wegen hefft Greue Eryck tor Hoÿa Graue Johan van Schomborch, de Domdeke to Mynden CLawes van Rottorpe gehandelt, vnde hefft sick de Stadt to Mynden also auer reden laten, sunder jenige noeth vnde faer van dem vorbunde sick gewendet vnder dem Keyser nicht sunder grote ergernysse gegeuen, Vnde hefft de Stadt van Mynden dem Keyser geswaren gehorsamheit, sine vyande nicht to starken,

  1. Mittwoch, 2. Februar 1547↩
  2. Donnerstag, 10. Februar 1547↩

Fol. 248v

Faksimile, Fol. 248v
  1. des Keysers volck to husen vnde harbargen, dem Keyser to denen
  2. wor se gefordert worden, geschutte kruethaFußnote aPulver vnde loethbFußnote bKugel to
  3. lenende, so scholden se by aller olden priuileien vnde gerech
  4. ticheit bliuen, Sunder se scholden weddervmb vpbuwen
  5. dat hus to Paddenhusen dat den van Monyckhusen to quam
  6. vnde de daelgebraken kloster wedder restitueren.
  7. Van desser handelinge wusten de gemenen borgere nycht
  8. Am xiiij Februarius vp den dach Valentinus, hefft Johan van Behmer
  9. der Stadt bremen Buwmester vt beuell des Rades mit den
  10. tymmerluden, dar to mit ethlyken borgeren mit scharpen
  11. exen na dem Hemelinger holte gegaen, vele schone eken
  12. bome dael geslagen vorth vp wagen gelecht in Bremen
  13. gefforth vp den groten domeshoff vnde vp de heyde, dyt holt
  14. hefft men gebruket to starcketten to bolwarken, ock de Wesser
  15. darmede auer to palen bauen vnde beuedden der Stadt
  16. vnde dar schach vp de tydt ein grot arbeyt auer de gantzen
  17. Stadt bynnen vnde buten an allen orden de Stat to
  18. beuestigende wedder der vyende anloep, de vp de suluen
  19. tydt do vp dat hardeste Bremen drouweden, vnde togen
  20. vth Mynden in de herschup tor Hoÿa na Nienborch
  21. Am xvj Februarius leten flegen xviij ffenlyn, dar se by
  22. hadden auer vyffhundert gude ruther, de gantze dudesche
  23. nation frochtede sick do vor dessen hupen, geuen sick vnder
  24. den Keyser, Owerst de Stadt Bremen was wol in godt
  25. getrostet, gedachten by orhen olden priuileien vnde
  26. gerechticheit to bliuen, vnde der Stadt slotele Wrytzborgen
  27. mit siner selschup vnder ogen nicht to bringen, gelick
  28. de van Mynden gedaen hebben, des se grote schande hebben
  29. by allen Steden,
  30. Am xix Februarius is Wrytzbargen mit sinen godtlosen
  31. hupen vngewarnder sacke vnde vnentsechter veyde in des
  32. Rades to Bremen gebede nomptlick in dat hollerlandt
  33. geuallen, de armen lude vyenthlyken angegrepen, nemen
  34. vth den husen allent wat se auerquemen, parten vnde
  35. buteden dat, Vnde vp de suluen tydt was idt ein seer
  36. duncker neuelich weder
  37. Am xx Februarius des Sondages jm Vastelauende breken
  38. de vyende vp in der nacht togen vor Bremen auer in dat
  39. weerderlanth, vnde jm tage vellen se to den luden jn
  40. als tom Swachusen vnde tom Horne, vnde allent wat
  41. de hueslude dar gelaten hadden in de Stadt Bremen nicht
  42. gebracht, hebben se mit sick genamen vnde vor prys geholden

des Keysers volck to husen vnde harbargen, dem Keyser to denen wor se gefordert worden, geschutte kruethaFußnote aPulver vnde loethbFußnote bKugel to lenende, so scholden se by aller olden priuileien vnde gerech ticheit bliuen, Sunder se scholden weddervmb vpbuwen dat hus to Paddenhusen dat den van Monyckhusen to quam vnde de daelgebraken kloster wedder restitueren. Van desser handelinge wusten de gemenen borgere nycht Am xiiij Februarius vp den dach Valentinus, hefft Johan van Behmer der Stadt bremen Buwmester vt beuell des Rades mit den tymmerluden, dar to mit ethlyken borgeren mit scharpen exen na dem Hemelinger holte gegaen, vele schone eken bome dael geslagen vorth vp wagen gelecht in Bremen gefforth vp den groten domeshoff vnde vp de heyde, dyt holt hefft men gebruket to starcketten to bolwarken, ock de Wesser darmede auer to palen bauen vnde beuedden der Stadt vnde dar schach vp de tydt ein grot arbeyt auer de gantzen Stadt bynnen vnde buten an allen orden de Stat to beuestigende wedder der vyende anloep, de vp de suluen tydt do vp dat hardeste Bremen drouweden, vnde togen vth Mynden in de herschup tor Hoÿa na Nienborch Am xvj Februarius leten flegen xviij ffenlyn, dar se by hadden auer vyffhundert gude ruther, de gantze dudesche nation frochtede sick do vor dessen hupen, geuen sick vnder den Keyser, Owerst de Stadt Bremen was wol in godt getrostet, gedachten by orhen olden priuileien vnde gerechticheit to bliuen, vnde der Stadt slotele Wrytzborgen mit siner selschup vnder ogen nicht to bringen, gelick de van Mynden gedaen hebben, des se grote schande hebben by allen Steden, Am xix Februarius is Wrytzbargen mit sinen godtlosen hupen vngewarnder sacke vnde vnentsechter veyde in des Rades to Bremen gebede nomptlick in dat hollerlandt geuallen, de armen lude vyenthlyken angegrepen, nemen vth den husen allent wat se auerquemen, parten vnde buteden dat, Vnde vp de suluen tydt was idt ein seer duncker neuelich weder Am xx Februarius des Sondages jm Vastelauende breken de vyende vp in der nacht togen vor Bremen auer in dat weerderlanth, vnde jm tage vellen se to den luden jn als tom Swachusen vnde tom Horne, vnde allent wat de hueslude dar gelaten hadden in de Stadt Bremen nicht gebracht, hebben se mit sick genamen vnde vor prys geholden

  1. Pulver↩
  2. Kugel↩

Fol. 249r

Faksimile, Fol. 249r
  1. Itlyke wagehalse lepen van den hupen den Stadt grauen enthlanges
  2. spreken de borger vp der wacht an, kloppeden vor der Syngelen
  3. vor dem douen doer Idt was do dach vnde nacht schyr gelyck duster
  4. des dakes haluen
  5. Jtem vp de tydt was de Wesser gans klene gelick wo alle strome, dar
  6. to was de Wesser bauen vnde beuedden der stadt mit einen starcken
  7. jse bedecket welcker des Sondages jm Vastelauende mit einem syden
  8. water wech dreff
  9. Dessuluen Sondages jm Myddage ruckeden de vyende vorth, van
  10. Horne de Strate enthlanges am ende der borgerweyde geheten de
  11. hempstrate na Walle to vnde styckeden to Walle an Arenth Wysen hus
  12. Vnde de vyende deleden vnde legerden sick des dages to Walle Gropelinge
  13. Grammeke Osselckeshusen tor Waterhorst vnde tor Borch
  14. Vnde am suluen auende nha ix slegen styckeden se an to Vthbremen
  15. des Borgermeisters her Dyrick Hoyers grote ffoerwarck, dar to dre
  16. ander huse am suluen orde [??]
  17. Am suluen 20 Februarius an den auent sint in Bremen wedderumb
  18. angekamen jtlyke borger krygesknechte vnde boeslude, den dach
  19. auer mit den vyenden sick geslagen de sick vorachterden, brachten
  20. ock mit sick x geuangen, de flux an den Radt gebracht sin worden
  21. vnde wol examinert van den suluen kuntschop enthffangen
  22. Am 21 Februarius hefft ein erbaer Radt vj rotte guder krygesknecht
  23. am auende in einen groten kanen den Wesser stroem hen dael
  24. na Bederkesa gesant dat hus darmede to besetten vnde Arenth
  25. Vlcken de affgesettede Vageth jm Stedyngerlande tor Berne was
  26. der knechte houetman deme ock dat hus vp sin eedt to holdende
  27. beualen worth,
  28. Am 22 Februarius sint by Gropelinge de vyende in twen kanen
  29. auer de Wesser geuaren vnde vellen jnt Ffylanth vmme vyttalie
  30. jnt leger to halen, alse sollichs de armen lude markeden, sin se
  31. mit al erem vee wagen vnde pagen na Bremen geyaget
  32. am auende also dat alle karckhoue gatzen, strathe huse ful
  33. worden dat gans erbarmelick antoseende was, desses barmelyken
  34. Vastelauendes mogen wol gedencken kyndes kynt
  35. Am 23 Februarius Froemorgens sin weddervmb van Vphusen in
  36. Bremen gekamen xx boeslude vnde krygeslude eine gude buthe
  37. mit sick gebracht dar se vmme vthe weren, wente se vunden to
  38. Vphusen in der harbarge einen geweldigen rustwagen vul
  39. guder rustynge Jtem x reysige perde vnde de ruther dar by
  40. de Schriner ouerst quam in der nacht enwech de wagen perde
  41. mit dem vormanne worden in Bremen gebracht, desse rusting
  42. quemen einem Myndeschen Juncker to mit namen Hylmer
  43. van Queren de in egener personen dar nicht by was
  44. Vnde sin vele Borger vth Mynden jnt leger getagen welckere

Itlyke wagehalse lepen van den hupen den Stadt grauen enthlanges spreken de borger vp der wacht an, kloppeden vor der Syngelen vor dem douen doer Idt was do dach vnde nacht schyr gelyck duster des dakes haluen Jtem vp de tydt was de Wesser gans klene gelick wo alle strome, dar to was de Wesser bauen vnde beuedden der stadt mit einen starcken jse bedecket welcker des Sondages jm Vastelauende mit einem syden water wech dreff Dessuluen Sondages jm Myddage ruckeden de vyende vorth, van Horne de Strate enthlanges am ende der borgerweyde geheten de hempstrate na Walle to vnde styckeden to Walle an Arenth Wysen hus Vnde de vyende deleden vnde legerden sick des dages to Walle Gropelinge Grammeke Osselckeshusen tor Waterhorst vnde tor Borch Vnde am suluen auende nha ix slegen styckeden se an to Vthbremen des Borgermeisters her Dyrick Hoyers grote ffoerwarck, dar to dre ander huse am suluen orde [??] Am suluen 20 Februarius an den auent sint in Bremen wedderumb angekamen jtlyke borger krygesknechte vnde boeslude, den dach auer mit den vyenden sick geslagen de sick vorachterden, brachten ock mit sick x geuangen, de flux an den Radt gebracht sin worden vnde wol examinert van den suluen kuntschop enthffangen Am 21 Februarius hefft ein erbaer Radt vj rotte guder krygesknecht am auende in einen groten kanen den Wesser stroem hen dael na Bederkesa gesant dat hus darmede to besetten vnde Arenth Vlcken de affgesettede Vageth jm Stedyngerlande tor Berne was der knechte houetman deme ock dat hus vp sin eedt to holdende beualen worth, Am 22 Februarius sint by Gropelinge de vyende in twen kanen auer de Wesser geuaren vnde vellen jnt Ffylanth vmme vyttalie jnt leger to halen, alse sollichs de armen lude markeden, sin se mit al erem vee wagen vnde pagen na Bremen geyaget am auende also dat alle karckhoue gatzen, strathe huse ful worden dat gans erbarmelick antoseende was, desses barmelyken Vastelauendes mogen wol gedencken kyndes kynt Am 23 Februarius Froemorgens sin weddervmb van Vphusen in Bremen gekamen xx boeslude vnde krygeslude eine gude buthe mit sick gebracht dar se vmme vthe weren, wente se vunden to Vphusen in der harbarge einen geweldigen rustwagen vul guder rustynge Jtem x reysige perde vnde de ruther dar by de Schriner ouerst quam in der nacht enwech de wagen perde mit dem vormanne worden in Bremen gebracht, desse rusting quemen einem Myndeschen Juncker to mit namen Hylmer van Queren de in egener personen dar nicht by was Vnde sin vele Borger vth Mynden jnt leger getagen welckere

Fol. 249v

Faksimile, Fol. 249v
  1. van den Bremeren sin geuangen worden dar breue by gefunden
  2. worden de se nicht gerne jn Bremen hadden lesen laten, ock
  3. hadden de Mynders by sick beer brodt vnde allerley kraemwerck
  4. dat jnt leger scholde sin dat eine wort affgeyaget vnde in
  5. Bremen gebracht
  6. Am 24 Februarius sint vele huse jm hollerlande blocklande
  7. werderlande van den vyenden angestycket
  8. Jtem am suluen 24 Februarius wart ein breff dorch einen
  9. boden vth den leger to walle to Bremen gesanth dar trummen
  10. slegers by weren, vnde de breff worth vor Sunten Anscharius doer
  11. van dem boden dorch twe radesheren nomptlick her Jacob
  12. Syrenbarch vnd her Borchart Herden enthffangen, vnde des
  13. suluen dages to rade gebracht, Men sede in Bremen, dat
  14. de jnholt des breues scholde gewest sin, wo de Grauynne
  15. vam Rethbarge vnde Essense scholde eine flitige vormaninge
  16. an den Radt to Bremen gedaen, dat sick ein Erbar Radt,
  17. mit Wrytzbargen vorenigen scholde, gelick vele heren stede
  18. lande gedaen, Ouerst dat was Ffrederycks Spethes commissarius
  19. gedychte, nenes anthwordes werth, se merkeden dat se an
  20. Bremen nicht hebben konden, wusten nicht wo se mit
  21. gelyke dar van kamen scholden
  22. Jtem am 25 Februarius des ersten ffreydages in der Vasten,
  23. hefft sick ein Erbaer Radt to Bremen mit den gemenen borgeren
  24. vp dem Radthuse berathslaget, vnde eindrechtichlyken beslaten
  25. se wolden sick in nene handelynge geuen mit den moth
  26. wylligen mordtbarners vnde bosewychten, darauer wolden
  27. se erwagen, dat de vnderste sten bauen queme,
  28. Am suluen 25 Februrius hefft ein Erbaer Radt vor sick vp
  29. deme Radthuse gehat, darsuluest vorbadet, den koepman
  30. Sorten vnde Mestere der Ampten, den vorgegeuen worth
  31. wo de Ertze Bysschop to Bremen, in de Stadt an den Radt
  32. einen breff gesant vnde bogerde dat me scholde to em her vt
  33. kamen vp den Jodenbarch vmb eine handelinge vortonemen
  34. twyschen der Stadt vnde Wrytzbargen, Ouerst dar warth
  35. des dages eindrechtichlyken beslaten vam Rade vnde der
  36. Gemeynthe, men scholde dem Bysschop muntlyk wedder
  37. vmb to enthbeden, se wusten vp dyt mal nene dage mit
  38. em buthen Bremen to holden, Hadde he ouerst jchteswes
  39. marcklykes mit der Stadt to handelen, so scholde he in egener
  40. personen, mit xx edder xxx perden na older wontlycher
  41. wyse, bynnen Bremen kamen, vnde aldar sine sake vpdecken

van den Bremeren sin geuangen worden dar breue by gefunden worden de se nicht gerne jn Bremen hadden lesen laten, ock hadden de Mynders by sick beer brodt vnde allerley kraemwerck dat jnt leger scholde sin dat eine wort affgeyaget vnde in Bremen gebracht Am 24 Februarius sint vele huse jm hollerlande blocklande werderlande van den vyenden angestycket Jtem am suluen 24 Februarius wart ein breff dorch einen boden vth den leger to walle to Bremen gesanth dar trummen slegers by weren, vnde de breff worth vor Sunten Anscharius doer van dem boden dorch twe radesheren nomptlick her Jacob Syrenbarch vnd her Borchart Herden enthffangen, vnde des suluen dages to rade gebracht, Men sede in Bremen, dat de jnholt des breues scholde gewest sin, wo de Grauynne vam Rethbarge vnde Essense scholde eine flitige vormaninge an den Radt to Bremen gedaen, dat sick ein Erbar Radt, mit Wrytzbargen vorenigen scholde, gelick vele heren stede lande gedaen, Ouerst dat was Ffrederycks Spethes commissarius gedychte, nenes anthwordes werth, se merkeden dat se an Bremen nicht hebben konden, wusten nicht wo se mit gelyke dar van kamen scholden Jtem am 25 Februarius des ersten ffreydages in der Vasten, hefft sick ein Erbaer Radt to Bremen mit den gemenen borgeren vp dem Radthuse berathslaget, vnde eindrechtichlyken beslaten se wolden sick in nene handelynge geuen mit den moth wylligen mordtbarners vnde bosewychten, darauer wolden se erwagen, dat de vnderste sten bauen queme, Am suluen 25 Februrius hefft ein Erbaer Radt vor sick vp deme Radthuse gehat, darsuluest vorbadet, den koepman Sorten vnde Mestere der Ampten, den vorgegeuen worth wo de Ertze Bysschop to Bremen, in de Stadt an den Radt einen breff gesant vnde bogerde dat me scholde to em her vt kamen vp den Jodenbarch vmb eine handelinge vortonemen twyschen der Stadt vnde Wrytzbargen, Ouerst dar warth des dages eindrechtichlyken beslaten vam Rade vnde der Gemeynthe, men scholde dem Bysschop muntlyk wedder vmb to enthbeden, se wusten vp dyt mal nene dage mit em buthen Bremen to holden, Hadde he ouerst jchteswes marcklykes mit der Stadt to handelen, so scholde he in egener personen, mit xx edder xxx perden na older wontlycher wyse, bynnen Bremen kamen, vnde aldar sine sake vpdecken

Fol. 250r

Faksimile, Fol. 250r
  1. Ock wart desses dages eindrechtychlyken beslaten dat me Sunten Pawels
  2. Closter in de grunth scholde dael breken vnde gantz affbarnen
  3. vnde dar worden do to brandtmesters gemaket vth dem Rade
  4. her Berenth Ffelthusen, her Carsten Snederman, vt den koepman
  5. Carsten Poleman Arp Schyldeforth, vth der meynthe Johan Kusuelth
  6. Dannouwe Hoffsleger, vth dem Ampten Mathyes van Staden
  7. desse gyngen torstunth vam Rathuse alse gehorsame styckeden dat
  8. kloster an vnde brenden in de grunth. Ock wort do dat dorp
  9. Vthbremen van den borgeren angestycket vnde in korter tydt to
  10. aschen gemaket, vp dat de vyende nargens vor der Stadt
  11. scholden schulynge hebben, Vnde worden van dessem dage an alle
  12. buwthe an husen, bergen, spykeren, an tumen an kauen hutten
  13. hauen vmme Bremen her van der Bleke an hen an de Tegelhuse
  14. gantz affgebraken, alle grauen gedyket vnde to einem slychten
  15. apen velde gemaket,
  16. Wyder hebben de vyande vmme desse tydt, eine dryste menlyke daeth
  17. begaen, nomlyken dat se vor Walle, Frans Bemen galgen dael
  18. genhamen vnde de koppe (der auer seuentich was) dar vast vpgenegelt
  19. mit den negelen dar van genhamen, vnde de koppe begrauen
  20. Hyr van erlangeden se den namen, dat se galgenbrekers genomet
  21. worden na der daeth, Men sede dat solcks scholde de her vann
  22. Kronyngen vmb handt gehat hebben, vp dat he dar mede wreken
  23. wolde, sines angebaren bloeth vrundes[??] doeth, Ladewych des heren
  24. van der Maerkerken, de mit Frans Bemen gerechtuerdiget wort
  25. mit dem swerde,
  26. Jtem den 27 Februarius do des sondages Jnuocauit, hebben sick
  27. ruther vnde knechte van den vyenden vth den leger to Walle,
  28. der Stadt Bremen genaleth by Vthbremen besychtigende alle
  29. dynck, wege vnde stege, ouerst nicht sunder orhen schaden den
  30. se leden,
  31. Jtem ock warth to desser tydt de olde Stadt mure, de dar schedet
  32. beyde Stede als Bremen vnde Sunten Steffens Stadt, achter dem
  33. schutten walle by dem Swane gathe, dorch gehouwen eine brugge
  34. auer den grauen gemaket, vp dat ine[??] in der noeth mochte
  35. tosamen kamen, vnde einen vryen apen ganck to hebben,
  36. Jtem Anno 1547 am j Martius sin froemorgens weddervmme
  37. vth dem Stedyngerlande van dem Oldenesche jn Bremen
  38. angekamen, ein guden hupen borger, boeslude vnde knechte
  39. auer de hundert starck, brachten mit sick dre geuangen ruthere
  40. de se thom Oldenesche jn Yohan Vagedes hus gevunden, vnder den
  41. vangen was mede Harberdes van Langen Munsterschriuer

Ock wart desses dages eindrechtychlyken beslaten dat me Sunten Pawels Closter in de grunth scholde dael breken vnde gantz affbarnen vnde dar worden do to brandtmesters gemaket vth dem Rade her Berenth Ffelthusen, her Carsten Snederman, vt den koepman Carsten Poleman Arp Schyldeforth, vth der meynthe Johan Kusuelth Dannouwe Hoffsleger, vth dem Ampten Mathyes van Staden desse gyngen torstunth vam Rathuse alse gehorsame styckeden dat kloster an vnde brenden in de grunth. Ock wort do dat dorp Vthbremen van den borgeren angestycket vnde in korter tydt to aschen gemaket, vp dat de vyende nargens vor der Stadt scholden schulynge hebben, Vnde worden van dessem dage an alle buwthe an husen, bergen, spykeren, an tumen an kauen hutten hauen vmme Bremen her van der Bleke an hen an de Tegelhuse gantz affgebraken, alle grauen gedyket vnde to einem slychten apen velde gemaket,

Wyder hebben de vyande vmme desse tydt, eine dryste menlyke daeth begaen, nomlyken dat se vor Walle, Frans Bemen galgen dael genhamen vnde de koppe (der auer seuentich was) dar vast vpgenegelt mit den negelen dar van genhamen, vnde de koppe begrauen Hyr van erlangeden se den namen, dat se galgenbrekers genomet worden na der daeth, Men sede dat solcks scholde de her vann Kronyngen vmb handt gehat hebben, vp dat he dar mede wreken wolde, sines angebaren bloeth vrundes[??] doeth, Ladewych des heren van der Maerkerken, de mit Frans Bemen gerechtuerdiget wort mit dem swerde,

Jtem den 27 Februarius do des sondages Jnuocauit, hebben sick ruther vnde knechte van den vyenden vth den leger to Walle, der Stadt Bremen genaleth by Vthbremen besychtigende alle dynck, wege vnde stege, ouerst nicht sunder orhen schaden den se leden,

Jtem ock warth to desser tydt de olde Stadt mure, de dar schedet beyde Stede als Bremen vnde Sunten Steffens Stadt, achter dem schutten walle by dem Swane gathe, dorch gehouwen eine brugge auer den grauen gemaket, vp dat ine[??] in der noeth mochte tosamen kamen, vnde einen vryen apen ganck to hebben,

Jtem Anno 1547 am j Martius sin froemorgens weddervmme vth dem Stedyngerlande van dem Oldenesche jn Bremen angekamen, ein guden hupen borger, boeslude vnde knechte auer de hundert starck, brachten mit sick dre geuangen ruthere de se thom Oldenesche jn Yohan Vagedes hus gevunden, vnder den vangen was mede Harberdes van Langen Munsterschriuer

Fol. 250v

Faksimile, Fol. 250v
  1. Jtem ock is desses dages an den auent to Bremen jnryden
  2. kamen Graue Chrystoffer van Oldenborch by xxx perdenn
  3. starck vnde quam vam Chorfforsten to Saxen,
  4. Jtem am 2 Martij des Mydtwekens nha Jnuocauit, wort
  5. de karcke Sancti Rembertj angegrepen vnde in de grundt
  6. slycht gemaket, vmb dat de vyende dar nene schantze offte
  7. veste jnne maken scholden.
  8. Am suluen 2 Martij nhamyddage, is Andreas van Lubbeke
  9. houetman, mit einen guden hupen landesknechten jtlike
  10. hundert starck vt Bremen getagen vnde hadden ock by sick
  11. einen guden hupen ruther ock in guder rustynge, togen
  12. den vyanden vnderogen, de van Verden heraff quemen
  13. vnde wolden in Wrytzbargen leger sin mit xx wagen
  14. wolgeladen mit allerley prouiandie vnde nottrufft
  15. ouerst do de vyende sollichs enwaer worden, hebben se
  16. den weke genhamen na dem Lyliendael, quemen in
  17. ein moer, dar orher vele jnne besteken bleuen wente
  18. des anderen dages, vnde de vnse yageden em aff einen
  19. rustwagen mit twen vangen,
  20. Jtem am 3 Martij, quam to Bremen tydinge, wo to Delmen
  21. horst stunden dre karen, mit guder rustynge geladenn
  22. de wolden dorch dat Stedynger lanth auer der Wesser sin
  23. in der vyande legere, des hebben sick flux to Bremen auer
  24. de hundert borger boeslude vnde krygesknechte vnder sick
  25. bespraken, sint balde rede geworden, vnde spade an den auent
  26. bynnen Delmenhorst gekamen, besychtigende vnde bekundigende
  27. alle dinck, kregen eine wolgeladen karen de vth der
  28. Stadt Wesell was, vnde de voerman was to Bremen
  29. wol bekanth, vp der karen weren vele guder rustynge
  30. vnde klenodye, Jn Summa de buthe was wol vyffhundert
  31. daler werth vnde is in Bremen gebracht, vnde den
  32. 4 Martij vthgedelet
  33. Am 4 Martij mosten de armen huslude tom Hardenstrom
  34. erschinen in Delmenhorst, vnde dar dyngen mit den vyenden
  35. nomptliken mit Herborde van Langen, vnde Johan Roden
  36. vnde ein jder hus scholde geuen vor ore huse, lyff vnde gudt
  37. xx daler to brandtschatte, des scholde em jtlyck hus des anderen
  38. dages de helffte vthgeuen vnde van den auersten halen
  39. segel vnde breue
  40. Jtem dat kaspel to Huchtynge hadde ock ein affdracht in
  41. Delmenhorst mit den vyanden gemaket vnde van sick
  42. gesecht vt togeuen iiijᶜ daler

Jtem ock is desses dages an den auent to Bremen jnryden kamen Graue Chrystoffer van Oldenborch by xxx perdenn starck vnde quam vam Chorfforsten to Saxen, Jtem am 2 Martij des Mydtwekens nha Jnuocauit, wort de karcke Sancti Rembertj angegrepen vnde in de grundt slycht gemaket, vmb dat de vyende dar nene schantze offte veste jnne maken scholden. Am suluen 2 Martij nhamyddage, is Andreas van Lubbeke houetman, mit einen guden hupen landesknechten jtlike hundert starck vt Bremen getagen vnde hadden ock by sick einen guden hupen ruther ock in guder rustynge, togen den vyanden vnderogen, de van Verden heraff quemen vnde wolden in Wrytzbargen leger sin mit xx wagen wolgeladen mit allerley prouiandie vnde nottrufft ouerst do de vyende sollichs enwaer worden, hebben se den weke genhamen na dem Lyliendael, quemen in ein moer, dar orher vele jnne besteken bleuen wente des anderen dages, vnde de vnse yageden em aff einen rustwagen mit twen vangen, Jtem am 3 Martij, quam to Bremen tydinge, wo to Delmen horst stunden dre karen, mit guder rustynge geladenn de wolden dorch dat Stedynger lanth auer der Wesser sin in der vyande legere, des hebben sick flux to Bremen auer de hundert borger boeslude vnde krygesknechte vnder sick bespraken, sint balde rede geworden, vnde spade an den auent bynnen Delmenhorst gekamen, besychtigende vnde bekundigende alle dinck, kregen eine wolgeladen karen de vth der Stadt Wesell was, vnde de voerman was to Bremen wol bekanth, vp der karen weren vele guder rustynge vnde klenodye, Jn Summa de buthe was wol vyffhundert daler werth vnde is in Bremen gebracht, vnde den 4 Martij vthgedelet Am 4 Martij mosten de armen huslude tom Hardenstrom erschinen in Delmenhorst, vnde dar dyngen mit den vyenden nomptliken mit Herborde van Langen, vnde Johan Roden vnde ein jder hus scholde geuen vor ore huse, lyff vnde gudt xx daler to brandtschatte, des scholde em jtlyck hus des anderen dages de helffte vthgeuen vnde van den auersten halen segel vnde breue Jtem dat kaspel to Huchtynge hadde ock ein affdracht in Delmenhorst mit den vyanden gemaket vnde van sick gesecht vt togeuen iiijᶜ daler

Fol. 251r

Faksimile, Fol. 251r
  1. Jtem dat gantze Vylanth dyngede vor vnde nha vnde mosten vpbringen
  2. den vyanden vor vnde nha xvᶜ dalers, ouerst weinich armer
  3. hueslude hebben des genathen, nha demmale de meisten deel
  4. van den vyenden vorbranth sin worden, vnde eer gudt genhamen
  5. wat de vyende auerquemen,
  6. Jtem am suluen dage des morgens froe to vj vren wort ein seyden
  7. schyp to gerustet mit geschutte vnde volcke wol besettet, dat de
  8. Wesser henup scholde vnde besychtigen alle dinck, wente de tydinge
  9. quam in Bremen wo vp der Wesser schepe vorhanden werden,
  10. mit geschutte vnde allerley nottrufft geladen, dat alle scholde
  11. jnt leger gefforth werden, vnde to Verden vpgeschepet, vnde
  12. de sulue vt toch is nicht vnfruchtbaer gewesen, wente dar wort
  13. alletyt io wes erlanget an allen orden vele buthe gerouet welcker
  14. vmb korte willen ock alles hir nicht jngeschreuen is #
  15. Am 5 Martij quam weddervmme van Verden dat seydenschyp mit
  16. twen kanen, brachten mit sick einen wolgeladen buck to Mynden
  17. geladen, mit Wyn, brodt, beer, harnsch vnde allerley ware
  18. dat jnt leger scholde sin gewesen bauen Verden genhamen
  19. Dem Erbaren Rade to Bremen worth dar vt geschencket ein gudt
  20. ffath wyns tor buthe, dat ander roeffgudt parteden vnde buteden
  21. se vnder sick de jdt genhamen hadden, ohr liff dar auer gewaget
  22. wenthe de Wesser was do seer kleyn,
  23. Ock hebben desses dages jtlike borger vnde knechte ein dapper
  24. Scharmutzelen mit den vyanden geholden by Vthbremen in de
  25. darden stunde durende, vnde sint vp beyden syden doden gebleuen
  26. ock jtlyke gewundet
  27. Am 6 Martij do vp den Sondach Reminiscere hebben sick der
  28. Bremer vyande jm leger stylle geholden den gantzen dach auer
  29. vnde wo wol vth Bremen ruther vnde knechte des dages to en hen
  30. vth vellen vor Walle an eer leger, so hebben se sick dar nicht
  31. angekerth, sunder se bekummerden sick to Gropelynge, mit
  32. der bruggen auer de Wesser to maken, vp dat se an dem orde
  33. einen freyen vthganck vnde jnganck mochten hebben jnt Ffylant
  34. ock den stroem der Stadt to nemen dar grot angelegen was
  35. Am 7 Martij worth bynnen Bremen ein gudt radt vnde anslach
  36. gemaket vam Erbaren Rade vnde den Houetluden dar bynnen
  37. wo men der vyande vornement mochte vorkamen der brugge
  38. haluen, de se gedachten antorichten twyschen Gropelynge
  39. vnde der Lanckenouwe, dar se to erlanget hadden jtlyke Eken
  40. Smacken, kanen, maestbome ancker touwe van den schepen

Jtem dat gantze Vylanth dyngede vor vnde nha vnde mosten vpbringen den vyanden vor vnde nha xvᶜ dalers, ouerst weinich armer hueslude hebben des genathen, nha demmale de meisten deel van den vyenden vorbranth sin worden, vnde eer gudt genhamen wat de vyende auerquemen, Jtem am suluen dage des morgens froe to vj vren wort ein seyden schyp to gerustet mit geschutte vnde volcke wol besettet, dat de Wesser henup scholde vnde besychtigen alle dinck, wente de tydinge quam in Bremen wo vp der Wesser schepe vorhanden werden, mit geschutte vnde allerley nottrufft geladen, dat alle scholde jnt leger gefforth werden, vnde to Verden vpgeschepet, vnde de sulue vt toch is nicht vnfruchtbaer gewesen, wente dar wort alletyt io wes erlanget an allen orden vele buthe gerouet welcker vmb korte willen ock alles hir nicht jngeschreuen is # Am 5 Martij quam weddervmme van Verden dat seydenschyp mit twen kanen, brachten mit sick einen wolgeladen buck to Mynden geladen, mit Wyn, brodt, beer, harnsch vnde allerley ware dat jnt leger scholde sin gewesen bauen Verden genhamen Dem Erbaren Rade to Bremen worth dar vt geschencket ein gudt ffath wyns tor buthe, dat ander roeffgudt parteden vnde buteden se vnder sick de jdt genhamen hadden, ohr liff dar auer gewaget wenthe de Wesser was do seer kleyn, Ock hebben desses dages jtlike borger vnde knechte ein dapper Scharmutzelen mit den vyanden geholden by Vthbremen in de darden stunde durende, vnde sint vp beyden syden doden gebleuen ock jtlyke gewundet Am 6 Martij do vp den Sondach Reminiscere hebben sick der Bremer vyande jm leger stylle geholden den gantzen dach auer vnde wo wol vth Bremen ruther vnde knechte des dages to en hen vth vellen vor Walle an eer leger, so hebben se sick dar nicht angekerth, sunder se bekummerden sick to Gropelynge, mit der bruggen auer de Wesser to maken, vp dat se an dem orde einen freyen vthganck vnde jnganck mochten hebben jnt Ffylant ock den stroem der Stadt to nemen dar grot angelegen was Am 7 Martij worth bynnen Bremen ein gudt radt vnde anslach gemaket vam Erbaren Rade vnde den Houetluden dar bynnen wo men der vyande vornement mochte vorkamen der brugge haluen, de se gedachten antorichten twyschen Gropelynge vnde der Lanckenouwe, dar se to erlanget hadden jtlyke Eken Smacken, kanen, maestbome ancker touwe van den schepen

Fol. 251v

Faksimile, Fol. 251v
  1. genamen de brugge to vesten, vp dat se dar auer mochten
  2. ryden varen vnde gaen, wanneer em dat nodich were,
  3. Vnde hebben sick des suluen 7 Martij nha ix vren jn Bremen
  4. gerustet Ruther vnde knechte Boeslude vnde borger togen ein
  5. nha dem anderen vth dem brugge doer vnde vorgadderden
  6. sick vp der repelbanen, do nu de klocke by teyn vren was
  7. togen se de Wesser hen dael, na der Lanckenouwe, de rutheer
  8. yageden sick mit den vyanden nemen orher vele geuangen
  9. dat voethvolck ouerst vengen de schepe an jntonemende,
  10. brachten de anckere to lande, leden de vp wagen, styckeden
  11. de schepe an, vnde dwungen de vyende de vp den schepen
  12. weren, dat se mosten schepe smacken kanen ancker na der
  13. Lanckenouwe anth landt bringen, dat mosten de vyande to
  14. gropelinge barmlyken anseen, vnde quemen an den auent
  15. weddervmb jn Bremen brachten mit sick 49 vangen
  16. vnde 14 schepes ancker vp wagen gelecht ock mastboeme
  17. vnde de vnse weren auer de veerhundert starck ane ruther
  18. so dar ock mede weren
  19. Jtem am suluen 7 Martij worden jtlyke lange torne in der
  20. Stadt muren gantz bauen affgenhamen des gelyken dre
  21. hoge porten, de allene tom schyne gebuwet weren vp Sunten
  22. Steffens Stadt, nomptliken Sunten Steffens doer, dat hoge doue
  23. doer vnde dat hoge abben doer wente se mer schedelyck der
  24. Stadt alse baethlyck weren, ock worth dat Swane gaeth (dat
  25. de beyden stede schedet Sunten Steffen vnde de Stadt Bremen.)
  26. mit erden to gedyket, dar de vyende hadden van gesecht vnde
  27. gementh aldar einen anffal an to doen, ouerst derhaluen
  28. is eme dat vordeel aldar benamen, gelick Graue Christoffer
  29. van Oldenborch solckes den heren to Bremen des vorgangen
  30. Sondages Reminiscere truwelyken geraden, vnde
  31. samptlick mit dem Grauen de anderen Houetlude, de vp
  32. de tydt der Stadt deneden mit eden vnde plychten vorwant
  33. vnde gingen des Sondages reminiscere wo rede gesecht
  34. Bremen vmb her besychtigeden alle werhe klein vnde grot
  35. vnde an allen orden wor jdt nodych was worden alle
  36. schantze vnde walle vppet dapperste gebetert vnde to
  37. gerustet, de eine sinen orth noch beter als de ander, dar
  38. he sick dachte to vynden laten, Jntbesunderen ouerst
  39. hebben de Steffeners ere walle vppet dapperste gerustet
  40. vnde sick nenes swaren groten arbeydes an de walle to
  41. beteren vordreten laten,
  42. Am 8 Martij sint de vyande froemorgens in tornigem

genamen de brugge to vesten, vp dat se dar auer mochten ryden varen vnde gaen, wanneer em dat nodich were, Vnde hebben sick des suluen 7 Martij nha ix vren jn Bremen gerustet Ruther vnde knechte Boeslude vnde borger togen ein nha dem anderen vth dem brugge doer vnde vorgadderden sick vp der repelbanen, do nu de klocke by teyn vren was togen se de Wesser hen dael, na der Lanckenouwe, de rutheer yageden sick mit den vyanden nemen orher vele geuangen dat voethvolck ouerst vengen de schepe an jntonemende, brachten de anckere to lande, leden de vp wagen, styckeden de schepe an, vnde dwungen de vyende de vp den schepen weren, dat se mosten schepe smacken kanen ancker na der Lanckenouwe anth landt bringen, dat mosten de vyande to gropelinge barmlyken anseen, vnde quemen an den auent weddervmb jn Bremen brachten mit sick 49 vangen vnde 14 schepes ancker vp wagen gelecht ock mastboeme vnde de vnse weren auer de veerhundert starck ane ruther so dar ock mede weren Jtem am suluen 7 Martij worden jtlyke lange torne in der Stadt muren gantz bauen affgenhamen des gelyken dre hoge porten, de allene tom schyne gebuwet weren vp Sunten Steffens Stadt, nomptliken Sunten Steffens doer, dat hoge doue doer vnde dat hoge abben doer wente se mer schedelyck der Stadt alse baethlyck weren, ock worth dat Swane gaeth (dat de beyden stede schedet Sunten Steffen vnde de Stadt Bremen.) mit erden to gedyket, dar de vyende hadden van gesecht vnde gementh aldar einen anffal an to doen, ouerst derhaluen is eme dat vordeel aldar benamen, gelick Graue Christoffer van Oldenborch solckes den heren to Bremen des vorgangen Sondages Reminiscere truwelyken geraden, vnde samptlick mit dem Grauen de anderen Houetlude, de vp de tydt der Stadt deneden mit eden vnde plychten vorwant vnde gingen des Sondages reminiscere wo rede gesecht Bremen vmb her besychtigeden alle werhe klein vnde grot vnde an allen orden wor jdt nodych was worden alle schantze vnde walle vppet dapperste gebetert vnde to gerustet, de eine sinen orth noch beter als de ander, dar he sick dachte to vynden laten, Jntbesunderen ouerst hebben de Steffeners ere walle vppet dapperste gerustet vnde sick nenes swaren groten arbeydes an de walle to beteren vordreten laten, Am 8 Martij sint de vyande froemorgens in tornigem

Fol. 252r

Faksimile, Fol. 252r
  1. mode in dat schene dorp de Lanckenouwe jngefallen, vnde vor deme
  2. wynde angesticket, in korter tydt to aschen gemaket, nicht angeseen
  3. dat de armen lude gedynget hadden,
  4. Am suluen 8 Martij hadden jtlyke gude broders in Bremen einen
  5. bordynck mit steinkale geladen vnde den van Mynden tobehorich,
  6. vp der Wesser gevyschet, vnde gedachten darmede hen dael na Bremen
  7. ouerst vnderwegen in klenen water stotten se an einen pael, vnde
  8. dat schip ginck mit den kalen in grunth, vnde dar drenckede ein
  9. man auer, so wyl vngelucke by gelucke syn
  10. Am 9 Martij sint des Bysschopps van Munster Rede, vor Bremen
  11. mit xvj perden vor den wall vp den stenwech gekamen van
  12. Delmenhorst des morgens by negen vren, vnde also balde sint twe
  13. heren Borgermesters to em henuth gegaen, auer de lutken Wesser
  14. bruggen vp den steinwech, vnde de rede stegen van den perdenn
  15. vnde de beyden Borgermesters als her Dyrick Hoyers vnde her Arent
  16. Esyck helden by anderhalff stunde sprake mit den gedachten reden
  17. vnde by sostych hakenschutten vnde ruther vth der Stadt helden de
  18. wacht by dem damme, als nu de klocke by elfftehaluen was
  19. schededen sick vrunthliken vnder einander, Jdt scheen dat de Munsterschen
  20. Rede gerne geseen, dat de Stadt Bremen, mit Wrytzbargen sick
  21. vorlykent, van dem Euangelischen vorbunde vnder dem Keyser
  22. sick geuen, gelick de van Mynden, vnde beholden lykewol dat worth
  23. vnde orhe priuileien, Dat sulue radden ock Grauen Johans vam
  24. Rethbarge sine rede Wrytzbargen to gude, ouerst em warth alle
  25. samptlick van der Stadt gedancket, ein Radt wuste nicht mit
  26. Wrytzbargen to donde,
  27. Am x Martij hefft Graue Thonyes van Oldenborch ein van den
  28. groten bremer schepen dat vp der Wesser lach jngenhamen vnde
  29. starck mit sinen volcke besettet, ouerst hir na do de Hamborgers
  30. vp de wesser quemen mit schanden wedder vmb auer gegeuen
  31. Am xj Martij, quam waerhafftige tidinge in Bremen, wo de
  32. Ertzebysschop van Bremen, wolde in der nacht dorch dat Hollerlandt
  33. Wrytzbargen hupen to Walle to teen mit sostich perden wol gerustet,
  34. Des rusteden sick in Bremen, beyde Ruther vnde knechte sampt velen
  35. borgeren vnde boesluden, vp dem groten domeshaue by ein dusent starck
  36. makeden ere anslage dat se en in der nacht beryngen wolden
  37. vnde jn Bremen leuendych edder doeth bringen mit den sinen,
  38. ouerst desse anslach wort vorhindert dorch der Wyttingeschen
  39. maget tor borch de vp de tydt in Bremen was vnde worth vtgelaten
  40. dorch den kemener her Tylen van Cleue, wedder der borger wyllen

mode in dat schene dorp de Lanckenouwe jngefallen, vnde vor deme wynde angesticket, in korter tydt to aschen gemaket, nicht angeseen dat de armen lude gedynget hadden,

Am suluen 8 Martij hadden jtlyke gude broders in Bremen einen bordynck mit steinkale geladen vnde den van Mynden tobehorich, vp der Wesser gevyschet, vnde gedachten darmede hen dael na Bremen ouerst vnderwegen in klenen water stotten se an einen pael, vnde dat schip ginck mit den kalen in grunth, vnde dar drenckede ein man auer, so wyl vngelucke by gelucke syn

Am 9 Martij sint des Bysschopps van Munster Rede, vor Bremen mit xvj perden vor den wall vp den stenwech gekamen van Delmenhorst des morgens by negen vren, vnde also balde sint twe heren Borgermesters to em henuth gegaen, auer de lutken Wesser bruggen vp den steinwech, vnde de rede stegen van den perdenn vnde de beyden Borgermesters als her Dyrick Hoyers vnde her Arent Esyck helden by anderhalff stunde sprake mit den gedachten reden vnde by sostych hakenschutten vnde ruther vth der Stadt helden de wacht by dem damme, als nu de klocke by elfftehaluen was schededen sick vrunthliken vnder einander, Jdt scheen dat de Munsterschen Rede gerne geseen, dat de Stadt Bremen, mit Wrytzbargen sick vorlykent, van dem Euangelischen vorbunde vnder dem Keyser sick geuen, gelick de van Mynden, vnde beholden lykewol dat worth vnde orhe priuileien, Dat sulue radden ock Grauen Johans vam Rethbarge sine rede Wrytzbargen to gude, ouerst em warth alle samptlick van der Stadt gedancket, ein Radt wuste nicht mit Wrytzbargen to donde,

Am x Martij hefft Graue Thonyes van Oldenborch ein van den groten bremer schepen dat vp der Wesser lach jngenhamen vnde starck mit sinen volcke besettet, ouerst hir na do de Hamborgers vp de wesser quemen mit schanden wedder vmb auer gegeuen

Am xj Martij, quam waerhafftige tidinge in Bremen, wo de Ertzebysschop van Bremen, wolde in der nacht dorch dat Hollerlandt Wrytzbargen hupen to Walle to teen mit sostich perden wol gerustet, Des rusteden sick in Bremen, beyde Ruther vnde knechte sampt velen borgeren vnde boesluden, vp dem groten domeshaue by ein dusent starck makeden ere anslage dat se en in der nacht beryngen wolden vnde jn Bremen leuendych edder doeth bringen mit den sinen, ouerst desse anslach wort vorhindert dorch der Wyttingeschen maget tor borch de vp de tydt in Bremen was vnde worth vtgelaten dorch den kemener her Tylen van Cleue, wedder der borger wyllen

Fol. 252v

Faksimile, Fol. 252v
  1. vnde also balde de maget to Walle jnt leger quam, hefft se solcken
  2. anslach geapenbart, vnde de trummen worden geslagen jm
  3. leger, vnde de vyende geuen sick in de rustinge solchs to
  4. weren vnde to vorhunderen, vnde hiruth erhoff sick in Bremen
  5. ein groth rumoer, wedder her Tylen van Cleue, ouerst
  6. dorch godtlyke gnade balde de vnlust gestillet vnde to vreden
  7. gemaket
  8. Am xij Martij, worth in Bremen dorch des Stychtes ledematen
  9. vorgenamen eine handelinge twyschen den vyanden dar buten
  10. vnde der Stadt ouerst dar worth nichtes beslaten dat fruchtbaer
  11. was, de Stadt helt vast vp eer recht
  12. Am xv Martij quemen weddervmb in Bremen vt dem
  13. Stedyngerlande van der Bernhe ein guden hupen borger vnde
  14. knechte einen guden roeff vnde buthe aldar genamen alse xix
  15. houede hornequeckes ix perde vnde xl swyne de se mit sick
  16. vor Bremen brachten, der swyne was mer gewesen, ouerst
  17. jn der nacht ym dusteren dar aff gekamen jm Stedingerlande
  18. ock brachten se do mit sick vyff vangen de to deme gude horden
  19. vnde dat gudt van den vyanden de do vor Bremen legen
  20. gekofft vth der buthe, Ock hadde ein Paddelbornsch Juncker
  21. mit nhamen Phylippus Lypperheyde dar gudt mede van
  22. den vyanden gekofft
  23. Am xvj Martij js ouermals, Johan van Belmer der Stadt
  24. Bremen buwmester vth beuel des Erbaren Rades froe
  25. morgens in ein seydenschip getreden, vnde mit em ein guden
  26. hupen Schippers boeslude vnde borgers ock krygesknechte to
  27. wather vnde to lande, ock mit xx perden, sick to samende
  28. hengewendet na dem Hemelinger holte, vnde mit sick ge-
  29. nhamen jtlyke secke vul brodes, vyff tunne gudes beers
  30. j tunne heringes, jm holte ein ambethe to donde, vnde also flux
  31. scharpe exen in de hende genhamen houweden dal de besten
  32. bome, dat se xj eken mede ladden vnde to Bremen an de
  33. slacht brochten, vnde dat holt worth gebruket tor Stadt besten
  34. de walle mede to beteren dar des van noden was, vnde wat
  35. des dages do liggende bleff hebben se des volgende dages
  36. in ander eken nha gehalet, Dyt mosten de vyande lyden
  37. vnde kondent nicht weren, dorften sick nicht vt dem leger
  38. jnt felt geuen vor der Stadt auer,
  39. Am xvij Martij hebben sick de Landesknechte jn Bremen
  40. buten der Stadt auer der bruggen vp der repelbanen vorgaddert
  41. vnde twe venlyn wol besettet gerichtet houetlude vnde beuel

vnde also balde de maget to Walle jnt leger quam, hefft se solcken anslach geapenbart, vnde de trummen worden geslagen jm leger, vnde de vyende geuen sick in de rustinge solchs to weren vnde to vorhunderen, vnde hiruth erhoff sick in Bremen ein groth rumoer, wedder her Tylen van Cleue, ouerst dorch godtlyke gnade balde de vnlust gestillet vnde to vreden gemaket Am xij Martij, worth in Bremen dorch des Stychtes ledematen vorgenamen eine handelinge twyschen den vyanden dar buten vnde der Stadt ouerst dar worth nichtes beslaten dat fruchtbaer was, de Stadt helt vast vp eer recht Am xv Martij quemen weddervmb in Bremen vt dem Stedyngerlande van der Bernhe ein guden hupen borger vnde knechte einen guden roeff vnde buthe aldar genamen alse xix houede hornequeckes ix perde vnde xl swyne de se mit sick vor Bremen brachten, der swyne was mer gewesen, ouerst jn der nacht ym dusteren dar aff gekamen jm Stedingerlande ock brachten se do mit sick vyff vangen de to deme gude horden vnde dat gudt van den vyanden de do vor Bremen legen gekofft vth der buthe, Ock hadde ein Paddelbornsch Juncker mit nhamen Phylippus Lypperheyde dar gudt mede van den vyanden gekofft Am xvj Martij js ouermals, Johan van Belmer der Stadt Bremen buwmester vth beuel des Erbaren Rades froe morgens in ein seydenschip getreden, vnde mit em ein guden hupen Schippers boeslude vnde borgers ock krygesknechte to wather vnde to lande, ock mit xx perden, sick to samende hengewendet na dem Hemelinger holte, vnde mit sick genhamen jtlyke secke vul brodes, vyff tunne gudes beers j tunne heringes, jm holte ein ambethe to donde, vnde also flux scharpe exen in de hende genhamen houweden dal de besten bome, dat se xj eken mede ladden vnde to Bremen an de slacht brochten, vnde dat holt worth gebruket tor Stadt besten de walle mede to beteren dar des van noden was, vnde wat des dages do liggende bleff hebben se des volgende dages in ander eken nha gehalet, Dyt mosten de vyande lyden vnde kondent nicht weren, dorften sick nicht vt dem leger jnt felt geuen vor der Stadt auer, Am xvij Martij hebben sick de Landesknechte jn Bremen buten der Stadt auer der bruggen vp der repelbanen vorgaddert vnde twe venlyn wol besettet gerichtet houetlude vnde beuel

Seite 354

Faksimile, Seite 354
  1. hebbere vorordent, vnde dar na in dem myddage wedder vmme ingekamen
  2. Am xviij Martij, sint wedderumme jn Bremen vt dem lande to Wursten
  3. mit einer guden buthe gekamen, ein guden hupen landesknechte
  4. boeslude vnde borgere xxxij starck, Vnde alse de suluen jm lande
  5. to Wursten in dat dorp Dornem quemen, vnde wolden jn Luder
  6. Oerwegen hues vallen, so nemen se thom ersten, vt dem klocktorne
  7. de repe vth den klocken ock brachten se de ledderen mit den repen auer
  8. de halue, vp dat se neen ruchte jm dorpe maken konden, do belopen
  9. se flux Luder Oerwegen hus (. de in vortyden ein Borgermeister
  10. to Oldenborch gewesen was .) vnde breken to em hen jn, dar se jnne
  11. vunden achte vagede vth dem lande, dar ginck jdt an houwen, slaen,
  12. steken, so lange dat de Vagede mit den eeren auerweldiget worden
  13. vnde jtlyke van en gewundet, Ouerst Luder Oerwegen, enthquam
  14. em vth einen vynster, de anderen nemen se geuangen vp loffte
  15. vnde eede, vnde nemen vth Luders huse van sinen schonen
  16. engelschen laken, souele alse se mit sick auer wech bringen kunden
  17. de se vp einer heyde parteden vnde buteden, ock slogen se Luders
  18. kunthoer vp nemen dar vth auer anderhalff hundert daler
  19. Am xix Martij, sin froemorgens to vj vren jnt brugge doer gekamen
  20. by lx borger boeslude, de nacht auer to Delmenhorst gewesen, dar se
  21. vunden xj schone perde, vnde erlangeden achte vangen, de se mit
  22. sick in Bremen brachten, jdt weren Tekelenborgesche vnde Osnabruggesche
  23. vnde hadden in der vyande leger gewesen, orhen rantzuen entrichtet
  24. vnde de van Osnabrugge dusent gulden Wrytzbargen gesant, vp
  25. dat se eer geschutte in erer Stadt behelden, Manck den achte vangen
  26. was ein Rathman mede vt Osnabrugge, ock der van Osnabrugge
  27. Secretarius, se worden in Thomas Leburen hus in de harbarge
  28. jngelecht, ouerst nha jtlyken dagen worden se vam Erbaren
  29. Rade to Bremen frey gegeuen, vnde togen wedder orhe Strate
  30. nha Osnabrugge vngerantzunt
  31. Jtem am xxij Martij quam to Bremen froemorgens dorch jtlyke
  32. bekande huslude selsame nie tidynge, wo bynnen dat dorp Hasbargen
  33. scholde heimlyken gebracht sin eine tunne mit gelde to Hassbargen
  34. Jn dem mess begrauen, vnde dat gelt scholde in der vyande leger
  35. sin, alse solckes to Bremen luetbaer wort, sin ruther vnde knechte
  36. borger vnde boesslude flux des morgens rede geworden, sick vth
  37. dem Bruggedor nha Hasbargen mit twen vpgerichteden venlyn
  38. wol besettet jlendes gegeuen, der hopeninge se worden alle eine
  39. gude buthe erlangen, vnde alse se jn Hassbargen quemen, sochten
  40. se mit flythe na dem schatte, vunden eine heringes tunnen vorborgen

hebbere vorordent, vnde dar na in dem myddage wedder vmme ingekamen

Am xviij Martij, sint wedderumme jn Bremen vt dem lande to Wursten mit einer guden buthe gekamen, ein guden hupen landesknechte boeslude vnde borgere xxxij starck, Vnde alse de suluen jm lande to Wursten in dat dorp Dornem quemen, vnde wolden jn Luder Oerwegen hues vallen, so nemen se thom ersten, vt dem klocktorne de repe vth den klocken ock brachten se de ledderen mit den repen auer de halue, vp dat se neen ruchte jm dorpe maken konden, do belopen se flux Luder Oerwegen hus (. de in vortyden ein Borgermeister to Oldenborch gewesen was .) vnde breken to em hen jn, dar se jnne vunden achte vagede vth dem lande, dar ginck jdt an houwen, slaen, steken, so lange dat de Vagede mit den eeren auerweldiget worden vnde jtlyke van en gewundet, Ouerst Luder Oerwegen, enthquam em vth einen vynster, de anderen nemen se geuangen vp loffte vnde eede, vnde nemen vth Luders huse van sinen schonen engelschen laken, souele alse se mit sick auer wech bringen kunden de se vp einer heyde parteden vnde buteden, ock slogen se Luders kunthoer vp nemen dar vth auer anderhalff hundert daler

Am xix Martij, sin froemorgens to vj vren jnt brugge doer gekamen by lx borger boeslude, de nacht auer to Delmenhorst gewesen, dar se vunden xj schone perde, vnde erlangeden achte vangen, de se mit sick in Bremen brachten, jdt weren Tekelenborgesche vnde Osnabruggesche vnde hadden in der vyande leger gewesen, orhen rantzuen entrichtet vnde de van Osnabrugge dusent gulden Wrytzbargen gesant, vp dat se eer geschutte in erer Stadt behelden, Manck den achte vangen was ein Rathman mede vt Osnabrugge, ock der van Osnabrugge Secretarius, se worden in Thomas Leburen hus in de harbarge jngelecht, ouerst nha jtlyken dagen worden se vam Erbaren Rade to Bremen frey gegeuen, vnde togen wedder orhe Strate nha Osnabrugge vngerantzunt

Jtem am xxij Martij quam to Bremen froemorgens dorch jtlyke bekande huslude selsame nie tidynge, wo bynnen dat dorp Hasbargen scholde heimlyken gebracht sin eine tunne mit gelde to Hassbargen Jn dem mess begrauen, vnde dat gelt scholde in der vyande leger sin, alse solckes to Bremen luetbaer wort, sin ruther vnde knechte borger vnde boesslude flux des morgens rede geworden, sick vth dem Bruggedor nha Hasbargen mit twen vpgerichteden venlyn wol besettet jlendes gegeuen, der hopeninge se worden alle eine gude buthe erlangen, vnde alse se jn Hassbargen quemen, sochten se mit flythe na dem schatte, vunden eine heringes tunnen vorborgen

Fol. 253v

Faksimile, Fol. 253v
  1. vnde togeslagen dar weren kleine tunnekens alse achtendelkes
  2. jnne mit keyserlyng erfullet, do leden se mit groter frouwde
  3. den vorborgen schaet vp den wagen, gedachten densuluen schatt
  4. bynnen Bremen to parten vnde buten, Ouerst alse se nu
  5. quemen an den Daem na dem Waertorne, worth van ethlyken
  6. vorstendigen geraden dat men den schatt darbuten apen scholde
  7. vnde besychtigen, so vanth men jdel steine harde keyserlynge
  8. vor suluer vnde golt, vnde was gantz ein meisterlick stucke
  9. vam schalcke bedacht, do nu de schatt besichtiget bleff he dar tor
  10. stede, vnde se quemen wedder in Bremen nath vnde kolth
  11. wenthe jdt regende den gantzen dach
  12. Jtem ock is hyr nicht to vorswygen de grothe godtlyke gnade
  13. vnde segen den Godt der Stadt Bremen gaff de tydt der
  14. belegeringe auer der vyscherie haluen, dat beyde vyschers
  15. vnde Mullers in kleinem wather, orhe hamen vnde nette
  16. myldichlyken mit vysche erfulden, vengen vaken vp einen
  17. dach sostych schoner lasse, ock so lop de Stynt so myldichliken
  18. dat hamen vnde nette ful worden de stadt allene enthlanges
  19. men konde vor einen groten kopen einen myssinges ketell
  20. vul leuendyges styntes groth alse herynck vnde men koffte
  21. x ock xj heringe vmb einen groten, vnde aller vyttalie
  22. broth vnde beer vnde korens was vp dat mael auerflodich
  23. vele bynnen Bremen,
  24. Am xxv Martij quam to Bremen, vth Hamborch, warhafftige
  25. schryfftlike vnde munthlyke tydinge, wo de Stadt van Hamborch
  26. myt godtlyker gnade vnde hulpe in korter tydt de Stadt Bremen
  27. beyde to wather vnde to lande enthsetten, to water mit vjᶜ vth
  28. gelesener boeslude, de mit guden schepen van orlych vp de Wesser
  29. lopen scholden, gelyck to der tydt Bremen hoch van noden was
  30. wenthe de Wesser lach do in der grunth, vnde de vyande be-
  31. schantzeden de Wesser dyck enthlanges, Ock wolden de Hamborger
  32. den Bremeren to schycken, der dusent man to vothe vnde
  33. dre hundert gude Ruther
  34. Am xxvj Martij des Sunauendes Judica, wort de Erbar
  35. Luleff Reebuck ein juncker vt Hertoch Eryckes Forstendom
  36. to Brunswick, (. welcker in kort vorschenen dagen vp ein schar-
  37. mutzell doet geschaten was .) wedder vmb vth dem sande
  38. dorch de kulengrauers to Bremen vpgegrauen by der
  39. wyndemolen vor Sunten Steffens doer, vnde in ein nye
  40. sarck gelecht, dat de Radt em schenckede, ock jn ein nye

vnde togeslagen dar weren kleine tunnekens alse achtendelkes jnne mit keyserlyng erfullet, do leden se mit groter frouwde den vorborgen schaet vp den wagen, gedachten densuluen schatt bynnen Bremen to parten vnde buten, Ouerst alse se nu quemen an den Daem na dem Waertorne, worth van ethlyken vorstendigen geraden dat men den schatt darbuten apen scholde vnde besychtigen, so vanth men jdel steine harde keyserlynge vor suluer vnde golt, vnde was gantz ein meisterlick stucke vam schalcke bedacht, do nu de schatt besichtiget bleff he dar tor stede, vnde se quemen wedder in Bremen nath vnde kolth wenthe jdt regende den gantzen dach Jtem ock is hyr nicht to vorswygen de grothe godtlyke gnade vnde segen den Godt der Stadt Bremen gaff de tydt der belegeringe auer der vyscherie haluen, dat beyde vyschers vnde Mullers in kleinem wather, orhe hamen vnde nette myldichlyken mit vysche erfulden, vengen vaken vp einen dach sostych schoner lasse, ock so lop de Stynt so myldichliken dat hamen vnde nette ful worden de stadt allene enthlanges men konde vor einen groten kopen einen myssinges ketell vul leuendyges styntes groth alse herynck vnde men koffte x ock xj heringe vmb einen groten, vnde aller vyttalie broth vnde beer vnde korens was vp dat mael auerflodich vele bynnen Bremen, Am xxv Martij quam to Bremen, vth Hamborch, warhafftige schryfftlike vnde munthlyke tydinge, wo de Stadt van Hamborch myt godtlyker gnade vnde hulpe in korter tydt de Stadt Bremen beyde to wather vnde to lande enthsetten, to water mit vjᶜ vth gelesener boeslude, de mit guden schepen van orlych vp de Wesser lopen scholden, gelyck to der tydt Bremen hoch van noden was wenthe de Wesser lach do in der grunth, vnde de vyande beschantzeden de Wesser dyck enthlanges, Ock wolden de Hamborger den Bremeren to schycken, der dusent man to vothe vnde dre hundert gude Ruther Am xxvj Martij des Sunauendes Judica, wort de Erbar Luleff Reebuck ein juncker vt Hertoch Eryckes Forstendom to Brunswick, (. welcker in kort vorschenen dagen vp ein scharmutzell doet geschaten was .) wedder vmb vth dem sande dorch de kulengrauers to Bremen vpgegrauen by der wyndemolen vor Sunten Steffens doer, vnde in ein nye sarck gelecht, dat de Radt em schenckede, ock jn ein nye

Fol. 254r

Faksimile, Fol. 254r
  1. laken gelecht, welcker her Dyrick van Mandelsloe fruwe em schenckede
  2. vnde dat lycham wert gedragen, den vyenden to mote vp den dyck
  3. by den Tegelhusen, dar vunden se stand den Erbaren Tonies van
  4. Monnickhusen, vnde mit em den Erbaren Ostwalt Leuers, de
  5. beyden junckers helden eine gude wyle sprake, mit den Erbaren
  6. heren Dyrick van Mandelslo Rathman to Bremen, vnde Monnickhusen
  7. enthdeckede tom ersten, wo de dode were ein Eddelman van geborth
  8. vnde were by den hupen mit xv perden, vnde hadde wol twe dusent
  9. gulden vor sin lyff gegeuen, den framen helt hadde men so schentlick
  10. vmmegebracht, vnde dar to jnt sant alse ein beest begrauen,
  11. Dar nha hoff Ostwalt an vnde schalt vp de Stadt Bremen mit
  12. harden worden, Ouerst dorch her Dyrick vp alle parseel wol
  13. geanthwordet, wo de Stadt to Bremen auerbadich were, sick vor
  14. Keyser Maiestat vnde dem gantzen ryke to voranthworden to rechte
  15. vnde mit solcken worden schededen se sick van beyden syden,
  16. de vyende auerst nemen den doden mit sick begrouen den in
  17. de karken to der borch,
  18. Am 27 Martij, hebben de vyende groff geschutte erlanget, vnde to
  19. walle beschantzet, vnde an den auent loes geschaten, vnde ein
  20. jseren loe van ix punden vp Sunten Steffens Stadt auer de
  21. muren in de Stadt sunder schaden geschaten, wente in der krummen
  22. strathe worth dat loe gevunden vnder dem bedde, dorch eine wanth
  23. gelopen, de anderen loe flogen jnt wylde in dat apen felt, ock jn
  24. den wael van der Stadt vnde grauen,
  25. Am 28 Martij, sint ein guden hupen hueslude, vth boueel des
  26. Erbaren Rades vpgebadeth, mit schuppen spaden vnde ruffelenn
  27. sick to vogen na der Hempstrathe by der borgerweyde an jtlyken
  28. orden vptograuen, vnde also den vyanden den wech vptonemen
  29. welckeren se dach vnde nacht brukeden jnt Hollerlandt, vnde by
  30. den grauers weren jtlyke hakenschutten vorordent, de de greuers
  31. vorbydden scholden wedder der vyande anloep, dar bleff ock der
  32. vyande eine jm lope van den vnsen dorch gesteken, Vnde wat de
  33. vnse by dage vpgrouen dat sulue dykeden de vyande by nachte
  34. Am 30 Martij an den auenth, worden by der Slacht veer schepe van
  35. orlych to gerustet, nomptlick dre seydenschepe vnde ein buck
  36. starck mit volcke vnde geschutte besettet, wormede se gedachten am
  37. volgende morgen, mit godtlyker hulpe de wesser hen dael to varen
  38. den wesserstroem to apende, de an jtlyken orden dorch de vyande
  39. beschantzet was, des worden de trummen an den auent nha
  40. seuen vren, dorch de gantzen Stadt dorch de vorordenten trummen
  41. slegers vmme geslagen, vnde dar by geropen, dat ein jder

laken gelecht, welcker her Dyrick van Mandelsloe fruwe em schenckede vnde dat lycham wert gedragen, den vyenden to mote vp den dyck by den Tegelhusen, dar vunden se stand den Erbaren Tonies van Monnickhusen, vnde mit em den Erbaren Ostwalt Leuers, de beyden junckers helden eine gude wyle sprake, mit den Erbaren heren Dyrick van Mandelslo Rathman to Bremen, vnde Monnickhusen enthdeckede tom ersten, wo de dode were ein Eddelman van geborth vnde were by den hupen mit xv perden, vnde hadde wol twe dusent gulden vor sin lyff gegeuen, den framen helt hadde men so schentlick vmmegebracht, vnde dar to jnt sant alse ein beest begrauen, Dar nha hoff Ostwalt an vnde schalt vp de Stadt Bremen mit harden worden, Ouerst dorch her Dyrick vp alle parseel wol geanthwordet, wo de Stadt to Bremen auerbadich were, sick vor Keyser Maiestat vnde dem gantzen ryke to voranthworden to rechte vnde mit solcken worden schededen se sick van beyden syden, de vyende auerst nemen den doden mit sick begrouen den in de karken to der borch, Am 27 Martij, hebben de vyende groff geschutte erlanget, vnde to walle beschantzet, vnde an den auent loes geschaten, vnde ein jseren loe van ix punden vp Sunten Steffens Stadt auer de muren in de Stadt sunder schaden geschaten, wente in der krummen strathe worth dat loe gevunden vnder dem bedde, dorch eine wanth gelopen, de anderen loe flogen jnt wylde in dat apen felt, ock jn den wael van der Stadt vnde grauen, Am 28 Martij, sint ein guden hupen hueslude, vth boueel des Erbaren Rades vpgebadeth, mit schuppen spaden vnde ruffelenn sick to vogen na der Hempstrathe by der borgerweyde an jtlyken orden vptograuen, vnde also den vyanden den wech vptonemen welckeren se dach vnde nacht brukeden jnt Hollerlandt, vnde by den grauers weren jtlyke hakenschutten vorordent, de de greuers vorbydden scholden wedder der vyande anloep, dar bleff ock der vyande eine jm lope van den vnsen dorch gesteken, Vnde wat de vnse by dage vpgrouen dat sulue dykeden de vyande by nachte Am 30 Martij an den auenth, worden by der Slacht veer schepe van orlych to gerustet, nomptlick dre seydenschepe vnde ein buck starck mit volcke vnde geschutte besettet, wormede se gedachten am volgende morgen, mit godtlyker hulpe de wesser hen dael to varen den wesserstroem to apende, de an jtlyken orden dorch de vyande beschantzet was, des worden de trummen an den auent nha seuen vren, dorch de gantzen Stadt dorch de vorordenten trummen slegers vmme geslagen, vnde dar by geropen, dat ein jder

Fol. 254v

Faksimile, Fol. 254v
  1. landesknecht, sine were vnde rustynge scholde fardychhebben
  2. als wen de trumme am volgende morgen, worde vmme
  3. geslagenn, dat als den ein jder by sinem eede, dem Erbaren
  4. rade gedaen, scholde by sinen venlyn sin, Vnde in gades
  5. nhamen wedder de vyande int velt sick to geuen, vnde
  6. sin velth teken dat wyth was verdych by sick to hebben, deme
  7. also geschach
  8. Am volgende 31 Martij worden froemorgens to iiij vren
  9. de trummen auer de gantzen Stadt vmmegeslagenn
  10. veer venlyn gantz wol besettet van borgeren ock vann
  11. krygesknechten, dar van twe der landesknechte venlyn
  12. weren vnder Andreas van Lubbeke Houetman, dat ander
  13. vnder Gerth Honrykes Houetman, dat dridde was der
  14. schutten venlyn, dat verde ouerst was der Leer fenlyn
  15. Ock so togen mede to velde, de ruther de in der Stadt Bremen
  16. besoldinge weren, der nicht al hundert was, de ruther
  17. ruckeden voruth na walle, an der vyende leger, vnde der
  18. ruther trummeter stodde flux in sine trummeten makede
  19. de vyande wach, de sick also balde vpmakeden geuen sick jnt
  20. velth, jdt was vp de tydt ein gans dycke neuelych, dakych
  21. weder dat men nicht jnt felt seen konde van sessen hen
  22. to acht vren, Ock so gaff sick dat schepesuolck to der
  23. suluen stunde in gades nhamen de Wesser hen dael
  24. mit den dren seydenschepe vnde mit einem bucke
  25. mit volcke vnde geschutte wol besettet, de scholden de
  26. schantzen vp der Wesser jnnemen tegens Walle auer
  27. wanneer de vnse mit den vyanden scharmutzelden
  28. vp dem velde by Vthbremen deme so geschach,
  29. Jtem by de seydenschepe vnde buck worth Sunten Marthens
  30. ffenlyn vorordent mit jungen geschyckeden borgerenn
  31. vnde kaspelluden Sunte Martens ffarendel, dar to mit
  32. seeuarende volcke wol beseettet auer dre hundert starck
  33. Johan Branth was de Fener, vnde togen vt dem Brugge
  34. doer de wesser enthlangens, geleydeden de seydenschepe wedder
  35. der vyande anloep, (. jdt was vp de tydt ein redelyck
  36. vnde paslyck wassende wather, dat idt in velen manthen
  37. so hoch nicht was gewesen dat gaff godt vt sunderlyker gnade .)
  38. vnde so de seydenschepe mit den bucken wor vp dat santh
  39. geraket, dat se dorch dat venlyn mochten enthsettet werden
  40. do nu de seydenschepe an de schantzen quemen, sint se to

landesknecht, sine were vnde rustynge scholde fardychhebben als wen de trumme am volgende morgen, worde vmme geslagenn, dat als den ein jder by sinem eede, dem Erbaren rade gedaen, scholde by sinen venlyn sin, Vnde in gades nhamen wedder de vyande int velt sick to geuen, vnde sin velth teken dat wyth was verdych by sick to hebben, deme also geschach Am volgende 31 Martij worden froemorgens to iiij vren de trummen auer de gantzen Stadt vmmegeslagenn veer venlyn gantz wol besettet van borgeren ock vann krygesknechten, dar van twe der landesknechte venlyn weren vnder Andreas van Lubbeke Houetman, dat ander vnder Gerth Honrykes Houetman, dat dridde was der schutten venlyn, dat verde ouerst was der Leer fenlyn Ock so togen mede to velde, de ruther de in der Stadt Bremen besoldinge weren, der nicht al hundert was, de ruther ruckeden voruth na walle, an der vyende leger, vnde der ruther trummeter stodde flux in sine trummeten makede de vyande wach, de sick also balde vpmakeden geuen sick jnt velth, jdt was vp de tydt ein gans dycke neuelych, dakych weder dat men nicht jnt felt seen konde van sessen hen to acht vren, Ock so gaff sick dat schepesuolck to der suluen stunde in gades nhamen de Wesser hen dael mit den dren seydenschepe vnde mit einem bucke mit volcke vnde geschutte wol besettet, de scholden de schantzen vp der Wesser jnnemen tegens Walle auer wanneer de vnse mit den vyanden scharmutzelden vp dem velde by Vthbremen deme so geschach, Jtem by de seydenschepe vnde buck worth Sunten Marthens ffenlyn vorordent mit jungen geschyckeden borgerenn vnde kaspelluden Sunte Martens ffarendel, dar to mit seeuarende volcke wol beseettet auer dre hundert starck Johan Branth was de Fener, vnde togen vt dem Brugge doer de wesser enthlangens, geleydeden de seydenschepe wedder der vyande anloep, (. jdt was vp de tydt ein redelyck vnde paslyck wassende wather, dat idt in velen manthen so hoch nicht was gewesen dat gaff godt vt sunderlyker gnade .) vnde so de seydenschepe mit den bucken wor vp dat santh geraket, dat se dorch dat venlyn mochten enthsettet werden do nu de seydenschepe an de schantzen quemen, sint se to

Fol. 255r

Faksimile, Fol. 255r
  1. den vyenden in de schantze gefallen, vnde slogen de vyande daruth
  2. nemen daruth vij stucke schates, vnde drogen de suluen stucke
  3. in de schepe, vnde styckeden de hutten in den schantzen an, vnde
  4. gyngen dar nha in de seydenschepe vnde vorden de wesser hen dal,
  5. raueden vnde auerquemen vele guder buthe jn guderen dat
  6. men jnt leger voren wolde,
  7. Myddeler tydt alse dat volck in den seydenschepen de schantze
  8. jnnemen, hebben sick ruther vnde knechte dar to boeslude borgers
  9. vnde jnwoners, dapper mit Wrytzborgen hupen geslagenn
  10. jm velde twyschen Walle vnde der Stadt Bremen, helden ein
  11. groth swar scharmutzell, war jnne vp beyden syden vele eere
  12. seele geuen, dat grothe geschutte von den houetweren ginck dapper
  13. loes to den vyenden jn, sunder jdt weren slunp schote, dewile
  14. men nicht wol vth den ogen seen konde, Jtem vp der Stadt
  15. syden bleuen dar xiij doden, dar to wol xl geuangen, dar der
  16. Bremer houetlude eine genant Gerth Henrykes mede was
  17. ock sin luthenante, dar worden ock vp beyden syden vele
  18. gewundet de dar ock von storuen, ouerst de vyende hebben
  19. mer doden thor stede geloten vnde gewundede, de se den dach
  20. auer mit wagen vth dem velde vorsommelen mostenn
  21. De here von Cronynge vpperste velther by Wrytzbargenn
  22. hupen, vth des Keysers landt geborenn, wort ock jm suluen
  23. scharmutzell jnt houet geschaten, vnde wort des schotes haluen
  24. vorth gerorth, vnde nicht lange darnha des schates haluen gestoruen
  25. vnde worth des Mydtwekens vor Paeschen bynnen Verdenn
  26. begrauen in den Doem, mit Vigilien vnde seelmyssen
  27. ryckliken besorget
  28. Jtem den ersten Aprilis, do des ffreydages vor Palmsondage mit
  29. dem dage, brack Wrytzborgen herleger vor Bremen vp, dat
  30. sick nu vj weken myn einen dach to walle groepelynge Osselckeshusen
  31. Grammeke vnde tor Borch entholden hadde, vnde harbarge, makeden
  32. to aschen de schonen huse to Walle gropelynge vnde Osselkeshusen
  33. betalden ouel eren werth, schededen mit stancke, gelyck de
  34. Duuel vnde sine Deners plegen to doen, Ock styckeden de
  35. vyende an de bremer schepe, jm Lesmer broke vnde de dar legen
  36. twyschen der Stadt vnde der lesme vthboscheden tvyn[?] de ock vp
  37. dem wesserstrome legen, de se des volgende dages anstyckeden
  38. vnde deden der Stadt van Bremen vp vele dusent gulden schaden

den vyenden in de schantze gefallen, vnde slogen de vyande daruth nemen daruth vij stucke schates, vnde drogen de suluen stucke in de schepe, vnde styckeden de hutten in den schantzen an, vnde gyngen dar nha in de seydenschepe vnde vorden de wesser hen dal, raueden vnde auerquemen vele guder buthe jn guderen dat men jnt leger voren wolde, Myddeler tydt alse dat volck in den seydenschepen de schantze jnnemen, hebben sick ruther vnde knechte dar to boeslude borgers vnde jnwoners, dapper mit Wrytzborgen hupen geslagenn jm velde twyschen Walle vnde der Stadt Bremen, helden ein groth swar scharmutzell, war jnne vp beyden syden vele eere seele geuen, dat grothe geschutte von den houetweren ginck dapper loes to den vyenden jn, sunder jdt weren slunp schote, dewile men nicht wol vth den ogen seen konde, Jtem vp der Stadt syden bleuen dar xiij doden, dar to wol xl geuangen, dar der Bremer houetlude eine genant Gerth Henrykes mede was ock sin luthenante, dar worden ock vp beyden syden vele gewundet de dar ock von storuen, ouerst de vyende hebben mer doden thor stede geloten vnde gewundede, de se den dach auer mit wagen vth dem velde vorsommelen mostenn De here von Cronynge vpperste velther by Wrytzbargenn hupen, vth des Keysers landt geborenn, wort ock jm suluen scharmutzell jnt houet geschaten, vnde wort des schotes haluen vorth gerorth, vnde nicht lange darnha des schates haluen gestoruen vnde worth des Mydtwekens vor Paeschen bynnen Verdenn begrauen in den Doem, mit Vigilien vnde seelmyssen ryckliken besorget Jtem den ersten Aprilis, do des ffreydages vor Palmsondage mit dem dage, brack Wrytzborgen herleger vor Bremen vp, dat sick nu vj weken myn einen dach to walle groepelynge Osselckeshusen Grammeke vnde tor Borch entholden hadde, vnde harbarge, makeden to aschen de schonen huse to Walle gropelynge vnde Osselkeshusen betalden ouel eren werth, schededen mit stancke, gelyck de Duuel vnde sine Deners plegen to doen, Ock styckeden de vyende an de bremer schepe, jm Lesmer broke vnde de dar legen twyschen der Stadt vnde der lesme vthboscheden tvyn[?] de ock vp dem wesserstrome legen, de se des volgende dages anstyckeden vnde deden der Stadt van Bremen vp vele dusent gulden schaden

Fol. 255v

Faksimile, Fol. 255v
  1. Nha der begangen daet, togen de vyende vorth jnt Stycht
  2. van Bremen, legerden sick to mersele, vnde in de vmb
  3. lyggende dorper
  4. Jtem am suluen j Aprilis, quemen de Seydenschepe
  5. wedder vmb vp de ochtme, brachten mit sick vij kanen
  6. geladen mit sadelen, wyne kramwerke, beer, brodt,
  7. speck vnde der gelyken vyttalie, welcker se den Oldenborgeren
  8. genhamen, vnde scholde de waer sin gewesen in der vyende
  9. leger, vnde de sutelers wusten nicht dat de van Bremen
  10. den wesserstroem wedder ffrey hadden, dar worden se auer
  11. vorraschet vnde bedragen,
  12. Jtem dessuluen dages, worden de suluen roffguder so den
  13. Oldenborgeren genhomen mit wagen bynnen Bremen
  14. geuort, aldar geparteth vnde gebuthet, vnde alles wath
  15. jn vyttalie was worth na dem huse Bederkesa geuorth
  16. dat hus darmede to bespysen, vnde den bosluden de jdt
  17. gerouet hadden vor de werde vam Erbaren Rade betalth
  18. Am 2 Aprilis, do vp palmsondage auent, des morgens in
  19. ambrekinge des dages, hefft de Eddele vnde Wolgebarenn
  20. Graue Tonies van Oldenborch dat vaste sloth Delmenhorst
  21. mit sinen egen volcke auer de vyff hundert starck, hemelyken
  22. angefallen, vnde in korter tydt mit weldiger handt jn
  23. genhamen, de gedachte Graue Tonies apenbarde solckes
  24. sinen volcke vnderwegen in der nacht, dat he solckes jm
  25. synne hadde, deden tosamende einen voethfal, repen Godt
  26. an vmme sinen segen, dat he sin vaderlyke arue mochte
  27. wedder erlangen, dat by sines groten vaders tyden Graue
  28. Gerdes em genhamen do men schreff 1482, dar wolde
  29. he sinen hals an to kosthe leggen, bogerde von den sinen
  30. de by em weren, dat se dat sulue mit eme wolden samptlick
  31. doen, dat wolde he truwlyken mit den sinen alletyt gerne
  32. an se vorschulden, vnde jn deme he erschaten worde offte
  33. ersteken scholde sick nemant dar anne keren vnde eme nicht
  34. mer achten offt ein geringer ersteken were, vnde dennoch
  35. vmb siner kynder wyllen flux anfallen, dat sint se samptlick
  36. eindrechtichlyken jngegaen, solcks mit tosagen vnde
  37. eeden vorstrycket
  38. De Graue hadde gude kuntschop dat weynich volckes vp dem
  39. huse was, nicht vele bauen xx werhafftiger man, so
  40. konde jdt em nicht entstaen, als nu Graue Tonyes

Nha der begangen daet, togen de vyende vorth jnt Stycht van Bremen, legerden sick to mersele, vnde in de vmb lyggende dorper Jtem am suluen j Aprilis, quemen de Seydenschepe wedder vmb vp de ochtme, brachten mit sick vij kanen geladen mit sadelen, wyne kramwerke, beer, brodt, speck vnde der gelyken vyttalie, welcker se den Oldenborgeren genhamen, vnde scholde de waer sin gewesen in der vyende leger, vnde de sutelers wusten nicht dat de van Bremen den wesserstroem wedder ffrey hadden, dar worden se auer vorraschet vnde bedragen, Jtem dessuluen dages, worden de suluen roffguder so den Oldenborgeren genhomen mit wagen bynnen Bremen geuort, aldar geparteth vnde gebuthet, vnde alles wath jn vyttalie was worth na dem huse Bederkesa geuorth dat hus darmede to bespysen, vnde den bosluden de jdt gerouet hadden vor de werde vam Erbaren Rade betalth Am 2 Aprilis, do vp palmsondage auent, des morgens in ambrekinge des dages, hefft de Eddele vnde Wolgebarenn Graue Tonies van Oldenborch dat vaste sloth Delmenhorst mit sinen egen volcke auer de vyff hundert starck, hemelyken angefallen, vnde in korter tydt mit weldiger handt jn genhamen, de gedachte Graue Tonies apenbarde solckes sinen volcke vnderwegen in der nacht, dat he solckes jm synne hadde, deden tosamende einen voethfal, repen Godt an vmme sinen segen, dat he sin vaderlyke arue mochte wedder erlangen, dat by sines groten vaders tyden Graue Gerdes em genhamen do men schreff 1482, dar wolde he sinen hals an to kosthe leggen, bogerde von den sinen de by em weren, dat se dat sulue mit eme wolden samptlick doen, dat wolde he truwlyken mit den sinen alletyt gerne an se vorschulden, vnde jn deme he erschaten worde offte ersteken scholde sick nemant dar anne keren vnde eme nicht mer achten offt ein geringer ersteken were, vnde dennoch vmb siner kynder wyllen flux anfallen, dat sint se samptlick eindrechtichlyken jngegaen, solcks mit tosagen vnde eeden vorstrycket De Graue hadde gude kuntschop dat weynich volckes vp dem huse was, nicht vele bauen xx werhafftiger man, so konde jdt em nicht entstaen, als nu Graue Tonyes

Fol. 256r

Faksimile, Fol. 256r
  1. jn der nacht mit den sinen bynnen Delmenhorst quam, so worden
  2. de lude jm bleke wach, vnde weren fruchteren, se menden dat jdt
  3. Bremers weren, beyde vp der borch vnde jm bleke, wente vt Bremen
  4. plegen se vaken by nacht tyden dar in to vallen, vnder solcken wane
  5. schaffede de graue sinen wyllen, nalede sick an den Borch grauen
  6. nemen jm dusteren de lichten schepkens von den wagen de dar to
  7. gemaket weren, vnde se naleden sick den stackytten, vengen an
  8. to sagende, de wechter menden dat ydt spokerye were, scholden jm
  9. anxste geropen hebben, du sagest vasthe, du scholt lange sagen
  10. eer du dat hus vmme sagest, myddler tydt slogen se lange repe
  11. vmme de stackytten togen se na sick dael, vnde flux mit den
  12. storme ledderen den wal menlyken angeuallen, do wakeden se vp
  13. de vp der borch weren, segen dat ydt em gelden wolde, wusten noch
  14. nicht wat ydt vor lude weren, quemen naket to der werhe, schoten
  15. vnde slogen to des Grauen volck dapper jn dat dar wol by hundert
  16. gewundet worden, vp der borch hebben se ock dre doden gelaten etc
  17. Alse se nu vp der borch vorloren segen, merkeden dat jdt Graue
  18. Tonyes mit den sinen was, vnde worden auermannet, so
  19. geuen se sick mit dem huse in des Grauen handt, vnde worden
  20. alle vencklyck genamen, vnde Hermen von Oer de Drosthe
  21. Jurgen thor Molen Renthemester, de Vaget tom Olden nesche Johan
  22. Vageth genanth de Schriuer vp der borch worden forth vencklyck
  23. na Oldenborch geforth, de lude jn Delmenhorst, mosten vorth vor
  24. den Grauen kamen vnde sweren em, vnde de vmme lyggende
  25. dorpe vnde huse, mosten des dages ock vor den Grauen kamen
  26. doen eeren eedt,
  27. Jtem am volgende 3 Aprilis, do am Palmsondage schyckede Graue
  28. Tonyes van Delmenhorst sine rede mit 12 perden nha Harpstede
  29. leth dat ock eschen, vnde is em tor stunth vpgegeuen, vnde de
  30. Droste welcker Harpstede jnne hadde des Bysschops bastert sone
  31. nam to voren de vlucht,
  32. Am 4 Aprilis, js her Luder von Belmer weddervmme de wesser her vp
  33. in einen groten kanen to Bremen angekamen, sine werue an
  34. de Hamborgers von des Erbaren Rades to Bremen wegen entdecketh
  35. wente de Hamborgers weren am j Aprilis vp de wesser gekamen
  36. mit vij weldigen boyers dar auer vj vthgelesen boeslude fyne
  37. weerhafftige krygeslude vppe weren, vnde de orlyge schepe weren
  38. ryckliken vorsorget, nicht allene an volcke, sunder ock mit swarem
  39. geschutte
  40. Am 5 Aprilis stech dat schepes volck vt den seydenschepen vnde
  41. nemen dat hus Hagen jn, wor vp se ein grot gudt erlangeden

jn der nacht mit den sinen bynnen Delmenhorst quam, so worden de lude jm bleke wach, vnde weren fruchteren, se menden dat jdt Bremers weren, beyde vp der borch vnde jm bleke, wente vt Bremen plegen se vaken by nacht tyden dar in to vallen, vnder solcken wane schaffede de graue sinen wyllen, nalede sick an den Borch grauen nemen jm dusteren de lichten schepkens von den wagen de dar to gemaket weren, vnde se naleden sick den stackytten, vengen an to sagende, de wechter menden dat ydt spokerye were, scholden jm anxste geropen hebben, du sagest vasthe, du scholt lange sagen eer du dat hus vmme sagest, myddler tydt slogen se lange repe vmme de stackytten togen se na sick dael, vnde flux mit den storme ledderen den wal menlyken angeuallen, do wakeden se vp de vp der borch weren, segen dat ydt em gelden wolde, wusten noch nicht wat ydt vor lude weren, quemen naket to der werhe, schoten vnde slogen to des Grauen volck dapper jn dat dar wol by hundert gewundet worden, vp der borch hebben se ock dre doden gelaten etc Alse se nu vp der borch vorloren segen, merkeden dat jdt Graue Tonyes mit den sinen was, vnde worden auermannet, so geuen se sick mit dem huse in des Grauen handt, vnde worden alle vencklyck genamen, vnde Hermen von Oer de Drosthe Jurgen thor Molen Renthemester, de Vaget tom Olden nesche Johan Vageth genanth de Schriuer vp der borch worden forth vencklyck na Oldenborch geforth, de lude jn Delmenhorst, mosten vorth vor den Grauen kamen vnde sweren em, vnde de vmme lyggende dorpe vnde huse, mosten des dages ock vor den Grauen kamen doen eeren eedt, Jtem am volgende 3 Aprilis, do am Palmsondage schyckede Graue Tonyes van Delmenhorst sine rede mit 12 perden nha Harpstede leth dat ock eschen, vnde is em tor stunth vpgegeuen, vnde de Droste welcker Harpstede jnne hadde des Bysschops bastert sone nam to voren de vlucht, Am 4 Aprilis, js her Luder von Belmer weddervmme de wesser her vp in einen groten kanen to Bremen angekamen, sine werue an de Hamborgers von des Erbaren Rades to Bremen wegen entdecketh wente de Hamborgers weren am j Aprilis vp de wesser gekamen mit vij weldigen boyers dar auer vj vthgelesen boeslude fyne weerhafftige krygeslude vppe weren, vnde de orlyge schepe weren ryckliken vorsorget, nicht allene an volcke, sunder ock mit swarem geschutte Am 5 Aprilis stech dat schepes volck vt den seydenschepen vnde nemen dat hus Hagen jn, wor vp se ein grot gudt erlangeden

Fol. 256v

Faksimile, Fol. 256v
  1. Dyt rede gedachte hus Hagen wort ffrans van der Lyth einen stychtes
  2. junckeren to Bremen genhamen, darumme dat he jdt helt
  3. mit der Stadt vyande
  4. Am 7 Aprilis hebben dat Bremesche volck in den seydenschepen
  5. ok dat hus Stotell jm stychte van Bremen angefallen ock
  6. jngenomen, nemen dar van allent wat se dar vp funden
  7. senden dat ock na Bremen vnde wart aldar gepartet vnde
  8. gebuthet,
  9. Am 8 Aprilis quam to Bremen nye tidinge, wo Writzbarch
  10. mit sinen hupen sick gelegert to Verden vnde tom Langwedel
  11. eten den armen luden vp wat se hadden, se pucheden mit
  12. macht vp de guden Stadt Bremen, drouweden dat se
  13. starcker worden van Rutheren vnde Knechten, wente Hertoch
  14. Eryck van Brunswick, was in groter vorsammelinge vp
  15. de tydt, Wrytzbargen hupen to starken, vnde als den mit
  16. den van Bremen ernstlyken sick to vorsakende, Ouerst
  17. de Stadt Bremen was in godt wol getrostet, dat maket
  18. dat se eine gude rechte sake hadden, beden godt vlitich dachlikes
  19. in allen sermonen
  20. Am 11 Aprilis hefft Wrytzbargen dat vaste hus den Ottersbarch
  21. mit guden worden jngekregen, dar Olthraue vrese
  22. vor einen Drosten vam Doem cappyttell gesettet was
  23. ouerst Olthraue sach nicht wol to leth sick auer reden, gaff
  24. dat hus vp sunder noeth
  25. Am sulfften xj Aprilis do des Mandages in den Paeschen,
  26. hefft Hertoch Eryck van Brunswyck, by sinen baden, jn
  27. Bremen geschreuen, jn des Keysers namen de guden
  28. Stadt geeschet, gelick wo Wrytzbargen to voren, Ouerst
  29. em worth affgedancket, sick entschuldiget der buntenysse
  30. haluen, mit fforsten heren vnde Steden dar se sick mede
  31. vorstrycket hadden,
  32. Jtem von der stunde an, wort Bremen starcker beuestiget
  33. runth vmme her dubbelde stackytten angerichtet, alle
  34. houetwere to gerustet, den grauen enthlanges vp dat grauen
  35. ouer vele dusent pale dep in de erden gegrauen, dar by
  36. vele kleine storthe kulen, von dem Osterendoer an, hen
  37. an den ende Sunten Steffens dwenger eine by dem
  38. anderen gans dycke, Alle walle runth dele mit aller noth
  39. trufft wol besorget, Ock worden an ethlyken orden, pannen,
  40. vul waters gesettet, dar me wolde wellynge jnne seden
  41. den vyenden jm falle vnder ogen geten, Jtem teer krentze
  42. ock by groten hupen to gerustet, alle were myt stenen
  43. rycklyken besorget, vnde grote maestboeme vp de were

Dyt rede gedachte hus Hagen wort ffrans van der Lyth einen stychtes junckeren to Bremen genhamen, darumme dat he jdt helt mit der Stadt vyande Am 7 Aprilis hebben dat Bremesche volck in den seydenschepen ok dat hus Stotell jm stychte van Bremen angefallen ock jngenomen, nemen dar van allent wat se dar vp funden senden dat ock na Bremen vnde wart aldar gepartet vnde gebuthet, Am 8 Aprilis quam to Bremen nye tidinge, wo Writzbarch mit sinen hupen sick gelegert to Verden vnde tom Langwedel eten den armen luden vp wat se hadden, se pucheden mit macht vp de guden Stadt Bremen, drouweden dat se starcker worden van Rutheren vnde Knechten, wente Hertoch Eryck van Brunswick, was in groter vorsammelinge vp de tydt, Wrytzbargen hupen to starken, vnde als den mit den van Bremen ernstlyken sick to vorsakende, Ouerst de Stadt Bremen was in godt wol getrostet, dat maket dat se eine gude rechte sake hadden, beden godt vlitich dachlikes in allen sermonen Am 11 Aprilis hefft Wrytzbargen dat vaste hus den Ottersbarch mit guden worden jngekregen, dar Olthraue vrese vor einen Drosten vam Doem cappyttell gesettet was ouerst Olthraue sach nicht wol to leth sick auer reden, gaff dat hus vp sunder noeth Am sulfften xj Aprilis do des Mandages in den Paeschen, hefft Hertoch Eryck van Brunswyck, by sinen baden, jn Bremen geschreuen, jn des Keysers namen de guden Stadt geeschet, gelick wo Wrytzbargen to voren, Ouerst em worth affgedancket, sick entschuldiget der buntenysse haluen, mit fforsten heren vnde Steden dar se sick mede vorstrycket hadden, Jtem von der stunde an, wort Bremen starcker beuestiget runth vmme her dubbelde stackytten angerichtet, alle houetwere to gerustet, den grauen enthlanges vp dat grauen ouer vele dusent pale dep in de erden gegrauen, dar by vele kleine storthe kulen, von dem Osterendoer an, hen an den ende Sunten Steffens dwenger eine by dem anderen gans dycke, Alle walle runth dele mit aller noth trufft wol besorget, Ock worden an ethlyken orden, pannen, vul waters gesettet, dar me wolde wellynge jnne seden den vyenden jm falle vnder ogen geten, Jtem teer krentze ock by groten hupen to gerustet, alle were myt stenen rycklyken besorget, vnde grote maestboeme vp de were

Fol. 257r

Faksimile, Fol. 257r
  1. vnde borstwere gebracht, dar mede vyende wolde mede eeren edder
  2. wylkamen heten
  3. Jtem de seydenschepe mit volcke vnde geschutte, quemen wedder de
  4. wesser herup vor bremen, brachten mit sick in Bremen gude
  5. werhafftige Hamborger boeslude, de do in Bremen wylkamen
  6. weren, vnde den Hamborger schepen van orlych dar nedden wort
  7. de wesserstroem beualen hen in de see, Ouerst de seydenschepe
  8. vorwarden den wesserstroem de Stadt Bremen enthlanges,
  9. bauen vnde benedden
  10. De wyle ouerst, vp de suluen tidt de wesserstroem klen was, vnd
  11. ein droge wyndich weder, so worden jn Bremen alle huse vnde
  12. waninge binnen Bremen rykliken mit water besorget, alle
  13. kumpe, boden, pannen erfullet benedden vnde bauen vp denn
  14. luchten, wente de vyande drouweden dar buthen, se wolden fuer
  15. balle in Bremen scheten, dar wort wedder gedacht,
  16. Am xij Aprilis nham Wrytzbargen dat hus Rethem in, dat vp
  17. de tydt her Dyrick von Mandelsloe jnne hadde etc
  18. Am xix Aprilis jn dem myddage is Wrytzbargen mit sinen rutheren
  19. vnde knechten, wedderumme vor Bremen jn tornigem mode
  20. angekamen, legerde sick to Harstede, vnde Hertoch Eryck vp
  21. der anderen sydt der wesser quam ock an mit velem vnde swaren
  22. geschutte dar to mit vntellyken hupen ruther vnde landesknechten
  23. gelick alse ein grymmich louwe, Bremen to vorslynden, de
  24. legerde sick to Arsten, Habenhusen vnde in de vmbliggende dorpe
  25. he quam als ein rode vnde jnstrumente des torne gades, mit
  26. einen weldigen drogen hyttigen oftenwynde, also dat de wesser
  27. mit flegende sande auertagen wort, gelick mit einem dycken
  28. neuell dat ock alle pole vnde water by na vthdrogeden
  29. Thor suluen stunde sint von Hertoch Erykes rutheren flux an
  30. rennen kamen van Arsten, besychtigende by den koelhouen
  31. wege vnde stege vnde alle gelegenheit, auer der lucken wesser
  32. bruggen, wente alle haue vnde tume stunden do noch jn erem
  33. wesende, alse solckes nu segen de borger jn Bremen, lepen flux
  34. auer de lutken wesser bruggen to den vyenden henuth drengeden
  35. de vyande wedder achter de koelhoue, vnde tor suluen stunde
  36. worth alle gebuwthe auer der bruggen, an husen schunen
  37. bargen, tunen, spykeren vnde sommerhusen, dorch de bremer
  38. angestycket vnde to aschen gemaket, ock worden der repsleger
  39. boden gantz vnde gar dal gebraken alles slicht gemaket
  40. Am xx Aprilis an den auent, hefft Hertoch Eryck van Brunswick
  41. einen trummeter geschycket vor de lutken wesser bruggen

vnde borstwere gebracht, dar mede vyende wolde mede eeren edder wylkamen heten Jtem de seydenschepe mit volcke vnde geschutte, quemen wedder de wesser herup vor bremen, brachten mit sick in Bremen gude werhafftige Hamborger boeslude, de do in Bremen wylkamen weren, vnde den Hamborger schepen van orlych dar nedden wort de wesserstroem beualen hen in de see, Ouerst de seydenschepe vorwarden den wesserstroem de Stadt Bremen enthlanges, bauen vnde benedden De wyle ouerst, vp de suluen tidt de wesserstroem klen was, vnd ein droge wyndich weder, so worden jn Bremen alle huse vnde waninge binnen Bremen rykliken mit water besorget, alle kumpe, boden, pannen erfullet benedden vnde bauen vp denn luchten, wente de vyande drouweden dar buthen, se wolden fuer balle in Bremen scheten, dar wort wedder gedacht, Am xij Aprilis nham Wrytzbargen dat hus Rethem in, dat vp de tydt her Dyrick von Mandelsloe jnne hadde etc Am xix Aprilis jn dem myddage is Wrytzbargen mit sinen rutheren vnde knechten, wedderumme vor Bremen jn tornigem mode angekamen, legerde sick to Harstede, vnde Hertoch Eryck vp der anderen sydt der wesser quam ock an mit velem vnde swaren geschutte dar to mit vntellyken hupen ruther vnde landesknechten gelick alse ein grymmich louwe, Bremen to vorslynden, de legerde sick to Arsten, Habenhusen vnde in de vmbliggende dorpe he quam als ein rode vnde jnstrumente des torne gades, mit einen weldigen drogen hyttigen oftenwynde, also dat de wesser mit flegende sande auertagen wort, gelick mit einem dycken neuell dat ock alle pole vnde water by na vthdrogeden Thor suluen stunde sint von Hertoch Erykes rutheren flux an rennen kamen van Arsten, besychtigende by den koelhouen wege vnde stege vnde alle gelegenheit, auer der lucken wesser bruggen, wente alle haue vnde tume stunden do noch jn erem wesende, alse solckes nu segen de borger jn Bremen, lepen flux auer de lutken wesser bruggen to den vyenden henuth drengeden de vyande wedder achter de koelhoue, vnde tor suluen stunde worth alle gebuwthe auer der bruggen, an husen schunen bargen, tunen, spykeren vnde sommerhusen, dorch de bremer angestycket vnde to aschen gemaket, ock worden der repsleger boden gantz vnde gar dal gebraken alles slicht gemaket Am xx Aprilis an den auent, hefft Hertoch Eryck van Brunswick einen trummeter geschycket vor de lutken wesser bruggen

Fol. 257v

Faksimile, Fol. 257v
  1. leth tom anderen mael eschen de Stadt Bremen, in des Keysers
  2. namen, Ouerst de Stadt anthworde nha als vorhen, se stunden
  3. in lofflyker bunthenysse se konden dar nicht to kamenn
  4. jdt gynge wo ydt wolde,
  5. Am xxj Aprilis, do legerden sick beyde herleger dat eine
  6. thom nyen lande, nomptliken Hertoch Erykes leger, dat
  7. ander nomptlick Wrytzbargen leger to Harstede, dar slogen
  8. se ere paulunenaFußnote a„pāwlūn (1), pawlūn, pavlun, paulun, paulun, pauluyn, pauluun, pāwelūn, pavelun, pauwelun, pāwelōn, pāwelūm, paulum, pāwel, pālūn, paluin, mnd., M., N., F.: nhd. „Pavillion“, aus Stoffbahnen oder Fellen und Stützstangen gefertigte Behausung, Zelt, tragbares Stoffdach, Baldachin, Traghimmel, aus Stoffbahnen gefertigtes Verdeck auf Schiffen, Dachschmuck, Dacherker, Wetterfahne?; ÜG.: lat. papilio tentorium; Hw.: vgl. mhd. pavelūn; E.: vgl. mhd. pavelūn, pavilūn, st. N., Zelt; s. afries. paulōn 1 und häufiger?, M., Tabernakel, Zelt; s. afrz. pavillion, M., Zelt; s. lat. pāpilio, M., Schmetterling, Falter; s. idg. *peled-, Sb., Adj., Feuchtigkeit, feucht, Pokorny 800; vgl. idg. *pel- (1), *pelə-, *plē-, *pl̥h1-, *pelh1-, V., gießen, fließen, schütten, füllen, schwimmen, fliegen, Pokorny 798; L.: MndHwb 2, 1427 (pâwlûn)“, Definition nach: Köbler, Gerhard: Mittelniederdeutsches Wörterbuch, online in: https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html, (Stand: 04.04.2025). vp, vnde richteden ere telten vnde hutten
  9. vp vnde gedachten dar ein tydtlanck to harbargen, gelick
  10. wo geschach
  11. Jtem vp de tydt, wort ein schantze vp der slacht angerichtet
  12. den wesserstroem enthlanges, van Sunte Martens karck
  13. houe an, hen an de Holmans borch, ock worden do grothe
  14. vnde lange maestbome, mydden in den wesserstroem
  15. gelecht, mit jseren keden vast an einander gehechtet
  16. vnde mit groten anckeren vnde an palen geuestiget
  17. dat darmede den vyenden de wech vpgenamen worde, jffte
  18. se mit schepen edderr flothen wes wolden begynnen, grothe
  19. edder klene schepe antostyckende, de do alle vor der Stadt
  20. de slacht enthlanges legen, de maestbome rekeden vor
  21. der bruggen an, hen an den ende Sunten Steffens stadt
  22. des geliken ock bauen der bruggen, Ock wart de wesser
  23. bauen der bruggen by der holtporten twe mal mit starken
  24. ekenpalen auergepalet, vnde de pale mit starcken jseren
  25. keden an einander gebunden vnde beslaten, sunder ein
  26. ffeegath[?] gelaten
  27. Jtem dar worden ock seydenschepe, de wesser enthlanges vor=
  28. ordent, starck mit volcke vnde geschutte besettet, de dach
  29. vnde nacht ein gudt vpseent hebben scholden, der vyende,
  30. anslege to vorhinderende,
  31. Jtem bauen der brugge, worden alle stalle vnde boden
  32. myt messe vnde erthryke erfullet, den stroem entlanges
  33. eine schantze togerichtet, vp dat de vyende mit swarem
  34. geschutte nenen schaden doen mochten Des gelyken
  35. wort de wesserbrugge vp beyden syden behangen vnde
  36. bedecket mith laken, Ock worth do begunnen vp den
  37. holtwerdel, eine schone schantze vt der grunth vp
  38. de lutken wesser enthlanges, in korter tydt hoch vpge=
  39. tagen dar de huslude wol to hulpen,
  40. Jtem den xxij Aprilis in der nacht ruckeden de vyande in
  41. Hartoch Erykes leger der Stadt Bremen neger, vengen an
  42. eine hoge starcke schantzen to grauen, by des Doemdeken
  43. Brake vor den koelhouen, vp dat se mochten dat brugge dor

leth tom anderen mael eschen de Stadt Bremen, in des Keysers namen, Ouerst de Stadt anthworde nha als vorhen, se stunden in lofflyker bunthenysse se konden dar nicht to kamenn jdt gynge wo ydt wolde, Am xxj Aprilis, do legerden sick beyde herleger dat eine thom nyen lande, nomptliken Hertoch Erykes leger, dat ander nomptlick Wrytzbargen leger to Harstede, dar slogen se ere paulunenaFußnote a„pāwlūn (1), pawlūn, pavlun, paulun, paulun, pauluyn, pauluun, pāwelūn, pavelun, pauwelun, pāwelōn, pāwelūm, paulum, pāwel, pālūn, paluin, mnd., M., N., F.: nhd. „Pavillion“, aus Stoffbahnen oder Fellen und Stützstangen gefertigte Behausung, Zelt, tragbares Stoffdach, Baldachin, Traghimmel, aus Stoffbahnen gefertigtes Verdeck auf Schiffen, Dachschmuck, Dacherker, Wetterfahne?; ÜG.: lat. papilio tentorium; Hw.: vgl. mhd. pavelūn; E.: vgl. mhd. pavelūn, pavilūn, st. N., Zelt; s. afries. paulōn 1 und häufiger?, M., Tabernakel, Zelt; s. afrz. pavillion, M., Zelt; s. lat. pāpilio, M., Schmetterling, Falter; s. idg. *peled-, Sb., Adj., Feuchtigkeit, feucht, Pokorny 800; vgl. idg. *pel- (1), *pelə-, *plē-, *pl̥h1-, *pelh1-, V., gießen, fließen, schütten, füllen, schwimmen, fliegen, Pokorny 798; L.: MndHwb 2, 1427 (pâwlûn)“, Definition nach: Köbler, Gerhard: Mittelniederdeutsches Wörterbuch, online in: https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html, (Stand: 04.04.2025). vp, vnde richteden ere telten vnde hutten vp vnde gedachten dar ein tydtlanck to harbargen, gelick wo geschach Jtem vp de tydt, wort ein schantze vp der slacht angerichtet den wesserstroem enthlanges, van Sunte Martens karck houe an, hen an de Holmans borch, ock worden do grothe vnde lange maestbome, mydden in den wesserstroem gelecht, mit jseren keden vast an einander gehechtet vnde mit groten anckeren vnde an palen geuestiget dat darmede den vyenden de wech vpgenamen worde, jffte se mit schepen edderr flothen wes wolden begynnen, grothe edder klene schepe antostyckende, de do alle vor der Stadt de slacht enthlanges legen, de maestbome rekeden vor der bruggen an, hen an den ende Sunten Steffens stadt des geliken ock bauen der bruggen, Ock wart de wesser bauen der bruggen by der holtporten twe mal mit starken ekenpalen auergepalet, vnde de pale mit starcken jseren keden an einander gebunden vnde beslaten, sunder ein ffeegath[?] gelaten Jtem dar worden ock seydenschepe, de wesser enthlanges vorordent, starck mit volcke vnde geschutte besettet, de dach vnde nacht ein gudt vpseent hebben scholden, der vyende, anslege to vorhinderende, Jtem bauen der brugge, worden alle stalle vnde boden myt messe vnde erthryke erfullet, den stroem entlanges eine schantze togerichtet, vp dat de vyende mit swarem geschutte nenen schaden doen mochten Des gelyken wort de wesserbrugge vp beyden syden behangen vnde bedecket mith laken, Ock worth do begunnen vp den holtwerdel, eine schone schantze vt der grunth vp de lutken wesser enthlanges, in korter tydt hoch vpgetagen dar de huslude wol to hulpen,

Jtem den xxij Aprilis in der nacht ruckeden de vyande in Hartoch Erykes leger der Stadt Bremen neger, vengen an eine hoge starcke schantzen to grauen, by des Doemdeken Brake vor den koelhouen, vp dat se mochten dat brugge dor

  1. „pāwlūn (1), pawlūn, pavlun, paulun, paulun, pauluyn, pauluun, pāwelūn, pavelun, pauwelun, pāwelōn, pāwelūm, paulum, pāwel, pālūn, paluin, mnd., M., N., F.: nhd. „Pavillion“, aus Stoffbahnen oder Fellen und Stützstangen gefertigte Behausung, Zelt, tragbares Stoffdach, Baldachin, Traghimmel, aus Stoffbahnen gefertigtes Verdeck auf Schiffen, Dachschmuck, Dacherker, Wetterfahne?; ÜG.: lat. papilio tentorium; Hw.: vgl. mhd. pavelūn; E.: vgl. mhd. pavelūn, pavilūn, st. N., Zelt; s. afries. paulōn 1 und häufiger?, M., Tabernakel, Zelt; s. afrz. pavillion, M., Zelt; s. lat. pāpilio, M., Schmetterling, Falter; s. idg. *peled-, Sb., Adj., Feuchtigkeit, feucht, Pokorny 800; vgl. idg. *pel- (1), *pelə-, *plē-, *pl̥h1-, *pelh1-, V., gießen, fließen, schütten, füllen, schwimmen, fliegen, Pokorny 798; L.: MndHwb 2, 1427 (pâwlûn)“, Definition nach: Köbler, Gerhard: Mittelniederdeutsches Wörterbuch, online in: https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html, (Stand: 04.04.2025).↩

Fol. 258r

Faksimile, Fol. 258r
  1. to sluten, Dar worth in Bremen des dages wedder geraethslaget
  2. dat men starck wolde to vothe vnde to perden froemorgens to
  3. den vyenden vthuallen, vnde de schantzen to nichte maken
  4. des worth desses dages an den auent, vmme geslagen eine
  5. trumme, vnde dar by geropen, dat ein jder scholde mit siner
  6. weer fardych sin, ruther knechte borgere, alle de dar to vorordent
  7. worden, am volgende morgen, mit ambrekynge des dages vpsyn
  8. Am volgende xxiij Aprilis do vp einen sunnauende morgen
  9. vorsammelden sick ruther vnde knechte vnde borger, mit
  10. twen vpgerichteden veneken, vnde als de klocke by vyuen was
  11. togen se in einen ordeninge vth dem brugge doer, vnde vellen
  12. vnuorseens to den vyenden in de schantzen, slogen se dar uth
  13. mit gewalt, vengen van den vyenden 19, de anderen vorlepen
  14. jdt na dem leger, vnde makeden dat leger wach, dat sick flux
  15. vthgaff jnt velt, gelick ein jmme plecht to donde in der warmen
  16. meytidt, dar ginck jdt an ein dapper scharmutzelen, eine
  17. gude stunde lanck, den vyenden wort mannich schote geschencket
  18. van allen houetweren de wesser enthlanges, sunderlyken van
  19. dem rundt dele vor der bruggen, also dat vele de ogen vorkerden
  20. in ein waerteken worden hele arme gefunden den vyenden
  21. affgeschaten, dar worden ock barde vnde kennebacken gefunden
  22. Ock wort Andreas Packemoer ein houetman mit twen anderen
  23. by em eere perde doeth geschaten, de se jm apen wege tor stede
  24. lethen, Packemoer stortede gruwliken mit sinem perde, vnde
  25. jtlyke borgers lepen to em an als he dal stortede mit sinen gule
  26. wundeden em mit einer hellebarden jnt been, Ouerst he wort
  27. van den sinen vth der Bremer hande gereddet, wente sine
  28. tydt was do nicht gekamen, Jtem de Stadt Bremen leth jm
  29. scharmutzelen twe doden einen ruther vnde einen landesknecht
  30. de worden an den auent jn Bremen geholt vp doden barden
  31. vnde eerlyken vp karckhaue begrauen, vp de tydt wort jdt
  32. vrede beropen vp beyden syden, vp dat ein jder sine doden begraue
  33. vnde de vyande nemen de schantzen dar na wedder jn vnde
  34. wat to gedyket was, grouen se de nacht wedder vp
  35. Am xxv Aprilis, jn der nacht ruckeden de vyende vorth mit
  36. der schantzen ein gudt stuck weges vp den wetenkamp, also
  37. dat se konden bescheten de luthken wesserbruggen, dat dar
  38. nemanth auer mochte, Vnde dessuluen dages wort de gantze
  39. Holtwerdel geblotet allent wat dar vpgebuwet was, nomplick
  40. dat teerhus des kopmans ock de buwhoff vnde alle hutten so
  41. dar vp stunden
  42. dar vp stunden

to sluten, Dar worth in Bremen des dages wedder geraethslaget dat men starck wolde to vothe vnde to perden froemorgens to den vyenden vthuallen, vnde de schantzen to nichte maken des worth desses dages an den auent, vmme geslagen eine trumme, vnde dar by geropen, dat ein jder scholde mit siner weer fardych sin, ruther knechte borgere, alle de dar to vorordent worden, am volgende morgen, mit ambrekynge des dages vpsyn Am volgende xxiij Aprilis do vp einen sunnauende morgen vorsammelden sick ruther vnde knechte vnde borger, mit twen vpgerichteden veneken, vnde als de klocke by vyuen was togen se in einen ordeninge vth dem brugge doer, vnde vellen vnuorseens to den vyenden in de schantzen, slogen se dar uth mit gewalt, vengen van den vyenden 19, de anderen vorlepen jdt na dem leger, vnde makeden dat leger wach, dat sick flux vthgaff jnt velt, gelick ein jmme plecht to donde in der warmen meytidt, dar ginck jdt an ein dapper scharmutzelen, eine gude stunde lanck, den vyenden wort mannich schote geschencket van allen houetweren de wesser enthlanges, sunderlyken van dem rundt dele vor der bruggen, also dat vele de ogen vorkerden in ein waerteken worden hele arme gefunden den vyenden affgeschaten, dar worden ock barde vnde kennebacken gefunden Ock wort Andreas Packemoer ein houetman mit twen anderen by em eere perde doeth geschaten, de se jm apen wege tor stede lethen, Packemoer stortede gruwliken mit sinem perde, vnde jtlyke borgers lepen to em an als he dal stortede mit sinen gule wundeden em mit einer hellebarden jnt been, Ouerst he wort van den sinen vth der Bremer hande gereddet, wente sine tydt was do nicht gekamen, Jtem de Stadt Bremen leth jm scharmutzelen twe doden einen ruther vnde einen landesknecht de worden an den auent jn Bremen geholt vp doden barden vnde eerlyken vp karckhaue begrauen, vp de tydt wort jdt vrede beropen vp beyden syden, vp dat ein jder sine doden begraue vnde de vyande nemen de schantzen dar na wedder jn vnde wat to gedyket was, grouen se de nacht wedder vp Am xxv Aprilis, jn der nacht ruckeden de vyende vorth mit der schantzen ein gudt stuck weges vp den wetenkamp, also dat se konden bescheten de luthken wesserbruggen, dat dar nemanth auer mochte, Vnde dessuluen dages wort de gantze Holtwerdel geblotet allent wat dar vpgebuwet was, nomplick dat teerhus des kopmans ock de buwhoff vnde alle hutten so dar vp stunden dar vp stunden

Fol. 258v

Faksimile, Fol. 258v
  1. Am xxvj Aprilis, worden grothe maestbome in de lutken wesser
  2. gebracht, vnde vast an eken palen mit yseren keden gehechtet
  3. vp dat de vyende nene macht hadden mit floten edder schepen
  4. an den wal tokomende
  5. Jtem vp de suluen tydt hadden alle tymmerlude vnde segers
  6. vul arbeyt dach vnde nacht, wente dar worden dubbelde stackytten
  7. gemaket, den Stadt grauen enthlanges, vnde alle porten mit
  8. nyen starcken syngeen besorget, ock so wart dat grote erthus
  9. edder rundeel auer de brugge ( . welcker de vyende vth spoeth
  10. nomeden de bruth von Bremen . ) mit einen starcken stackytte
  11. besorget, wedder der vyende willen, de solckes anseen mosten,
  12. Jtem de beyden herleger der buten, als Hertoch Erycke vnde
  13. Wrytzborgen romeden, wo de Stadt Bremen em vom
  14. keyser were geschencket, vnde allent wat dar jnne were,
  15. dar wolden se alle vmme steruen, vnde eere helse dar an
  16. hangen, se wolden Bremen thor buthe hebben, ouerst de
  17. Bremers trosteden sick in godt, setteden sick mit godtlyker
  18. hulpe tor weer, De Ertze Bysschop to Bremen, vnde de Hertoch
  19. von Louwesborch quemen vaken in de leger, starckeden
  20. de vyende wedder de Stadt Bremen, dat Bremen an den
  21. beyden nicht vordent hadden, o vndanckbarheit
  22. Am xxvij Aprilis, helden beyde herleger gemeinte, wente
  23. se konden alle stunde wol to samende komen, auer Sunte
  24. Peters werdel, bauen den eysen rade, dar se eine bruggenn
  25. auer gemaket von eken vnde kanen, Do worth vom Rade
  26. alle kosteren binnen Bremen vorbaden, dat se nene sermone,
  27. ock worden des dages de trummen vmb geslogen, dat
  28. jderman scholde sine weer fordych hebben, dach vnde nacht
  29. nechteren bereidt sin, ein jderman an sinem orde, dar
  30. he vom Rade vnde houetluden vor ordent were
  31. Am 1 Maij, do dre weken na Paschen, quam in Bremenn
  32. warhafftige nye tydinge, wo Graue Crystoffer vonn
  33. Oldenborch, jm forstendoem von Lunenborch were, in
  34. dapperer rustunge were, vnde by em worden komen
  35. de Hamborger, dre dusent starck to perde vnde to vothe
  36. wolden in Hertoch Erykes lande wyder sick starken, vp
  37. dat Bremen enthsettet worde vt factum est

Am xxvj Aprilis, worden grothe maestbome in de lutken wesser gebracht, vnde vast an eken palen mit yseren keden gehechtet vp dat de vyende nene macht hadden mit floten edder schepen an den wal tokomende Jtem vp de suluen tydt hadden alle tymmerlude vnde segers vul arbeyt dach vnde nacht, wente dar worden dubbelde stackytten gemaket, den Stadt grauen enthlanges, vnde alle porten mit nyen starcken syngeen besorget, ock so wart dat grote erthus edder rundeel auer de brugge ( . welcker de vyende vth spoeth nomeden de bruth von Bremen . ) mit einen starcken stackytte besorget, wedder der vyende willen, de solckes anseen mosten, Jtem de beyden herleger der buten, als Hertoch Erycke vnde Wrytzborgen romeden, wo de Stadt Bremen em vom keyser were geschencket, vnde allent wat dar jnne were, dar wolden se alle vmme steruen, vnde eere helse dar an hangen, se wolden Bremen thor buthe hebben, ouerst de Bremers trosteden sick in godt, setteden sick mit godtlyker hulpe tor weer, De Ertze Bysschop to Bremen, vnde de Hertoch von Louwesborch quemen vaken in de leger, starckeden de vyende wedder de Stadt Bremen, dat Bremen an den beyden nicht vordent hadden, o vndanckbarheit Am xxvij Aprilis, helden beyde herleger gemeinte, wente se konden alle stunde wol to samende komen, auer Sunte Peters werdel, bauen den eysen rade, dar se eine bruggenn auer gemaket von eken vnde kanen, Do worth vom Rade alle kosteren binnen Bremen vorbaden, dat se nene sermone, ock worden des dages de trummen vmb geslogen, dat jderman scholde sine weer fordych hebben, dach vnde nacht nechteren bereidt sin, ein jderman an sinem orde, dar he vom Rade vnde houetluden vor ordent were Am 1 Maij, do dre weken na Paschen, quam in Bremenn warhafftige nye tydinge, wo Graue Crystoffer vonn Oldenborch, jm forstendoem von Lunenborch were, in dapperer rustunge were, vnde by em worden komen de Hamborger, dre dusent starck to perde vnde to vothe wolden in Hertoch Erykes lande wyder sick starken, vp dat Bremen enthsettet worde vt factum est

Fol. 259r

Faksimile, Fol. 259r
  1. Jtem vp de tydt rathslagenden de vyende, wo se mochten der Stadt
  2. Bremen den wesser stroem nemen, vor dem Arster torme auer
  3. in de Ochtume leyden, vengen ein vnmogelick werck an
  4. vnde hebben alle dage ein vntellicken hupen greuers (huslude
  5. vth den vmbliggenden dorpen vnde landen dar to vorbadet . ) dar
  6. jnne gegrauen eine grote grafft vnde arbeyt vorgenamen, wo
  7. nach hude in dessen dach aldar to beseen, ouerst is alles vmb sus
  8. gedaen, vnde hebben ere nyen wesser mit schanden nha laten moten
  9. Am iij Maij, vth beuel des Rades to Bremen, sint der Stadt ruther
  10. by myddage vth dem Osterendoer gerenth, na Harstede to beseende der
  11. vyande gelegenheit, ein scharmutzel mit em antogripen, vnde
  12. de ruther quemen jlendes den vyenden vp de handt, nemen ere
  13. dach wacht vp, stodden flux to den vyenden jnt leger, makeden
  14. ein alarme, houweden jtlike vathe beers jn stucken, vengen slogen
  15. de se auerquemen, alse nu de vyende jm leger wach wordenn
  16. do geuen sick vnse ruther wedder na der Stadt, al euentlick vnde
  17. vunden vnderwegen, der Bremer Knechte mit twen vpgerichteden
  18. veneken, de se hartlyken vormanden, dat se sick na der Stadt
  19. reppen scholden, eer dat de vyende en vp den hals quemen,
  20. Andreas von Lubbeke houetman, quam nouwe mit sinen veneken
  21. vth der vyande handt, Ouerst Bole von Styckhusen Gerth Honrykes
  22. sin ffener, vorsumede dat, vnde worth by Sunte Pawels barge
  23. mit sinen veneken dal getagen, dat veneken genhamen, jnt
  24. leger mit Bolen den vener geuorth, mit groten triumph
  25. Ouerst als de vyende segen, dat de vener bole, so seer gewundet
  26. was, dat he steruen moste, wort he des anderen dages jn Bremen
  27. in sine harbarge geuort, dar jnne he starff vnde is to Sunthe
  28. Marthen begrauen, De vnse leten seuen doden thor stede
  29. vnde elffen geuangen, vnde gewundede, de alle gemenlyken
  30. storuen, also ginck Gerth Honrykes venlyn vnder, dat se
  31. barmlyken vorsegen, wenthe de houetlude weren druncken
  32. gelick ock de vener Bole, dar auer vorsegen se jdt, leden schaden
  33. vnde hoen jn, Jtem von den vyenden bleuen dar ock welcke
  34. beliggen mit man vnde perden geschaten, vnde viij geuangen
  35. vele gewundet, Do nu de vyende wedder na eren leger sick
  36. geuen mit den vangen, do worden de doden in de Stadt gedregen
  37. des anderen dages begrauen,
  38. Am suluen iij Maij vp den auenth, wort dorth de vyende Hertoch
  39. Eryckes, grote geschutte achter de kolhaue gebracht, vnde in ein
  40. teken eines tryumphes schoten se in de Stadt Bremenn

Jtem vp de tydt rathslagenden de vyende, wo se mochten der Stadt Bremen den wesser stroem nemen, vor dem Arster torme auer in de Ochtume leyden, vengen ein vnmogelick werck an vnde hebben alle dage ein vntellicken hupen greuers (huslude vth den vmbliggenden dorpen vnde landen dar to vorbadet . ) dar jnne gegrauen eine grote grafft vnde arbeyt vorgenamen, wo nach hude in dessen dach aldar to beseen, ouerst is alles vmb sus gedaen, vnde hebben ere nyen wesser mit schanden nha laten moten Am iij Maij, vth beuel des Rades to Bremen, sint der Stadt ruther by myddage vth dem Osterendoer gerenth, na Harstede to beseende der vyande gelegenheit, ein scharmutzel mit em antogripen, vnde de ruther quemen jlendes den vyenden vp de handt, nemen ere dach wacht vp, stodden flux to den vyenden jnt leger, makeden ein alarme, houweden jtlike vathe beers jn stucken, vengen slogen de se auerquemen, alse nu de vyende jm leger wach wordenn do geuen sick vnse ruther wedder na der Stadt, al euentlick vnde vunden vnderwegen, der Bremer Knechte mit twen vpgerichteden veneken, de se hartlyken vormanden, dat se sick na der Stadt reppen scholden, eer dat de vyende en vp den hals quemen, Andreas von Lubbeke houetman, quam nouwe mit sinen veneken vth der vyande handt, Ouerst Bole von Styckhusen Gerth Honrykes sin ffener, vorsumede dat, vnde worth by Sunte Pawels barge mit sinen veneken dal getagen, dat veneken genhamen, jnt leger mit Bolen den vener geuorth, mit groten triumph Ouerst als de vyende segen, dat de vener bole, so seer gewundet was, dat he steruen moste, wort he des anderen dages jn Bremen in sine harbarge geuort, dar jnne he starff vnde is to Sunthe Marthen begrauen, De vnse leten seuen doden thor stede vnde elffen geuangen, vnde gewundede, de alle gemenlyken storuen, also ginck Gerth Honrykes venlyn vnder, dat se barmlyken vorsegen, wenthe de houetlude weren druncken gelick ock de vener Bole, dar auer vorsegen se jdt, leden schaden vnde hoen jn, Jtem von den vyenden bleuen dar ock welcke beliggen mit man vnde perden geschaten, vnde viij geuangen vele gewundet, Do nu de vyende wedder na eren leger sick geuen mit den vangen, do worden de doden in de Stadt gedregen des anderen dages begrauen, Am suluen iij Maij vp den auenth, wort dorth de vyende Hertoch Eryckes, grote geschutte achter de kolhaue gebracht, vnde in ein teken eines tryumphes schoten se in de Stadt Bremenn

Fol. 259v

Faksimile, Fol. 259v
  1. des auendes jm dusterenn by twintich schote mit kortouwen
  2. slangen vnde haluen slangen, ein schote ginck dorch dat dack
  3. midden des langen domestoren, de ander in dat grawe
  4. Monnyke kloster, de drudde vp de tyuer dorch veer huse, de
  5. verde jn Sunthe Kattrynen strate, de anderen schote gingen
  6. eren ganck gade sy danck dat nemant geseryget wort
  7. Jtem den iiij Maij, worth vt Wrytzbargenn leger ein
  8. trummeter vor dat Osterendor gesenth, vnde Andreas
  9. van Lubbeke des morgens by negen vren gynck sulff
  10. twelffte to em hen vth by Sunte Pawel helden sprake wol
  11. ein halff stunde mit malckander, vnde am suluen
  12. orden legen der vyende perde twe doeth geschaten, vnde
  13. ein ruther dar by mydden in dem wege vor dem Osteren
  14. doer, de wort van den vyenden hengenhamen vnde
  15. begrauen, de vangen worden vp beyden syden, vp lofften
  16. vnde eeden loes gelaten, ere rantzune bynnen veer
  17. dage to entrychtenn,
  18. Jtem den vofften Maij brende Harstede gantzlyken vth
  19. van eren egen vure, dar Wrytzbargen nicht mede to
  20. vreden was,
  21. Am 7 Maij des auendes nha negen vren, worden dre schote
  22. jm Bremen geschaten vt Hertoch Erycks leger, mit swaren
  23. geschutte, de eine schote ginck bauen dorch dat dack, by dem
  24. torne Sunthe Martens Kerken, de ander schote wort na
  25. dem wather rade geschaten, sunder dat loe ginck vele to
  26. hoch dorch Jaest Prens stael, de drudde schote rakede nichtes
  27. Am 8 Maij vengen de vyende an, in beyden herleger eine
  28. brugge to maken auer de wesser bauen dem eysen rade
  29. vp Sunte Peters werder, vp dat de beiden leger mochten
  30. tosamende kamen, wanneer se wolden, to desser bruggen
  31. antorichten, brukeden de vyende alle eken, kanen boem
  32. schepe, balken, sparen, latten, barch roden, wylligen bome
  33. wath se kunden erlangen vnde auerkamen twyschen
  34. Mynden vnde der Stadt Bremen, kostede grote moye
  35. vnde arbeyt,
  36. Am auende dessuluen 8 Maij, do jdt duncker worth,
  37. brochten de vyende vth Hertoch Erykes leger thom nyen
  38. lande oer sware geschutte vnder de schantzen by de kolhoue
  39. schoten auer xij schote in de Stadt, in ein tryumph
  40. edder teken der victorie, dat de Chorfforste van Sassenn

des auendes jm dusterenn by twintich schote mit kortouwen slangen vnde haluen slangen, ein schote ginck dorch dat dack midden des langen domestoren, de ander in dat grawe Monnyke kloster, de drudde vp de tyuer dorch veer huse, de verde jn Sunthe Kattrynen strate, de anderen schote gingen eren ganck gade sy danck dat nemant geseryget wort Jtem den iiij Maij, worth vt Wrytzbargenn leger ein trummeter vor dat Osterendor gesenth, vnde Andreas van Lubbeke des morgens by negen vren gynck sulff twelffte to em hen vth by Sunte Pawel helden sprake wol ein halff stunde mit malckander, vnde am suluen orden legen der vyende perde twe doeth geschaten, vnde ein ruther dar by mydden in dem wege vor dem Osteren doer, de wort van den vyenden hengenhamen vnde begrauen, de vangen worden vp beyden syden, vp lofften vnde eeden loes gelaten, ere rantzune bynnen veer dage to entrychtenn, Jtem den vofften Maij brende Harstede gantzlyken vth van eren egen vure, dar Wrytzbargen nicht mede to vreden was, Am 7 Maij des auendes nha negen vren, worden dre schote jm Bremen geschaten vt Hertoch Erycks leger, mit swaren geschutte, de eine schote ginck bauen dorch dat dack, by dem torne Sunthe Martens Kerken, de ander schote wort na dem wather rade geschaten, sunder dat loe ginck vele to hoch dorch Jaest Prens stael, de drudde schote rakede nichtes Am 8 Maij vengen de vyende an, in beyden herleger eine brugge to maken auer de wesser bauen dem eysen rade vp Sunte Peters werder, vp dat de beiden leger mochten tosamende kamen, wanneer se wolden, to desser bruggen antorichten, brukeden de vyende alle eken, kanen boem schepe, balken, sparen, latten, barch roden, wylligen bome wath se kunden erlangen vnde auerkamen twyschen Mynden vnde der Stadt Bremen, kostede grote moye vnde arbeyt, Am auende dessuluen 8 Maij, do jdt duncker worth, brochten de vyende vth Hertoch Erykes leger thom nyen lande oer sware geschutte vnder de schantzen by de kolhoue schoten auer xij schote in de Stadt, in ein tryumph edder teken der victorie, dat de Chorfforste van Sassenn

Fol. 260r

Faksimile, Fol. 260r
  1. Hertoch Johan Frederick vam Keyser was geuangen, vnde Wyttenberch
  2. jngenamen, vnder dessem schetende, worden vp der tyuer dre junge
  3. katten doeth geschaten in einem nesthe, dat sulue worth den vyenden
  4. in der schantze van dem borgeren to geropen, van den rundt dele
  5. auer der brugge,
  6. Desses suluen dages, sint de vyende von Harstede vth Wrytzbargen
  7. leger beide to perde vnde to vothe, anth Osterdoer andringen kamen
  8. drungen der Stadt dachwacht in de Stadt, schoten einen Knecht
  9. dorch den knaken dar he ock van starff, balde dar na do nu de ruther
  10. wedderumme na dem leger renden, vorechterden sick xj landesknechte
  11. by her Bernde Schorhaers wyndemolen, als solckes der Stadt vthryder
  12. Hinrick van Leer worth angesecht, makede he sick mit den sinen flux
  13. rede vnde in dem myddage worth em dat Osterendoer geopenth
  14. rende to den vyenden an, vnde de vyende geuen sick in de flucht
  15. ouerst se vormodeden jm sande twyschen dem steintorne vnde
  16. eysenrade, dar worden der vyende vij doethgeschaten vnde geslagen
  17. de anderen veer geuen sick geuangen, sworen eeren rantzuen
  18. in tobringen, als de veer vangen sick wedder vmme na eren
  19. leger geuen wolden, wort erer em dorch dat houet geschatenn
  20. van eren egen volcke, betalde so mit sinem halse
  21. Jtem ock sint desses dages de vyende vt Hertoch Erykes leger starck
  22. jnt Stedinger landt getagen mit jtlyke hundert leddyge
  23. wagen, nemen den armen luden jm lande allent wat em
  24. denede
  25. Am x Maij quam Jacobus Louwe Secretarius, wedderumme in
  26. Bremen van Hamborch mit twen deneren, brachte mit sick
  27. schrifftlick vnde mundtlick, gude frolike nie tydinge, dat de
  28. gude Stadt Bremen in korter tydt mit godtlyker hulpe scholde
  29. enthsettet werden, dorch ruther vnde knechte de vorhandenn
  30. weren in guder rustynge gans starck
  31. Am xj Maij worth van einem vyscher ein vordruncken ruther
  32. by der hoeltporten, an einen pael gedreuen geuischet, noch in
  33. siner rustynge, nu achte dage in der wesser gedreuenn
  34. by den eysenrade van den vnsen dar in gedrungen jm scharmutzel
  35. de vyscher brachte den doden vp dat lanth, vnde em worden
  36. iiij Bremer marck gegeuen vor de rustinge
  37. Am xij Maij hebben de vyende groten schaden jm Stedyngerlande
  38. gedaen, vele armer lude gemaket, dat landt barmlyken ge=
  39. schunnet, vnde in erem vthteen vt dem lande, sint de
  40. bremer Boeslude, vt den seydenschepen geuallen slogen der
  41. vyende vele doeth,

Hertoch Johan Frederick vam Keyser was geuangen, vnde Wyttenberch jngenamen, vnder dessem schetende, worden vp der tyuer dre junge katten doeth geschaten in einem nesthe, dat sulue worth den vyenden in der schantze van dem borgeren to geropen, van den rundt dele auer der brugge, Desses suluen dages, sint de vyende von Harstede vth Wrytzbargen leger beide to perde vnde to vothe, anth Osterdoer andringen kamen drungen der Stadt dachwacht in de Stadt, schoten einen Knecht dorch den knaken dar he ock van starff, balde dar na do nu de ruther wedderumme na dem leger renden, vorechterden sick xj landesknechte by her Bernde Schorhaers wyndemolen, als solckes der Stadt vthryder Hinrick van Leer worth angesecht, makede he sick mit den sinen flux rede vnde in dem myddage worth em dat Osterendoer geopenth rende to den vyenden an, vnde de vyende geuen sick in de flucht ouerst se vormodeden jm sande twyschen dem steintorne vnde eysenrade, dar worden der vyende vij doethgeschaten vnde geslagen de anderen veer geuen sick geuangen, sworen eeren rantzuen in tobringen, als de veer vangen sick wedder vmme na eren leger geuen wolden, wort erer em dorch dat houet geschatenn van eren egen volcke, betalde so mit sinem halse Jtem ock sint desses dages de vyende vt Hertoch Erykes leger starck jnt Stedinger landt getagen mit jtlyke hundert leddyge wagen, nemen den armen luden jm lande allent wat em denede Am x Maij quam Jacobus Louwe Secretarius, wedderumme in Bremen van Hamborch mit twen deneren, brachte mit sick schrifftlick vnde mundtlick, gude frolike nie tydinge, dat de gude Stadt Bremen in korter tydt mit godtlyker hulpe scholde enthsettet werden, dorch ruther vnde knechte de vorhandenn weren in guder rustynge gans starck Am xj Maij worth van einem vyscher ein vordruncken ruther by der hoeltporten, an einen pael gedreuen geuischet, noch in siner rustynge, nu achte dage in der wesser gedreuenn by den eysenrade van den vnsen dar in gedrungen jm scharmutzel de vyscher brachte den doden vp dat lanth, vnde em worden iiij Bremer marck gegeuen vor de rustinge Am xij Maij hebben de vyende groten schaden jm Stedyngerlande gedaen, vele armer lude gemaket, dat landt barmlyken geschunnet, vnde in erem vthteen vt dem lande, sint de bremer Boeslude, vt den seydenschepen geuallen slogen der vyende vele doeth,

Fol. 260v

Faksimile, Fol. 260v
  1. Am xiij Maij des morgens sint jtlyke van der Stadt volcke
  2. wedderumme mit frouwden bynnen kamen de nacht
  3. auer to Harstede in Wrytzbargen leger gewesen, vth der
  4. weyde perde genamen de se mit sick in Bremen brachten
  5. Jtem to der suluen tydt hebben de vyende in Hertoch Erykes
  6. leger einen baden vth Bremen erlanget einen alden
  7. man, Bartold Vrese genanth, den se vnschuldichlyken in
  8. eine galgen tom nyen lande gehangen., darumme dat
  9. se by em vunden dunckere breue de se nicht vorstunden
  10. noch lesen konden, also brachten se vnschuldich blodt vmme
  11. dat godt in em richten wert to siner tydt,
  12. Am suluen dage den xiij Maij worth ein koe vp dem grauen
  13. vor dem Osterendoer geschaten dorch de vyende vam Tegelwerdel
  14. dar se jtlick velthgeschutte als halue slangen vp einen barge
  15. staen hadden vor grothe schantze korue, vnde als de koe geschaten
  16. worth, erhoff sick dat loe van der erden, rakede Kerstenn
  17. knubels sone by der wage, de by dem Osterendoer stunt vp
  18. dem walle, vnde sick vp einen schantzen korff geleneth
  19. hadde, vnde dat loe rakede sin liff dat weyde dar he vann
  20. starff, desse jungelinck was de aldererste, de van denn
  21. vyenden bynnen der Stadt Bremen geschaten worth, jdt
  22. worth barmlyken van em vorseen,
  23. Ock worth desses dages ein druncken landesknecht vth
  24. der vyende schantzen auer der lutken wesser, dorch sine
  25. lenden geschaten, vp der borsthweer des rundeels vor
  26. dem brugge doer, dat was sin egen schult, wente he
  27. was altho dryste des drunckes haluenn,
  28. Ock nemen der Stadt van Bremen volck de vp den
  29. seydenschepen weren einen rustwagen mit jtliker
  30. rustinge de scholde tokamen den Byckerenn
  31. Am xiiij Maij an den auent quemen in de Stadt
  32. Bremen einen guden hupen landesknechte vam huse
  33. Bederxa richten em nie veneken an leten dat flegen
  34. mit trummenslage, vnde de vyende dar butenn
  35. begunden sagafftich to werden, wente se reken jdt
  36. wolde em mael an ein drepenth gaen gelick dem ock
  37. geschach balde hir na,
  38. Jtem dewyle der Stedyngerlandt, vull kornes, schones
  39. heuwes gudes vnde allerley vyttalie vnde nottrufft was

Am xiij Maij des morgens sint jtlyke van der Stadt volcke wedderumme mit frouwden bynnen kamen de nacht auer to Harstede in Wrytzbargen leger gewesen, vth der weyde perde genamen de se mit sick in Bremen brachten Jtem to der suluen tydt hebben de vyende in Hertoch Erykes leger einen baden vth Bremen erlanget einen alden man, Bartold Vrese genanth, den se vnschuldichlyken in eine galgen tom nyen lande gehangen., darumme dat se by em vunden dunckere breue de se nicht vorstunden noch lesen konden, also brachten se vnschuldich blodt vmme dat godt in em richten wert to siner tydt, Am suluen dage den xiij Maij worth ein koe vp dem grauen vor dem Osterendoer geschaten dorch de vyende vam Tegelwerdel dar se jtlick velthgeschutte als halue slangen vp einen barge staen hadden vor grothe schantze korue, vnde als de koe geschaten worth, erhoff sick dat loe van der erden, rakede Kerstenn knubels sone by der wage, de by dem Osterendoer stunt vp dem walle, vnde sick vp einen schantzen korff geleneth hadde, vnde dat loe rakede sin liff dat weyde dar he vann starff, desse jungelinck was de aldererste, de van denn vyenden bynnen der Stadt Bremen geschaten worth, jdt worth barmlyken van em vorseen, Ock worth desses dages ein druncken landesknecht vth der vyende schantzen auer der lutken wesser, dorch sine lenden geschaten, vp der borsthweer des rundeels vor dem brugge doer, dat was sin egen schult, wente he was altho dryste des drunckes haluenn, Ock nemen der Stadt van Bremen volck de vp den seydenschepen weren einen rustwagen mit jtliker rustinge de scholde tokamen den Byckerenn Am xiiij Maij an den auent quemen in de Stadt Bremen einen guden hupen landesknechte vam huse Bederxa richten em nie veneken an leten dat flegen mit trummenslage, vnde de vyende dar butenn begunden sagafftich to werden, wente se reken jdt wolde em mael an ein drepenth gaen gelick dem ock geschach balde hir na, Jtem dewyle der Stedyngerlandt, vull kornes, schones heuwes gudes vnde allerley vyttalie vnde nottrufft was

Fol. 261r

Faksimile, Fol. 261r
  1. so togen dachlykes de vyende dar jn wedder der stedynger willenn
  2. halden daruth wat se bedarueden, dat sulue klageden des landes
  3. jnwaners eren heren grauen Thonio to Oldenborch, de gaff vorlaff
  4. den luden, dat se scholden den vyenden wedderstanth doen,
  5. des hebben de Stedynger an twen orden den hogen wesserdyck
  6. dorch gegrauen, also den vyenden weth vth vnde jnt lanth vp
  7. genhamen, do nu de vyende solckes vornemen de jm lande weren
  8. vnde wolden menden se flux vth dem lande in eer leger teen, dar
  9. quemen de Stedinger hinder se her, mit to daet der Bremer de
  10. vth den seydenschepen den Stedynger to hulpe quemen, geuen
  11. den vyenden wat vp den lop dat se mit den halse betaldenn
  12. Ock worden desses dages dre landesknechte den vyenden affgeschaten
  13. de sick vth der schantzen geuen to wyth int velth, auer lanck
  14. bleuen ock welcke jm hecke behangen de dar wolden vysche nemen
  15. den vyschers by Sunthen Steffens werder,
  16. Am xviij Maij do vp der hemmeluarth Christj auent, js de Borgermesten
  17. her Dyrick Hoyers vnde her Dyrick van Mandelslo Rathman vth
  18. der Stadt Bremen gegaen ein halff stunde buthen dem herdendoer
  19. sprake geholden mit jtlyken vth dem leger vor de stadt gesanth, als
  20. ein juncker Hinrick Beren broder, de ander was Hans Korthe vth
  21. Verden, de meninge der gesanthen was dat sick de Stadt Bremen
  22. scholde geuen vnder Key : Ma : Gnaden, beholden all ere oldenn
  23. priuileia vnde lange jarige gerechticheit, auest nichtes egentlick
  24. aldar beslathenn
  25. Am xix Maij do vorloes sick der vyende gudt van der weyde, dat
  26. hemelyken by nachte wort en wech gedreuen, dat was ein teken
  27. dat se vp breken wolden, wente vth Hertoch Erykes lande worth
  28. den Vorsthen vor Bremen jnt leger geschreuen breue auer breue
  29. dat he mit der hast mit den sinen scholde vpbreken, wenthe dar
  30. wolden slege volgen vnde dar was ein starck hupe ruther vnde
  31. knechte welckere sick vpppet dapperste rusteden vnde vorsammelden
  32. in Hertoch Erykes Lanth brandtschatteden beroueden dat landt
  33. vnde wolden Hertoch Eryck vor Bremen soken, vnde men hadde
  34. gehapet vor Bremen scholden beide leger sin dal getagenn
  35. Ock worden desses suluen dages twe borger to Bremen von orhem
  36. egen bussenkrude barmlyken geschanfferth, dat van waenraken
  37. worth angestycket, vnde einer van em na jtlyken dagen starff
  38. dar vann
  39. Am xx Maij hefft ein Hamborger boyert myt roggen vnde solthe
  40. geladen de wesser herup gesegelt myth einen nordtwesten wynde

so togen dachlykes de vyende dar jn wedder der stedynger willenn halden daruth wat se bedarueden, dat sulue klageden des landes jnwaners eren heren grauen Thonio to Oldenborch, de gaff vorlaff den luden, dat se scholden den vyenden wedderstanth doen, des hebben de Stedynger an twen orden den hogen wesserdyck dorch gegrauen, also den vyenden weth vth vnde jnt lanth vp genhamen, do nu de vyende solckes vornemen de jm lande weren vnde wolden menden se flux vth dem lande in eer leger teen, dar quemen de Stedinger hinder se her, mit to daet der Bremer de vth den seydenschepen den Stedynger to hulpe quemen, geuen den vyenden wat vp den lop dat se mit den halse betaldenn Ock worden desses dages dre landesknechte den vyenden affgeschaten de sick vth der schantzen geuen to wyth int velth, auer lanck bleuen ock welcke jm hecke behangen de dar wolden vysche nemen den vyschers by Sunthen Steffens werder, Am xviij Maij do vp der hemmeluarth Christj auent, js de Borgermesten her Dyrick Hoyers vnde her Dyrick van Mandelslo Rathman vth der Stadt Bremen gegaen ein halff stunde buthen dem herdendoer sprake geholden mit jtlyken vth dem leger vor de stadt gesanth, als ein juncker Hinrick Beren broder, de ander was Hans Korthe vth Verden, de meninge der gesanthen was dat sick de Stadt Bremen scholde geuen vnder Key : Ma : Gnaden, beholden all ere oldenn priuileia vnde lange jarige gerechticheit, auest nichtes egentlick aldar beslathenn Am xix Maij do vorloes sick der vyende gudt van der weyde, dat hemelyken by nachte wort en wech gedreuen, dat was ein teken dat se vp breken wolden, wente vth Hertoch Erykes lande worth den Vorsthen vor Bremen jnt leger geschreuen breue auer breue dat he mit der hast mit den sinen scholde vpbreken, wenthe dar wolden slege volgen vnde dar was ein starck hupe ruther vnde knechte welckere sick vpppet dapperste rusteden vnde vorsammelden in Hertoch Erykes Lanth brandtschatteden beroueden dat landt vnde wolden Hertoch Eryck vor Bremen soken, vnde men hadde gehapet vor Bremen scholden beide leger sin dal getagenn Ock worden desses suluen dages twe borger to Bremen von orhem egen bussenkrude barmlyken geschanfferth, dat van waenraken worth angestycket, vnde einer van em na jtlyken dagen starff dar vann Am xx Maij hefft ein Hamborger boyert myt roggen vnde solthe geladen de wesser herup gesegelt myth einen nordtwesten wynde

Fol. 261v

Faksimile, Fol. 261v
  1. mit hoger floeth, vnde dat solt sampt mit den roggen worth
  2. in Bremen gehalt,
  3. Am xxij Maij des negesten sondage morgens vor pynxten
  4. jn ambrekynge des dages to twen slegen js Hertoch Eryck
  5. van Brunswick mit sinen herleger vpgebraken, vor Bremen
  6. styckeden an beyde hutten leger dar to der armen lude huse
  7. berge vnde schunen thom nyen lande, Vnde hertoch Erryck
  8. ruckede des dages wol vorth, mit sinen rutheren, vnde
  9. knechten vnde geschutte, de wesser herup na der Hoija to
  10. dar Wrytzbargen vnde he sick bescheden hadden,
  11. Jtem to der suluen stunde brack Wrytzbargen ock vp mit
  12. sinem herleger to Herstede, styckede sin leger an, vnde
  13. der armen lude huse de noch vnuorbranth stunden,
  14. Ock worth de brugge angestycket de se gemaket haddenn
  15. auer de wesser bauen dem eysen rade auer Sunthe
  16. Pethers werdel, auerst van der brugge worth vele ge=
  17. reddet vnuorbrandt dorch vnse borger
  18. Jtem Wrytzbargen warth desses suluen Sondages seer ge=
  19. lettet dorch dat sware geschutte, dat by Arbargen myt
  20. den raderen jnt santh sanck, kunden nargens mede hen
  21. dat wolde godt so hebben, vp dat de beyden leger nha eren
  22. vpsathen nicht scholden tosamende kamen,
  23. Jtem jn vpbreckinge derr beyden her leger sint vth Bremen
  24. flux em geuolget ruther knechte borger, deden den vyenden
  25. einen affbrock tobbeden se, Ouerst de vyende weren der
  26. Stadt volck vele auer de handt mit rutheren der se
  27. vele hadden,
  28. Als nhu de Eddelen vnde wolgebaren heren, nomptlik
  29. Graue Albrecht van Mansuelde, Graue Chrystoffer
  30. van Oldenborch Graue Johan van Heydeck Jtem de
  31. strengen heren Wilhelmus Tomasher, Johan van Seggeren
  32. Corth Penninck, Jurgen van Rauensborch Joest Manduuel
  33. alse heren edder principale houetlude der krygeslude
  34. de mit godtlyker hulpe, de guden Stadt Bremen
  35. enthsetten wolden, alse truwe vorwanten van der
  36. bunthenysse wegen horden dat beyde herleger vor Bremen
  37. vpgebraken vnde gedechten en vnder ogen to teen
  38. vnde se jm velde to slaen, so sint se flux vorthgerucket
  39. Hertoch Eryck vnde Wrytzbargen vnderogen, vnde
  40. erlangeden vnderwegen, warhafftige tydinge, bericht

mit hoger floeth, vnde dat solt sampt mit den roggen worth in Bremen gehalt, Am xxij Maij des negesten sondage morgens vor pynxten jn ambrekynge des dages to twen slegen js Hertoch Eryck van Brunswick mit sinen herleger vpgebraken, vor Bremen styckeden an beyde hutten leger dar to der armen lude huse berge vnde schunen thom nyen lande, Vnde hertoch Erryck ruckede des dages wol vorth, mit sinen rutheren, vnde knechten vnde geschutte, de wesser herup na der Hoija to dar Wrytzbargen vnde he sick bescheden hadden, Jtem to der suluen stunde brack Wrytzbargen ock vp mit sinem herleger to Herstede, styckede sin leger an, vnde der armen lude huse de noch vnuorbranth stunden, Ock worth de brugge angestycket de se gemaket haddenn auer de wesser bauen dem eysen rade auer Sunthe Pethers werdel, auerst van der brugge worth vele gereddet vnuorbrandt dorch vnse borger Jtem Wrytzbargen warth desses suluen Sondages seer gelettet dorch dat sware geschutte, dat by Arbargen myt den raderen jnt santh sanck, kunden nargens mede hen dat wolde godt so hebben, vp dat de beyden leger nha eren vpsathen nicht scholden tosamende kamen, Jtem jn vpbreckinge derr beyden her leger sint vth Bremen flux em geuolget ruther knechte borger, deden den vyenden einen affbrock tobbeden se, Ouerst de vyende weren der Stadt volck vele auer de handt mit rutheren der se vele hadden, Als nhu de Eddelen vnde wolgebaren heren, nomptlik Graue Albrecht van Mansuelde, Graue Chrystoffer van Oldenborch Graue Johan van Heydeck Jtem de strengen heren Wilhelmus Tomasher, Johan van Seggeren Corth Penninck, Jurgen van Rauensborch Joest Manduuel alse heren edder principale houetlude der krygeslude de mit godtlyker hulpe, de guden Stadt Bremen enthsetten wolden, alse truwe vorwanten van der bunthenysse wegen horden dat beyde herleger vor Bremen vpgebraken vnde gedechten en vnder ogen to teen vnde se jm velde to slaen, so sint se flux vorthgerucket Hertoch Eryck vnde Wrytzbargen vnderogen, vnde erlangeden vnderwegen, warhafftige tydinge, bericht

Fol. 262r

Faksimile, Fol. 262r
  1. vnde kuntschop, dat Hertoch Eryck auer de wesser were by der Draken
  2. borch, dar he Wrytzbargen vorwachtende was, vnde nam den
  3. Kropelsbarch to sinen vordeel jn wolde beyden,
  4. Am xxiij Maij nha myddage vmme trenth van dren slegen, sint
  5. de bauen rede gedachten eddelen heren als Grauen van Mansuelde
  6. Oldenborch Heydeck mit erem krygesuolck by der Drakenborch vp
  7. ein santhuelt angekamen, seen Hertoch Eryck vor sick in dapperer
  8. rustinge, se spreken eer krigesuolck beyde ruther vnde landes
  9. knechte dapper vnde freymodichliken an dat se samptlyken jn Godt
  10. scholden wol getrostet sin, godt worde den dach eme sinen segen wedder
  11. ere vyende geuen, vnde se rychteden flux eine slacht ordeninge an
  12. vellen samptlick vp eere kne dre mal repen godt almechtich an
  13. als den euigen noethelper, beden vmme sine godtlyken hulpe vnde
  14. segen wedder eere vyende, vmme sines hilligen namen vnde
  15. wordes wyllen, vnde sungen mit luder stemmen twe psalmen
  16. worden ock tor suluen stunde mit flythe vormanet van den
  17. predykanten de by em do weren, dat se de vyende scholden jn Godt
  18. freymodichliken angrypen, godt worde ane twyuel en victorie
  19. geuen in Christo vnde eer lose was, Godt sy myt vns
  20. dar en jegen Hertoch Erycks krigesuolck lose was, help godt vnde
  21. laeth nicht leuen, de lose drapt se suluen, Balde hyr na vengen
  22. se eere vyende jm vordeel an, schoten vnde slogen se flux vth erem
  23. vordel, vnde godt gaff em schynbarliken sinen segen, de slachtinge
  24. durde nicht altho lange, sunder men sach mennigen stolten heldt
  25. beyde jn der wesser vnde jm sande barmlyken steruen, dat was
  26. er rechte loen dar se vmme gedenet hadden wedder de armen
  27. Chrysten, Hertoch Eryck in egener personen, mit deme Grauen
  28. van Euerstein vnde Andreas Packemoer, swommeden samptlick
  29. dorch de wesser nemen de flucht des se nene grothe eer hebben
  30. Wrytzbargen mit sinen godtlosen hupen, was hir nicht by, he
  31. hadde anders anhe twiuel ock einen buethpenninck enthffangen
  32. nha sinem vordenste, Wrytzbargen ein ferendel weges van
  33. der slachtinge plunderde de trotzen, dat was em leuer als
  34. de slege
  35. Jtem des dages in der slachtinge quemen vele dusent vmme van
  36. Hertoch Eryckes volcke beyde ruther vnde knechte, men secht dat vp der
  37. malstede auer derdehalffdusent doeth gebleuen sin jm sande
  38. vnde auer dusen in der wesser vorsapen, Jtem derdehalff
  39. dusent vnde xix geuangen, dar grote heuse mede weren als
  40. Clawes Hermelinges, Jtem vyff Monickhusen vmmegekamen

vnde kuntschop, dat Hertoch Eryck auer de wesser were by der Draken borch, dar he Wrytzbargen vorwachtende was, vnde nam den Kropelsbarch to sinen vordeel jn wolde beyden, Am xxiij Maij nha myddage vmme trenth van dren slegen, sint de bauen rede gedachten eddelen heren als Grauen van Mansuelde Oldenborch Heydeck mit erem krygesuolck by der Drakenborch vp ein santhuelt angekamen, seen Hertoch Eryck vor sick in dapperer rustinge, se spreken eer krigesuolck beyde ruther vnde landes knechte dapper vnde freymodichliken an dat se samptlyken jn Godt scholden wol getrostet sin, godt worde den dach eme sinen segen wedder ere vyende geuen, vnde se rychteden flux eine slacht ordeninge an vellen samptlick vp eere kne dre mal repen godt almechtich an als den euigen noethelper, beden vmme sine godtlyken hulpe vnde segen wedder eere vyende, vmme sines hilligen namen vnde wordes wyllen, vnde sungen mit luder stemmen twe psalmen worden ock tor suluen stunde mit flythe vormanet van den predykanten de by em do weren, dat se de vyende scholden jn Godt freymodichliken angrypen, godt worde ane twyuel en victorie geuen in Christo vnde eer lose was, Godt sy myt vns dar en jegen Hertoch Erycks krigesuolck lose was, help godt vnde laeth nicht leuen, de lose drapt se suluen, Balde hyr na vengen se eere vyende jm vordeel an, schoten vnde slogen se flux vth erem vordel, vnde godt gaff em schynbarliken sinen segen, de slachtinge durde nicht altho lange, sunder men sach mennigen stolten heldt beyde jn der wesser vnde jm sande barmlyken steruen, dat was er rechte loen dar se vmme gedenet hadden wedder de armen Chrysten, Hertoch Eryck in egener personen, mit deme Grauen van Euerstein vnde Andreas Packemoer, swommeden samptlick dorch de wesser nemen de flucht des se nene grothe eer hebben Wrytzbargen mit sinen godtlosen hupen, was hir nicht by, he hadde anders anhe twiuel ock einen buethpenninck enthffangen nha sinem vordenste, Wrytzbargen ein ferendel weges van der slachtinge plunderde de trotzen, dat was em leuer als de slege Jtem des dages in der slachtinge quemen vele dusent vmme van Hertoch Eryckes volcke beyde ruther vnde knechte, men secht dat vp der malstede auer derdehalffdusent doeth gebleuen sin jm sande vnde auer dusen in der wesser vorsapen, Jtem derdehalff dusent vnde xix geuangen, dar grote heuse mede weren als Clawes Hermelinges, Jtem vyff Monickhusen vmmegekamen

Fol. 262v

Faksimile, Fol. 262v
  1. Vp der anderen syden is gans weynich volckes gebleuenn,
  2. dat gaff godt vth sunderlyker gnade vnde gunst, vnde
  3. so se des dages flux vp Wrytzbargen hupen getagen weren
  4. jdt hadde Wrytzbargen ane twiuel gegaen, gelick jdt
  5. Hertoch Eryck mit sinen hupen, ouerst se weren altho mack
  6. mode, hungerich vnde dorstich, dat was nen wunder, wente
  7. se hadden x myle weges in twen dagen getagen vnde
  8. weinich gegeten, sunder wath se thom rowolde kregenn
  9. Jtem Hertoch Eryck leth tor stede to pande, sinen rustwagen
  10. vnde xviij stucke grotes schates, nomlyken ein scharpe metze
  11. twe kartouwen, vyff slangen seuen halue slangen etc
  12. de scharpemetze was gegaten Anno [?] 50 eer nhame was
  13. leopardt, de eine kartouwe hetede de nachtegael, dar steyt
  14. ein sproke vp de ludet also, Ein nachtegael bin ick genant
  15. Hertoch Eryck to Brunswyck hefft my her gesant, Jtem de
  16. ander kartouwe hete Cathrina van Sassen, Jtem de eine
  17. slange is de sengerynne genanth, Jtem de ander de flegende
  18. drake, so steit dar vp geschreuen, de flegende drake byn ick
  19. genanth, Hertoch Eryck von Brunswyck hefft my vthgesanth
  20. de darde slange de valcke genanth, de verde hetede Catharina etc
  21. dat geschutte worth jn Bremen gebracht vp den grothen domes
  22. hoff, dar jdt lange tydt jnt openbaer stunt vor jderman
  23. Am xxiiij Maij jn dem Myddage worth der vyende schantze
  24. auer der bruggen vp dem wethenkampe jn korter tydt slicht
  25. gemaket, dar de borger jn Bremen gans wyllich to weren
  26. Jtem an den auenth des suluen dages, is ein grothe manheit
  27. vnde velheit beyde van rutheren vnde knechten vnde borgeren
  28. vth Bremen na Barsen getagen, vp dat se sick an Wrytzbargen
  29. hupen vorsoken mochten, de do gans vorsuffeth vnde vortzaget
  30. was, wenthe dat herte vnde moeth was em all genhamen
  31. Ouerst vnderwegen vp der Brynckmer Heyde in der nacht
  32. quam den Bremers eine vorschreckynge an, dat se wedder
  33. vmme kerden, de Duuel rychtede an eine spokerye, dat
  34. men vur sach an jtlyken orden, dar de vnse sick vor enth=
  35. setteden, dat se wedder kerden, De ouerst myt Arenth Vlken
  36. bestendich bleuen, vnde mit em nha Barsen togenn erlangeden
  37. eine gude buthe vnde Arenth Vlcken nam do den frouwden
  38. barch jn,

Vp der anderen syden is gans weynich volckes gebleuenn, dat gaff godt vth sunderlyker gnade vnde gunst, vnde so se des dages flux vp Wrytzbargen hupen getagen weren jdt hadde Wrytzbargen ane twiuel gegaen, gelick jdt Hertoch Eryck mit sinen hupen, ouerst se weren altho mack mode, hungerich vnde dorstich, dat was nen wunder, wente se hadden x myle weges in twen dagen getagen vnde weinich gegeten, sunder wath se thom rowolde kregenn Jtem Hertoch Eryck leth tor stede to pande, sinen rustwagen vnde xviij stucke grotes schates, nomlyken ein scharpe metze twe kartouwen, vyff slangen seuen halue slangen etc de scharpemetze was gegaten Anno [?] 50 eer nhame was leopardt, de eine kartouwe hetede de nachtegael, dar steyt ein sproke vp de ludet also, Ein nachtegael bin ick genant Hertoch Eryck to Brunswyck hefft my her gesant, Jtem de ander kartouwe hete Cathrina van Sassen, Jtem de eine slange is de sengerynne genanth, Jtem de ander de flegende drake, so steit dar vp geschreuen, de flegende drake byn ick genanth, Hertoch Eryck von Brunswyck hefft my vthgesanth de darde slange de valcke genanth, de verde hetede Catharina etc dat geschutte worth jn Bremen gebracht vp den grothen domes hoff, dar jdt lange tydt jnt openbaer stunt vor jderman Am xxiiij Maij jn dem Myddage worth der vyende schantze auer der bruggen vp dem wethenkampe jn korter tydt slicht gemaket, dar de borger jn Bremen gans wyllich to weren Jtem an den auenth des suluen dages, is ein grothe manheit vnde velheit beyde van rutheren vnde knechten vnde borgeren vth Bremen na Barsen getagen, vp dat se sick an Wrytzbargen hupen vorsoken mochten, de do gans vorsuffeth vnde vortzaget was, wenthe dat herte vnde moeth was em all genhamen Ouerst vnderwegen vp der Brynckmer Heyde in der nacht quam den Bremers eine vorschreckynge an, dat se wedder vmme kerden, de Duuel rychtede an eine spokerye, dat men vur sach an jtlyken orden, dar de vnse sick vor enthsetteden, dat se wedder kerden, De ouerst myt Arenth Vlken bestendich bleuen, vnde mit em nha Barsen togenn erlangeden eine gude buthe vnde Arenth Vlcken nam do den frouwden barch jn,

Fol. 263r

Faksimile, Fol. 263r
  1. Am xxv Maij sint ruthere vnde knechte an den auenth wedderumme
  2. von Barsen to Bremen angekamen, brachten warhafftige tydinge
  3. mit sick, wo se an Wrytzbargen hupen de sick vorachtert hadde
  4. gewesen sick mit em geslagen, vnde auer vyffhundert geuangen
  5. genamen, de vor Bremen mosten jnholden vp loffte vnde eede,
  6. Jtem am suluen xxv Maij an den auenth, vth bouel des Erbarenn
  7. Rades sint dre veneken knechte, wol besettet, na dem Langwedel
  8. getagen, dar ruther vnde veltgeschutte by was, vnde am volgende
  9. dage is de Langwedel der Stadt Bremen geapenth vnde geuen sick
  10. Am xxvj Maij is to Bremen erschenen, dat Capyttel to Verdenn,
  11. dar to de Radt vp geleyde, sochten trost vnde guden radt by der stadt
  12. Bremen, vp dat se mochten vngespoliert bliuen
  13. Am xxviij Maij vp pynxtauent, wort jn eken an de slacht to Bremen
  14. angebracht, Hertoch Eryckes to Brunswick, sin grothe vorstlyke velth
  15. geschutte, mit jseren loe dar by in groter velheit, dar to vele last
  16. bussenkrudes, dar he de Stadt Bremen mede wolde dwyngen vnde,
  17. jnnemen, auerst godt kerde dat bladt vmme
  18. Jtem ock sint desses auendes jn Bremen gekamen de heren de Grauen
  19. vnde heuetlude, de hertoch Eryck mit den sinen daelgetagen, by der
  20. Drakenborch
  21. Jtem am xxix Maij vp pynxterdach sint alle de heren de Grauen
  22. vam Erbaren rade to gasthe vp den schuttinge geladen, als Graue
  23. Albrecht van Mansuelde, graue Chrystoffer van Oldenborch,
  24. Graue Johan van Heydeck, de jungen heren vnde Grauen van
  25. Mansuelde, Wylhelmus de Thomas her etc
  26. Jtem to der suluen tydt, wort Hertoch Erycks geschutte, by der slacht
  27. vp wagen gelecht, vnde alle dinck to gerustet dat men wolde
  28. alle vesthe vnde borge, jn beyden stychten Bremen vnde Verden
  29. mit godtlyker hulpe jnnemen, dem ock also geschach jn korth
  30. Am xxx vnde xxxj Maij quam warhafftige nie tydinge, wo dat
  31. Wrytzbargen godtlose hupe, alle dage vormyndert worde, beyde
  32. van Ruther vnde Knechten, wenthe se kregen nen gelt, vnde wat
  33. se vor der Stadt Bremen vorworuen hadden was vorterth,
  34. se mogen (de auergebleuen sin) vp ein ander tydt sick beth vorseen

Am xxv Maij sint ruthere vnde knechte an den auenth wedderumme von Barsen to Bremen angekamen, brachten warhafftige tydinge mit sick, wo se an Wrytzbargen hupen de sick vorachtert hadde gewesen sick mit em geslagen, vnde auer vyffhundert geuangen genamen, de vor Bremen mosten jnholden vp loffte vnde eede, Jtem am suluen xxv Maij an den auenth, vth bouel des Erbarenn Rades sint dre veneken knechte, wol besettet, na dem Langwedel getagen, dar ruther vnde veltgeschutte by was, vnde am volgende dage is de Langwedel der Stadt Bremen geapenth vnde geuen sick Am xxvj Maij is to Bremen erschenen, dat Capyttel to Verdenn, dar to de Radt vp geleyde, sochten trost vnde guden radt by der stadt Bremen, vp dat se mochten vngespoliert bliuen Am xxviij Maij vp pynxtauent, wort jn eken an de slacht to Bremen angebracht, Hertoch Eryckes to Brunswick, sin grothe vorstlyke velth geschutte, mit jseren loe dar by in groter velheit, dar to vele last bussenkrudes, dar he de Stadt Bremen mede wolde dwyngen vnde, jnnemen, auerst godt kerde dat bladt vmme Jtem ock sint desses auendes jn Bremen gekamen de heren de Grauen vnde heuetlude, de hertoch Eryck mit den sinen daelgetagen, by der Drakenborch Jtem am xxix Maij vp pynxterdach sint alle de heren de Grauen vam Erbaren rade to gasthe vp den schuttinge geladen, als Graue Albrecht van Mansuelde, graue Chrystoffer van Oldenborch, Graue Johan van Heydeck, de jungen heren vnde Grauen van Mansuelde, Wylhelmus de Thomas her etc Jtem to der suluen tydt, wort Hertoch Erycks geschutte, by der slacht vp wagen gelecht, vnde alle dinck to gerustet dat men wolde alle vesthe vnde borge, jn beyden stychten Bremen vnde Verden mit godtlyker hulpe jnnemen, dem ock also geschach jn korth Am xxx vnde xxxj Maij quam warhafftige nie tydinge, wo dat Wrytzbargen godtlose hupe, alle dage vormyndert worde, beyde van Ruther vnde Knechten, wenthe se kregen nen gelt, vnde wat se vor der Stadt Bremen vorworuen hadden was vorterth, se mogen (de auergebleuen sin) vp ein ander tydt sick beth vorseen

Fol. 263v

Faksimile, Fol. 263v
  1. Copia ethlyker breue Hertoch Eryks an dem Erbaren Radt to
  2. Bremenn vnde anthworde dar vp,
  3. Van Gotts gnaden Erich Hertzog zu Braunschweig
  4. vnde Lunenburg #
  5. Erszame fursichtige vnde weisze heren, Wir geben euch
  6. zuerkennen, das wyr van Romische Keyszer Mayestat vnsern alder
  7. genedigesten heren Lants, jrer Keyszerliken Mayestat vorschribner
  8. vnde vorsiegelter bestellung, zu derselbigen obersten velt
  9. heren, vnde diener angenomen, vnde in beuel enthffangen
  10. euch vnde ewer Stadt Bremen, in jrer gnadigestenn
  11. Maiestyt, gnaden vnde vngnaden, jn zu furderen vnde
  12. zu nemen, Wan wyr nhu solchen, Keyszerliken bouhel vnther
  13. denige gehorsameot zu leisten, vns schuldich erkennenn
  14. vnde doch euch, als vnse benachparten fur anderem
  15. gewogen, vnde derhalben, dessen ewre sachen, mit dem
  16. gernigesten, schaden vnde vorterbe, gerne gerichtet seen
  17. muchten, wollen wyr krafft solches beuels vnde an stath
  18. wie vor steit, das jr vns bemelthe ewre Stadt vff vor
  19. angeregte massz vnde gestalt vffgeben, einanthworten
  20. vnde zu stellen, Thun wyr vns also vnabsleglich vorseen
  21. wan solcks also, vnde vnuorzugelich beschicht, sind wyr alle
  22. das jenig was wyr euch vnde ewer Stadt by der Keyszerliken Maiestat
  23. nha vnserer furbytt zu gnaden vnde guten erhalten mugen
  24. mit sunderen fleis erbetig vnde geneget, jm ffall aber
  25. hochgedachter Keyszer Maiestat zu trotze euch lengerr auffhaltenn
  26. vnde desse vnse getruwe wolmenung vnde bogerthen aus
  27. schlagen wurdet, habt ir, was vns zu volge, vnsers
  28. Keyszerliken bouhels, Als derselbigen ouersten veltheren vnde diener
  29. eigen vnde gepuren wil, zubedencken, Das wyr
  30. euch so eins vor alle, darnach habt zu rychten, wolden
  31. vormeldet vnde angetzeigt haben, Demnach wes jr
  32. zu thun edder zu lassen bedacht siet oder nicht, Thun
  33. wyr ewer enthlich beschriebne anthworth erwarthen, darnach
  34. auch wyr, mit dienen die wyr by vns haben, vnde ferer
  35. bekummen werden, der Keyszerliken Maiestat gelegenheyde nach
  36. vns wyssen zu richten, Datum jn vnserm
  37. velthlager zu Brelingen am hilligen Osterdage Anno 1547,
  38. Hertzog Erych Romische Keyszer Maiestat oberster velther
  39. manu propria subscripsit

Copia ethlyker breue Hertoch Eryks an dem Erbaren Radt to Bremenn vnde anthworde dar vp, Van Gotts gnaden Erich Hertzog zu Braunschweig vnde Lunenburg # Erszame fursichtige vnde weisze heren, Wir geben euch zuerkennen, das wyr van Romische Keyszer Mayestat vnsern alder genedigesten heren Lants, jrer Keyszerliken Mayestat vorschribner vnde vorsiegelter bestellung, zu derselbigen obersten velt heren, vnde diener angenomen, vnde in beuel enthffangen euch vnde ewer Stadt Bremen, in jrer gnadigestenn Maiestyt, gnaden vnde vngnaden, jn zu furderen vnde zu nemen, Wan wyr nhu solchen, Keyszerliken bouhel vnther denige gehorsameot zu leisten, vns schuldich erkennenn vnde doch euch, als vnse benachparten fur anderem gewogen, vnde derhalben, dessen ewre sachen, mit dem gernigesten, schaden vnde vorterbe, gerne gerichtet seen muchten, wollen wyr krafft solches beuels vnde an stath wie vor steit, das jr vns bemelthe ewre Stadt vff vor angeregte massz vnde gestalt vffgeben, einanthworten vnde zu stellen, Thun wyr vns also vnabsleglich vorseen wan solcks also, vnde vnuorzugelich beschicht, sind wyr alle das jenig was wyr euch vnde ewer Stadt by der Keyszerliken Maiestat nha vnserer furbytt zu gnaden vnde guten erhalten mugen mit sunderen fleis erbetig vnde geneget, jm ffall aber hochgedachter Keyszer Maiestat zu trotze euch lengerr auffhaltenn vnde desse vnse getruwe wolmenung vnde bogerthen aus schlagen wurdet, habt ir, was vns zu volge, vnsers Keyszerliken bouhels, Als derselbigen ouersten veltheren vnde diener eigen vnde gepuren wil, zubedencken, Das wyr euch so eins vor alle, darnach habt zu rychten, wolden vormeldet vnde angetzeigt haben, Demnach wes jr zu thun edder zu lassen bedacht siet oder nicht, Thun wyr ewer enthlich beschriebne anthworth erwarthen, darnach auch wyr, mit dienen die wyr by vns haben, vnde ferer bekummen werden, der Keyszerliken Maiestat gelegenheyde nach vns wyssen zu richten, Datum jn vnserm velthlager zu Brelingen am hilligen Osterdage Anno 1547, Hertzog Erych Romische Keyszer Maiestat oberster velther manu propria subscripsit

Fol. 264r

Faksimile, Fol. 264r
  1. Anthwordt des Rades to Bremenn an Hertzogen Erych
  2. Durchluchtigeste hochgeborne Fursthe, juwe Furstliche schryffte
  3. Alse dat wy der sulfften, jn Stede Keyszer Maiestat vnse Stadt vplathen
  4. vnde jndoen scholen, mit lengeren hebbe wy gelesen, Nhu js
  5. vns sodans, hirbeuoren, van mer anderen krygesluden, geliker=
  6. mathe angemodet, den wy de anthworde darup gegeuen, dat
  7. vnse Stadt dem Ertze Styffte Bremen tostendych is, Vnde der
  8. Keyszerliken Maiestat der mathen wo ander stede des Rykes nicht vorwanthen
  9. So wusthe wy ock nicht, dat wy dersulfften, jenige rechtmetige
  10. orsake dar to gegeuen, dat wy dergestalt angelanget vnde gefordert
  11. mochten werden, Jm falle ock wor de Keyszer Maiestat vns jo wor
  12. vmme bespreken wolde, des wolde wy vns vp Chur vnde Fursten
  13. vnde sunst gemene Stende, des hilligen rykes to rechte erbadenn
  14. hebben, des wy vns ock noch alse nu hyr mede to rechte beropenn
  15. vnde erbeden, Dat wy nhu vnse Stadt vnde freyheide, der mathen
  16. auergeuen scholden, wo an vns geuordert, js vns nicht gelegen
  17. wethen jdt ock in kenen wege to donde, der touersycht, dat wy
  18. ock ein sodanth, vnerhorter sake, vnde vnerkanther rechte nichte
  19. plichtich vnde schuldich sin, vnde vns van jemande hoges effte
  20. nedderen Standes thom vnguden nicht moge gekerth werden,
  21. Vnde willen vns vorhapen J : F : dyth jn betrachtinge, dat
  22. wy mit der sulfften vnde orheme zelygen her Vadere, milder
  23. gedechtenisse nicht anders dan jn allen nhaburlyken wolstande
  24. gesethen, de sulffte werde sick tegen vns, to daethlyken vornemende
  25. nicht bewegen lathen, Vnde dersulfften thom begerden anthworde
  26. nicht mochten bergen, Datum Dynxtedages jm Osteren Anno 1547
  27. Borgermeister vnde Rathmanne
  28. der Stadt Bremenn
  29. Von Gottes gnaden Erych Hertzog zu
  30. Braunschweig vnde Lunenburg
  31. Vnsern grus nach gelegenheit zuuoren, Dewyle sich denne
  32. ethliche Stende des herligen Romischen reichs, widder den
  33. alder durchluchtigesten aller grusmechtigesten, Romischen Keyszer
  34. vnsern allergnedigesten heren Conspirert, vnde also kreich
  35. vnrouw vnde vorterb des gemeinen dudeschen landes erregeth
  36. vnde jnt werck gebracht, vnde nhu juw als derselbigen

Anthwordt des Rades to Bremenn an Hertzogen Erych Durchluchtigeste hochgeborne Fursthe, juwe Furstliche schryffte Alse dat wy der sulfften, jn Stede Keyszer Maiestat vnse Stadt vplathen vnde jndoen scholen, mit lengeren hebbe wy gelesen, Nhu js vns sodans, hirbeuoren, van mer anderen krygesluden, gelikermathe angemodet, den wy de anthworde darup gegeuen, dat vnse Stadt dem Ertze Styffte Bremen tostendych is, Vnde der Keyszerliken Maiestat der mathen wo ander stede des Rykes nicht vorwanthen So wusthe wy ock nicht, dat wy dersulfften, jenige rechtmetige orsake dar to gegeuen, dat wy dergestalt angelanget vnde gefordert mochten werden, Jm falle ock wor de Keyszer Maiestat vns jo wor vmme bespreken wolde, des wolde wy vns vp Chur vnde Fursten vnde sunst gemene Stende, des hilligen rykes to rechte erbadenn hebben, des wy vns ock noch alse nu hyr mede to rechte beropenn vnde erbeden, Dat wy nhu vnse Stadt vnde freyheide, der mathen auergeuen scholden, wo an vns geuordert, js vns nicht gelegen wethen jdt ock in kenen wege to donde, der touersycht, dat wy ock ein sodanth, vnerhorter sake, vnde vnerkanther rechte nichte plichtich vnde schuldich sin, vnde vns van jemande hoges effte nedderen Standes thom vnguden nicht moge gekerth werden, Vnde willen vns vorhapen J : F : dyth jn betrachtinge, dat wy mit der sulfften vnde orheme zelygen her Vadere, milder gedechtenisse nicht anders dan jn allen nhaburlyken wolstande gesethen, de sulffte werde sick tegen vns, to daethlyken vornemende nicht bewegen lathen, Vnde dersulfften thom begerden anthworde nicht mochten bergen, Datum Dynxtedages jm Osteren Anno 1547 Borgermeister vnde Rathmanne der Stadt Bremenn

Von Gottes gnaden Erych Hertzog zu Braunschweig vnde Lunenburg Vnsern grus nach gelegenheit zuuoren, Dewyle sich denne ethliche Stende des herligen Romischen reichs, widder den alder durchluchtigesten aller grusmechtigesten, Romischen Keyszer vnsern allergnedigesten heren Conspirert, vnde also kreich vnrouw vnde vorterb des gemeinen dudeschen landes erregeth vnde jnt werck gebracht, vnde nhu juw als derselbigen

Fol. 264v

Faksimile, Fol. 264v
  1. bundt vnde myszgenossen erkanth, vnde jnt werck, vnde noth
  2. degelykes befunden werden, derwegen den de hochstbenompte
  3. Keyszerliche Maiestat wyder wertigen, freuelige
  4. moethwillige vnde vngehorsame aus Keyszerlich ampthe vnde
  5. macht, juwer vorwyckinge nach, mit dem swerth feure
  6. vnde schwerster straff zu bekrigende vbertzeinde vnde
  7. belaidigende genuchsam vnde mher dan vororsacht wurden
  8. Vnde vns nhu, mit einen mercklychen anzall reuther
  9. vnde knechten, so wyr jtzunt by vns haben, vnde kurtzlich
  10. ferrner auerkummen werden als jrer Keyszer Maiestat obersten
  11. velthubtman abgefertiget, vnde wyr derwegen Romische Keyszer
  12. Maiestat vyende vnde widerwertige, mit dem Schwerde
  13. vnde feure heimzusuchen, vnde vnses hochsten vormugens
  14. zustraffen vnde jn gehorsamheit zubringen, vnsern
  15. ampthe vnde beuele nach trachten mussen, haben wyr
  16. dennoch als ein furste Nyderer dudescher nation, vnde
  17. jnsunderheit ewer nachbuer, nicht konen vnderwegenn
  18. lassen, euch ensodans zuenthdecken, darmit wy vngerne
  19. vorgissing Christlichs bluts, vnde vorterbing diesser edlen
  20. anderen Sechtszischen dudescher Nation sehen woltenn
  21. kundt zu thunde, vnde wollen euch hir mit jm nhamen
  22. Romische Keyszer Maiestat als jrer Maiestat vberster velther vff gnade
  23. vnde vngnade ernstlich gemanth gefurdert vnde vff
  24. geeschet haben, vnde des vorgenhamen freuell vnde vnge=
  25. horsam vorharren wurden, auch solchs van euch jn wynth
  26. geschlagen, werden wyr Keyszer Maiestat beuelich vnde vnsers
  27. ampthes nach, schwert vnde feurs, so vil godt gnade
  28. gybt nicht sparen wollen, Nach dem wyr auch vormals
  29. an euch dysses halben geschreiben, vnde vns dar auff
  30. spytzige vnde vngeburliche anthworte gegeben, dennoch
  31. wollen wyr noch zum vberflus euch ermanth vnde
  32. auffgeuorderth haben, vnde wes jr in dem zuthun
  33. vnde zulassen gesynth, Des thun wyr by kegen
  34. wartigen ewer anthwordt gewartende, vnde haben
  35. euch jtzigen gestalten sachen vnde gelegenheiten nach
  36. nicht wollen vorhalten, Datum jn vnsern leger
  37. fur Bremen Mytwochen nach quasimodogenitj Anno xlvij
  38. Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther
  39. manu propria subscripsit

bundt vnde myszgenossen erkanth, vnde jnt werck, vnde noth degelykes befunden werden, derwegen den de hochstbenompte Keyszerliche Maiestat wyder wertigen, freuelige moethwillige vnde vngehorsame aus Keyszerlich ampthe vnde macht, juwer vorwyckinge nach, mit dem swerth feure vnde schwerster straff zu bekrigende vbertzeinde vnde belaidigende genuchsam vnde mher dan vororsacht wurden Vnde vns nhu, mit einen mercklychen anzall reuther vnde knechten, so wyr jtzunt by vns haben, vnde kurtzlich ferrner auerkummen werden als jrer Keyszer Maiestat obersten velthubtman abgefertiget, vnde wyr derwegen Romische Keyszer Maiestat vyende vnde widerwertige, mit dem Schwerde vnde feure heimzusuchen, vnde vnses hochsten vormugens zustraffen vnde jn gehorsamheit zubringen, vnsern ampthe vnde beuele nach trachten mussen, haben wyr dennoch als ein furste Nyderer dudescher nation, vnde jnsunderheit ewer nachbuer, nicht konen vnderwegenn lassen, euch ensodans zuenthdecken, darmit wy vngerne vorgissing Christlichs bluts, vnde vorterbing diesser edlen anderen Sechtszischen dudescher Nation sehen woltenn kundt zu thunde, vnde wollen euch hir mit jm nhamen Romische Keyszer Maiestat als jrer Maiestat vberster velther vff gnade vnde vngnade ernstlich gemanth gefurdert vnde vff geeschet haben, vnde des vorgenhamen freuell vnde vngehorsam vorharren wurden, auch solchs van euch jn wynth geschlagen, werden wyr Keyszer Maiestat beuelich vnde vnsers ampthes nach, schwert vnde feurs, so vil godt gnade gybt nicht sparen wollen, Nach dem wyr auch vormals an euch dysses halben geschreiben, vnde vns dar auff spytzige vnde vngeburliche anthworte gegeben, dennoch wollen wyr noch zum vberflus euch ermanth vnde auffgeuorderth haben, vnde wes jr in dem zuthun vnde zulassen gesynth, Des thun wyr by kegen wartigen ewer anthwordt gewartende, vnde haben euch jtzigen gestalten sachen vnde gelegenheiten nach nicht wollen vorhalten, Datum jn vnsern leger fur Bremen Mytwochen nach quasimodogenitj Anno xlvij Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther manu propria subscripsit

Fol. 265r

Faksimile, Fol. 265r
  1. Anthworth des Erbarenn Rades tho Bremenn
  2. Hochgeborner Furst, wy hebben auermals juwe Furstliche schryffte
  3. erlangeth, dar jnne angetekent, Wo etliche sick jegen de Keyszer Maiestat
  4. Conspirert, krych, vnrouw vnde vordarff, der dudeschen Nation erwecketh
  5. hebben, vnde wy dersulfften bunthgenoten sin scholen, Der
  6. haluen J : F : duecht affgeuerdigeth, desulfften vngehorsamen
  7. mit swerde, vure vnde andere straffe heimtosoken, Vns erma=
  8. nende, vnse Stadt vp gnade vnde vngnade vptogeuende, Darup
  9. mogen wy J : F : duecht nicht bargen, dat vns to gantzen vnschulde
  10. togemeten werrth, dat wy mit jemande tegen de Keyszer Maiestat
  11. Conspirert scholden hebben, sin des mit nychte gestendych, schal ock
  12. mit nener warheit jn vns kundt gedaen konen werdenn
  13. veleweiniger dat wy dem Keyszer, jn jenigen dyngen, dar jnne
  14. wy siner Maiestat gehorsamheit schuldich sin, je vngehorsam gewurden
  15. sin, Dan dat wy vns mit ethlyken Chur vnde Fursten, vnde
  16. sunst anderen Stenden des Rykes in eine defension vorstentenisse
  17. ethlyker hogen erdeniger noethsaken haluen jngelathen, wo
  18. vnsen vorfaren van velen vndechtigen jaren je vnde allewege
  19. frey gestanden, vnde vns ock noch frey steit, des kan edder
  20. mach jdt mit reden edder guder voge, keine Conspiration
  21. ernenth werden, So hebben wy ock wy jn vnsen syn genhamen
  22. krych edder vnrouw to erwecken, sunder do de krich jegen vns
  23. vnde vnse mythvorwanthen vnerhorter vnde vnerkanther saken
  24. worth vorgenhamen, schal vns mit byllicheit nemanth vordencken
  25. konen, dat wy to der naturlyken, vnde jm Rechten vorloueden
  26. jegenweer vnde defension, vnser mituorwanten, wo wy
  27. schuldich gewest sin bygestanden hebbenn, Jdt is ouerst nicht
  28. genoch nha vormoge des Keyszers, sinen egenen rechten
  29. landtfrede vnde ordeninge des Rykes, jemant vngehorsam
  30. to schelden, jdt sy den dat do sulffte darumme vorgeforderth
  31. vnde beklaget, vnde nha gehorder andtworth dessuluen, wo
  32. recht js auerwunnen sy Dewyle wy nhu
  33. eniges streffliken vngehorsams haluen, dar wy doch auerslodich
  34. recht gebaden hebben, nicht allene nicht vorgeeschet, edder
  35. beklaget sin, Sunder ock nicht auerwunnen, Vnde men
  36. nene sake nha lude aller rechten vor der execution anfangen
  37. schal, hedden wy vns kenes weges vormodet, dat men auer
  38. vns, vngehort vnses Andtwordes, vnde vnerkanther saken
  39. solcken hochbeswerlyken beuel, vns mit swerde vnde vuer
  40. tho vorfolgen, vthgaen scholde hebben lathen, Vnde mothen dat

Anthworth des Erbarenn Rades tho Bremenn Hochgeborner Furst, wy hebben auermals juwe Furstliche schryffte erlangeth, dar jnne angetekent, Wo etliche sick jegen de Keyszer Maiestat Conspirert, krych, vnrouw vnde vordarff, der dudeschen Nation erwecketh hebben, vnde wy dersulfften bunthgenoten sin scholen, Der haluen J : F : duecht affgeuerdigeth, desulfften vngehorsamen mit swerde, vure vnde andere straffe heimtosoken, Vns ermanende, vnse Stadt vp gnade vnde vngnade vptogeuende, Darup mogen wy J : F : duecht nicht bargen, dat vns to gantzen vnschulde togemeten werrth, dat wy mit jemande tegen de Keyszer Maiestat Conspirert scholden hebben, sin des mit nychte gestendych, schal ock mit nener warheit jn vns kundt gedaen konen werdenn veleweiniger dat wy dem Keyszer, jn jenigen dyngen, dar jnne wy siner Maiestat gehorsamheit schuldich sin, je vngehorsam gewurden sin, Dan dat wy vns mit ethlyken Chur vnde Fursten, vnde sunst anderen Stenden des Rykes in eine defension vorstentenisse ethlyker hogen erdeniger noethsaken haluen jngelathen, wo vnsen vorfaren van velen vndechtigen jaren je vnde allewege frey gestanden, vnde vns ock noch frey steit, des kan edder mach jdt mit reden edder guder voge, keine Conspiration ernenth werden, So hebben wy ock wy jn vnsen syn genhamen krych edder vnrouw to erwecken, sunder do de krich jegen vns vnde vnse mythvorwanthen vnerhorter vnde vnerkanther saken worth vorgenhamen, schal vns mit byllicheit nemanth vordencken konen, dat wy to der naturlyken, vnde jm Rechten vorloueden jegenweer vnde defension, vnser mituorwanten, wo wy schuldich gewest sin bygestanden hebbenn, Jdt is ouerst nicht genoch nha vormoge des Keyszers, sinen egenen rechten landtfrede vnde ordeninge des Rykes, jemant vngehorsam to schelden, jdt sy den dat do sulffte darumme vorgeforderth vnde beklaget, vnde nha gehorder andtworth dessuluen, wo recht js auerwunnen sy Dewyle wy nhu eniges streffliken vngehorsams haluen, dar wy doch auerslodich recht gebaden hebben, nicht allene nicht vorgeeschet, edder beklaget sin, Sunder ock nicht auerwunnen, Vnde men nene sake nha lude aller rechten vor der execution anfangen schal, hedden wy vns kenes weges vormodet, dat men auer vns, vngehort vnses Andtwordes, vnde vnerkanther saken solcken hochbeswerlyken beuel, vns mit swerde vnde vuer tho vorfolgen, vthgaen scholde hebben lathen, Vnde mothen dat

Fol. 265v

Faksimile, Fol. 265v
  1. dem almechtigen beuelen, de dat to siner tydt als ein recht
  2. rychter wol rychten vnde vynden, vnde syn godtlyke worth
  3. vmme welckes wyllen, vns allene desse krych to geschauen
  4. wol erholden werth, Veleweiniger hedden wy vns to
  5. J : F : D : vorsehen, dat de sulffte solchen beueel Chrystlich
  6. vnde vnschuldich bloeth to vorgethen, jegen vns angenamen
  7. scholde hebben, Nha dem wy denhen vnse leuenthlanck
  8. ny to jegen gehandelt, sunder allewegen wo ock mit
  9. erer zelygen her Vader lofflyker gedechtenisse, nicht anders
  10. den jn alleine Naberlyken wolstande gesethen hebbenn
  11. vnde solchs vmme dessulfften nicht vorordenet, Wo dem
  12. auer alle, offt de Keyszer Maiestat edder ock Juwe Furstliche Durchlucht? edder jemant
  13. anders vns worumme vornheme to bespreken, hebbe
  14. wy vormals jn vnsen schryfften vns erbaden jdermanne
  15. vor Churfursten vnde gantzen gemenen Stenden des
  16. hilligen Rykes, vor geborlichen rechte to stande, des wy
  17. vns dermathen ock nachmals hir mede erbeden der
  18. thouorsicht Juwe Furstliche Durchlucht jn affnementh der sake gelegenheide
  19. werden sick mit daethlykem vornemende tegen vns wider
  20. nicht bewegen lathen, Sunder vns des lathen genethen
  21. dart beth an her jderman ja ock apenthlyke mysdedere
  22. genathen, dat de suluen vngehorter sake nicht vordomet
  23. noch condemnert? werden, vnde wethen darumme van
  24. voriger vnser byllichen vnde rechtmetigen andtworde
  25. nicht aff to treden, Dat wy Juwe Furstliche Durchlucht henwedder nicht
  26. mochten vorholden, Datum Freydages nha quasimodo
  27. genitj Anno 1547
  28. Borgermeister vnde Radtmanne
  29. der Stadt Bremenn
  30. Von Gotts gnaden wyr Erych Hertzoch zu Braunschweich
  31. vnde Lunenburg Romische Keyszer Maiestat vnsers aldergnedigesten
  32. heren obersten velther, Thun euch der jr euch nennen
  33. Radt vnde Stadt Bremen nach gelegenheit hir myt
  34. zu wyssen, Nach dem wyr euch der Keyszer Maiestat zeitlichen
  35. haubts, offenbare vngehorsame, rebellen wedderwerdige
  36. vyande vnde Echtere, wyder vmme zu jrer Keyszer Maiestat
  37. schuldigen gehorsamheit schryfftlick mit erpieten erfurdert

dem almechtigen beuelen, de dat to siner tydt als ein recht rychter wol rychten vnde vynden, vnde syn godtlyke worth vmme welckes wyllen, vns allene desse krych to geschauen wol erholden werth, Veleweiniger hedden wy vns to J : F : D : vorsehen, dat de sulffte solchen beueel Chrystlich vnde vnschuldich bloeth to vorgethen, jegen vns angenamen scholde hebben, Nha dem wy denhen vnse leuenthlanck ny to jegen gehandelt, sunder allewegen wo ock mit erer zelygen her Vader lofflyker gedechtenisse, nicht anders den jn alleine Naberlyken wolstande gesethen hebbenn vnde solchs vmme dessulfften nicht vorordenet, Wo dem auer alle, offt de Keyszer Maiestat edder ock Juwe Furstliche Durchlucht? edder jemant anders vns worumme vornheme to bespreken, hebbe wy vormals jn vnsen schryfften vns erbaden jdermanne vor Churfursten vnde gantzen gemenen Stenden des hilligen Rykes, vor geborlichen rechte to stande, des wy vns dermathen ock nachmals hir mede erbeden der thouorsicht Juwe Furstliche Durchlucht jn affnementh der sake gelegenheide werden sick mit daethlykem vornemende tegen vns wider nicht bewegen lathen, Sunder vns des lathen genethen dart beth an her jderman ja ock apenthlyke mysdedere genathen, dat de suluen vngehorter sake nicht vordomet noch condemnert? werden, vnde wethen darumme van voriger vnser byllichen vnde rechtmetigen andtworde nicht aff to treden, Dat wy Juwe Furstliche Durchlucht henwedder nicht mochten vorholden, Datum Freydages nha quasimodo genitj Anno 1547 Borgermeister vnde Radtmanne der Stadt Bremenn Von Gotts gnaden wyr Erych Hertzoch zu Braunschweich vnde Lunenburg Romische Keyszer Maiestat vnsers aldergnedigesten heren obersten velther, Thun euch der jr euch nennen Radt vnde Stadt Bremen nach gelegenheit hir myt zu wyssen, Nach dem wyr euch der Keyszer Maiestat zeitlichen haubts, offenbare vngehorsame, rebellen wedderwerdige vyande vnde Echtere, wyder vmme zu jrer Keyszer Maiestat schuldigen gehorsamheit schryfftlick mit erpieten erfurdert

Fol. 266r

Faksimile, Fol. 266r
  1. vnde aber euch jn solchen ewren eedt vorgesinen absonderen nha
  2. wie vor vormentlich zuuorharren, nicht anders bedacht sin
  3. vormercken, So willen wyr mit vorbeholt voriger vnser
  4. affmaningck vnde schreibens, vnserer vnde aller deren, so wyr
  5. by vns haben vnde bekummen werden Ethen vnde Leumuth jn
  6. vnde mit krafft dusses breues genuchsam vorwarth haben,
  7. Vnde tzeigen euch darbeneuen an das wyr jngelaubwerdige
  8. erfaring kamen, das sich etliche der ewren auff scharmutzelen
  9. vnde sunst mit rothem veltzeichen sehen lassen, das jnen als
  10. krygesleuten nicht geburth, Da wyr nhu solchen einen oder
  11. mer aus den ewren befunden wurden, gegen den oder de
  12. wollen wyr de gepurende straffe, wie jnen als nicht kreigesleuten
  13. sundersn vorretheren vnde vorleuchnern jrer oberygkeit eigent
  14. hyr mit vorbehalten haben, Das wollen wyr eucht vnser egenen
  15. notrufft nha nicht vorhalten, Datum jn vnsern velthlager
  16. vor Bremen des Donnersdages nha Misericordia domini Anno xlvij
  17. Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther
  18. manu propria subscriphit,
  19. Anthworde des Rades tho Bremen,
  20. Juw deme durchluchtigen hochgebornen Fursten Eryck Hertogen
  21. to Brunswyck vnde Lunenborch, geuen wy Borgermeistere
  22. vnde Raethmanne der Stadt Bremen nha gelegenheit tho
  23. wethen, dat wy juwe Furstlyche apene schryfften, so an vns vth=
  24. gegaen enthffangen vnde jnholt vornhamen hebben, Vnde seggen
  25. dar jegen noch wo vor, dat vns mit vngnade togemeten, dat
  26. wy der Keyszer Maiestat vngehorsame rebellen ny mit rechte vorgenhamen
  27. noch eniger maten beklaget wurden, vele weiniger wo recht is
  28. auerwunnen, vnde hebben vns des vp Chur vnde Furstenn
  29. vnde sunst gemene Stende des Rykes to rechte erbaden,
  30. des wy vns vp vnse vorige Anthwordt doen refereren, Des
  31. gelyken werth vns Eth vorgethene affsunderinge, mit allen
  32. vnfogen vpgelecht, de wy noch keyseren oder konygen, noch
  33. jemandes anders ny enigen eedt gedaen noch to donde plegen
  34. edder schuldich sin, mothen dat alle vp sinen vnwerden laten
  35. berouwen, So ouerst Juwe Furstliche Durchlucht antheen, dat se sick
  36. vnde der jennen se by sick hebben Ethe vnde Leumuth vorwareth

vnde aber euch jn solchen ewren eedt vorgesinen absonderen nha wie vor vormentlich zuuorharren, nicht anders bedacht sin vormercken, So willen wyr mit vorbeholt voriger vnser affmaningck vnde schreibens, vnserer vnde aller deren, so wyr by vns haben vnde bekummen werden Ethen vnde Leumuth jn vnde mit krafft dusses breues genuchsam vorwarth haben, Vnde tzeigen euch darbeneuen an das wyr jngelaubwerdige erfaring kamen, das sich etliche der ewren auff scharmutzelen vnde sunst mit rothem veltzeichen sehen lassen, das jnen als krygesleuten nicht geburth, Da wyr nhu solchen einen oder mer aus den ewren befunden wurden, gegen den oder de wollen wyr de gepurende straffe, wie jnen als nicht kreigesleuten sundersn vorretheren vnde vorleuchnern jrer oberygkeit eigent hyr mit vorbehalten haben, Das wollen wyr eucht vnser egenen notrufft nha nicht vorhalten, Datum jn vnsern velthlager vor Bremen des Donnersdages nha Misericordia domini Anno xlvij Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther manu propria subscriphit,

Anthworde des Rades tho Bremen, Juw deme durchluchtigen hochgebornen Fursten Eryck Hertogen to Brunswyck vnde Lunenborch, geuen wy Borgermeistere vnde Raethmanne der Stadt Bremen nha gelegenheit tho wethen, dat wy juwe Furstlyche apene schryfften, so an vns vthgegaen enthffangen vnde jnholt vornhamen hebben, Vnde seggen dar jegen noch wo vor, dat vns mit vngnade togemeten, dat wy der Keyszer Maiestat vngehorsame rebellen ny mit rechte vorgenhamen noch eniger maten beklaget wurden, vele weiniger wo recht is auerwunnen, vnde hebben vns des vp Chur vnde Furstenn vnde sunst gemene Stende des Rykes to rechte erbaden, des wy vns vp vnse vorige Anthwordt doen refereren, Des gelyken werth vns Eth vorgethene affsunderinge, mit allen vnfogen vpgelecht, de wy noch keyseren oder konygen, noch jemandes anders ny enigen eedt gedaen noch to donde plegen edder schuldich sin, mothen dat alle vp sinen vnwerden laten berouwen, So ouerst Juwe Furstliche Durchlucht antheen, dat se sick vnde der jennen se by sick hebben Ethe vnde Leumuth vorwareth

Fol. 266v

Faksimile, Fol. 266v
  1. wylle hebben, vnde solchs nu erst geschuet, dar wy rede
  2. jn de teynden weken, belagert vnde jn vele wege be=
  3. schedyget sin, volgeth dar vth, wath se vnde andere jegen
  4. vns vnde den vnsen mit roue brande, vnde anders
  5. vyanthlyker handeling beth an her geoueth vnde gebruketh
  6. hebben, dat solchent vnuorwarder Ehe vnde weiniger
  7. dan mit rechte geschen js, Souele de velthtekenen
  8. belangeth, js vns vmb dat sulffte nichtes bewust, Wy
  9. werden auer berichtet, dat sick ethlyke vnser vyande
  10. der mathen myt wytten velthtekenen fynden scholen
  11. lathen, So wy nhu dersuluigen welche andrepen,
  12. jegen de wyllen wy vns de geborende straffe gelykes
  13. falles hyr myt vorbeholden hebben, dat wy Juwe Furstliche Durchlucht
  14. henwedder nicht mochten vorholden, Datum am
  15. Sondage Jubilate Anno 1547
  16. Borgermeistere vnde Rathmanne
  17. der Stadt Bremen,
  18. Anthwordt des Rades tho Bremen an
  19. Grauen Anthonio van Oldenborch
  20. Eddell vnde Wolgeborne Graue her wes Juwe Graue vann
  21. wegen orhes deners, Johan Dappers vnde anderer
  22. vndersaten, so van den vnsen angeholden vnde vencklyck
  23. bestryckt mit lengeren an vns geschreuen, hebben wy vor
  24. mercket, dar vp geuen wy Juwe Graue denstlych wethen, dat wy
  25. nicht twyuelen, dersulfften sy gnedigen bewust, wathmaten
  26. de Romische Keyszer Maiestat jn annheming orher regerung tom
  27. hogesten ock jm Edestadt sick vorredet vnde vorplichtet
  28. (. bauen dat jdt sunst jn sick recht vnde byllich is.) dat sine
  29. Maiestat wylle vnde schole ock vorkamen, vnde in keinen wege
  30. gestaden, dat jemant hoges offte nedders standes,
  31. Churffursten edder andere, ane orsake jn de acht vnde
  32. aner acht to erkleren, Sunder vorgaende sethlyke
  33. ordenthlyke wege vnde processe, des hylligen Rykes vnde
  34. vorvpgerichtede satzinge, dar jnne geholden werden
  35. scholen, (. wo de artykell hochgemelter Keyszer Maiestat geswaren
  36. obligation vnde vorplychtinge mit hellen worden mede
  37. bringen.) de vele weinigers jemande daethlyck to auertende

wylle hebben, vnde solchs nu erst geschuet, dar wy rede jn de teynden weken, belagert vnde jn vele wege beschedyget sin, volgeth dar vth, wath se vnde andere jegen vns vnde den vnsen mit roue brande, vnde anders vyanthlyker handeling beth an her geoueth vnde gebruketh hebben, dat solchent vnuorwarder Ehe vnde weiniger dan mit rechte geschen js, Souele de velthtekenen belangeth, js vns vmb dat sulffte nichtes bewust, Wy werden auer berichtet, dat sick ethlyke vnser vyande der mathen myt wytten velthtekenen fynden scholen lathen, So wy nhu dersuluigen welche andrepen, jegen de wyllen wy vns de geborende straffe gelykes falles hyr myt vorbeholden hebben, dat wy Juwe Furstliche Durchlucht henwedder nicht mochten vorholden, Datum am Sondage Jubilate Anno 1547 Borgermeistere vnde Rathmanne der Stadt Bremen, Anthwordt des Rades tho Bremen an Grauen Anthonio van Oldenborch Eddell vnde Wolgeborne Graue her wes Juwe Graue vann wegen orhes deners, Johan Dappers vnde anderer vndersaten, so van den vnsen angeholden vnde vencklyck bestryckt mit lengeren an vns geschreuen, hebben wy vor mercket, dar vp geuen wy Juwe Graue denstlych wethen, dat wy nicht twyuelen, dersulfften sy gnedigen bewust, wathmaten de Romische Keyszer Maiestat jn annheming orher regerung tom hogesten ock jm Edestadt sick vorredet vnde vorplichtet (. bauen dat jdt sunst jn sick recht vnde byllich is.) dat sine Maiestat wylle vnde schole ock vorkamen, vnde in keinen wege gestaden, dat jemant hoges offte nedders standes, Churffursten edder andere, ane orsake jn de acht vnde aner acht to erkleren, Sunder vorgaende sethlyke ordenthlyke wege vnde processe, des hylligen Rykes vnde vorvpgerichtede satzinge, dar jnne geholden werden scholen, (. wo de artykell hochgemelter Keyszer Maiestat geswaren obligation vnde vorplychtinge mit hellen worden mede bringen.) de vele weinigers jemande daethlyck to auertende

Fol. 267r

Faksimile, Fol. 267r
  1. vnde to benidende, Deme doch alles enthgegen vnde to wedderen
  2. sin wy jtzundt, van dem de sick, der Keyszer Maiestat bouelhebber vnde
  3. Commissarien to sinde beromen, vyantlich angegrepen, vnde de
  4. vnsen thom hogesten, mmit brande vnde roue beschedigeth, Allent
  5. vnerhorter sake, vnde vnerkantes rechten, Vnangeseen dat wy
  6. vns to velemalen, vp Churfursten vnde gemene Stende des
  7. hilligen rykes (. wo genuchsam to bewisen .) erbaden vnde beropen hebben
  8. So dat Juwe Graue sodanen vnsen erbeden, vvnde sunst nhaburlyker
  9. vorwantenisse nha (. vnses erachtens, wo byllicke vnde erkennelyke
  10. enthschulding .) to vorkaming vnser beswering, vorthowenden gehat
  11. vnde also jn dessem falle, der Keyszer Maiestat dermathen horsam to leisten
  12. nicht plichtich offte schuldich gewest mit wyder betrachtung, dat
  13. wy vormals (. jedoch ane rhom .) etlyken Juwe Graue erogede beswerde,
  14. vnses besten flythes vnde hogesten vormogens affgewendet
  15. der touorsich Juwe Graue sick tegen vns, alse de Naberher, so lichtlyck
  16. nicht scholde bewegen laten hebben, Wo dem alle, de wyle sick
  17. de handel mit Juwe Graue dener dermathen erholdet, hebben wy by
  18. vnsen krygesluden (. wowol mit swarheit .) erholden dat se
  19. onhe sampt sinen perde erleddigeth vnde vorlaten hebben, So
  20. vele ouerst Juwe Graue andere vndersaten dan van vnse moethwillige
  21. vianden to vnser besweringe statlike to ffore gedaen belangenden
  22. hefft Juwe Graue to ermethen, dat wy de vnse bauen older kryges gebruck
  23. vnde wonheide nicht beseggen konen, Sundern konden
  24. wol erlyden, sick anders vth Naburlycher vorwanthenisse dar
  25. anhe ertogeth hadden, Dat wy Juwe Graue thom begerden anth=
  26. worde nicht mochten bargen Datum Mandages nha palm
  27. Anno xlvij
  28. Borgermeister vnde Radtmanne
  29. der Stadt Bremenn,
  30. Noch ein Andtworth des Erbaren Rades tho Bremen, an
  31. Grauen Anthonnio van Oldenborch,
  32. Eddell vnde Wolgeborne her, wy hebben Juwe Graue auermalige
  33. schriuent, der guetlyken handeling haluen twischen vns
  34. vnde vnsen moethwilligen vyanden, enthffangen vnde nha
  35. vorlesinge vorstaen, Souele nhu anget vnse andtworth
  36. vp den vormals vorgeslagenen handel, achten wy dat de sulue
  37. gysteren dages Juwe Graue to handen gelanget sy, vnde Juwe Graue

vnde to benidende, Deme doch alles enthgegen vnde to wedderen sin wy jtzundt, van dem de sick, der Keyszer Maiestat bouelhebber vnde Commissarien to sinde beromen, vyantlich angegrepen, vnde de vnsen thom hogesten, mmit brande vnde roue beschedigeth, Allent vnerhorter sake, vnde vnerkantes rechten, Vnangeseen dat wy vns to velemalen, vp Churfursten vnde gemene Stende des hilligen rykes (. wo genuchsam to bewisen .) erbaden vnde beropen hebben So dat Juwe Graue sodanen vnsen erbeden, vvnde sunst nhaburlyker vorwantenisse nha (. vnses erachtens, wo byllicke vnde erkennelyke enthschulding .) to vorkaming vnser beswering, vorthowenden gehat vnde also jn dessem falle, der Keyszer Maiestat dermathen horsam to leisten nicht plichtich offte schuldich gewest mit wyder betrachtung, dat wy vormals (. jedoch ane rhom .) etlyken Juwe Graue erogede beswerde, vnses besten flythes vnde hogesten vormogens affgewendet der touorsich Juwe Graue sick tegen vns, alse de Naberher, so lichtlyck nicht scholde bewegen laten hebben, Wo dem alle, de wyle sick de handel mit Juwe Graue dener dermathen erholdet, hebben wy by vnsen krygesluden (. wowol mit swarheit .) erholden dat se onhe sampt sinen perde erleddigeth vnde vorlaten hebben, So vele ouerst Juwe Graue andere vndersaten dan van vnse moethwillige vianden to vnser besweringe statlike to ffore gedaen belangenden hefft Juwe Graue to ermethen, dat wy de vnse bauen older kryges gebruck vnde wonheide nicht beseggen konen, Sundern konden wol erlyden, sick anders vth Naburlycher vorwanthenisse dar anhe ertogeth hadden, Dat wy Juwe Graue thom begerden anthworde nicht mochten bargen Datum Mandages nha palm Anno xlvij Borgermeister vnde Radtmanne der Stadt Bremenn, Noch ein Andtworth des Erbaren Rades tho Bremen, an Grauen Anthonnio van Oldenborch, Eddell vnde Wolgeborne her, wy hebben Juwe Graue auermalige schriuent, der guetlyken handeling haluen twischen vns vnde vnsen moethwilligen vyanden, enthffangen vnde nha vorlesinge vorstaen, Souele nhu anget vnse andtworth vp den vormals vorgeslagenen handel, achten wy dat de sulue gysteren dages Juwe Graue to handen gelanget sy, vnde Juwe Graue

Fol. 267v

Faksimile, Fol. 267v
  1. vnse bedencken dar vth vornamen Dath nhu wyder angetagen
  2. alse sy Juwe Graue nachmals ein keyserlichman dar togekamenn
  3. dar jnne orhe gebaden, vnde also Echtere helpen to benodigen
  4. vnde to gehorsam to bringen, mit er jnneringe dat wy
  5. tho dem wegen trachten scholen, dar mit der Keiszer Maiestat
  6. gehhorsam geleistet, vnde wy mit dem bouelsluden thor
  7. enichende gerichtet, Wo nicht dat Juwe Graue als ein gehorsamer
  8. Graue des Rykes deme keyserlichen Mandaten nha leuen?
  9. musten, Darup hebben wy hirbeuoren Juwe Graue
  10. warhafftige enthschuldinge angetzeigt, Alse dat wy nicht
  11. gestendich ock nha ordenung des rykes to Rechte nicht
  12. auergewunnen sin, eniges vngehorsams, den wy
  13. jegen de Keyszer Maiestat begangen hedden, hebben vns des
  14. vp gemene stende des Rykes to rechten erbaden, vnde
  15. werden byllichliken dar by gelaten, Dar wy vns auer
  16. dar enbauen jn enige particular handelinge, mit vnsen
  17. moethwylligen vyanden, de vns mit roue vnde brande
  18. so hoch beschediget hebben, jn laten vnde vns van deme
  19. reynen godtlychen worde, vnde older hergebrachter freyheide
  20. affdrungen laten scholden, dat vnder einen bodeckedenn
  21. schyne, darmede gesocht werth, Des wethen wy ane
  22. vorletzinge vnser ere vnde gewyssens nicht to donde,
  23. vnde mothent den almechtigen beuelen, Vnde holdent
  24. dennoch dar vor Juwe Graue sick bedencken werde, vp dat nichtige
  25. mandaet,dat onhe ordeninge der rechten vnerkanter
  26. saken vthgegaen ethwes dathlykes jegen vns vorthonemen
  27. Dan hebben Juwe Graue sick hirbeuorn, do wy desmals vnsen
  28. vyanth wylant heren Baltasar to Esense, mit ordening
  29. des rechten jn des keysers acht erkleren lathen, vnde an
  30. Juwe Graue gelyck, vnde jo so ernstlyck Keyszer Maiestat mandata
  31. vorgebracht, de erlangede acht to exequeren helpen, enth=
  32. schudigen konen, dat se deme nicht gehorsame dorffte
  33. So kone se sick jtzunth vele mer entschuldigen, dar dat
  34. mandaet des rykes vthgegaen sy, Jdt en were den
  35. dat Juwe Graue jo sunderlyken lust hadde, sick to vns to nodigen
  36. dat wy dennocj nicht vormoden, vnde ock vmme Juwe Graue
  37. nicht vordenet hebben, konet derhaluen wol vorhadenn
  38. so se wyllen, Doch wes wy vns to Juwe Graue
  39. voreen scholen vyantschup edder vrundtschup, bogerenn

vnse bedencken dar vth vornamen Dath nhu wyder angetagen alse sy Juwe Graue nachmals ein keyserlichman dar togekamenn dar jnne orhe gebaden, vnde also Echtere helpen to benodigen vnde to gehorsam to bringen, mit er jnneringe dat wy tho dem wegen trachten scholen, dar mit der Keiszer Maiestat gehhorsam geleistet, vnde wy mit dem bouelsluden thor enichende gerichtet, Wo nicht dat Juwe Graue als ein gehorsamer Graue des Rykes deme keyserlichen Mandaten nha leuen? musten, Darup hebben wy hirbeuoren Juwe Graue warhafftige enthschuldinge angetzeigt, Alse dat wy nicht gestendich ock nha ordenung des rykes to Rechte nicht auergewunnen sin, eniges vngehorsams, den wy jegen de Keyszer Maiestat begangen hedden, hebben vns des vp gemene stende des Rykes to rechten erbaden, vnde werden byllichliken dar by gelaten, Dar wy vns auer dar enbauen jn enige particular handelinge, mit vnsen moethwylligen vyanden, de vns mit roue vnde brande so hoch beschediget hebben, jn laten vnde vns van deme reynen godtlychen worde, vnde older hergebrachter freyheide affdrungen laten scholden, dat vnder einen bodeckedenn schyne, darmede gesocht werth, Des wethen wy ane vorletzinge vnser ere vnde gewyssens nicht to donde, vnde mothent den almechtigen beuelen, Vnde holdent dennoch dar vor Juwe Graue sick bedencken werde, vp dat nichtige mandaet,dat onhe ordeninge der rechten vnerkanter saken vthgegaen ethwes dathlykes jegen vns vorthonemen Dan hebben Juwe Graue sick hirbeuorn, do wy desmals vnsen vyanth wylant heren Baltasar to Esense, mit ordening des rechten jn des keysers acht erkleren lathen, vnde an Juwe Graue gelyck, vnde jo so ernstlyck Keyszer Maiestat mandata vorgebracht, de erlangede acht to exequeren helpen, enthschudigen konen, dat se deme nicht gehorsame dorffte So kone se sick jtzunth vele mer entschuldigen, dar dat mandaet des rykes vthgegaen sy, Jdt en were den dat Juwe Graue jo sunderlyken lust hadde, sick to vns to nodigen dat wy dennocj nicht vormoden, vnde ock vmme Juwe Graue nicht vordenet hebben, konet derhaluen wol vorhadenn so se wyllen, Doch wes wy vns to Juwe Graue voreen scholen vyantschup edder vrundtschup, bogerenn

Fol. 268r

Faksimile, Fol. 268r
  1. by dem jegenwardigen touorlatich Andtworth, Dar nha wy vns
  2. to rychten wethen, dar hebben wy Juwe Graue nicht mogen bargenn
  3. Datum Mandages nha Jubilate Anno 1547
  4. Borgermeister vnde Raethmanne
  5. der Stadt Bremenn.
  6. obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & cap...
  7. [LATEINISCHER TEXT ÜBER DEN REST DER SEITE NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]
  8. [KI-Transkription – nicht überprüft:
  9. obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & capitulo praestita.
  10. Universis Christi fidelibus presentem literam inspecturis g[u]ub[er]n[ator]es Bremenses &
  11. commune totius civitatis Bremensis, in perpetuum. Facta permissio duratura non de-
  12. bet tantum p[er]pter lapsam temporis q[uod] oblivioni m[an]detur vel sup[er]sticiosa p[er]he-
  13. miseri, sed expedit q[uod] voce scriptis p[er]petuis muniantur: Hinc est quod sciat pre-
  14. sens etas, et futura posteritas presentes[er] presentis scriptis t[ra]nsf[er]at q[uo]d
  15. nos probatili errore, ut nobis videbatur eade,m scripsit, quia dum
  16. statuta, quae vulgariter vocantur Wichoren in preiudicium ve-
  17. nerabilis Domini nostri Gerhardi Archiepiscopi et totius ec-
  18. clesiae Bremensis fecimus, secundum nostram benebeneplacitum vo-
  19. luntatis propter quod offensam. d[omi]ni nostri Archiepiscopi
  20. incurrimus manifestam: Verum cum nos p[er] multos bonos
  21. viros intercessores pro nobis habendum plures habuissemus
  22. de sua gratia obtinenda, jn hoc p[ro]miserimus omnes & & singuli
  23. quod jura et libertates in spiritualib[us] quam in temporalib[us]
  24. in civitate Bremensi et extra, quae tangunt d[omi]n[u]m Archie-
  25. piscopum, capitulum, Clerum, nobiles & ministeriales & & uni-
  26. versos, mediate vel immediate ad iurisdictionem d[omi]ni nostri
  27. Archiepiscopi spectantes, integri de caetero relinqueremus.
  28. Omne ius, quod Wilkoren vocatur, et praecipue statuta
  29. quorum essentia in praeiudicium iurisdictionis suae fuerant
  30. renovantes, & nunq[uam] nunc de caetero statuta aliqua vel
  31. Wilküren, nisi hec fiat de consensu & voluntate d[omi]ni nostri
  32. Archiepiscopi faciendo: in hoc omnes nihilominus consen
  33. tientes, quod i[n] universa facta, quae p[er] civis (?) civium debent
  34. agitari vel moveri in civitate Bremensi, in placitis
  35. tantum coram advocato vel iusticiario. nostri Archie-
  36. piscopi & iustis consulibus terminentur, qui facultatem
  37. eam habeant sicut, videlicet, sicut antea quae in ipso fu-
  38. erunt...]
  39. [KI-Übersetzung – nicht überprüft:
  40. Verpflichtung der Stadt Bremen, gegenüber dem Erzbischof und dem Kapitel geleistet.
  41. Allen Christgläubigen, die diesen Brief einsehen werden: Die Regierenden Bremens und die Gemeinde der gesamten Stadt Bremen [grüszen] auf ewig. Eine dauerhaft getroffene Erlaubnis darf nicht allein durch den Lauf der Zeit in Vergessenheit geraten oder durch hinfälligen Verzug (...) verloren gehen, sondern es ist ratsam, dass sie durch die Stimme beständiger Schriften gesichert wird. Daher soll die gegenwärtige Generation wissen und die künftige Nachwelt durch das vorliegende Dokument erfahren:
  42. Dass wir in einem – wie uns schien – nachweislichen Irrtum dasselbe geschrieben haben; denn wir erlieszen Statuten, die gemeinhin Wichoren (Willküren) genannt werden, zum Nachteil unseres ehrwürdigen Herrn, des Erzbischofs Gerhard, und der gesamten Bremischen Kirche, allein nach unserem eigenen Belieben und Willen. Dadurch haben wir uns offenkundig den Zorn unseres Herrn Erzbischofs zugezogen.
  43. Da wir jedoch durch viele rechtschaffene Männer als Vermittler für uns zahlreiche Fürsprecher hatten, um seine Gnade zu erlangen, haben wir darin alle und jeder Einzelne versprochen: Dass wir die Rechte und Freiheiten, sowohl in geistlichen als auch in weltlichen Angelegenheiten, innerhalb und auszerhalb der Stadt Bremen, die den Herrn Erzbischof, das Kapitel, den Klerus, die Adeligen und Ministerialen sowie alle betreffen, die mittelbar oder unmittelbar zur Gerichtsbarkeit unseres Herrn Erzbischofs gehören, künftig unangetastet lassen.
  44. Wir widerrufen alles Recht, das Wilkoren genannt wird, und besonders jene Statuten, deren Wesen zum Nachteil seiner Gerichtsbarkeit gereichte. Und niemals werden wir künftig irgendwelche Statuten oder Willküren erlassen, es sei denn, dies geschieht durch die Zustimmung und den Willen unseres Herrn Erzbischofs.
  45. Hierbei stimmen wir alle gleichermaszen zu, dass alle Angelegenheiten, die durch die Bürger in der Stadt Bremen verhandelt oder betrieben werden sollen, in den Gerichtsversammlungen (placitis) nur vor dem Vogt oder dem Richter unseres Erzbischofs und den rechtmäszigen Ratsherren entschieden werden, welche dieselbe Befugnis haben sollen, wie sie sie eben zuvor darin innehatten...]

by dem jegenwardigen touorlatich Andtworth, Dar nha wy vns to rychten wethen, dar hebben wy Juwe Graue nicht mogen bargenn Datum Mandages nha Jubilate Anno 1547 Borgermeister vnde Raethmanne der Stadt Bremenn. obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & cap...

[LATEINISCHER TEXT ÜBER DEN REST DER SEITE NOCH NICHT TRANSKRIBIERT] [KI-Transkription – nicht überprüft: obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & capitulo praestita. Universis Christi fidelibus presentem literam inspecturis g[u]ub[er]n[ator]es Bremenses & commune totius civitatis Bremensis, in perpetuum. Facta permissio duratura non debet tantum p[er]pter lapsam temporis q[uod] oblivioni m[an]detur vel sup[er]sticiosa p[er]hemiseri, sed expedit q[uod] voce scriptis p[er]petuis muniantur: Hinc est quod sciat presens etas, et futura posteritas presentes[er] presentis scriptis t[ra]nsf[er]at q[uo]d nos probatili errore, ut nobis videbatur eade,m scripsit, quia dum statuta, quae vulgariter vocantur Wichoren in preiudicium venerabilis Domini nostri Gerhardi Archiepiscopi et totius ecclesiae Bremensis fecimus, secundum nostram benebeneplacitum voluntatis propter quod offensam. d[omi]ni nostri Archiepiscopi incurrimus manifestam: Verum cum nos p[er] multos bonos viros intercessores pro nobis habendum plures habuissemus de sua gratia obtinenda, jn hoc p[ro]miserimus omnes & & singuli quod jura et libertates in spiritualib[us] quam in temporalib[us] in civitate Bremensi et extra, quae tangunt d[omi]n[u]m Archiepiscopum, capitulum, Clerum, nobiles & ministeriales & & universos, mediate vel immediate ad iurisdictionem d[omi]ni nostri Archiepiscopi spectantes, integri de caetero relinqueremus. Omne ius, quod Wilkoren vocatur, et praecipue statuta quorum essentia in praeiudicium iurisdictionis suae fuerant renovantes, & nunq[uam] nunc de caetero statuta aliqua vel Wilküren, nisi hec fiat de consensu & voluntate d[omi]ni nostri Archiepiscopi faciendo: in hoc omnes nihilominus consen tientes, quod i[n] universa facta, quae p[er] civis (?) civium debent agitari vel moveri in civitate Bremensi, in placitis tantum coram advocato vel iusticiario. nostri Archiepiscopi & iustis consulibus terminentur, qui facultatem eam habeant sicut, videlicet, sicut antea quae in ipso fuerunt...] [KI-Übersetzung – nicht überprüft: Verpflichtung der Stadt Bremen, gegenüber dem Erzbischof und dem Kapitel geleistet. Allen Christgläubigen, die diesen Brief einsehen werden: Die Regierenden Bremens und die Gemeinde der gesamten Stadt Bremen [grüszen] auf ewig. Eine dauerhaft getroffene Erlaubnis darf nicht allein durch den Lauf der Zeit in Vergessenheit geraten oder durch hinfälligen Verzug (...) verloren gehen, sondern es ist ratsam, dass sie durch die Stimme beständiger Schriften gesichert wird. Daher soll die gegenwärtige Generation wissen und die künftige Nachwelt durch das vorliegende Dokument erfahren: Dass wir in einem – wie uns schien – nachweislichen Irrtum dasselbe geschrieben haben; denn wir erlieszen Statuten, die gemeinhin Wichoren (Willküren) genannt werden, zum Nachteil unseres ehrwürdigen Herrn, des Erzbischofs Gerhard, und der gesamten Bremischen Kirche, allein nach unserem eigenen Belieben und Willen. Dadurch haben wir uns offenkundig den Zorn unseres Herrn Erzbischofs zugezogen. Da wir jedoch durch viele rechtschaffene Männer als Vermittler für uns zahlreiche Fürsprecher hatten, um seine Gnade zu erlangen, haben wir darin alle und jeder Einzelne versprochen: Dass wir die Rechte und Freiheiten, sowohl in geistlichen als auch in weltlichen Angelegenheiten, innerhalb und auszerhalb der Stadt Bremen, die den Herrn Erzbischof, das Kapitel, den Klerus, die Adeligen und Ministerialen sowie alle betreffen, die mittelbar oder unmittelbar zur Gerichtsbarkeit unseres Herrn Erzbischofs gehören, künftig unangetastet lassen. Wir widerrufen alles Recht, das Wilkoren genannt wird, und besonders jene Statuten, deren Wesen zum Nachteil seiner Gerichtsbarkeit gereichte. Und niemals werden wir künftig irgendwelche Statuten oder Willküren erlassen, es sei denn, dies geschieht durch die Zustimmung und den Willen unseres Herrn Erzbischofs. Hierbei stimmen wir alle gleichermaszen zu, dass alle Angelegenheiten, die durch die Bürger in der Stadt Bremen verhandelt oder betrieben werden sollen, in den Gerichtsversammlungen (placitis) nur vor dem Vogt oder dem Richter unseres Erzbischofs und den rechtmäszigen Ratsherren entschieden werden, welche dieselbe Befugnis haben sollen, wie sie sie eben zuvor darin innehatten...]

Fol. 268v

Faksimile, Fol. 268v

Seite 386

Faksimile, Seite 386
  1. KI-Transkription (nicht überprüft)
  2. Gerhardi II. confirmatio privilegiorum et bonorum ecclesie sive monasterii S. Georgii.
  3. In nomine sancte et individue Trinitatis, Gerhardus dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus secundus, omnibus hoc scriptum inspectis salutem in perpetuum. Notum facimus et presentibus protestamur, nos privilegia et instrumenta Venerabilis fratris Adalberonis Archiepiscopi predecessoris nostri et nobilis viri marchionis Rodolphi super fundatione ecclesie et conventus sancti Georgii in Staden cum suis appendiciis scilicet ecclesiis et dotibus, decimis, agris, possessionibus et aliis quibuscumque de verbo ad verbum vidisse et audisse, quemadmodum subsequuntur, quorum tenor talis est:
  4. Adalbero dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus omnibus orthodoxis in Christo salutem: cui veri et summi pastoris nomen et viam gerimus, curandum est, ne nomen Domini Dei nostri in vacuum assumpserimus, curandum est insuper a nobis Iesu Christo, ut non solum oves suas ab ipso congregatas et nostro regimini commendatas foveat, verum etiam alias oves adducere velit super hanc de qua loquimur piam actionem.
  5. Ego noster nosterque Ludolphus comes et mater eius Richardis marchionissa[?]et fratres sui eandem canonicam regulam beati Augustini a loco qui Dei gratia Stade in nostrum diocesim adduxerunt: et motivent se communi eorum voto et pari collatione pro sua salute, et pro remedio anime Comitis Rodolphinuper defuncti, necnon et omnium propinquorum suorum se precedentium atque atque subsequentium obtulerunt omnipotenti Deo in ecclesia in honorem Sancti Georgii, ab ipsis fundata in Staden, et a nobis consecrata de hereditate sua curam Northende und octo mansos cum pratis et pascuis circumiacentibus. Et decimam praedii diei ex consensu et gratia Venerabilis Domini Thutmari Verdensis episcopi solvendam annuatim othestede studensse monache.
  6. Malstede tres mansos et molendinum. Verle sex mansos et duas sylvas que Vorst dicuntur, piscariam liberam de Beverbeke usque Malstede. Bivusen quinque mansos. Werstorpensem mansum. Vorre Westrossen mansum. Vorre mansum. Indenbuten mansum. Gagen tres mansos et molendinum. Dammlete XV iugera. Genneken Bostel unam domum. Luneborg unam domum. In Selen tertiam partem totius quam dictus comes Rudolphus a suo capellano Hinrico, qui eam ab ipso in beneficio tenuit, viginti marcas argenti redemerat: insuper tertiam partem ecclesie cum universis suis proventibus ad usum pastorum.
  7. KI-Übersetzung:
  8. Bestätigung der Privilegien und Güter der Kirche bzw. des Klosters St. Georg durch Gerhard II.
  9. Im Namen der heiligen und unteilbaren Dreifaltigkeit. Gerhard, durch Gottes Gnade der zweite Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen, die dieses Schriftstück einsehen, seinen Grusz für immer.
  10. Wir machen bekannt und bezeugen mit dem vorliegenden Dokument, dass wir die Privilegien und Urkunden unseres ehrwürdigen Bruders, des Erzbischofs Adalbero, unseres Vorgängers, und des edlen Mannes Markgraf Rudolf bezüglich der Gründung der Kirche und des Konvents des heiligen Georg in Stade mit all ihrem Zubehör – nämlich Kirchen und Mitgiften, Zehnten, Äckern, Besitztümern und anderem – Wort für Wort gesehen und gehört haben, so wie sie hier folgen und deren Wortlaut wie folgt ist:
  11. „Adalbero, durch Gottes Gnade Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen Rechtgläubigen in Christus seinen Grusz: Da wir den Namen und den Weg des wahren und höchsten Hirten tragen, müssen wir Sorge tragen, dass wir den Namen des Herrn, unseres Gottes, nicht vergeblich angenommen haben; darüber hinaus müssen wir gegenüber Jesus Christus Sorge tragen, dass er nicht nur seine von ihm versammelten und unserer Leitung anvertrauten Schafe pflegt, sondern dass er auch andere Schafe zu diesem frommen Werk führen möge, von dem wir hier sprechen.
  12. Ich, unser und unser Graf Ludolf, und seine Mutter, die Markgräfin Richardis, sowie seine Brüder haben dieselbe kanonische Regel des seligen Augustinus an den Ort gebracht, der durch Gottes Gnade Stade in unserer Diözese heiszt: Und sie haben sich durch ihren gemeinsamen Wunsch und durch gleiche Übertragung für ihr Heil und zur Rettung der Seele des vor kurzem verstorbenen Grafen Rudolf sowie aller ihrer vorangegangenen und nachfolgenden Verwandten Gott dem Allmächtigen dargebracht in der Kirche zu Ehren des Heiligen Georg, die von ihnen in Stade gegründet und von uns geweiht wurde.
  13. Aus ihrem Erbe [übertragen sie] die Sorge um Northende [Nordende] und acht Mansen mit den umliegenden Wiesen und Weiden. Zudem den Zehnten des besagten Gutes, der mit Zustimmung und Gnade des ehrwürdigen Herrn Thutmar, Bischof von Verden, jährlich an die Nonnen von Studenesse [Stinstedt] zu zahlen ist.

KI-Transkription (nicht überprüft) Gerhardi II. confirmatio privilegiorum et bonorum ecclesie sive monasterii S. Georgii. In nomine sancte et individue Trinitatis, Gerhardus dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus secundus, omnibus hoc scriptum inspectis salutem in perpetuum. Notum facimus et presentibus protestamur, nos privilegia et instrumenta Venerabilis fratris Adalberonis Archiepiscopi predecessoris nostri et nobilis viri marchionis Rodolphi super fundatione ecclesie et conventus sancti Georgii in Staden cum suis appendiciis scilicet ecclesiis et dotibus, decimis, agris, possessionibus et aliis quibuscumque de verbo ad verbum vidisse et audisse, quemadmodum subsequuntur, quorum tenor talis est: Adalbero dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus omnibus orthodoxis in Christo salutem: cui veri et summi pastoris nomen et viam gerimus, curandum est, ne nomen Domini Dei nostri in vacuum assumpserimus, curandum est insuper a nobis Iesu Christo, ut non solum oves suas ab ipso congregatas et nostro regimini commendatas foveat, verum etiam alias oves adducere velit super hanc de qua loquimur piam actionem. Ego noster nosterque Ludolphus comes et mater eius Richardis marchionissa[?]et fratres sui eandem canonicam regulam beati Augustini a loco qui Dei gratia Stade in nostrum diocesim adduxerunt: et motivent se communi eorum voto et pari collatione pro sua salute, et pro remedio anime Comitis Rodolphinuper defuncti, necnon et omnium propinquorum suorum se precedentium atque atque subsequentium obtulerunt omnipotenti Deo in ecclesia in honorem Sancti Georgii, ab ipsis fundata in Staden, et a nobis consecrata de hereditate sua curam Northende und octo mansos cum pratis et pascuis circumiacentibus. Et decimam praedii diei ex consensu et gratia Venerabilis Domini Thutmari Verdensis episcopi solvendam annuatim othestede studensse monache. Malstede tres mansos et molendinum. Verle sex mansos et duas sylvas que Vorst dicuntur, piscariam liberam de Beverbeke usque Malstede. Bivusen quinque mansos. Werstorpensem mansum. Vorre Westrossen mansum. Vorre mansum. Indenbuten mansum. Gagen tres mansos et molendinum. Dammlete XV iugera. Genneken Bostel unam domum. Luneborg unam domum. In Selen tertiam partem totius quam dictus comes Rudolphus a suo capellano Hinrico, qui eam ab ipso in beneficio tenuit, viginti marcas argenti redemerat: insuper tertiam partem ecclesie cum universis suis proventibus ad usum pastorum.

KI-Übersetzung: Bestätigung der Privilegien und Güter der Kirche bzw. des Klosters St. Georg durch Gerhard II. Im Namen der heiligen und unteilbaren Dreifaltigkeit. Gerhard, durch Gottes Gnade der zweite Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen, die dieses Schriftstück einsehen, seinen Grusz für immer. Wir machen bekannt und bezeugen mit dem vorliegenden Dokument, dass wir die Privilegien und Urkunden unseres ehrwürdigen Bruders, des Erzbischofs Adalbero, unseres Vorgängers, und des edlen Mannes Markgraf Rudolf bezüglich der Gründung der Kirche und des Konvents des heiligen Georg in Stade mit all ihrem Zubehör – nämlich Kirchen und Mitgiften, Zehnten, Äckern, Besitztümern und anderem – Wort für Wort gesehen und gehört haben, so wie sie hier folgen und deren Wortlaut wie folgt ist: „Adalbero, durch Gottes Gnade Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen Rechtgläubigen in Christus seinen Grusz: Da wir den Namen und den Weg des wahren und höchsten Hirten tragen, müssen wir Sorge tragen, dass wir den Namen des Herrn, unseres Gottes, nicht vergeblich angenommen haben; darüber hinaus müssen wir gegenüber Jesus Christus Sorge tragen, dass er nicht nur seine von ihm versammelten und unserer Leitung anvertrauten Schafe pflegt, sondern dass er auch andere Schafe zu diesem frommen Werk führen möge, von dem wir hier sprechen. Ich, unser und unser Graf Ludolf, und seine Mutter, die Markgräfin Richardis, sowie seine Brüder haben dieselbe kanonische Regel des seligen Augustinus an den Ort gebracht, der durch Gottes Gnade Stade in unserer Diözese heiszt: Und sie haben sich durch ihren gemeinsamen Wunsch und durch gleiche Übertragung für ihr Heil und zur Rettung der Seele des vor kurzem verstorbenen Grafen Rudolf sowie aller ihrer vorangegangenen und nachfolgenden Verwandten Gott dem Allmächtigen dargebracht in der Kirche zu Ehren des Heiligen Georg, die von ihnen in Stade gegründet und von uns geweiht wurde. Aus ihrem Erbe [übertragen sie] die Sorge um Northende [Nordende] und acht Mansen mit den umliegenden Wiesen und Weiden. Zudem den Zehnten des besagten Gutes, der mit Zustimmung und Gnade des ehrwürdigen Herrn Thutmar, Bischof von Verden, jährlich an die Nonnen von Studenesse [Stinstedt] zu zahlen ist.

Seite 2

Faksimile, Seite 2
  1. in Staden Christo militantium in proprietate [?] siner
  2. ne gratia domini [...] habuerunt, quatenus eorum memoria
  3. perpetualiter eleemosynas & orationes, que Christo frequenter
  4. a deuotis familie studensis offerunt, in consortia [?] Proin
  5. de sancte Georgii [...] tam futuri quam presentis temporis
  6. quod ecclesie sancte religionis Kortes a predicto [?] bunte apud
  7. Staden in suis aris [...] denote collatos, paterne subtopying &
  8. amplectimur, & gratantes [?] vt Notum sit [?]
  9. etiam omnibus Christi fidelib quod idem Marchio Comes
  10. Rudolphus ipsum ecclesiam tolo suo desiderio & mente aff[ectu]
  11. Romane, sed post multos labores
  12. Frederici Palatini Comitis, & Widekini comes ad
  13. meritus, nostrs & canonicorum Bremensium, aquieuerit monitis,
  14. ipsam Ecclesiam sancto Petro in Bremen libere obtulit, Frater
  15. [...] Hartwici praeposite presentante. Nos vero tam deuotam
  16. oblationem cum Christo gratiam habentes, non distuling ad
  17. sustentationem & ecclesiam in [?] omnium militantium pa-
  18. rochialem Ecclesiam sancti Willehadi in ipsa villa Staden
  19. sitam, a summa [...], a qua-
  20. hoc cum, que ex ea annuatim soluebantur [?] praepositi ma-
  21. ior ad praebendarum maioris ecclesie, [...]
  22. canonicis exhibenda, sine ipsi, ac quatuor marcis de
  23. cura nostra Andreas [?] sito decreto sancte Bremensis
  24. ecclesie cum omni [...] Christiane obedientie [...], baptis [?]
  25. infirmorum [...] sepultura mortuorum tam aduenarum quam
  26. indigenarum Staden, etiam & [...] aliis quibuslibet [...] ex
  27. [...] [...] decimis ad Jnn pertinentes. Quorum in insula
  28. [...] Bremen totam & ecclesiam sancti Pauli [?]
  29. in vrbe, & capellam sanctorum Cosme & Damiani [...]
  30. [...] dolpho comitis ex magno patrne hereditatis sunt accedentes,
  31. [...] quas nobis reliquerant cum suis appendiciis, et capellam
  32. sancti Nicolai [...] aquam, capellam sancti Spiritus, & ca
  33. pellam in Rumbeke & capellam in Barderlate cum suis
  34. attinentiis, quas appendicium sancti Willehadi ecclesie appella
  35. [...] ing,
  36. [...] Archiepiscopo curam animarum, vltimo ecclesie, scilicet Sancti Ge-
  37. orgii & sancti Willehadi suscipiat, & major prepositus de-
  38. [...] sy nod ale [...] certe tempore administret, & siner gratiis
  39. [...] Saliquo [...] litere ex sedem Apostolicam [...] appellate, et

in Staden Christo militantium in proprietate [?] siner ne gratia domini [...] habuerunt, quatenus eorum memoria perpetualiter eleemosynas & orationes, que Christo frequenter a deuotis familie studensis offerunt, in consortia [?] Proin de sancte Georgii [...] tam futuri quam presentis temporis quod ecclesie sancte religionis Kortes a predicto [?] bunte apud Staden in suis aris [...] denote collatos, paterne subtopying & amplectimur, & gratantes [?] vt Notum sit [?] etiam omnibus Christi fidelib quod idem Marchio Comes Rudolphus ipsum ecclesiam tolo suo desiderio & mente aff[ectu] Romane, sed post multos labores Frederici Palatini Comitis, & Widekini comes ad meritus, nostrs & canonicorum Bremensium, aquieuerit monitis, ipsam Ecclesiam sancto Petro in Bremen libere obtulit, Frater [...] Hartwici praeposite presentante. Nos vero tam deuotam oblationem cum Christo gratiam habentes, non distuling ad sustentationem & ecclesiam in [?] omnium militantium parochialem Ecclesiam sancti Willehadi in ipsa villa Staden sitam, a summa [...], a quahoc cum, que ex ea annuatim soluebantur [?] praepositi maior ad praebendarum maioris ecclesie, [...] canonicis exhibenda, sine ipsi, ac quatuor marcis de cura nostra Andreas [?] sito decreto sancte Bremensis ecclesie cum omni [...] Christiane obedientie [...], baptis [?] infirmorum [...] sepultura mortuorum tam aduenarum quam indigenarum Staden, etiam & [...] aliis quibuslibet [...] ex [...] [...] decimis ad Jnn pertinentes. Quorum in insula [...] Bremen totam & ecclesiam sancti Pauli [?] in vrbe, & capellam sanctorum Cosme & Damiani [...] [...] dolpho comitis ex magno patrne hereditatis sunt accedentes, [...] quas nobis reliquerant cum suis appendiciis, et capellam sancti Nicolai [...] aquam, capellam sancti Spiritus, & ca pellam in Rumbeke & capellam in Barderlate cum suis attinentiis, quas appendicium sancti Willehadi ecclesie appella [...] ing, [...] Archiepiscopo curam animarum, vltimo ecclesie, scilicet Sancti Georgii & sancti Willehadi suscipiat, & major prepositus de- [...] sy nod ale [...] certe tempore administret, & siner gratiis [...] Saliquo [...] litere ex sedem Apostolicam [...] appellate, et

Seite 388

Faksimile, Seite 388
  1. parochiali ecclesie suam frequenter presentiam exhibeat, aut cum [...]
  2. aliquas occupationes perturbare non possit, religiosum aliquem &
  3. honestatem de collegio suo, q vicem suam agat, mittat
  4. & sine se, sine f subditos suos populo sibi commisso studeat
  5. . Porro ad christi, que a omnibus [...]
  6. fundatorum, ex antiqua hereditate sue fuit [...]
  7. [...] pro fundatori [...] et quam omnis
  8. pro ne, in alicui hominum jure fundi detrahi [...]tus, sed sua voluntate
  9. [...] et Deo gratia communitatis, et sine necessitate fuerint
  10. Lebens etiam ecclesie ab omni seruitio alieno liberos [...] et [...]
  11. my, et ascuinge constitutione [...] [...] fundatores sancte
  12. Georgio obtulerunt sub anathemate firmarung, & [...] tam nostram
  13. quam ipso fundatorm de [...] et quicunq [...] propter ad
  14. pisci possunt, auctoritate [...] beati Petri [...] episcopi
  15. palibus nostre manu [...], et [...] decreto firmamq.
  16. Acta sunt hec a Rudolpho marchione Anno Domini M.C.XXXII.
  17. a Venerabili Archiepiscopo Adalberone Anno Domini M.C.XXXVII.
  18. Nos igitur omnia bona cum dictis priuilegiis annotata, prout jam descri
  19. , ecclesie sancti Georgii in Stadis auctoritate
  20. germani, presentium protestando, quod tam hec priuilegia
  21. a, quam bona in his posita, sine retractatione [...] vel aliis negligen
  22. [...] a tempore donationis nostre iusto et legitimo titulo
  23. usque nunc possederint ecclesie memorata, ecclesie, proprietate
  24. in perpetuum possidenda. Excommunicantes anathematizamus omnem
  25. hominem, q ecclesiam in sancte dicte bonis laedere, vel sit
  26. mensuro presumpserit molestare. Praeterea decernimus, et auctoritate
  27. sancti Martini, ne predicte ecclesie prepositus et sui fratres
  28. in posterum aliquod priuilegium vel nostrum, vel alicuius prede
  29. [...] nostrorum aut quamlibet aliam nostra [...] tempore datum
  30. produere ad defensionem siue justitie, sed priuilegia a nos data
  31. [...] ipsis in omni tenore [...] et tali vt
  32. autem hec nostra priuilegiorum donatio rata et permaneat in
  33. [...] nos hec omnia et sigilli nostri fecimus munimine [...]
  34. Testes autem sunt hi: Adalbero Herifeldensis & Theodoricus Stadensis
  35. abbates, Gerardus major in Bremen prepositus, Otto Decanus, Hildebold
  36. prepositus, Henricus de Lossen canonicus, Hermannus de Borch, Henricus de
  37. Oetenhusen, Rudolphus de Gellinghe, Arnoldus Scherhart, Ericus de Gelo
  38. husz, Henricus Aduocatus, Henricus de Borch, Otto aduocatus,
  39. Daniel de Blidersdorff, et Henricus fratres de dorp, Siger
  40. Rudolphus, Albertus, Bartoldus fratres de Delmenhorst et alii quam plures.
  41. Datum Verde anno Domini M.cc.LVII. Indictione XV. pontificatus
  42. nostri anno XXXVIII. VI. Kalend. Aprilis. per manus Rolandi Notarii
  43. nostri feliciter. Amen. (L.S.)

parochiali ecclesie suam frequenter presentiam exhibeat, aut cum [...] aliquas occupationes perturbare non possit, religiosum aliquem & honestatem de collegio suo, q vicem suam agat, mittat & sine se, sine f subditos suos populo sibi commisso studeat . Porro ad christi, que a omnibus [...] fundatorum, ex antiqua hereditate sue fuit [...] [...] pro fundatori [...] et quam omnis pro ne, in alicui hominum jure fundi detrahi [...]tus, sed sua voluntate [...] et Deo gratia communitatis, et sine necessitate fuerint Lebens etiam ecclesie ab omni seruitio alieno liberos [...] et [...] my, et ascuinge constitutione [...] [...] fundatores sancte Georgio obtulerunt sub anathemate firmarung, & [...] tam nostram quam ipso fundatorm de [...] et quicunq [...] propter ad pisci possunt, auctoritate [...] beati Petri [...] episcopi palibus nostre manu [...], et [...] decreto firmamq. Acta sunt hec a Rudolpho marchione Anno Domini M.C.XXXII. a Venerabili Archiepiscopo Adalberone Anno Domini M.C.XXXVII. Nos igitur omnia bona cum dictis priuilegiis annotata, prout jam descri , ecclesie sancti Georgii in Stadis auctoritate germani, presentium protestando, quod tam hec priuilegia a, quam bona in his posita, sine retractatione [...] vel aliis negligen [...] a tempore donationis nostre iusto et legitimo titulo usque nunc possederint ecclesie memorata, ecclesie, proprietate in perpetuum possidenda. Excommunicantes anathematizamus omnem hominem, q ecclesiam in sancte dicte bonis laedere, vel sit mensuro presumpserit molestare. Praeterea decernimus, et auctoritate sancti Martini, ne predicte ecclesie prepositus et sui fratres in posterum aliquod priuilegium vel nostrum, vel alicuius prede [...] nostrorum aut quamlibet aliam nostra [...] tempore datum produere ad defensionem siue justitie, sed priuilegia a nos data [...] ipsis in omni tenore [...] et tali vt autem hec nostra priuilegiorum donatio rata et permaneat in [...] nos hec omnia et sigilli nostri fecimus munimine [...] Testes autem sunt hi: Adalbero Herifeldensis & Theodoricus Stadensis abbates, Gerardus major in Bremen prepositus, Otto Decanus, Hildebold prepositus, Henricus de Lossen canonicus, Hermannus de Borch, Henricus de Oetenhusen, Rudolphus de Gellinghe, Arnoldus Scherhart, Ericus de Gelo husz, Henricus Aduocatus, Henricus de Borch, Otto aduocatus, Daniel de Blidersdorff, et Henricus fratres de dorp, Siger Rudolphus, Albertus, Bartoldus fratres de Delmenhorst et alii quam plures. Datum Verde anno Domini M.cc.LVII. Indictione XV. pontificatus nostri anno XXXVIII. VI. Kalend. Aprilis. per manus Rolandi Notarii nostri feliciter. Amen. (L.S.)