- [...]aFußnote a[Unleserlich]
- 95
[...]aFußnote a[Unleserlich] 95
- [Unleserlich]↩
Zeilengetreue Transkription. [?] = unsichere Lesung, [...] = unleserlich. Durchgestrichen = im Original gestrichen, ⸢…⸣ = über der Zeile oder am Rand eingefügt, kursiv = aufgelöste Abkürzung. Hochgestellte Buchstaben verweisen auf Fußnoten – der Mauszeiger darauf zeigt sie. Markierte Wörter öffnen ihren Glossareintrag. Eine Zeile unter dem Mauszeiger wird in Text und Faksimile hervorgehoben.
Lizenz: Alle Rechte vorbehalten
Die Ausgabe gibt den Text der Vorlage so getreu wie möglich wieder (diplomatische Transkription). Eingriffe der Bearbeiter sind gekennzeichnet oder im Folgenden beschrieben.
Neben dieser Fassung bietet die Online-Edition eine Lesefassung: Die Auszeichnung ist aufgelöst, am Zeilenende getrennte Wörter sind zusammengezogen, Absätze folgen den Leerzeilen.
Vorlage: StAB 2-P.1.-206 (alte Sig.: P.1.s.2.c). Die Ausgabe enthält alle 388 Seiten des Dokuments.
Faksimile und Transkription stehen nebeneinander.
Die Transkription entstand in der Transkriptwerkstatt. Mehrere Erkennungsverfahren lasen die Seiten unabhängig voneinander – Sprachmodelle (Claude Haiku 5.5, GPT-6.1 Terra, Claude Sonnet 5.5, Claude Opus 5.5 und weitere) und lokale Handschriftenerkennung (PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 4, Hanse-HTR, Kraken PP-OCRv6, PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 2 und weitere). Je Wort wurde die Lesung übernommen, die die Verfahren am besten stützen; abweichende Stellen wurden gegeneinander abgewogen.
Erkennungsrate, gemessen an den geprüften Seiten (Anteil richtig gelesener Zeichen): PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 4 92,0 %, Claude Fable 5.1 89,4 %, PP-OCRv6 medium (Kraken) nachtrainiert – Bremische Chronistik 2 89,3 %, Claude Opus 5.5 89,2 % und weitere.
Bearbeitungsstand: 61 Seiten sind Wort für Wort am Faksimile geprüft und berichtigt, 31 Seiten sind in Bearbeitung und 294 Seiten geben die maschinelle Lesung ungeprüft wieder. Ungeprüfte Seiten können Lesefehler enthalten.
Transkription und Bearbeitung: Christophe Schindler.
Schreibung. Die Transkription folgt dem Buchstabenbestand der Vorlage: u und v, i und j, Groß- und Kleinschreibung sowie Getrennt- und Zusammenschreibung stehen wie dort, auch offenkundige Fehler sind nicht berichtigt. Buchstabenformen wie langes ſ und rundes s sind nicht unterschieden (ſ → s), Verdopplungsstriche über m und n aufgelöst (m̄ → mm). Außerdem vereinheitlicht: ü → u, ß → sz, ␣u → ␣v, ◌v◌ → ◌u◌ (◌ = beliebiger Buchstabe, ␣ = Leerzeichen).
Zeichensetzung. Sie folgt der Vorlage.
Abkürzungen. Sie sind aufgelöst, die ergänzten Buchstaben kursiv gesetzt: der.
Zahlen. Arabische und römische Zahlzeichen sind wie in der Vorlage wiedergegeben.
Zeilen. Der Zeilenfall der Vorlage ist beibehalten. Die Zeilen sind je Seite gezählt.
Worttrennung. Am Zeilenende getrennte Wörter stehen wie in der Vorlage mit Trennstrich (-).
Seiten. Jede Seite beginnt mit ihrer Bezeichnung, nach der Blattzählung der Vorlage (Fol. 1r, 1v …).
Initialen. Gemalte Initialen sind als vergrößerter Buchstabe am Zeilenanfang wiedergegeben.
Gliederung. Abschnitte und ihre Überschriften im Inhaltsverzeichnis stammen von den Bearbeitern.
Besonderheiten der Vorlage und Eingriffe der Bearbeiter sind so gekennzeichnet:
Textkritische Anmerkungen der Bearbeiter zu Lesung, Beschädigungen und Besonderheiten der Vorlage stehen in Fußnoten beim Zeigen auf ihren Buchstaben und unter der Seite. Sie sind mit Kleinbuchstaben gezählt, auf jeder Seite der Vorlage neu.
Das Glossar verzeichnet Personen, Orte und Begriffe mit ihren Fundstellen und, soweit ermittelt, Normdaten (GND, Wikidata, VIAF).
Veröffentlicht mit der Transkriptwerkstatt · Stand 9.11.2026
[Abbildung: Karl der Große in Plattenrüstung und mit Bügelkrone steht auf einer Erdkugel; er hält ein geschultertes Schwert und einen Schild mit drei Lilien (2:1) auf hellem Grund.]
1
Carolus magnus secht Cadaver ejus Aquisistani in Basilica Dominae mariæ virginis a si extructa sepultūm ēst cum hoc elogio: Sub hoc conditorio situm ēst corpus Caroli magni, atque orthodoxi Imperatoris, qui regnum Francorum nobiliter ampliavit & per annos 46 feliciter tonuit. Decessit Septuagenarius Anno 814. Indictione 7. 5. Calend. Februarij.aFußnote aLateinischer Nachtrag von späterer Hand. Carolus de grothe binn ick genant ein weldich koninck auer vele lant vann dudeschenn blode gar hochgebarn Dar tho hefft godt mÿ vth erkarenn Sin loff tho bryngen jn Sassen landt dar sin name was vor vnbekandt vele stride heb ick gar konlick gedaen dat ick mynen finden moth wedderstan dorch franckrick spannigē un̄ dudtz lant Beth ick se brochte vnder Myne handt be duanck ick gansze jtalier landt Jegen de lumberters ick dar jn quam denn koninck ge vangenn, ore lant vorhert dar dorch Myn Rycke gans grodt gemerth bynnen Rome byn ick thom keyszer karnn welck jck velleuer doch hadde enthbarenn de Romesche kerckenn heb ick hoch erheuenn welck Constantinus falschlick werth tho geschreuen de jck midt Romāndiola begaueth vnbedacht dar vth gefolgeth is ore grothe Macht Minenn krich jck jegen de Hunen forde so lange dat jck se gantz vor storde de greckeschenn keyszer hebben myne mocht gemedē de perszinger midt gauen myne frundtschop gebeden aprica was vor my vor ferth wo woll Jck nene fromde hulpe begerde gar mennigen krich hebbe ick gefordt vnde mennigen swaren figendt gespordt auerst jck fandt nicht der Sassen gelick doch dancke ick ick godt van hem̄elrick dat ick thom lesten hebbe vollenbracht dar na myne vorfader so lange getrachteth de Sasse vor wonnen midt stridbarheit dar na bewagen midt myner gudicheit dat se sick tho gade hebben bekerdt dorch syn godtlicke ricke vormerdt hebbe se van allen tributhe fryg gegeuenn vp dat se wolden jn gades fruchten leuenn midt wedekindt orē eddelen Forsten gudt dat he leth sincken synenn Modt Mynes rickes jndt 46, mines olders jndt 72 jar Stherff ick vnd bin tho acken begrauen vor war
1
2
S. wilhadus secht Wilhadus de Erste bischop in dusser stat gans vele ick godt almechtich badt Dath ick de sassen doch mochte bekeren dar vth myne olderenn gesprathen weren wenthe Jck bin gebaren eyn Engelszman dar de historigen sprecken vann Dat se syndt vann den Sassenn kamenn de koninck wortegern jnt Ricke genamen midt hertoch hinxte dem vader siner frowenn dat sine figende scholden ore macht schowenn hefft one dat landt jndt erste geschencket Na ist geluck hell thon Sassen gelencket dat se de ganszenn Kronenn sindt auer kamenn leden dall den olden britanisschen Namenn den Engelschen Namen wedder vp gerichtet de geborth is disse merckliche schicht dat de Sassen hir erst sindt afgebaren Js by verde halff hundert vnde souenn jar er de kercke tho Bremen warth gestichtet de van koninck karell is tho gerichtet Na gades geborth .788. jar grodt arbeith dede ick hir vor war midt wanderenn prediken vn jenigebede na rechter apostolischer sede wedekindt hefft my grodt vorfolch gedaenn doch hefft My godt noch nie vorlaenn myner jungeren hefft he vele vmme gebracht Beth dat idt godt hefft anders gemacht vnde gehulpenn koninck karell den Eddelen hern mydt sege vmb dit landt tho bekerenn De Sassen hefft he midt stride vor wonnenn dar na midt anderenn wapen begunnenn midt gude vnd lindicheit dat folck tho frede brochte gefrieth gehandthauet nichts vp gelecht behaluenn tho vnder holdenn de dener des herenn den se alle scholden jn den regeden tho kerenn dar vp he jn Sassenn vele kercken funderth dat gades worth jo recht worde gelerdt de frigenn kunsten mochten vnder holden werden dorch Mesters de de vor geues lerdenn Mine broder hebb ick 2 jar 18 wecken regerth vnd tho blexen godt Midt myner Marther geerth 2
Vorrede an den leser Dith bock het Cronica ciuitatis bremenfis, vnd vmme des geme nenn bestenn, so hebbe wi herb erth schene, Keller thom dome vnde Canonicus der kerckenn To Bremenn, S anscharÿ vnd gerth Reinesberch vicarius thom dome dith bock gemacket vnd vth velenn anderen cronicen preuelegenn, vnde olden bockenn tho samende gethagenn, vnd is rorende vann allenn bisschopenn de tho Bremenn vnd ock van Ichtes welckenn anderenn grothenn sackenn, vnd menn schall wethenn dat wy dith bock Erstenn begunnnen vth deme lathine jn dat dudeske tho bryngenn, do bath vns enn gudt frundt, wenn wy dat bock haddenn thom ende gebracht, dat wy denn de anderen byschope, der wy altho male woll denckenn ock ore leuendt woldenn schriuenn, vnd bath vns do vorth vmme leue wyllenn der Stadt Bremen, vnd des gemenenn bestenn dat wy de grothenn kryge vnd Mannigerleige vp rore vnd grothe schetlike geschichte der wy vns dachten, woldenn klarlickenn vth druckenn vnd schriuenn, vp dat de Sthadt van Bremenn, dar mochte eine lere vnd vorbilde vth nemenn, dat sze sulcken grothenn, vordarfflikenn schadenn tho ewigenn dagenn mer mogenn schriuen vnde men schall dar tho vnser selenn vnd tho vnser ere senn dat wy dat alder enckedes hebbenn geschreuenn mydt korthenn wordenn, dat jn dissen schichten geschen is vnd byddenn vmme godt, vnde des gemenen bestenn willenn, des ganszenn stifftes vnd der stadt van bremenn all de dith bock hefft, wanner en bisschop is, dat se den schriuenn sin leuenth, vnd ock mede schadenn vnd framen, den de stadt by des bisschopes
3
· 3 ·
thidenn gedann offte namenn hefft dat is beide nutthe, So mach menn sick na dem framenn Rychtenn vnd vor denn schadenn mer bewaren vnd woll dith Bock leff hefft vnd gerne lest de bidde vor uns vnd dar tho vor enen gudenn frundt, de hir kost vnde arbeidt anne hefft Datum Bremenn anno · 1446 · [Zeichnung von zwei Wappenschilden, davon das untere leer]
Jn dem iare vnses herenn Jhesu Christi Do menn schreff · 788 · jn der 12 judictien jm 21 jar Carolÿ des grothenn Keysers etc do worth gefunderth de hillige kercke tho Bremen, dusse Korolus be dwanck by na gansze Europam, vnd brachte de Sassenn mydt velenn stridenn tho denn Cristenn gelouen welckere krich durde · 33 · jar lanck, des de Franckeskenn historienn noch woll inge dencke sin wenthe szo vackenn alszo de Sassen wedder affellenn, wo woll se gelouenn tho holdenn lauedenn, is vnthellick, so lange dat sick ore forste wedekindt anno · 785 · tho sathe gaff vnd Cristen wordt vnd alle de Sassenn sick dopenn leten weinich vth genamenn Do nu de krich gestillet was, do sande Carolus tho dem Folcke dat he bekerdt hadde vnd beduanck predikers de ene den Cristen gelouen lerde, Tom erstenn sande he dar S Bonifacius den Erstenn Ertzebischop vnd· 17 · bischop tho Mens, de sulue Bonifacius was gebarenn vth Engelant vann koninck lickenn geslechte, vnde hete tho forenn er he Ertszebischop warth, vnnefridus, de worth van den Forstenn de he bekerdenn wolde gemartherth Anno · 755 · Dar na sende he dar vele andere thom lesten sende he dar ock S. wilhadum tho bekerenge des volkes // De sulue Wilhadus was de Erste de de Sassen by der szee, vnd auer der Elue thom Cristen ge louenn brochte, vormyddelst der dope bekende Men lest dat he sy vth Engelandt gekamenn dat he den gelouenn Cristi Manck den heidenn planthenn vnd lerenn Mochte, vnd hebbe vele
4
·4·
agnst vnd nodt, vmme siner lere willenn mothe, gelick als dat . S . Anscharius sin verde na volger de verde bisschop tho Bremenn klarlick hefft be schreuenn jn deme bocke synes leuendes. Wede kindt was denn Cristenn, vnd den Keiser so ffiendt, dat he alle de cristenn de he auer quam vmme brochte vnd dodede, ock vann wilhades jungerenn, vele henn vnd wedder jn freslandt dat eme S wilhadus kume endt quam vnd thoch na Rome://:
Wilhadus de Erse bischop tho Bremen Na deme Nu de hillige karcke tho Bremenn geffunderth, vnd wilha dus sick erer dorch bede willenn Caroli Mangni ann nam, regerde he · 2 · jar 3 manthe vnd 26 dage, vnde hadde tho voren er he bisschop worth, den fresenn vnd Sassenn woll · 35 · jar na dem martelerenn · S Bonifacij gepredeket vnd starff oldt vnd vull van jaren jnn fresz landt tho Blexenn, jn dem dorpe jn Rustringenn, dar he vann den freszenn worth ge marthelth, vmme des Cristenn gelouen willenn Anno · 790 · sin ligam worth geforeth de wesser vp tho Bremen vnd begrauen jn de kercken S· pethers de he suluenn hadde buweth lathenn synn dach warth gefireth 6 jdes Nouenbrem
Do sick S · wilhadus de kerckenn tho Bremenn dorch bede Caroli Magni vnder wandt, szo bath he thom Erstenn denn Ceiser vmmbb gewisse landt wer sines stichtes, alszo dusse na volgende breff vthwiset Jn dem namenn vnses herenn vnd salichmackers Jesu Cristi, Carolus vann godts gnaden koninck etc na deme male wy jn den krich midt godts hulpe de victorij erlangeth hebbenn, Rome wy uns des jn eynē vortruwenth genslick, wy werden dar vm̄e jn disser welth, frede vnd gelucke, vnd hir namals ewige beloninge enthfangenn der haluenn si kundt vnde apennbar, Allenn Cristenn, dat wy de Sassē welckere vnse olderenn nicht hebben konenn beduyngē dorch godts krafft midt stride hebben auerwonnenn vnde tho der dope gebracht, so vann allen trybudte vnd schatte los vnd freyg gegeuenn, dorch dessuluenn leste de vns de victorienn mildichlickenn vorlendt hefft, deme wi se hebbenn vnder worpen, alszo dat se de dach gades gnadenn auer wonnensindt, eme vnde sine presterenn, vann alle orē fruchtenn vnd bestenn, beide rick vnd arm, denn regedenn geuenn de wile se sick vnder vnse gewalth vnde Regementhe nicht hebbenn willen geuē Der haluenn hebbe wy dat landt, na der oldenn romer gewanheith jn prouincienn gedeleth, vnd denn bisschop midt enckedenn landt werenn vth gedeleth den Norder dell des landes, de van visscherige auerflodich, vnd kop vehe tho holdenn bequemelick is, hebbe wi Cristen vnde syner apostelenn ouerstenn · S · petro tho dancke sagen ge offerth, vnd eme enē bischoplikenn stoll vp gerichtet, vp dem wesser strome, jn den ordt landes wigmot, Jnn der stede Bremenn genanth, disse kerckenn · 70 · houe vnde dorper gegeuenn, vnd alszo bestelleth vnd bevestigeth, dat de suluenn lude orenn predikerenn
vnd der kerckenn, den tegedenn troulick̄ schallenn geuē dar en bauenn hebbe wij de suluen kerckenn dorch autoritatē
5
5
hadriani pawestes, lullonis bisschop tho Mentz vnd aller forstenn de dar jegenn wordich werenn, midt alle orer tho behoringe wilhado, de ens erlikenn vnd redeliken wandels is, vor gade vnd sine hilligenn beualenn, den wy ock thom erstenn bisschope dessuluenn stiftes hebbenn wienn lathenn den 13. dach juli dat he dat volck midt godts worth na siner hochbegauedenn wisheit truwelikenn vorstann vnd dusse nien kerckenn midt hilliger pauestliker mannere anrichtende flitichgen regere vnd voede beth dat godt dorch [...]aFußnote a[Unleserlich] vorbede siner hilligenn se vormere, furder so hefft vns de Erwerdige here wilhadus kundt gedaenn dat der kerckennn vorgemelthe krigeslude vnde knechte gades, de wy dar vor ordenth, vme der fiende anlopinge willenn, edder manniger leige tho falle nicht konde vnder holdenn werden, dorch so klenenn orth landes, Derhaluenn, de wile den godt allmechtich siner gnade dar den fresenn so woll allszo den sassenn geopenth hefft, So geue wÿ tho der kerckenn den orth fresz landt de bÿ denn Nigenn stychte gelegenn is, S · wylhado vnde sinenn Na volgerenn ewychliche tho besittenn de vnde na deme malle wy nu ithlicke tidt her sindt vor sichtich gemaket, vnd dorch Mannige tho falle gelereth, vp dat denn Nemandt sich jeniger leyge gewalth jn dem stichte anneme, so willen wy dat sulue stichte midt gewissenn landt tekenn alszo affgedeleth vnde gemercket hebben ://:
De See de Elue . lienn, Stenbecke, hasell, win mercke, Sueilbeke, osten, Molenbecke, Sige, freidesmoer, aschbrock, wischbrock Biuerenn vterenn, vnd wedder vp de ostenn tho denn More Kaldenbecke, dar na dat sulue mor auer wenthe tho der wommenn, van der wommen na Bithin, farsten, wenthe vp de wesser, van dem osten des suluenn stromes, dorch de her strathenn hessewech genandt, na Storinger, loergoe, Schbasenn vnd alepenn, van Koldehoren schedende, vnd wedder tho der wesser, van den westen des stromes, dorch de herstrathe, folckweg genandt, den de jnwa ner des landes wildhol nomende, de schedet finelenn
6
waldeszmohr, breckpoll, dat mor Eldenred, Emesgor vnde ostergor, vann Brudhol, Biuerlach, wedder ande szee, de suluenn landt were hebbe wy alszo beschreuenn vp dat de suluenn beschreuenn orth landes, tho vnsenn vnde vnser nafolgers tidenn, dorch gades hulpe, mogen vnvorbrackenn bliuenn, hebbe wy dat midt vnser egen handt geschreuenn, vnd midt vnsen segell befestigeth begunnēn gegeuen den · 14 · Julij Anno domini · 788 · vnses rickes jm 21 vullenthagenn tho Spir
Hilleboldus archieps colonies, & sacri palatij Capellany eccoh noiij Ock so bath wilhadus den keyser vme freyheit der Stadt vann Bremenn de ome de keiser gaff, dar ock . S · Wilhadus enen apenn besegelden breff vp nam, den de Stadt jn bewaringe heft vnd is oltheit haluen ens vor nieth, vann velenn herenn, Ock bath· S · wilhadus dusse na volgende freyheith vann Carlo ://:
Wanner en Bisschop tho Bremenn gekarenn is den De pawest dat stifte geuenn hefft, so is de keiszer oftee Romesche Koninck des plichtich, dat he dem Bischop midt siner Regalionn de stadt vnd dat stift vorth frie, welckere freyheit, he vann den keyszer entfangenn hefft, vnd szo entfangeth den de stadt de freyheit van den Bischope wedder vnd de bisschop hefft Richte vnde Munthe jn der stadt
Wilhadus krech ock vann Carlo de freigheit dat de borger vann Bremenn sinth tollenn freÿ tho allen stichtes slothenn vnd tollenn, ock erlangede he den Rolandt vann eme de vp den marckede steidt, tho enen frey theckenn
6
Willericus volgede · S · wilhado in dem bischopdomme, he was einer vann denn discipulenn wilhadus vnde Canonicus tho Bremenn, eyn godt fruchtich mann, vnde strenge lerer, des gelouens ann cristum, dem gaff Carolus de Regalia he regerde de kerckenn, de noch swack jm louenn was · 50 · jar
Jn siner tidt was de kercke · 12 · jar sunder Regimente vmme de Sassenn vnd be willenn, de sick nicht woldenn regerenn lathenn midt bisschopliken rechte
De hadelers worpenn sick jegenn den keiser wedder vp, vnd vorlethenn sick vp ore waterige sick landt, vnd mende, de keiser worde nene perde vnd krige rustinge jnt landt bringenn doruenn, Auerst de keyser leth sick nenes arbeides vnd flithes vorden tho gerustet jndt landt by de zee dar schloch he sinn leger vp, vnd be dwanck de heidenn wedder, de stede dar he do lach, het noch vp dussen dach Carolus sandt
Anno · 798 · wordenn de Nordalbingenn vp rorsc vnde dodedenn des keiser vogede vnd houeth lude, de he dar ge settet hadde, vnd thogenn jegenn de wendenn, de des keysers bunth ge nothenn werenn auerst der wendenn houeth mann Trasico, ene endt jegenn, vnd sloch vann ene 4000 mann alsze de keyser nu jegenn de Nordalbingen thenn worth he vme hulpe angeropenn van den pawest.
Anno · 804 · als de keiser gans Sassenn tho frede brocht hadde vnde ene de nordtdalbinge allene wedder stundenn, vnd mackedenn dachlickes en nige vprore jegenn dem keiser, do worth de keyser orer auer drathich sande synn her jegenn se, vnd ledt · 10000 · van en beide, midt wiff vnd kinderenn wech forenn jm franck rick vnd gaff ore dorper de wendenn ///
7
Jn der tidt settede keiser Carell dat men tho hamborch ene karckenn scholde buwenn, vnd wolde dar vp richten ein Ertzse stifte, dar de bisschodomme jn Swedenn denne marckenn, Norwegenn Gronlandt, Islanth vnd wendt lande scholdenn vnder belegenn synn, vnd de lude dar als vann orer houeth kerckenn gelerth mochte werdenn, Auerst des Rickes geschefte hinderde idt eme, dat he dat werck nicht fullen brachte, sunde he settede dar allene · 12 · presters, Manck welckenn Eridagus de vor nemeste was, de dat Ertze stifte regeren scholden so lange dat he mer bequemheit vnd tidt krege, dat warck tho fullenn bringenn, Do quemenn de wenden vor stordenn vnd vor brandenn hamborch vnd vor jage denn des keisers vageth, den de keiser dar gesetteth hadde, auerst de keiser leth de Stadt wedde vp buwenn
Jn dem · 24 · jare willerici, starff keiser Carolus dem volgede sin sone ludowicus jm keyser domme na, de beuoell de prouincien auer der Elue deme Bischope willerico tho Bremenn, vnd den bischop tho verdenn, Disse willericus nam den ligam · S · wilhadus, vth · S. pethers kerckenn, vnd besluch ene jn einen bede husz jndt sudenn des domes, welcker he suluenn leth mackenn, dat dede he vmme fruchte willen der Zerouers, de dar na stundenn, dat se den ligam · S. wilhadus woldenn endtforenn vme der grothen mirakule willenn, de he dede alszo mesecht, jn der stedenn rouwende, he wol · 70 · jar, wenthe tho S · anscharius tidenn://:
Jn 33 jar willerici stichtede ludouicus Ceser, jn Sassen nige Coruey, jm lande tho brunswick, am soldinge jegenn hoxster gelegenn auer der wesser, vnd sammelde dar jn de alder gestlickeste moncke vth franckrick vnder welckenn · S · Anscharius do noch eyn junggeselle, de vor nemeste was, jn dussenn jare begunde, hertoch wigbertus vann Engernn vnd Sassenn wildeshusenn jn den stichte Bremen tho buwende, dat syn sone harthoc walbert vullen brachte, tho toch vth andacht na Rome vnd brachte mede den licham S Alexandii martiris, hartoch wolberts moder Sindaalda genanth, was van harthoc Rabodes slechte vann
7
freslandt, sin broder harthoc Bruno nam eine Forstinne vann Beigerenn, Susanna genanth, dar midt thugede he hartoch ludolph, de na walberto hartoch worth jn Engern vnd Sassenn, wenthe walbertus leth nene menlicke erven na
Willericus warde dat ampt eines rechten herdenn, vnd stichtede jn sinenn stichte vele Closters vnd karckenn, dar he godtfruchtige lude jn settede, de dat volck lerden he vor warff der karckenn tho Bremen grothe erfnisse, vnd brochte vth franckrick den licham · S · Maternia jn tho Bremen
Dar na do willericus de karckenn tho Bremenn· 50 jar hadde geregerth, do starff he olt vnd full van jare, vnd warth in Sante peters munster tho Bremenn begrauenn
Luidericus de drudde Bischop tho Bremen sadt 8 jar, dat was ein houerdich Mann tho einer tidt vordreff he vann Bremenn Sunthe anscharium, wenthe he hatede sine lere, vnd dar na sterff luidericus, vnd warth jn · S · pethers Munster begrauen 9 Calend Septemb
Do stundt de kercke tho Bremen lange jar sunder bischop
Anno 824. begunde hertog Wigbertus van Engern, Wedekindus Sonn, Wildeshusen tho aFußnote a[Unleserlich]buende im stiffte Bremen, welkes sin sonne Wolbertus fullenbrochte, darsuluest helt Keiser Otto 3 ein tidtlanck hoff, by Bischup
[...]bFußnote b[Unleserlich]eldags tidenn
Anno 824 den 15 genamenn, vth dem Closter tho Corueÿ
vp dat he sines vaders Caroli willenn vorfullede, vnd settede ene tho einem Ertze bischope tho hamborch, begauede vnd sin stifte midt preuelegenn, vnde [Rand: Anno 834 den 15 Maij richtede Keiser [...]] [Rand: [...] Norwegen, [...] landt, Islandt [...], vnd alle] Ertzestiftes freiheit, doch stundenn en de heidenn denn gelouenn nicht annemenn, alszo hardt bleuen vp koppe se Anno vth franck rick, van den Ertze vp
Anscharius wart vann Keiser ladewick · endtjegenn so se best kondenn vnd wolde :nn 835 · quam Eppo ein Ertze Bischop Remensis bischopdomme voriaget en orenn koppe//: dorch ludowieun p, dar vmme dat he der anrogers en was, de dat vp ror makede, dat lotarius sin vader keiser ladewick finck als he nu vordreuenn was, quam he tho S · anscharius tho hamborch, de sulue sach dat idt enn framer Mann was dar vmme settede he en tho einem bischop tho hildensenn//:
Anno · 840 · als keiser ladewick was gestoruenn, krigede sin sones vme ores vaders erue, jn dissenn vnfrede endt breckenn de denenn orenn tribudt tho geuen thogenn alszo allenth haluenn jn dat Ricke, vnd vor doruenn wath se auer quemenn. De fresenn make denn se sick tinsbar, dar vmme dat haraldus den se vor enenn figent heldenn, wenthe haraldus was beuorenn thom koninge auer dennemarkenn gesetteth vann idtlicke de worth vann der wedder partie vor jageth, do toch he thom keiszer, na Mens, leth sick dopenn, vnd vor bandt sick midt denn keiszer, midt welcken hulpenn he wollgerust jn judtlandt toch 8
[Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Ladewick bzw. Petrus-Schlüssel), umgeben von Zierschwüngen, Federzeichnung ohne Farbe [....] tho]
8
4
Als de denen nu alszo allendt haluenn vmme her ſweueden ſchepedenn sze vppe denn Rin henn vnde beleden, Collenn dar sze ene tidt lanck vor liggenn, Do ſze nu wedder na hus togen ſze dorch dat landt tho heſſen vnde Brunſwick na der elue tho vnde beleden Hamborch, welckes ſze ock wonnen vnd breckenn den nigenn doem jn de grundt dall, alſzo dat dat ſtyfte vnd ſtadt van hamborch gar vor ſoreth wordt, S· anſcharius vnd ſine diſſipulenn, dat hillige doem tho ſamende kume kregenn, vnd allſus vor ſchuchtert, dat idt lange vor ſtordt lach, thom leſtenn warth do endt farmende den myldenn keyſzer ludowick de vor gencklickeit der kerckenn tho hamborch, vnd nam van dar den Erwerdigenn herenn Anſcharium, vnd ſettede eme tho enen Ertzebiſchop tho Bremenn midt ſulborde der Canonekenn dar ſuluest etc ://:
Hir warth Bremenn Enn Ertzeſtift Dar na ſande ludowicus legathenn na Rome, de woruen ene ewige, der karckenn tho Bremenn vnd hamborch, gelick alszo de preueleia, szo dar vp gegeuenn vth wiszeth S · anſcharius viſitende vp de einen tidt, de nordt dalbinge dat ſindt de auer de elueſchenn, alſzo holſtenn, Stormer, vnd dethmerſchenn, vnde bekerde einen grothenn deell volckes tho dem Criſtenn gelouenn, vnd dofte ock den koninck vann Dennemarckenn, he buwede de kercken vann Sleſwick thom erſtenn, he buwede des Conuente karckenn tho Rameſlo jm ſtichte tho verdenn, vnd Buwede dath junck frowe kloſter tho Barſſenn, dar na buwede he dat gaſt hus bynnen bremenn, dar men de ſeckenn jnne laueth, vnd vnder wilen itlike armen lude herbergeth, dar he ock dachlickes plach tho kamende vnd ſick nicht ſchemede den armen tho denende, Dar na vor warff he by den koninck van dennemarck, dat, woll dar wolde an ſinenn Ricke, de mochte Criſten werdenn, alſzo wordenn dorch de lere S· anſcharius vele heidenn bekerth Dar na dofte S anſcharius den koninck van Swedenn
[...]⁹ NB Wolfb. 209 Helmst hat st. "ewigen" "eninge", was offenbar d. Richtige ist.
He brachte ock denn lichann S. wilhadi jn de kercken S. pethers wedder de vann willerico gebracht was, jnn de capellen, jndt sudenn des domes
Anscharius is vann kindes vp, midt hemmelschenn gesichte begaueth geweszenn, de eme be jegende, dar dorch he vormaneth, dat he ſinenn ſÿn van den erdeschen dingenn aff wendede, welckere apenn baringe, he idtligenn ſiner bestenn frunde, woll plach tho vorthellende midt dem beschede dat se idt bÿ ſinen leuende nemande ſcholdenn ſeggenn vnder anderenn is dith ene dar vann
Do he by · 5· Jarenn olt was geweſt, was ſyne moder de en godt fruchtich fruwe was, vor ſtoruenn, vnd nicht lange dar na hadde ene ſin vader vth geſandt jn de ſchole, dar he wadt lerenn ſcholde, dar he mit ſines gelickenn, midt kinder werckenn vme ginck, alszo kinder plegenn tho donde, vnd ſpelede vele leuer, den he jn de ſchole ginck, jn ener nacht, duchte eme, dat he were jn ener ſlibberigen ſtede, dar he dar, behaluenn midt ſwarenn arbeide nicht konde wech kamenn, Auerst by der ſuluenn dreckygen ſtede, was en lustich wech, dar ſach he vppe ſtande, vnd manck anderenn frowenn gande, de ſwuercke midt wittenn klederen geſireth werenn, dar ſin Moder mede was welcke alsze he ſekende, berde he he, als wolde he tho er gann, vnd konde vth der ſtede nicht vorth kamen
Alszo eme duſſe fruwenn nu noger quemen duchte eme, dat de, ſzo dorch anderenn ouerſte ſchinde tho weſzenn, welckere he vor Mende Marien tho weſzen, ſede tho eme Sone, wulthu tho diner moder kamen, andt worde he · Ja · Seden ſze wedder, wulthu vnſze ge ſelſchop dellafftich werdenn, ſzo moſto alle boſheit flenn, vnd de kinder ſcho vth thenn, vnd dy ſuluen jn en bether leuendt geuenn, wenthe wy hathen vnd vor flockenn alle boſze vnd idele dynge, vnd mach ock jn vnſenn ordenn nicht kamen, de ſick hirinne beflithenn, vnd dar luſt tho hefft, Na diſſenn geſichte hefft he begindt ſick redelick vnd
9
9
godtfruchtich tho holdenn, dat sick sine medegesellenn dar auer haddenn vor wonderth, dat he jn so korter tidt sick vor ander de Anno · 861 · jm · 30 · jare siner regeringe do beschreff he dat leuenth · S · wilhadus, he regerde tho Bremenn 18 · jar dat makede tho samende 34 jar de he gepredi geth hefft, vnd starff olth vnd full van jarenn anno · 865 · jndictione · 13. · vnd warth begrauen vor vnser leuenn frowenn Althar jm dome ://: · 5 · De vofte bisschop [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel), mit Tinte gezeichnet, ohne Farben.]
Rembartus. Na deme dat he gekarenn was, wigde en de Ertſze Bischop tho Mens, tho erem Bischo tho Bremenn alſzo quam he tho Coruey, vnd endtfenck dat kledt midt kostlicken heitde, welckenn de abbet des closters, tho gaff adalgarium tho einenn Coadiutor, de ock na Rembertho bisscho wardt, Disse Rembertus endtfeng den Manthell vam paweste nicolao; vnde denn staff vann ludowico 2, he fullenn brachte fullen kamenlick syn ampt, vnd wen he suluenn geschefte haluenn nicht predykenn konde, so hadde he alletidt presters de dat dedenn Jnn sinem 12 jare der Regeringe, starff ludowicus ·2· na welkes dode, de denenn, vnde Normenne regerdenn, ane dwanck vor stordenn, vnd vorherdenn de kerckenn, henn vnd wedder, vnd brandenn der Cristenn klenader, alszo warth Sassen landt van den barbarenn vorstoreth vnd vor herdt, Collenn wordt vor brandt, van dem pallas tho Ackenn worth en perdestall gemacket, welckenn dar na de furste ortwich vorstorde vnd lach alszo moste woll · 80 · jar · beth tho den tidenn Ottonis · 3·
Anno · 880 · quam dat, her der Normenne wedder jnn Sassenn, do keiser ladowick gestorffenn was, de se wackenn hadde ge slagenn, vme toch doruenn, gest do Bruno, hartoch, vann Sassenn vnd Engern dith vor Nam, sammelde he eine grothe macht vann volcke, jegenn sze, dar mede weren 12 · greuenn, Marquardus bischo tho hildenszem, Theodoricus Bischop tho Mindenn, Erlulphus bischop tho verdenn, Rembertus Ertzebischop tho bremenn, de suluenn werenn alle willich, vme Cristus willenn tho steruenn, alszo dedenn se eine grothe slachtinck tho samen, de wonnen de Normenne, Bruno, de bisschope vnd all dat folck worth erslagenn, vnd tho Ebbekestorp ( dar do ein Junfferenn closter gebuweth wurth ) begrauenn, Jdt gefell ock dat de heidenn jn ostfreslanth quemen tho nordenn, vnd woldenn dat vorstorenn, do was S · Remberthus dar vp de tidt, vnd handede de forstenn dar tho midt siner lere, dat sze der Northmenne slogenn, 10377 · mann, Ock wurdenn ohrer vele jn de flucht erslagenn Menn secht dat de stede, dar vp S · Rembertus do knedde, alletidt grone bliue, vnd de tekenn stann jn einenn stene gehouenn dar he vppe bedede/ [...]aFußnote a[Unleserlich] plach vakenn de storme vnd wynde vnd vnwedder, wen he jn swedenn toch tho sathenude, Ock vor loszede he dar enen koninckges sone vnd Make enen blindenn szende, den he vor lossede, dat scholde gewest sin koninck ladewickes sone, gehethenn Carolus, vnd de bosze gest sede vnd rep luder stemme, dar 4 ander Bischope jegenn wardich werenn dat S · Rembertus, dat ampt allene werdichlikenn gedaenn hadde, Bembertus halp alle tidt na sinenn bestenn vormogen, den armen gefangenn Cristenn, he gaff alle tid de armen gerne Dat gasthus binnen Bremen hefft he erlickenn, vorbethert vnd nicht allene jn sinen Bischopdome sunder jn allen stedenn, wor he was, plach he den armen sine almissenn gerne mede tho delenn, dar he sine nafolgers ein exempell mede gaff
·10·
10
He stifftede ock de Closterlickenn Karckenn tho Buckenn midt prouestienn, vnd settede 12 Canonikenn dar jn vnde weyde de karckenn jn de ere vnser leuen frowenn vnd S · Materniani, welckes licham he dar brachte he lestenn worth he swack vnd oldt, wen he den suluenn nicht en konde, so ledt he dat volck jm gelouenn steckenn, dorch adalgarium ///
De sterff Anno · 888 · jn der 8 Judictienn vnd sin dach werth gefrieth 3 Ao junij vnd is begrauenn vnde Ostenn des domes alsze he gebedenn hadde ///
6 De soste bisschopp Adalgarius de vorstundt de karckenn tho Bremenn · 20 · jar, he entfenck sine Regalia vann arnolpho Cesar vnd de Ertze vann pawest Stephan · 6 · he auer leuede vele angestes vnd jammers, do de Barbarenn de lande vorstordenn, Nochtans ledt he sine predige nicht hinder weges, tho lest wardt he Midt alder beladenn vnd kranckheit vnd starff Anno · 908 · Idus Maij, vnd by · S Rembertho begrauenn Anno ·988 den 28 Aprill Rembertho tho Bremen, by sin dat Closter tho hefft dar [Abbildung: Wappenschild mit zwei gekreuzten Schlüsseln (Bremer Schlüssel); braune Federzeichnung ohne Farbfüllung.] na ein ander wesen entlich tho zuuen gelecht,
jn de vnder Keiser Hac vita sunt de Adaldagis de quo fol. 12. v.
11
7 De Souede Bischop
Hoierus sat · 7 · iar, vnd entf enck denn staff vann ludo wico · 3 · vnd de Ertze vann denn pawest Sergio · 3 · he was ein Monnick des klosters tho Corueÿ vnd adalgarius tho enen Coadiutor geleueth, Men vyndt geschreuen dat he ein strenge lerer sy gewest Jn sinenn thidenn, is geendigeth dat geslechte Caroli Magni, vnd dat septrunn is jn ander hande gekamen Tho dissenn tidenn wardt hamborch vann denn wendenn, vnd Bremenn van den vngerenn vorstoreth hoierus de starff vnd warth begrauenn by sinenn vorfader jn de Capellenn S Michgells jndt ostenn des domes, do men auer · 120 · jar de Cappellen vor nigen scholde do wandt Men van Hoyerus lich am Nicht jn grawe behaluen de crusze des manthels vnd de har
Jnn oldenn bockenn steidt vann eme alszo geschreuenn, Sanstus hoierus Ilectus septimus heres ://:
x) Wolff. 76. 24 Ang. hat "Sirus" " 209 Helmhl" "Sanctus"
· 11 ·
8 De achte Bischop
Reinwardus satt ein iar, vann welckes leuende begrauenn, sinenn Namen is nicht der handt gekamenn // De vngerenn tho Bremen slagen [Abbildung] Jnn siner tydt, brandenn vnd hungerenn & sande tho Bremenn, pinigende presters vor dem Altare vnd de gestlickenn lude de sick midt dem volck mengedenn, slogenn sze doch vnd fengen sze, do quam ein hastich grodt weder, vnd sloch de hitte vnd flammen der kerckenn & de branden jn oher anstal vnd vor sinorthede se, de anderenn de nicht vor brande Blexenn en dell jn de wesser vnd drenckeden sick vnde de auer bleuenn wurden vann den borgerenn doth geslagenn dar na starff Reinwardus tho Han 3 Calocter anno 916 vnd warth begrauenn jn S Michgells capellenn //
De negede Bischop
Unno sat 18 jar. Na Reinwardus dode wart gekarenn luderus, de domprawest tho Bremenn, welckes Capellann anno was, do de quam jn des keisers hoff, vme dat stifte tho endtfangenn, Do keiser Conradus vor nam ludenn, vnd sach vnnonen achter ene stund [Abbildung]
so gaff he dat stifft vnnoni, vnd gaff ene den staf als idt godt velichte hebbenn wolde, Johannes · 10 · gaff ene de Ertze, he was ein fram Man, vnd bleff alle tidt den Romeschenn keiser Conrado, vnd hinrico, denst afftich, als men lest Nouis principibus nouus zu ordine nouus, he was in sinenn ampte flichtich, vnd ledt alle wedder werdich herdt geduldich vmme der leue Cristi willenn
Tho dussenn tidenn, dedenn de denenn den vmb lyggendenn landenn grothenn schadenn, midt roue vnd brande, do toch keiser Hinrick vp de denenn midt heres krafft, vnd ge wann Sleswick, de tho der suluenn tidt gans Mechtich was, vnd ordinerde dar henn eine marchgreuenn tho einen stadt holder auerst alszo de keiser wedder vth dem lande was, erslogenn de denenn den Marckgrauenn, vnd slogenn de Sassenn vth dem lande, dar na quam keiser otto jndt Regiment de thoch wolgerust jndt landt, de Marggraue vnde de Sassenn tho wreckenn, dede grothenn schadenn jn roff vnd brande, do Rustede sick koning haraldus, vnd toch ottoni endtjegenn, auerst dar warth so vele tho sprake gekamenn vnd aff ge redeth dat haraldus midt sinen sone Otto, sampt siner frowenn Gunilt, sick leth dopenn, do dar se vnno bischop tho Bremenn midt einen grothen folcke, otto de keiser hoeff den sone Swen suluenn vth der dope vnd leth en nomen midt nen namen Swenotto vnd haraldus behelt de louenn flitich, do wordenn jn dennemarcken 3 bischope der kerckenn tho Bremen vnd hamborch ( wel ckes en stifft is) suffraganenn, vnd anno quam midt hulpe des koninges vp alle eilande in dennemarcke de volcke dat worth gades tho predekenn vnd starckede de Cristen de he dar vandt jm gelouenn
[Rand: Factum 12
Dar na quam he middenn tho Swedenn mit groth arbeide, tho der stadt Birca, dede is de houeth stadt der gottenn dar jn · 70 · jaren na S. anscharius dode neen prediger jn kamen droste, de haluenn sunthe Bembertus
Dar na do vnno sine lere fullen brachter hadde, vnd wolde wedder vth Swedenn, so warth he by der stadt Birca kranck vnd starff, dar na Anno 934. dar en sine dissipelenn midt rorende begrauenn, auerst sy houeth warth tho Bremen gefort, vnd midden jn den doem begrauenn vorth althar, he starff der Sprede vnd gaff sinen na folgerenn ein Exempell, dat men arbeith de leren, tho wather ofte lande schall vorſchreuen vmme de salicheit tho krigenn. //:
· 10 · De thiende Bischop
Adaldagus, vorstundt de kerckenn tho Bremenn · 54 · jar, he was eddell vann geborth, junck van iarenn, schone van antladt, wis vnnd vor stendich//
[Abbildung]
he warth genamen vth dem sore der kerckenn tho hildenszem, vnd wan en disipell S adelwardi Bischop tho verdenn, vann welckenn he ock jn des keisers haue ser gelaueth was vnd was ottonis kenceler, Sine Regule entfing vann keiser ottenn dem erstenn, vnd de Ertze van leone · 7 · alszo hefft Adaldagus thom erstenn do quam jn dat stift tho Bremenn, dat jn lange tidenn Midt machte vnd richtes handellen vor et was, dat hefft he dorch des Keisers ottonis ge frigenn, vnd absoluerenn, vnd hefft de
vnd ſtyfte lathenn mit prester begauenn, Do erlangede he vann dem pawest, dat he siner karckenn tho Bremenn vnde bestedigenn alle de punctenn vnd stucke, de vann sinen vadere pawesten tho Rome Gregorio, nicolao, Sergio, vnd andere den Ertzestifte vorlenen werenn[?]
Do der tidt do keiser otto jn Jtalienn was, vnde Berengarius vor jagethte, was adaldagus woll 5 jar by dem keiser, vnd erlangede der stadt grote priuilegien vann dem keiser, de de stadt jn bewaringe heft, do vorbadede dat Capittell vnd gantze volck, adaldagus wedder tho lande tho kamende, wenthe se en kunden siner dach lickes nicht lenck entberenn, do ginck adaldagus an den keyszer vnd begerde dat he na Bremen wedder reisen mochte, dat vorlouede eme de keiszer, vnd beuoll eme den gefangenn pawest, tho vorwarende.
Do he wedder quam, gingen vnd jegenn, papen vnd leigenn, beide vann binnen vnd van buthen, vnd wolden sick siner tho kumpst, adaldagus brachte jn sine here mede, pauest Benedichtunn · 5 · de van keiser ottone · 1 · wurth vordreuenn, vnd tho hamborch vencklich geholdenn wenthe dat he sterff, thom lesten begunde der Romer tho Magende, dat de pawest alszo vordreuenn was, vnd woldenn ene wedder ropenn, vnd midt dem keiszer vor enigenn, Auerst do der Romer legathenn tho hamborch quemen do was he gestoruenn, 4 nonas julij adaldagus brachte mede vth jtalienn disse hilligenn ligamme · luitiaci · Casari Cosme & damiani victoris Cancianonu felices & felicianij, dit hilligedom vor delde he jn syn stiffte, den ligham victoris, he brachte he tho Bremen, alszo he dit midt erwerdicheit ge daenn hadde, erschenn ome tho Bremen S anscher jn dem drome, van welckenn he schricliken worth
vor maneth dorch de hillicheit vnd vor desse S. Marniani, welckes licham tho buckenn rowede, he buwede kerckenn mit er werdicheit, beschreuen vnd bewarde alszo begann adaldagg de suluenn kerckenn tho Breme tho begunnende midt groter leue siner herthenn, brachte dar tho 10 prouenn tho, de dar van genamen weren des gelickenn gaff he dar tho den thegeden tho winberg
he buwede de kerckenn tho hesling, jn der ere S. vij vnd sammelde dar ein samlinge jnn, van framen frowenn dar ock de hilge junckfrowe S. wendele vnd ere vader, ere gansze gudt tho geuenn hebbenn
Jtem he stifte jn freslandt jn oestringe tho Reepsolte eine domerige van Canonikenn, jn S. Mauritius ere, vnd siner hilligenn martelerenn selchop
Dat hospitall tho Bremen hefft he midt vele renthen vor bethert, alszo dat men behaluen de geste (de dar dachlickes entfangenn werdenn) dachlickes zo arme lude vodeth
Keiser Otto heldt ein tidtlanck hoff tho wildes huser er he jn jtalienn thoch, dar adaldage stedes by en was
Anno · 988 · 4 Calend · Maij 1 · Judictione sterff adaldagus, im · 54 · jare siner regeringe vnd warth begrauenn tho dem houede luderic :/:
14
11 de Elffte bischop [Abbildung]
Libentius, wart gekarenn Anno · 988 · he regerde 25. jar, vnd entfinck de Ertze van pawest Johanne 15. vnd de Regalia vann Ottone 3. he was de erste, de gewigeth worth tho Bremenn vann welbischopenn, he was en groth gelerdt mann, fram vnd godt fruchtich, vnd was adaldage na gefolgeth, vth Italia, vp dat he sick na siner lere vnde hilligen leuende mochte richtenn vnd warth allene werdich gefundenn tho denn Bischopdomme, gelick alszo idt adaldage ge ordenth hadde :
He was vann so grothenn kuschedenn, dat he sick seldenn frowens ledt szenn, he was van so grother abstinentie, dat he vann grothenn vastende bleck an sinenn antlate was ·
He sath midt grothenn sorgenn vor sin stifft besorgede ock dat hospitall, vnd dede dachlick denn armenn he be voll libentio sinem Neuenn dat closter vacken, vnd visitende de auerde elueschenn, he wolde sine Moder binnen hamborch vnd fullen brachte sine lere andechtichlick
Na koninck haraldy dode vann dennemercke was einn geboren dene, Midt namen poppo, de was gar woll geoueth jm Cristenn gelouenn, vnd predikede hefftich jm lande jegen de affgoderie, den mackede libentius tho einen bischope tho arens, vnd ordinerde ock hinrikunn tho Sleswick, les dage tho Ripenn, vnd Garbrandum tho Rotschilde
14
Bernaris 2 Episcop. Verdensis v. Chronich. Verd. fol. 11. pag. 2. Crantz. Ruckop. 13. 6. 98. Rameslo. Sergij papa. ob. ao. 1012. . Jn der tidt, do de twolfte Bernarij Bischop tho verden, vnd vann Rameslo, tegen den pawest Sergius was de endech, warth Bremenn midt ener Murenn beuest Dar na stundenn vp de wendenn, vnd vorstordenn de Cristenheit, dar vmelanck her, reden de karckenn thor erdenn, dodede de presters, vnd lethenn nicht ein van speer der Cristenheit auer bliuenn, by hamborch sindt vele papenn vnd leigenn jn de fenckenisse gelecht vnd vele gedodeth, vme des Cristenn gelouens willen
Anno 1013 jn der elfsten Judictien starff libentie vnd is begrauenn tho Bremen Middenn in des domes Core, vor der treppen Sanctuarij
· 12 · de twolfte Bischop
Unwannus sath 18 jar. De entfing de Ertze vann Benedicto 8. de regerde vann hinrico 2. disse vnwanus was de alder erste, de enn Coruendt makede [Abbildung: zwei gekreuzte Schlüssel in einem Schild (Bremer Wappen).] van den de tho vorenn an den vmme gangen wandenn vnd werenn deni vnder Monnike vnd Canonikenn, disse vnwannus worth vor folgeth midt simonie, wente he hadde arue vnd gudt, de he den Keyszer dwanges haluen den druddendell auer laten moste, vnd den drudden der kerckenn, vnd den lesten dell drudden dell sinen
Disse vnwanus vor aller heidenn sede, so de he vann oren offerhusenn hir jm lande wol 12 kercken mackede, dar he ock S. vitus kasse, buthenn Bremen van Mackede leth, Do vorbrande ock S. wilhadus cappelle, de he wedde buwede
15
In der tidt vorstorde me den dick by der wesser jegenn de vnweder vnd storme Vann hertoch Berends vann Sassenn vann sines geslechtes auer modt In der tidt dewile hertoch Berent leuede was alle tidt jn Sassenn tweydracht, de hertoch bekrigede de keiser vnd de kerckenn, vnd vordreff allendt wath he konde, de Bischop krigede vmme wolfardt siner kercken, vnd de hertoch vmme vor widerunge sines landes disse krich wardt jo lenck jo mer, hertoch Berendt vor druckede dat wolck midt giticheit, van den Cristenn gelouenn, vnd vor heide gansze Sassenn landt, jegen denn Keiser, thom lestenn bekrigede he sundergen de kerckenn tho Bremenn, de was de nichts van allen dar na de kerckenn van hamborch de noch furder vann keiser gelegenn was welckes hertogenn auer moth vnwannus midt sacht modicheit auer wann, doch welckes wisheit he dar tho gedrungenn warth, dat he der kerckenn, de he tho vorenn bekrigedeth hadde, der warth he gunstich jn allenn dingenn, Dar vmme warth de hertoch van na rade vnwannus midt dem keiser vordragenn, so dat he midt hulpe des keisers vnde Bischopes, do de wenden vnder tins vnd tributh gebracht, Mackede frede midt den auer de elueschenn, vnd der kercken tho hamborch Do vor nigede vnwannus de stadt vnd kercken tho hamborch wedder tho samende, vnde settede 12. de dar jnne wannen scholdenn, alszo Canonikenn vnd Heren de dat volck van den heideschen louen bringen scholdenn, de Bischop vnwanus, ordinerde ock jn wendtlandt na Reinbartus dode ene wiszen man geheten Benno de van den broderen der kercken tho hamborch gekaren worth, de predikede den wenden dat worth godt vnde schaffede grote nutticheit 15 [Rand: Bernhardy1. Hermanni sley, o. anno 1011. sepulty.]
Vnwannus hadde sine vpkunst lange wile tho samende samelth, vnd minde er dar to, tho gebruckenn, dat he wredenn koninge jn Norwegenn lande mochte vor sinenn mit sinen gauenn, vnd tho den gelouenn se gunstich mackenn
Tho disser tidt auer wann koninck kundt van den marckenn, de koning Adelrat van engelandt, vnd besadt lange jar beide dennemarck vnd Engelandt do brachte he vele Bischope vth engelandt mede jnn dennemarckenn, van welckerenn he ordinerde Bernard jn schonsz sidt, Gerbrandun, jn selandt, vnd keine jn funen, dat vor dat vnwanno, dat de gerechticheit de dem Bischoppen van bremen allene tho kumpt, vp tho settende jn dennemarckenn, van anderen fullen bracht worth. Der haluen funden he Gerbrandun de jnn Engelandt gewigeth was van Eluoldo dem Ertzbiste do lauede Gerbrandus van norwegenn vnde tho doende, sin vnd vnder danich tho wesen der kerckenn tho Bremen, vnd warth dar na de alle beste frundt, vnwann mit welkenn he ock sine legathen tho koninck kundt van denne midt gaenn, sick frowende, der victorien de he jn Engelandt gekregenn hadde, auerst he beschuldig ene vmme de Bisschope, de he vth engelandt genamen hadde dat de koninck dancklickenn tho sick nam vnd warth so van den Bisschope vnderwunen, dat he na sinenn Rade hir doem wolde :
In der tidt was gudt frede, twischen den wenden vnd auer elueschen, vnd vnwannus formerde de kerckenn tho hamborch wedder vnd vorsammelde dar enen grote schall van papenn, vnd borgenn, plach dar ock vakenn woll ein halff jar midt hertoch Berende tho wanenn, buwede dar ock ein
en holtenn kloster Alszo vnwannus alszo sin ampte, beide buthen vnd tho hus hadde vull gedaenn sterff he Anno 1029 6 Calend februa, 2 jndict, vnd warth begrauen Lby sine vor wader [Abbildung] 13 De dorteyde Bisschop
Libentus 2. de sat by 4 jarenn disse was des anderenn libenij neue, vnd entfenck midt gunste der keiserinne Giselenn, de Regalia, van Conrado 2 Ertze, van pawest Johanne 19 he was ein endtfoldich, rechtferdich vnd godt fruchtich mann, allen luden gudt lich tho spreckenn, hadde de gestlickenn ser leff, gaff gerne denn armenn, Itenn he losede midt sinenn gelde, van den jnwanrenn des landes ene brugge auer dat wather, lede dar by einen tolle vnd settede dat men den broderenn alle jar zo malidt dar van geuenn scholde
he hadde sines Closters so grote sorge vnd vpsicht dat he allene jn sinenn dele alle gebrecke siner vor faderenn vor fulde
Dat Biscopdom, prouestie vnd dat Munster was alszo vorwillich, des kriges haluenn, hertoch Berendes vnd der vngelouigenn, dat men dar kume einen armen Minschenn konde vindenn, Wenthe dar was jm stifte grodt Armodt, de de heiden gemaket haddenn ://:
[Rand: Jnne 16 · [Rand: Dom]
Jnn dissenn tidenn, was S. Turgodt de bischop lange tidt mit libentio tho Bremen, de predigen vnde arbeidende, de warth gans vth settich, vnd vor bleff sine besten dach ant groter gedult, thom leste nam he ene saligen ende, vnd warth begrauen S. peters Munster, do weren dar mit libentio de sulue predigers, de junge oder, Sifridus vth Swedenn, Rodolphus vth norwegenn, de seden libentio, wo dat godt almechtich sin worth auer dat volck seer vormerde, vnd groth dar by dede de dachlickes bekerdt worden, de libentius na sinen vormoge wedder vth sande, tho prediger
In der tidt Hinrici des keisers, wande Hinricus de kale, vp dem slate tho de, desulue was sacht modich vnd fram vnd hadde eine frowenn de hete Hildegarda, de hadde einen sone tho hope de was canonick tho Hildensem, disse warth ant der sinen van der papheit mit almissen geloset, sulue makede tho desses libentij, genomet hinricu tidenn, van dem slate herssefelde ein closter van Slerkenn, welck tho vorenn van hertoch Beren vann Sassen, vnd libentio & warth vor vorstoret he kosse sick drie auer ant lande ornamentenn, vnd anderenn guderenn, dat he alle der kerckenn gaff, disse Hinricus hadde 2 sons, einen Siuerdt de Stade buwede, vnd Greue Tiaderick, de worden allebeide van den zerouerenn wech geforeth vnd en ere borch affgewonnen de broder als se en henne vorden, was he ant de voten slathen quam in einen vyscher scheppen, vnd warth alszo Greuenn vnd vorloszet, vnd de barbare houen Bremenn seende de hande aff, dem anderenn broder leden se mannige pine an, Mutilatus de alszo endtfordt was, vnd wedder los ge worden, de
vxorem duxit de Bundes, et genuit ipsum filium, frater suo junior [...] [...] [...] et quondam Rodolphi [...] [...], [...] fuit.. [...] fol. 54
[Rand:,. o. Arp. anno 930.]
[Rand: Libentius Episcopus. ob. 1013.] [Rand: Anno 933]
Rudolphus Sueuie dux electus fuit anno 1077. tenuit anno 1080. 17 der grote drake vnde se nam eine fruwen vann Brieren, Mydt welcker se einen sone krech, geheten Sifridus vnd als sin broder dorch was sunder arueun, do nam Gifridus eine fruwenn, geheten adela, de krech der na grund luder, de vann adelheit Rodolphi des hertogen sin, vnd nicht odonen de ersten, de warth greff wardt, de siner tidt, warth de Graueschop gegeuenn der kerckenn tho Bremen, vnd dar van tho lene entfangen, hertoch Bernd vnd Teotmarus deden der kerckenn tho Bremenn vele gudes, vnd geuenn al oren schat dar tho, dat quam ock mede tho van S Emme, de de jn tho Bremen sere leff hadde, de was minwerckes van desserbart bischops tho padeborn suster vnd greue luders frowe, welcker hertog Bennonis broder was, Disse Emme hadde grodt gudt, van arffgude, vnd ock jn reden gude, alszo suluer vnd goldt 2 welckes se alle by na der kerckenn tho Bremen gaff, de se ser leff hadde, dar se ock begrauenn licht, Se gaff ock der stadt eine grote wische vnd weide, welckes de borger weide het, vp welkerer, de beste nene noth hebbenn, van brinsenn, wopszenn offte flegenn, vnd dith was Anno 1032
Jm suluenn jare, begann Libentius kranck tho werdenn, de S Bartolomeus feste dede he 2 missenn vnd do de salter vthe was, ginck he frolick tom herenn 13 jndict · 8 Calene · 17 ·
[Rand: Ludewig comes Transalbins ... fuit ... Henricus ... Conradus Salicus 1085]
[Rand: Ludewig anno ... Henricus ... Ludgerus Comes frater ...]
14 de vertheinde Bischop
Hermannus sat kume 3 jar, de entfenck dem staff van conrado 2, denn Manthell van benedictos he warth gekarenn van dem kore tho haluerstadt, vnde was dar prawest,
Ein Mann van groter Simpelheit, dar vmb, warth he lichtlikenn bedragenn, van sinenn jn he visiterde sine kerckenn selden he quam eins vnde sinem here tho hamborch vnd schinde dat landt dar vmelanck gelick oft idt ome nicht tho horde
[Abbildung] He hadde einenn man, geheten Macco, dat was sin vicedominus, de hadde Eddellude tho Cappellane alszo wodoricus, vnd swidergens warth no Bischop tho Bamberch, vnd dar na pawst tho Rome, de Subdiacon Hermanni, de hete albinus vnd warth noch Bischop tho Bremen
Disse hermannus, vor nedder allent wath he anstaen wandt To dusser tidt, krigede de keiser Conradus jegen de palenn vnd brachte ock de wenden tho gehorsam welckeres landes forsten, Anatrog vnd Gneue heiden werenn, vnde do sick bekerdenn, otto an de drudde sone Mistriuoj, der andre, als Gneus vnde anatrog broder, was ein bosze Cristenn, de haluenn warth iij he van einen Sassen vmme gebracht, der veles vngeluckes in orsacke was, wo he hadde einen sone, de ginck jm Munster tho lunenborch tho schole, Alsze disse sines vaders dorch vor nam leet he de lere vnd gestlickeit varenn
18 roff wech vnd vorstorde de ganszenn Cristenheit, dar wendt landt, do toch de keiser jegenn, se, als se werde dat stedekenn jn wendtlandt gelegenn vor stordt hadden, vnd brachte se wedder tho gehorsam, Als de keiser nu allendt haluenn frede hadde gemaket, lest he sinenn sone hinricum tho einen keiser na sinem dode settedenn, vnd starff kortes dar na vnd wurth tho Spir begrauenn, jnn, denn Nigenn dhom, den he gebuweth hadde,
Hermannus schaffede nicht sunderges, auerst he brachte erstenn Gundonenn den sang mester tho Bremenn, midt welckes an wisinge he den sang vnd Closterlicke lere anrichtede dat allene van sinenn besten wercken was
Dar na leth he dat breckenn dat olde bedehus S michgelis, vnd nam daruth de de ligamme siner forfaderenn, als, adalldagy, hoͤren, vnd Reinwardi, vnd leth se bewarenn vor dem Richtestole jm dome
Hermannus ginck ein grodt werck an, vnd wolde de stadt vann Bremenn bemurenn, auerst he starff dar auer, als kume dat fundamenthe dar van gelecht was · 4 Calend · octob · anno 1035 · vnd warth begrauenn midden den Core :/:
15 de vofteinde Bischop
Beselinus, ofte alabrandus gehetenn sat tein iar, he warth genamenn vann dem Core tho Collenn, Ein man ge szireth jn allenn dogedenn, vnd denn ludenn lefflick, he endt fenck de Ertze
vann Benedicto 9 vnd de Regella vann Conrado 2 he warth gewiegt vann welbischopenn, vnd van 7 bischopenn tho hamborch midt grother ere de gefordt disse alabrandus was midt allen ludenn, wo men eine hebbenn wolde, vnd was besunderenn der geistlick eith so genegeth, dat he nicht liden mochte, dat men jenigenn van iij quadt worth tho sprack
S vorniede dat Closter by deme dome vnd settede den Canonikenn der erstenn tafelenn do was de prouene noch kleine, vnd settede dat men denn broderenn en widt brodt geuenn scholde, van sinent wegenn, van rechte den he dar tho gaff, bauen de dartich Maltidenn de he dar tho gesettet hadde, vnd des sondages scholde men jewelicken dubbelde prouenn geuenn, vnd settede ock den broderenn win tho den ckende jegenn ere gewanheit, dat he ock syn leuendt lanck fullenbrachte, do he de tafeln ordinerdet hadde do kerde he sick tho den Closter binn dome, vnd buwede dat klar stenenn wath tho vorenn holt was, jn einer verkanttenn forme, Midt velen kamerenn gedeleth vnd schone an tho sende
Dar na buwede he der stadt murenn tho Bremen, de Hermannus synn vorfader begint hadde
Dar na settede he tho dem gebuwete tho hamborch midt ganszer leue sines herenn, dar haddenn vnwannus vnd hertog Berndt, ein eddell Closter gebuweth van holte, na der slachtinge der wenden, auerst Beselinus was de erste van allenn de de kerckenn de dar was gebuweth jn de ere vnser leuenn fruwenn, jn verkenter forne, van stenen gebuweth heft, vnd mackede ock ein stenhus midt tornenn vnd werenn, woll bewaredt, vnd vme
19
siner leue willenn, mackede hertoch Berendt van Sassenn, dar ock iij hus by, Beselinus bernurde hamborch ock, alszo he tho vorenn Bremen gedan hadde
Jn der tidt was albrandus flitich jn siner predikende vnd ordinerde van sinen capellanen, Rodolphus tho Sleswick, Abelinus tho wenden, van der Chore tho Bremenn vnd Ripenn
Jn der suluenn tidt was auer der elue, vnd jn gantzenn ricke sick frede, der wenden fursten antrog Bruno vnd Racibor quemen midt freden tho hamborch, vnd werenn dar midt alabrando, vnd hertogen Berendt, alszo dat de Bischop vmme de Cristen gelouen, vnde de hertoch ene vnd jm folcke sere arbeidede
Jn disser tidt vormide Bischop herman van Collenn, ein olde klage vp Bremen alszo dat de bischop scholde en suffraganeus wesen der kerckenn tho Collenn
Jn dusse tidt, alszo Koninck Eryck van norwegen jn engelandt wolde, kerde he midt sinem schepe jn hadeler landt, des fingen ene alabrandes ridder, vnd brachtenn eine gefangenn vor den Bischop, de vnd fenck ene midt grothenn erenn, brachte ene tho Bremenn, vnd begauede ene hochlickenn, dar na ledt he en midt frede wedder jn sin ricke ten, welcker alszo he wedder tho hus quam, sede he van der konincklickenn werde des bischops, vnd van deme schatte der kerckenn, vnd lauede en sere, wo dat he iij sin here, beide van persone vnd wercken were, dar ene warth he ock van hertoch Berende vnd sinenn broder Teotmaro ser ge eredt, vnd stillede ock midt siner wisheit, de houerdie vnder des merggreuenn19
Jn der tidt quemenn quemenn serouers vp de wesser wenthe tho der leszenn, vnd vor doruenn dat landt all vmme, auerst de Bremers weren vp vnd jagedenn se, so tho schepe dat dar nicht vele van leuendich wech quemenn
In der tidt regerde koninck Magnus, leuers sone vann Dennemarcken vnd norwegenn, deme quam alebrandus endtyegenn, vnd hadde jn sinen here, hertoch Berende van Sassenn, Teotmarunn, denn Bischop tho hildensenn, de ock ein deene was vnd rodolphon Bischop tho Sleswick, vnd makede eine frie, alszo dat de koninck gaff sine suster Rudolpho, hertoch berendes sone van Sassen
Jnn der tidt starff de Eddelle wedewe, S Eummen de hadde woll · 40 · jar wedewe gesethenn, vnd hadde ock eine grothenn schadt tho samende, de sze by na altomale gegeuenn hadde armenn luden, vnde den kerckenn, vnd ore ligamme wurth tho bremenn, se gaff by erenn leuende der kercken tho bremenn grodt gudt, vnd gaff deme keiser leszenn, dar de keiserinne Gissele tho der tidt vmme tho Bremenn quam, vnd dede den broderenn grothe woldath, des gelicken allen armenn ludenn, vnd toch do midt alebrande na der dutschenn
De dom Vorbrande tho Bremenn
Jn dussenn jare, vor dem lesten jare beselini offt alabrandi, do brende dat gades hus · S · peters, dat kloster, vnd dat gansze gebuwete, vnd bleff nichtes vnd vor brandt, van der oldenn wanninge, Dar vor brande ock de schatte der kerckenn, vnd alle de frese, Na der tidt lepenn de broder bisterenn, buthenn dem Closter, vnd vor lethenn de Regelenn altomale, de vann den hilgenn federenn vnd tho forenn van ene ock woll geholdenn wurth, van der nicht do · S · wilhadt gewiet was, vnd de kercke tho
[Rand: Gisela fuit Conradi salici ao 1044] [Rand: Anno dat den auerst lede]
[Rand: auerst an Junge Ede ein frese. der haluen ge sin alle sin Er] vnd gudt der kerken tho Bremen, vnd buwete Bischop winaus den dome welten vp ape men.]
20
Bremenn erst gestichtedt warth, tho dem ende alabrandi do de kercke hadde gestaenn 270 jar vnd brande 3109 de[?] September Jn der suluenn tidt scholde beselinus jnn freslandt thenn, auerst alszo he horde dat de kercke gebrant was, do kerde he wedder vmme, vnd ledt dat funda mente leggenn, des anderenn jars, na der grote vnd lenge, ock gestalt der kercken tho Collen, hadde he gekennth so hadde gelouet, so hadde he jn korthenn jaren dat werck vullen bracht, wenthe he was oldt van jarenn, vnd lede sinenn flidt jn gebuw des tempels, vnd brachte jn deme sommer, vorth dat fundamente, piler vnd wende, dat men se hoch sach bauen vnde
Anno 1043, do de winter vorgangen was vnd paskenn anstundt, ginck alebrandu vor den guden donnerdage van der kercken tho Schermeke, barueth wenthe tho Bremen, alsze he rede midt dem kolde beuangenn was, so warth he vorth tho wather genamen, tho der kerckenn tho Buckenn, dar leuede he noch 7 dage, vnd starff · 7 · Cal. Maij · ii Bin ligam worth begrauenn Midden jm dome den he funderth hadde vnde worth van Bucken midt groten horende geforth na bremen [Abbildung] 18 de Sosteinde bischop
Albertus de sadt 30 jar, vnde entfenck denn staff vann Keiser hinrike dem drudden, vnde denn manthell van Bene dicto 9 he warth tho ackenn gewieth, dar de keiser jegenn wardich was midt sinen forstenn dar ock 12 Bischope jegen wardich werenn disse was szer edder van geborthe Fuderici Palatini Saxoniae frater. Chron. Seth. f. 630. Cum metropol. l. 5. c. 6. f. 123.
20
vnde was tho vorenn prawest tho halberstadt, he was van scheper memorienn, vnd wolberedeth, he gaff veleuer wen he nam, he was kusck, schone vnd milde, he be wisede den armen godt, grothe ormodicheit, des gelicken den armenn pelegrymenn
Der forstenn der werlth vnd des gelickenn, wolde he sick nicht otmodigen
Jn dem ersten do he gewieth was, vnd sach dat werck der kerckenn an, dat dat groth macht vnd kost behouede, leth he de murenn der stadt tho Bremenn, de van sinen forfader beginneth was, wedder vp nemenn, vnd ledt den sten bringenn tho dem tempell, do leth he ock wedder dall breckenn, den stenen torne midt den 7 kameren, vnde ledt ock dat kloster dat van houenstenen gebuweth was, dall breckenn, vnd hadde nenes dinges mer gebreck, wen papheit vnde stenes, vnd dat sin vor vader vnd vorgenger na der kerckenn tho Collenn beginneth hadde, dat wolde he vormerenn vnd buwenn, na dem husze tho Bremenn
Anno 1046 toch keiser hinrick in jtalienn vnd warth van dem Romerenn vredelickenn entfangenn, vnd settede aff 3 pawest Benedicti 9 Gregorium 6 vnde Siluestru 3 vnde settede tho einen pawest Clemens, den anderen bischop to Bauenbarch, dat en gebarender Sasse was, vnd hinrici Canseler was geweszenn, van welckenn he vnd sin frowe, wordenn gebenedieth in der keiszerlicken benedi enge, jn den Sinodo dar de dre pawest worden aff gesettet was mede Albertus Bischop tho bremenn vmme welckes bede willenn, pawest Swidegerus, de do Clemens wurth genometh, vornigede vnd confirmerde alle de preueleia de der kercken tho Bremenn vnd hamborch van sinenn vor vaderen vor leneth werenn
Anno 1049 dat was des Bischopes 7 jar do was dat hogeste althar, des bedechuses gemaket, vnd gewieth, in der ere vnser leuenn frowenn, jn der wester siden, jn der ere S peters leth he maken dat ander althar vnd wien
21
Vnder welckes tidenn lest menn dat de olde doem sy gemaket Dat werck bleff vngeendeth, woll jn dat 24 jar albertus vann groter beswarnis vnde hinder, de dem Ertzebischope lach dar na wurdenn de wendt gewitthet, vnde wester kunst gewirth jn S. andreas ere, vnd do albertus sach dat de hertoch vann Sassen, de kerckenn vor nedderde de sin vor vader adaldagus hadde gewieth, do arbeidede he midt allenn flite dar na, dat he der kerckenn mochte sinen, so dat dar noch hertoch, noch Greue, noch nemandt jeniger lege gerechticheit jn sinenn stifte hebbenn scholde dar hateden se ene ser vmme, vnde hetedenn ene vor reder vnd vorsperer des landes, do kerde he sick an den keiser vmme hulpe vnde dede vele arbeides, vaken vnde vele jn des keiszers werue, dat idt dem Ricke wonderde
Anno 1050 do albertus quam vth jtalienn do brochte he den keiser Hinrick mede tho Bremen, dat he de karckenn scholde szenn vnd dat he midt dem koninge van dennema ock spreckenn mochte, auerst he mende dat he der hertog vntruwe vor nemenn mochte, vnd tho wethen krigen, alszo warth de keiser tho Bremen reddelickenn endtfangen, alszo ome tho behorde, vnd gaff ome dat landt [+freslant by dat stichte to bremen
Als he tho der karckenn quam, dar warth van Teotmaro belecht, auerst de Bischop beschermede eme, dar vme warth de Greue van dem keiser tho rechte gesocht, vnd als he sick des midt kampe wolde entladen do warth he van einen siner vnder sathen dorch geslagen, welckes Greuenn dorch sin broder de hertoch, vnd sine kinder so he hadde, hatedenn, midt einen grothen grimmiger hat an den Ertzebischop albertun, vnd bewegen ene dar mede, dat he des dodes Teotmari schuldich scholde wesenn des he doch vnschuldich was, vnd vorfolgedenn ene dar vmme swarliken, dar to de sine vnd syne kercken, vnd dedenn eine alle den vn willen den se konden 21
Wanner ock vnde willenn ein falsch frede twischenn en de was gemaket, so dachtenn do sine kinder, der oldenn hates, dat ore vader vackenn vnd vele jegen de kerckenn hadde bedreuenn
Vp dat albertus Bremen gelick makede anderenn stedenn, stichtede he vann sinenn gude twe prouestien, de einenn tho S wilhadt dar des suluenn lichann rouwede, de anderenn tho sante stephane, deme he flitich dede, de twe mackede he vann anbeginne, de drudden mackede he to S. pawell vor bremenn van dem gude dat dem gasthusze tho horde, de verden tho der letzenn, de mackede he van anderenn gude, de vostenn wolde he macken by stade, de Sostenn auer der Elue jn Sulenborch, de Souen beginde he tho aspis jm stifte mindenn, jn einen busche vp einen berge, de achtede is ene abdige, geheten Corfi tana ( anders seggen gorsitana) vp der sale jm lande tho Franckenn, de gestichtedt warth van des Bischops older ock beginde he vele ander gebuwetes jn anderen steden, dat jn sinenn tiden wedder vorginck
He sande vacken vnd vele tho dem koninge jndt Wordenn, vme frundtschop midt ene tho hebbende, vnd sande ock Mannige breue auer alle Swedenn, Norwegenn vnd dennemarckenn vnd thom ende des landes, tho to herdende de bischopers vnd presters, szo jn den landen wandenn, dat se de kerckenn Cristi truwelick bewarden vnd de heidenn bekerdenn
In der tidt alsze koninck Erick hadde 4 koninckr alszo dennemarcke, Norwegenn Engelandt, vnd Sweden do vor gadt he jn siner wilde gades almechtich, vnd nam sine Modderenn van sweden tho ene wiffe, do albertus dat vor nam, sande he tho eine sine legathenn midt breuenn, vnd straffede eine sere auer der sunde vnd drouwede eine ser auer der sunde vnd wolde eine dar vmme jn den ban doenn, do worth de koninck auer modich, vnd drouede he wolde hamborch, vnd wath dar
22
vnmelanck licht wedder vorstorenn, auerst albertus bleff standt affrich so lange dat de pawest denn koning sine breue sande, so dat de koning sine modderen vor Anno 1051 do was by mentz ein Ginodus dar weren Keiszer Hinrick, pawest leo, Bardo bischop tho mens, Euerardy bischop tho trer, hermannus bischop tho Collen, albe rtus bischop tho Bremen, Engelarde bischop tho meyborch vnd vele anderen presters vth fromden landenn, dar warth de Bischop van Spir beclageth auerspels haluenn, dar he rechtes vor plach, dar wardt ock vele gehandelth tho nuttiheit der kerckenn, vnd dar worth der Simo nie handelinge, vnd der prester vnkuscheit mechtich vor dometh, den ginck Albertus altomale vor midt wischeit
Jnn der tidt buwede keiser hinrick gosseler van einem Jagerhuseen vnd molen husze vnd buwede dar einn schone pallas, vnd stichtede dar 2 Conuenthe welck he albartho be voll tho regerende
Jn der tidt starff de godtfruchtige koninck Jacobus van Swedenn, sine volgede jm Regimente Emunt ganiell, ein bosze minsche welckenn koning oleff van siner anien gewann, auerst wo woll he gedoft was vnd den Cristen gelouenn hedde angenamen fell he dar doch wedder aff, he hadde by sick einen bischop gehetenn Osmundus achephal (Dat is sunder houet) de hadde jm closter tho Bremen jn de schole gegann, dar was he woll ge holdenn, de he doch alle vorgethen hadde, vnd toch na rome vme Ertze bischop tho werde jn Swedenn, welckes ome de pawest weigerde, do toch he vnd quam bi einen Ertzebischop tho szolouie, de weide eine tho ene Ertze bischop jn Sweden, do albertus dat tho wethen wordt, dat osmundus einn crusze vor sick dregenn ledt, gelick einen Ertszebischope, do sande he sine legathenn dar henn, dar was manck adalwardus dom decken tho bremenn, de warth jn sweden 27
gekarenn tho enenn bischope midt anderen canoni kenn jn der tidt starff Keiser Daniel[?] do wordt ene kerll sin mit, tho ene Koninck ge konenn jn Swedenn, de was en Cristenn
Anno 1052 vnd van der tidt an, so wardt de kercke tho bremenn ser vor drucket, wente albertus was in des Rickes sackenn ser vnleddich, na dem, dat dat ricke do der tidt eine keiserinnen midt einem klenenn sone hadde, auerst de fursten wolden der frowenn vnd kindt nicht gehorsam synn, sunder krigedenn vnder sick, vnd wolden tho lest orenn koning affsetten midt gewaldt, doch worden sze tho lest midt stride wedder tho sate gebracht, do worden albertus vnd anno dutschenn tho Collen Radtgeuers ge Macket thom ricke, vnd jn oren rade stundt dat gansze ricke
Anno 1058 do auer ginck koning her aldus jn norwegenn, jn bosheit alle tiranne he vorstorde jn norwegenn vele kerckenn vnd ledt vele cristenn dodenn, de offer vnd schatte de tho sines broders graue werenn gegeuenn, de gaff he sine Ridderschop, dar vmme straffede ene albertus vnd sende tho eme sine legatenn midt breuenn vnd vor Mande ene sundergen dar tho, dat he de offer nicht en moste kerenn jn der legenn proffidt, vnd ock so beschuldigede he ene vmb de bisschope de jn engelandt vnd welsch landt werenn geweidt, de van des pawestes wegen, midt rechte alberto den Bischope tho Bremen, haddenn geborth tho wiende, tho den legathenn warth de koning tornich, vnd vor smadede sze, vnd hete se van sick gan vnd szede, he kende den Ertsze bischop nicht
23
de jenige macht jn norwegenn hadde, den he allene, dat clagede, albertus den paweste schriftlick Do sende de pawest Alexander, erſtlick sine breue, tho deme suluenn koninge vnd gebort eme, dat he vnd sin bischop, den ertzebischop alberto vicario des stols tho Rome scholden vnderdanich syn, de breff ludeth alszo Alexander, Bischop, knecht der knechte gottes deme koninge vann dememarck grodt, vnd pauestlicke benedigenge, dewile gy noch vn wethen groff jm leuen sin vnd hincket jn der kercklicken ere vnd lere, So is van noden, dat wy, deme dat Regimente der kerckenn is beualenn, midt godtliker vorma ninge jn vackenn visiteren auerst dewile wy vme des langen weges willenn dat sulue nicht donde konnen So wetedt, dat wy dat alberto dem Ertsze bischop tho Bremenn, vnsem vicario altomale fullen kamenlick beualenn hebben, So heft vns de Ergeno mpte Erwerdige Bischop vnse legate, jn sinenn breuenn geclageth, dat juwe Bischope jn juwenn lande nicht sindt gewieth, edder wedder de Romeschen preuelegenn, Midt gelde jn engelandt offte jtalien boslick gewieth sindt, dar vmme wy jn manen van autoriteten S. peters vnd paweles, so gy deme stole tho Rome vnderdanige Reuerentie plichtich sin tho bewiszende Alszo doeth, vnd bewiseth vnsenn Erwerdige vicario, den Ertszebischoppe tho Bremenn de vnser macht dar jnne brucket, plichtige vnderdanigheit Datum 2
Do he dith jn norwegenn vme gedreuenn hadde midt grotem arbeide, do began he sick wedder tho beffruchtende, midt den he tho foren vortornedt hadde vmme sine Modderenn, de he tho en wyffe hadde, wente he wuste woll wen he den koninck tho frunde hadde
23
so macht he dem dingeliglickenn radenn, Dorna so quam he tho Sleswick, dar he vnbekandt was, vnde de frunde sick mit werschopen vnd mit gauenn, mit dem homodigen koninge //
Dar na so makede de Bischop frede vnder den barbarn vnd werff siner karckenn beste, vnd quam mit frowdenn wedder tho hus, vnd radde dem keiszer dat he ewige frundtschop scholde makenn, mit dem koninge vann dennemarken, dar de kercke tho Bremen grodt gewin aff hadde,
Do was auer der elue vnd in wendtlandt de kercke in grothen flor, wenthe Gotschalch was ein mechtich her, vnd hadde des koninges dochter van dennemarck tho echte genamen, de beduanck de wenden alszo, dat sze eme tribudt vnd tinsze mosten geuenn, vnd fruchteden eine alszo einen koninck, welcker nichtes begerde, den frede vnd enicheit, disse Gotschalch was ein godtfru chich man, vnd plach vacken vnd vele tho hamborch tho kamende, dar he sin offer brochte, he was ock des Ertzebischopes albert grot frundt, in ganszen wen lande, was nen mechtiger forste, de den cristen gelouen mer lauede alsze he
Dar vmme werenn alle lude tho hamborch vnd aldenborch gude Cristenn, dewile dat Gotschalch leuede, do wordenn, ock vele closter gestifftedt, vann framen luden in den sande, alszo vann monckenn vnd Closter frowenn, hir froude sick de Bischop albertus ser vnd, vnd sande Bischope vnd presters tho godtschalke de dat grawe volck jn gelouenn lerenn vnd weide tho aldenborch na abelinus dode, isone denn Monck tho einen Bischop, vnd Johanne den Schotten tho meckelenborch, vnd aristonem de van jeruszalem quam tho Raceborch. Ebertus was de vnd mechtich in Ricke, dewile he den keiser vnd paweste gnedich tho sick hadde, so bruckede he in allen drenn Rickenn, als
24
dennemarckenn Sweden vnd Norwegenn des pawestes macht vnd bruckede dar tho, de en eines patriangenn vnd mackede jn sinen stiffte wol 12 bischopdome Anno 1062 do starff hertoch Berendt van Sassenn, de van den tiden libentus des oldenn, wol 40 jar, der wenden vnd der Sassenn Regimenthe Menlick vorde, adolphus vnd hermannus sine kinder, deledenn ore arue vnder sick, alszo dat adolphus offte ordolpus Sassenn, vnd hermann wendtlandt behelt, disse beidenn dachten des oldenn hates, de er vader hadde jegen der kerckenn tho Bre menn, als he jm leuende noch was. Alszo began ordolpe midt ener rustinge, dat stiffte tho Bremen tho vor derwenn jn freslandt, vnd ledt ludenn de ogen vth breckenn, vnd de badenn de me tho eine sende, de ledt he dodenn, Dat klagede de Ertzebischop tho haue, auerst he worth dar auer belachgeth, vnd de wile he ge handt worth vann den hertogenn, vnd eren kinderen so kosz he hermen, ordolphus broder, tho einen richter, vp dat he de 2 broder mochte van ander schedenn Do toch albertus midt dem keiser jn vngerenn als en forste der Ridderschop, vnd de keiser beuoll anno dem ertze bischop tho Collenn de sacke des Rickes, Do he schal monen den vor dreuenn koninck van vngerenn wedder jn sin Ricke hadde gesettedt den sine egen vndersathen vor dreuenn haddenn, Do quam albertus midt vele nenn wedder, Midt deme keiser vth vngerenn, der wile hadde hertoch hermen der grothenn woldath de eine albert ge daenn hadde, worth albert figendt, vnd quam gerustet vor Bremenn, dar he vorstorde wath he vandt, doch schonde he der kerckenn, he werp alle slote nedder, de alber tus veler wegenn gebuweth hadde, de wile den albertus primas was jn des keiszers haue, vnd dem keiser dat ge klageth hadde, do warth hermann na ordell des keiszers vordreuenn, Auerst do dat jar vmme was do bewisede eine de keiser gnade, vnd absoluerde eine ·//: Jn dissem jare worth de erste kercke jm amerlande gestichtedt//
24
Dar na quemenn ordolphus vnd hermannus, full tho donde, der kerckenn tho Bremenn vor den schaden vnd geuenn der kerckenn · 50 · houe, alszo hadde de krich einenn ende Do entfarmede dem keiser de vorderffnisse der kerckenn tho Bremenn, vnd sande dar tho hulpe, 100 mantell / 3 gulden kelcke van 10 pundt goldes, sulueren cresem radt / sulueren vor gulden schildt, 9 konincklicke ruggelackenn smyde, salter midt gulden bockstauenn geschreuen, Sulueren luchterenn 35 caselenn 30 Cappenn 24 dalmateken 1 xleuarin, welckes tafele hadde 9 pundt goldes vnd andere vele klenade Do worden de closter laures vnd Coruei der kerckenn tho Bremenn vnder dane, Do warth ock de lesemen der kerckenn tho Bremenn, de 700 houe hadde, genenn dar albertus vele vmme gearbeidet hadde
I Ock sadt ock dat landt tho hadelenn, dar he der keiser ruenn Angethenn · 900 · pundt goldes vor gaff Ock mackede he, dat alle de rechte vnd jurisdictien, de furste hermannus jn stichte, quemenn alle tho dem stichte vnd der kerckenn tho Bremenn Ock krech albertus de Graueschop Fuuelgo jn freszlandt vann dem Keiser, de hertoch Gotfridus tho voren, vnd engelbertus, do thor tidt hadde, vnd men secht, dat de renthe dar aff were, des jars 1000 · pundt suluers, der egbertus betalede, 200, de was en ridder der kerckenn De graueschop be heldt albertus · 10 · jar · beth so lange dat he vor doruenn wardt, de ander Graueschop was vdonis de lach all dat sticht dorch stroweth, vnd meist bider Elue, dar enen albertus des jars vor gaff
25
1000 pundt suluers, De drudde grauschop, was Emesgo in freszlandt, bi deme Stichte tho Breme dar albertus vor lauede tho geuenn 1000 suluers des geldes konde he nicht tho wegebringenn, Sunder he moste des couentes, altares, kromen dar vmme bloten vnd andere clenade, vnd sprack he wolde dat der kerckenn twefoldich betalenn vnd beterenn, als he tho vorenn in vorstoringe des closters ock gedaenn hadde Do wordenn de clenade der kerckenn tho brackenn, de fruwe Eine der kerckenn hadde ge offerdt, Do de goldt smidt de clenade tho brack, vnd tho sloch, horde he ein ludt, alsze eines schucteden wenendes kindes, alszo sindt de schadtte der kerckenn vnder de vothe getreden de oldinges midt grothenn flite vnd arbeide tho der kerckenn sindt vorsammeldt, thom lestenn wordt dat sulue geldt van dem clenade kume tho samende bracht, vnde de eddelenn stene de dar vth genamen weren gaff me loszen lichtenn wiuenn, van deme dage an, ginck der kerckenn tho Bremenn all dat gelucke endtyege vnd Albertus vnd de sinenn wurden van allen luden alsze miszlouigenn vorachtedt vnd vorsmadeth, des achtede de Bischop gans nicht, sunder gaff sick wedder tho keisers haue
Anno 1066 · do warth Albertus radt in des keiszers haue, vnd allene primatunn vnd hocheit des Capitoli sunder he hadde idt nicht sunder hadt, dat der ohre altidt by is, dar sworenn sick des Rickes forstenn tho samende vnd quemenn dar de keiser jegenn wardich was, vnd worpenn Albertun vth dem haue, als einenn gockeler vnd bedieger do dat de hertogenn vann Sassenn lerer ordolpus vnd sin sone Magnus vnd hermannus, dat albertus, vann dem senate was geworpen, do wordenn se frolick, vnd dachtenn, wo sze ehne vth sinen bischopdome mochten driuenn, do albertus, jn der tidt nicht wissers en hadde do sath he tho Bremenn, dar warth he van sinenn fiendenn belecht, vnd worth alszo vorfolgeth Do was des hertogen ordolpus sone Magnus, alder
25
vordest, vnd froude sick des, dat se dar to gekamen was dat se de kerckenn mochte dwingenn Jn vortidenn hadde hertoch Berendt van Sassenn in sinem drome geszen, lowen, baren, vnd wilde swine, jn de kerckenn lopenn, vnd wedder vth, dar na, herte, vnd hindenn. Tom lestenn, haszen, he sine kinder mede lerde, dat se de jn nicht scholden vor folgen, vnd sede de lowen, baren, vnd wylde swine sindt vnsze olderenn gewesen weldich vnd nicht klawenn vnd tenen woll bewapendt, de herte vnde hinde, sindt ick vnd myn Broder, midt schone horne allene gesireth, de haszen sindt vnsze kinder, van de ner dogeth, van welckenn ick fruchte, wen se de kerckenn ansechtenn, dat godt dar auer se wreckenn will. Darmede vormande se, dat se nichtes boͤse jegen de kerckenn vnd Albertum oren Bischop vorne menn, Auerst de kinder entfingen dat geboth midt de enn orenn, Wente hertoch Magnus, ordolphus sone vor sammelde ein grodt her, sunder he wolde de kerckenn nicht anfechtenn gelick alsze synn vader ge daenn hadde, Wen he wolde des dachliken kriges midt alberto ein ende mackenn, dat he ene mochte kamenn, offte gans dodenn, dar vor wande sick albertus alszo he best konde, wente he hadde nene hulpe do worth he belecht, van hertoch Magno, auerst he endt weck hemelick beth tho Gosseler, dar bleff he en halff jar jm closter, de wile wen eme hertoch Magnus sine slote aff. Tom lestenn mackede albertus einen frede midt ene, vnd gaff eme van der kerckenn, mer wen · 1000 · marck, midt dem beschede, dat de graueschop freslandt, der en dem Berendt, vnd en der egberth jnne hadden jegen des bischopes willenn, dat scholde hertoch magnus, der kerckenn tho Bremenn wedder leuerenn sunder argelist
[Rand: magni frater?]
vnde scholde idt dewile beschermen, alszo worth dat bischop domme gedeleth, jn dre dele, Enn dell lin hadde vdo, den Anderenn dell besath hertoch magnus den druddenn dell beheldt kunne albertus, vnd dat sulue dell kregen dar na des koninges vndersaten dat he by na nicht beheldt, wenthe alle houe, tinsze vnd tegedenn des stichtes, werenn alle jn der leigen hande gekamenn, Midt dissen gauen hadde albertus nicht mer gewonnen jegen hertoch Magnus, vnd vdonenn, sunder dat he nicht vth deme stichte vor dre uenn worth, vnd hadde ock nicht mer denstes, behaluenn dat me ene gnedige her hettede,
Jn der tidt worth de forste Gotschalch dorch geslagen, vann den wendenn, de he thom Cristen gelouenn be kerde, Sin broder aswerus, warth midt anderen broderenn by Raceborch gestenigeth, de arme assueri is alheell jn vnser leuenn frowenn kercken tho stade, do vorstordenn de Wendenn, midt roue vnd brande dat hele sticht van hamborch, vnd slogenn de holstenn vnd Stormerenn, vnd dat sloth tho hamborch worth vor doruenn, de crutze Cristo tho spotte vnd hate tho brackenn, Sleswick worth vor storedt, dat dede plusse, de Gotschalckes suster tho wiffe hadde, Do he wedder quam tho hus, do worth he ock gedodeth, Alszo quemen de wenden vth den cristen gelouen wedder
Jm drudden jare, do albertus vor dreuenn was, bouwede Greue huno van oldenborch midt siner fro wenn Guilla, dat closter tho Rastede, dar se ock beide jnne liggenn begrauenn
Disse huno, was en Romer, van den geslechte der Solu mmeser, vnd was de erste Greue tho oldenborch, van welcken de jtzigen Greuenn ere her kamenth hebben
[Rand: 26]
Anno 1087. Desammelden sick wol 600 minsche vnd mer vth holstenn, vnde begrepen sick mit erer waninge vp dem hertes berge, vme angstest wy dat se nicht vorfolgeth wurdenn, dar erer geslechte, wenthe vp dussen dach vppe wanenn
In der tidt sath albertus tho Bremen vnd hadde mit nichtes sunder leuede van den prouenn der armen vnd van den guderenn der hilligen vorsamelung
Jnn de 7 jaren albertus do mit smarthe leuede, men nene almissenn van den Ricken gast huse binnen Bremenn, vnd idt weren do dure Ja so dat men alder wegenn, jn den straten dode lude vandt, de vor smachtedt weren
Anno 1088 do warth albertus wedder jn sinen erstn stadt gesettet, jn des Keisers haue, na dren jaren de he vth geworpen was, vnd dachte, wo he vor dem klockikenn by den furstenn wandern wolde, dat he der nicht vor tornde, alszo he tho vorenn hadde gedan vnd vorsonde sick erst mit dem Bischop van Hamborch vnd dar na midt denn anderenn, de an ene, offt he an se gesundiget hadde, he hadde an sinen lerer do, de prouestige tho wildeshusenn, de prouestige roszeselde by hamborch, vnd settede jn sinen Ertzbischopdome, de wolff bischopedome, de he dar behaluenn de welbischoppe de he jn Dennemarcken anderenn landenn hadde, So dat dat erste bischop was jn palmen. dat ander jn hilligerstadt, dat drudde Raceborch, dat verde tho aldenborch, dat ve meckelenborch, dat Soste tho stade, dat souede tho lesmone, dat achte tho wildeshusenn, dat negede Bremenn, dat teynde tho verdenn, dat elffte tho Ramesslo, dat twolffte tho freslandt, Auerst dat Bischopdom tho wede, vor modede he sick nicht vns krigende Jn dem jare do mackede Hinrick de Keiser, vnd de vann Dennemarck ein grodt vorbundt tho samen de de Sassenn
27
Dar na arbeidede he ein patriarchat tho mackende tho hamborch Jnn suluenn jare, warth wedder geslagen dar vorbringen dat van der forstenn jegen der keiser was gemacket dat hertoch Otto, vnd Magnus, na der tidt, dat sze Sassenn landt vorstordenn, na rade allem sick geuenn vnder des keisers macht Do nam Albertus de guder wedder de hertoch Magnus tho vorenn van der kerckenn hadde, In der tidt dat Albertus vth sinenn stichte was, vnd sin sticht vorstoredt was, do warth he midt schemede vnd bedro ffenisse so sere beladenn, de wile he nenen radt noch hulpe wuste siner kerckenn gudt wedder tho krigende, dat he vele vnwisliker handelinge hadde, wenthe he slep woll einen gantzen dach, vnd wackede woll enen gansze nacht, vnd was thom lesten gans ser vorterredt, he hadde sine egen dageth vnder de Wort tredenn, vnd wuste suluenn nicht, wadt he doen offe lathenn wolde, Tom lesten, do he wedder tho sinen stadt quam jn sinen stiffte, do sprack he jm be ginne sines jnganges, ein worth welckes he woll mochte gelathenn hebbenn, he sede dat alle Bischope, de vor ene werenn gewest, de werenn dunsterer vnd vnd deler geborth, dat he allene bauen de alle ginge, jn geslechte vnd rickedagenn, Do quam enen eines nachtes ein gesichte vor, dat one ser vorschreckede vnd vor verde, Eme duchte jn einer nacht dat he worde genamen jn dat Couendt der kerckenn, dar men Miszen scholde doenn, dar by stundenn 14 van ordenn siner vor vaderenn, So dat alebrandus, de negeste bischop vor eme, de dede missenn, do dat euangilgenn geleszenn was, do kerde sick de prester tho dem offer, vnde quam tho alberto, de stundt jn der lestenn stede des Cores, vnd sach ene varlicken an vnd vor warp sin offer, vnd szede, Du eddele clare minsche, du magst nen dell hebbenn, midt den odtmodige vnd was mit den worde wech, van der stunde an
27
dede albertus grote penitencie vor dat wordt vnde sine vor de jn grotesten eren, vnd bewisede vele suchtende, sick vnwerdich tho wesende der hilligen lude seluhop vnd settede van stunden an, dat men den vnder kamen werschop scholde geuenn jn allen der vnsenn siner vor vaderenn, vth dem haue tho vmme vnd ledt na, vele ander tekenn der penitentienn, alszo dat he na dem dage, der vorstoringe der nicht vnd siner vordriuinge, ne frolick was, vnd na, hadde, vnd ock seldenn dat gemene tho den wasch ginck, behaluenn tho hause, vnd wan dat idt effte, he weyde vnd schride vackenn, wen he kerckenn vorstoringe bedachte, vnd den gennen an de dat dede
In des hilligen cristes dages, was he jn der wurssy dar hertoch Magnus egen wardich was, vnd vnd vele geste frolick werenn, do mackeden se schalles vnd ropens na dem ende, dat alberto schagede, vnd beuoell dem Broderenn, de dar tho samende werenn, dat se scholden syngenn den hin cantate nobis de canticis Sion, do de leyen gelick woll dar na repenn, Do leth he singenn petuing parem, Tom drudden Male do de leigen noch hu do wort he sere tornich vngeboth dat men de tafel vp nemen scholde, vnd began tho singende, Conu de captiuitate nostram alszo flo he jn sin bedede hus beslodt sick dar jnne vnd schreide bitterlicken Solcker penitencien, dreff he wenende, vnd sucht seer vele, vnde begerde vakenn ein Monnick tho sende offte begerde jn siner predigen jn Sweden wendtlandt, offte jslandt tho steruende, vnd den louenn. Tom lesten der he tho kranckende vnd leth sick anstedienn, vnd vell vorth jn sware kranck In der tidt wolde he ock tho hause gan, do wolde he van dem perde, der haluenn began he beuernisse tho vnd schreyde bitterlicken vnd lauede datde beteringe sines leuendes, do genoes he tho handt vnd leuede noch 3 jar
he fullen brachte vele, sunder alle wat he gelaueth hadde Jn der tidt quam dar en wiff, de midt vnd geste wicken konde, de sede apenbar allen luden, dat Albertus binnen voren jarenn steruen scholde, jdt en were dat he bekerdt worde Dat suluenn betugeden ock de arsten, midt deme suluenn Alberto werenn wahebaldus, vnd andere falsche prouethenn, de sede eine he scholde szo lange leuenn, dat he settede sine vigende tho einenn voth schemell siner vothe, vnd den louede he best auerst he sach jn den tiden tho Bremen ouerst dede sproke, De hunde vnd de swine mackeden de kercken so vnreinne, dat men se kume bauen van dem altare driuenn konde, Men sach wulue jn der vorstadt vorsammeldt de so gresliken hulden, dat men sede dat se idt altomale deden vmme des Ertzebischops willen sinem dode, was he tho Gosler, vnd wolde sick nicht lenck midt gedrencke vnd midt latende endtholdenn, vnd warth midt den buck fulle so sere beladen, dat he warth vorteredt wenthe vp de hudt vnd knackenn, vnd handel de des gemenen gudes sake, went jn dat ende sines leuendes, dar weren do de Ertzebischop wessellus van Meideborch vnd andere brodere midt ome, de beidedenn buthenn der dore, dat me se jn lethe tho ene, de ledt he buthenn den doren besluthe vnd sede, he were des vnwerdich, siner sucke haluenn, dat men ene szen scholde, Auerst dem keiser gunde he des woll, dat he tho eine jn ginge, de was by eme, wente jn sin leste, vnd deme beuoell he dat sticht vann Bremen
Adamatus sin arste de endt eme dat he binnen dren dagenn scholde steruenn, dith apenbarde albertus Mache baldo vorth den de allene vor sick hadde, dat sick syn leuenth jn kordt enden wolde · 28 ·
Anno 1072. als he noch thom leuende hapede, des freidages tho middage, als sine broder sassen auer male do gaff he allene vp sinen gest. 18 Calend. aprilis 10 do[?] Jn dissenn schatte is nicht gefundenn, behaluenn de bocke vnd hilligedome der hilligen, vnd de wer kleder, dat de keiser altomale nam midt den ge bendenn der kerckenn, vnd nam ock S Jacobus handt, de albertij vor vader vth jtalien mede brachte, des bischops Alberth licham warth mit grothenn arbeide vnd angste van Gosler tho Bremen geuoreth, jn teyn dagenn, dat was jn der hochtidt vnser leuenn frowenn, do se gebodeschepn warth, vnd warth begrauenn midden jn dat nige Chor, dat he suluen gebuweth hadde Ock so seggenn jtlyke, dat, dewile he allene lach dat he vor sine sunde grote bittere penitensie ge dreuenn hadde, dat he de tidt so ouell hadde tho gebracht, vnd hadde gebedenn, jn sinen lestenn ende, dat me ene Jo jn de kercken tho Bremen grauenn scholde/: 17 de souenthende Bischop
Limarus was gebarenn vth Beierenn vnd sadt 30 iar, vnde was gebarenn vann dem ersten keiser Hinrick des verdenn, he was was jnn der schrifft nicht vor farenn, dat bischopdom endt fenck he van keiser hinriken, ane kore des cappittels in dem male dat albertus vme dat stift beuel he worth gewigt vann vele bischopenn, vnd pawest alexander 2 sende ene denn manthell, he heldt sick tho keiser hinrik [Abbildung]
29
Anno 1081 do toch keiser Hinrick tho Rome vnd hadde dem Ertze bischop heimarum jn sin her mede de syn radt was, do wedder stundt de pawest mit denn Romerenn, vnd sloth slogen vp vor · S. peters munster dar he mit vele arbeides van der Rome Romen warth bemoieth, vnd dede mit klenen volcke grothe krafft vnd manheit.
Anno 1088 do worth de Carthuser ordo gestichtet
Dar na worth heimarus ge vangen, van luder offte lotario vann eueruerde de noch na keiser worth, vnd gaff vor sine loesinge, de vogede tho Bremen, vnd dar tho 300 marck suluer quam alszo wedder jn sin stifft
Disse limarus, brack vp de grundt, den doem, den Albertus sin voruader hadde begunden tho buwende, de tho vorenn was vorbrandt, vnde buwede den van denn fundamenthe wedder vp gelick als he en noch stunt. Anno 1100 wolde hertoch hinrick van Beiern de fressern bedwingen auerst he warth van eme mit vele volckes erslagen, tho Norden 1100 institute gregis in Adam. Anno 1101 starff limarus, de der 13 calend Junij
18 de achteinde Bischop
Humbertus sat · 3 · iar Anno 1111 do worden tho rade, de pawest hinricus · 5 · de keiser, de de koninck vann franckrick, vnd de fursten des cristendomes, na rade hertoch Gotfridi [Abbildung]
29
vnd Baldewin sines broders, dat hillige landt tho gewinnede, hertoch Godtfridt de vor hefft sin stadt Bremen, Bischop Speer van ludick vor 1300 marck suluers, do settedenn se, alle furstenn, Greuenn, Bischope, vnd heren, wo vele gerustedes volckes idtlick vth mackenn scholde, vp dat se beide tho wather vnd tho lande midt heres kraft vp de Sarassene woldenn thenn, brachtenn tho samende jn twe mall hundert dusendt man, tho wather vnd lande, Do worth ock dat stifft vann Bremenn vnd de herschop van oldenn borch, gesettedt vp iij grothenn all volckes, de sick tho der reisze vth ferdigeden Do dat jtlick Radt manne vnd borger bynnen Bremen vor nemen, dat sick so vele volckes redde tho der her nach, vth dem stiffte Bremen vnd oldenborch do worden tho Rade vnd godt, vnde ere wille der stadt van Bremenn, disse nabeschreuenn menn de vp erenn egenn vnkosten dar mede henne togenn
Radtmenne her Luder van Verdenn tho her Gerbern van Weie her Luder van Buckenn
Borger tho Johan Jocke hals Bremenn Gerth fresze Dewerth Rickenmerdes Alberth hilwerdinge Hermen harenn Gerth Jocke hals Johann Soene Alberth by der wage Berndt Nakenedele Gerth auer dem haue Hinrick van der tiuer brugge Hinrick hauer Hinrich willeldes Johann Woltmans
Dith weren de Rickesten borger tho Bremen vnd de armesten van disser, mochte hebbenn, binnen vnd buthen Bremen, by hunderth vnd ver vnde dartich jochundaler des jars tho tinsse vnd disse vorschreuen lude, vresschenden van anders nener der stadt, jn disser reise, jenigen jnwaner do dat hillige landt gewonnen was, do bruckede disse vorschreuenn lude, heren vnd frunde, dat se mede vor den keiser quemenn vnd berichteden ene do, der gnade vnd preuelegenn, de de leue · S · wilhadus hadde gebedenn vann dem keiser Caroll denn grothenn, vnd bede den keiser do vorth vmme sunderge freiheit vnd preuelegenn, der Stadt van bremenn, des he eme endt widede, vnd vorlende ene, do, dat sze mochtenn goldt vnd bundt dregenn, gelick Ridderenn, vnde andere preuelegenn, de sze mede tho Bremenn brochtenn, vnd do worth jn Rolandes schilde, des keisers wapenn gesettedt, de tho voren der Stadt van Bremenn wapen hadde, Wenthe Bremen worth do vam keiser gemacket tollen frig, als sze noch is, na lude der preuelegi, dat en de keiser darup vor szege lde, vnd gaff, he gaff en ock de priuilegien, dat sze mer friggreue buthenn dat stifte mach Lerenn, by pene 100 pundt lodiges goldes, de ene helfte dem keiser, vnd de anderen helfte der Stadt tho betalende
Denn ludenn werenn vp der reise afgestoruenn Gerdt fresze, vnd Alberth by der wage anders quemenn se alle wedder tho hus Hundert. o:1104. Bremia Sepulchr. Adam. [?] 19 de negenteinde Bischop
Fredericus, wurth gekarenn anno 1114 vnnd regerde 8 jar † Anno 1122 · buwede hertoch luder vann Sassen dat Godt tho vorde. Lotharius natus patre comite in Supplenburg, et Arnstwrg, antiqua stirpe comitum Quersfordiae ad Hoxumiam. Conjux Rixa, nata Henrico comite Northeimensi, et Gertrude sorore Eckberti marchionis, qui ipsi abbatis in Dolem, [...] ad Brunswigam [...] [...] 1063. Lotharius filium despondit [...]
[Rand: Ludouicus Saxonia, postea [...] comes. Fridericum [...] Wan [Abbildung] [Abbildung]
Ecclesia fuit filius & Elmari seniores Dedit Henricus autem anno 1110. Wand f. 46 Anno 1123 do clagede de junge Elmarus Greue tho oldenn, vor Keiser, der dochter, sone vann Assfelt, vnde dat ere der suluen Jder, de hir vdonem den Marggreuen, vnd Hinrick sinen sone, de dat sulue erue tho Stade beseten, Auerst, Frederich vnde tho Stade legerde de Clage, et ita
Disse edele frowe, de, was gebarenn van gade vnd was Keiser Hinrick 3 broder dochter, vnd Koninck suster dochter, de sulue wande tho Elsflete vnd hadde dar de erffnisse, de noch fur Iden gudt , de van [...] ant vnde, frowenn Glismodus sone, de tellen tho samende, oder closter nunnen tho Reutelen, de dar na vth dem closter genamen worth, vnde deme koninge vann Russen gegeuenn, tho eme frowenn, Auerst do de Koning dodt was, do greff oren vnde entliken schadt jn Mannigen, vnde vnde midt einem Lande, warth landt genomet vnd midt leth schattenn vth Russen jn Sassen landt, vnde dat de em nicht den schadt begrauenn [...] vp dat to nicht Lecken, Dar na warth wareszlandt wedder de Russen & vnd na sines vaders dode Kronet, de hedde ock einen sone, Greue Eggert den de erste Marggreue tho Wistede by Elstorpe dodede, wo woll he syn angebarenn frundt was Alsze de alszo vann oren frundenn beronet, do toch se na Rome tho orenn vedderenn koninge den pawest, van dem se erlick geholden worth, vnde gelerth, dat se eren Wisderenn, vth grundt eres herthenn vorgeuenn, dat se jegenn se gedaenn hadde alszo quam se do wedder tho Elstorpe, vnd vor gaff denn Marggreuenn, von de schuldich, dat he hadde oren sone gedodeth, vnd vp dat se ore erue vnd gudt deste fiedeliker mochte gebruckenn, se makede se
[Rand: Anno Henricus]
[Rand: Das pargensis fuit episcopus] [Rand: to Henrico] [Rand: anno 1049 ... marchio] [Rand: 3 fuit Conradi 2 der] [Rand: manus . et in] [Rand: Ducatu Sueuie fuit.] [Rand: 34 anno Lubeck]
,, Callantulſinge, curiam tho, curiam erem Rotholwegen huſen, curiam, curiam vnd; pro L. marcis
en weren, vnd dat vor ein kundt, do gaff de Margreue wedder ſo horne ſo gebrukende de wile he leuede
Disse fruwe idt, de hadde twe mans, behaluenn lippelde, alse nomptlick, den Grauen Erhe vnd den Grauenn Ekberth den wittenn, de alle . den. dar se beyde greuenn ), ock hadde dat ein dochter, jn de ene, dochter Borgendes moder vann lutten, ock hadde he einenn ſone, gehetenn, Borgerth, de was domp . Trier, de dar ſuluest noch na Ertzebischop warth, disse buwede dat ſtenwarck tho elſtorp,
Do nu frowe de starff, vnde de Margraff vde de erste ore gudt. ock quam idt anders mede tho wenthe, jn so langenn idenn sick des eines vnd gudes nemandt vnder wandt van orer frundtſchop, do vorth jdt jn de keiserlickenn handt, derhaluen quam idt tho der kerckenn tho Bremenn, vnde de ſulue, vde Margraffe, be heldt de graueſchop tho ſtade, van den stifft tho Bremenn, dar dat gudt do by lach, dat ſulue gudt be heldenn de Margreuenn vdo · de erste vnd ander, vnde des anderen sone hinrich sunder jenigerley anſprecke, so lange dat idt Elmanis de junge Greue van oldenborch anſorack, jegen Greuenn Frerick vann Stade, de de graueſchop van denn Margrauenn tho lene besath, diſſe frerick greuen 2 grotemoder vnd moder, de quemen tho ſchepe vth engelandt tho stade, vnd wordenn ſchipbrockich de suluenn wurdenn vnd dat arue Angesprackenn, do radde hertoch luder vann Sassenn, deme Bischope tho Bremenn, dat he greuenn frerick sick tho nu vnder ſathe mackede, dith geschach alſzo, derhaluen wurdenn frederick, sine moder vnd grote moder, der kerckenn tho denſte Anno 1123 starff Bischop Frederich.. calend. februarij 31 31]
De twintigeste Bischop Adalbero, wart gekarenn anno 1124, vnd regerde 24 iar
In dissenn jare warth Marggreue hinrick noch en kindt vorgeuenn, do dat kindt doth was, vnd nene aruenn mer vor han denn weren, do beheldt Frederich de graue tho vam, he tho de Bischop adalbero mit hadde de lene, dat he tho adalbero ant dedt de Als des suluenn jare worth jn holstenn gestichtedt dat dar na gehetenn warth wige Munster Anno 1133 quam adalbero auer de elue tho Mithse to jn detmerschenn, jn sin stiffte gelegenn ein vicellano, do bedenn eine de broder tho Faldeta, als he dar quam, dat he en vicellinu auer geue, do nam adalbero vicellinun by der handt gaff en vnd be voll ene marcharde, einen godtfruchtigen Mann, alszo predigede vicellinus dar, dat worth gots vnd bekerde vele heidenn Disse vicellinus was ein Meister van paris, vth dem stifft van Anno 1134. Lothario Imperator in Hadersleuen hebben. de ... Anno 1135. do starff Greue frerick tho Grade Anno 1138. do quam keiser lotarius tho herszefelde vnd brachte dar 800 marck suluers de greue Fr rich van Grade, vnser leuen comes tho herszefelde gegeuen hadde de Keiser gaff sinen swager dar na Anno 1139 starff. Anno 1137. de dar. Gerhard ste. Gerhard s. [...] Anno 1140. was iij dat dage warth hertoch hinrick vor greuenn, dat he starff vnd worth tho lutter begrauenn, by Keiser lotarius do nam Margraue albrecht, de lunenborch Bardewic vnd Breme, dat landt by der Elue, [Abbildung] Sassen Anno Lotharo Datum Anno Selt. Anno 1134
howing borch genandt, dat beide vp Keiser Conradus, by de so will, pribeslaum, en wendesche here, by Margraue Albert vnde vor dreuenn Greuenn, Adolph vann Holstein, van Oldenburg gewendeth, offte vor sine wurdenn, den gelouenn, de mackede he, so wandt dorch dem name, Nige Munster dar vicellinus Dat plach, dat worth Munster, des luttenn borch
Anno 1142 do buweden de broders, Lude adek vnd Ridden eine kerckenn vor stade, de Adalbero Cal. mouwe. na dem 19 jare sines Bischopdoms, vnd de alles vann Hersfelde, Conradus, sende dar de Erlicke mann, Adalwardus, Elwerus, vnd Dorsteleuus, mit anderen brodern, disse Capelle warth gewiet, den der ere der Hilligen dreuoldicheit, vnser leuen frowe petri vnd pauli, Johannis baptisten vnd Euangelisten vnd Cosme, vnd Damiani der hilligen Marteler, do settede Adalbero, dat de de broders mit eren fruwen vnde kinderenn, vnd alle ehre geslechte, vnd de dar scholdenn se hebben, berichtinge mit den hilligen Sacramento, vnd scholden ock en graff dar hebben settede ock dat de husz lude, vnde Meyers der vorgeschreuen uenn kerckenn, scholdenn, frey, los vnd ledich wesen, vann allen tinsze der stadt offte dorpes, vnd ock vann aller voigedie, in gantzem stifte tho Bremen
Anno 1144: do warth Rodolphus, de junge greue vann stade, den detmerschen doth geslagen, jn siner egen greueschop, vnd sin broder hertwich domprawest tho Bremen gaff alle sine erfnisse in detmerschen der kerckenn tho Bremen, dat men ene wedder lende de graueschop tho Stade so warth Hinrick in gefordt, vnd Fredericus de palsgreuen siner suster man, de warth eine van den keiser tho gesandt, dat he jn siner stede scholde richten der hogesten sachsen, wente de hertoch van Sassen, was ock ein kindt, vnd klagede mit sinen frunden Also, mit sinem formunderen, dem keiser, vnd allen ]
Furstenn, dat de Ertzebischop adalbero hadde siner moder gelaueth, wen dat Rodolphus, greue tho Stade sone so wolde he erenn sone dem hertogen, de graueschop geuen, vnde quemenn, dorch midt den sinenn hir vme tho Rameslo tho dage, vnd worden dar vnens, So dath adalbero warth gefangenn, vnd na lunenborch geforth vnd sze wenden eine tho schattende, auerst als sze segen dat se ene midt drowende vnd pinenn, nicht kondenn bewegenn, do lethenn sze eine gann, vnde hertwicus de domprawest warth gefangenn, van hermen vann luchouw, alszo hapedenn des hertogenn lude, dat men ein auer andtwordenn wolde, vp dat sze ene Mochtenn schattenn, auerst he warth deme Marggreue gebracht de ledt eine los //
Disse adalbero vorbeterde dat Munster tho Buckenn seer, gaff dar vele thegedenn tho wallerenn by Bremen tho hadden torne, vnde anders etc
Anno 1147 helt keiser Conradt, midt velen furstenn vnd herenn, einen Rickesdach tho Francfordt, dar quam ock. S. Remberg vmme welckes bede willenn, de he vor allenn forstenn darsuluest dede, so warth tho gerichtedt her fardt, dat hillige graff tho gewinnede, dudtsz landt warth gedeleth jn de dele vnd herfandt, Dat erste heer, toch dorch Greckenn landt na jerusalem tho lande, dat ander scholde dar hen farenn tho schepe, dat drudde dell toch jegenn de wenden auer der Elue
Vann der erstenn herffardt Keiser Conradt, de koninck van Franckrick, vnd ander vele furstenn vnd herenn, rusteden sick midt heres krafft, vp de heidenn, de dat hillige landt, vnd jeru salem jnne haddenn, vnd togenn dar henn midt gan szer macht, dar werenn Mede, Bischup frederich van
[Rand: in]
[Rand: Koning von]
33
Meiborch, sampt 8 anderen Bischoppen, de abbeth van Coruey greue Volck van euerfert midt grothen volcke, vnd wunnenn jerusalem midt ge waldt Vor der anderen herffart Na dem nu dat erste her, tho lande na Jerusalem gereiseth werenn, scholde disse anderen herfarth tho schepe dar henn, Alszo warth vann Bremenn jn waneren vnde anderen tho Bremen eine schipfarth tho gerustedt, dat quam vele adels vth Sassenn, westfalenn, frieszlant herschop van der hogenn, vnde allendt haluenn tho Bremenn, de alle mede forenn, Alszo nu alle dinck ferdich was, lepenn sze vann der wesser midt grother macht, vnde velenn weldigenn schepenn, Auerst de windt dreff sze jn engelandt, dar wurdenn se van dem koninck erlickenn endtfangenn Alszo sze nu enenn gudenn windt wedder kregenn, gingenn sze wedder tho schepe, vnd landedenn jnn Galitienn, dat allene jn der Cristenn handt was, van 7 koninck ricke, de jn spannigenn sindt, als ge natenn, Nauarra, legion, Toleth, Castell, Arnienn, vnd portegalenn, de suluen coninck ricken heddenn de Saracenen jnne, behaluen galitien, welck jn portegalenn licht Alszo nu de koninck vann Spannigen de tidinck quam, dat sulck ene macht van schepen an sinenn lande lach, de na Jerusalem wolden, toch he dar henne, vnd bath dat heer, dat se eine wolden helpen de Saracenen vth Spannienn vordriuenn, dat sulue warth eine nicht aff geslagenn, sunder krigeden lange jegen de Saracenenn, de ein groth volck by ein ander was vnde hadden To lestenn bliuenn de Cristenn lisseboen midt groter macht, lange tidt, dar jegenn leden sick de Sara vnde gans starck, ock vor de stadt, de Sassen hadden ore leger jegen der Saracenen leger, be haluenn dat dar ein wather strom, twischen der leep, hir
33
se vor, dat de Stadt gewonnen was vnd vann den Cristenn besettedt, De sulue orth vnd stede, dar de dutschenn do legenn, hefft dar noch de denn namenn vann vp vp dissen dach Vann der druddenn herfarth De drudde her fardt rustede sick ock mit Heren krafft vp de wenden, dar weren mede, de koning van Dennemarcken, hertoch Cordt vann wedder hertoch Albrecht Marggraue, Conradus graff van harthoc Hinrick de Lowe, vnd de Bischop van Bremen de hadden 20000 man tho samen, de suluen togen tho samen vp de wenden, darumme dat se noch heiden , vnd den Cristenn volcke, vacken grothen schaden , als Nicolaus der wende Forste dith vor nam he auff adolpho vann holstenn vmme by standt, vnd scholde sick mit ene vorbindenn, Jegenn den keiser dat sloch eme Adolphus aff, Midler tidt gehen de vorschreuenn herenn vp de wenden, vnde brachten se dar tho, dat se sick dorpen lethenn, vnde den sustenn louenn annemen, auerst, idt geradde nicht ser woll, wenthe de Sassenn sochten eren profft vnde nutte dar vann, mher als den gelouenn dith sulue her thoch dar na jegenn de pruszenn, dat ock heidenn werenn Anno 1148 starff adalbero tho Bremenn 21 de iij vnde twintigeste Bisschop Erwinus was ein domprauest, tho Bremen, vnde was Margreuen Rolfues Sone, de satt 20 jar Anno 1149 was gudt frede jnn wenthlande, do began henricus de wendt landt wedder tho Bremende, de bischops sede, de de danigenn barbarenn wandages vor hadden alle aldenborch, sunt, Rateborch vnd Mecklenburg [Abbildung]
[Rand: [...]]
34
borch, midt hertoch hinrickes des lowen hulpe, vnd hadde disse stole vorgenompt, worste gelegenn 34 jar Otto magnus de jn vortidenn disse lande ersten bedwonge hadde, vnd tho Aldenborch, ein Bischopdom vp gerichtet, settede dar suluest tho einen Bischope, marcauen na eine beth vp dissenn tidt sindt geweszenn, de ander het Erwardus, de 3 wago, de 4 Esiko de 5 folquardy, de 6 Reinbertus, de 7 Benno, de 8 Meinerus de 9 abelinus, de 10 Esso, dar na warth de Christenheit jn wendtlande vor nichtedt, do bleuenn de dre stolle, als Meckelenborch, Raceborch, vnd aldenborch vnbeszethenn, beth tho den tiden hertwicus Ertze Bischop tho bremenn, de Mackede do vicellinunn, bischop tho aldenborch de alrede oldt was, vnd bleff jn holsten se jar, vnde mackede Emehardunn tho einen bischop tho Meckelenborch Do nu vicellinus 5 jar geregerdt hadde sterff he, na enen volgedenn Andreas, gebarenn vth Swedenn, vnd was hertoch hinricks Capellann geuest
Anno 1155 do toch keiser Hinrick jn jtalienn, dar mede tho hertoch hinrick de lowe, do de keiser midt den van meiglan gekrigeth, vnd en S. ambrosius fenlin aff gewonnen hadde, quam he midt victori wedder Do hertoch hinrick ock wedder tho lande quam, do forderde he de Bischope jnn wendtlandt, alsze Geroldunn tho lubeck Ermodum tho Raceborch, vnde wernonem tho Meckelenborch
De klagede hertoch, dem keiser, dat sick 3 bischopdome midt gewalth haddenn vann sinem stole getagenn, bauenn dat sze ere Sinodes tho Bremen holdenn scholdenn, do worden Citeredt, Geroldt bischop tho Aldenborch, Ermodus van Raceborch vnd werno vann Meckelenborch, vnd mosten vann hertwico, ere stifte entfangenn, Dar settede hertoch hinrick den stoll vann Alden borch tho lubeck dar makede he einen domerige vann 12 prouen vnd settede dar atelouen tho einen domprauest, denn gaff he den derden dell der tegede Dar quemen de vann Rugenn, wedder jn des hertogen gnadenn
34
[Rand: frederich]
Alsze de hertoch Brunon tho ene bischope tho mecklen borch handede, vnde he tho dem stichte vann Meckelenborch sick landes, als he tho vorenn ock dede aldenborch vnd Raceborch. Anno 1184, dorch lede willenn, hertoch Hinrickes, quam vor tho lubeck dar warth he van der hertogen vnde greuenn adolphn woll endtfangenn, dar he denn nigenn dem wiggede, dar weren vele forsten vnde herenn Jn der wedder reisze, wiggede he ock faldera, dat oldinges was gehetenn wippedorp, dat wordt do genometh nige Munster, he warth ock gebedenn, dat he nie munster hadde tho dem Bischopdome tho lubeck, des wegen re he dem herenn In suluenn jare 14 Calend. Martij do warth ein grot vnweder by der zee, alszo dat de lande midt water beflothenn jn freszlandt, hadeler landt, by der Elue vnd by der weszer, alszo dat do vele dusszendt lude vnd beste vordrunckenn, ock vor dranck Rickmer de vageth tho stade Krich twisschenn denn Greue vann oldenborch vnd hertogen tho Sassenn
Der ensprunck vnd orsake, disses kriges hebbenn de olden beschriuers hir vnde vele wegen nagelathenn alsze vnachtsam dinge, de wile se idt wostenn vnde be leuedenn, sunder schriuenn, dat Greue Carsten vann oldenborch warth hertoch hinrick van Sassenn vnd beierenn fyendt, vnd wan eine aff dat slodt tho wege vnd toch tho Bremen jn De hertoch volgede eine midt ene grothen here vor Bremen, auerst greue Carstenn, stundt eme dapper entiegenn, dar legen sze midt men lerer 4 dage des vosten dages wolde greue Carstenn den hertogen eine slacht leuerenn, do toch de hertoge wech, quam harthoc wedder, do be schanszede sick de Greue sind
oldennborch, Auerst hertoch Hinrick, quam midt den freszenn vnd sinenn volcke tho, vnd gewan Aldenborch vnd beheldt sze szo lange, beth dat he van dem Keiser gedemodigeth warth
Jn der tidt vyndt hertwics dat Munster tho vnszer leuenn fruwenn by Stade s Calend octobz
Tho disser tidt, mackeden koning woldemar, vnde hertoch hinrick ein vor bundt tho samende, alszo, wath sze vann wendtlande wunnen, dat wolden sze delenn, de twe forstenn frundtschop was do groth, hertoch Hinrick hadde jnne Sassenn, Beiern, vor dalbingenn, wendt landt, Stade, vnd vele lande de hertwice tho hordenn, vnd angebarenn weren de wile he van dem geslechte Marggraue vdonis was he hadde ock vele ander lande gewunnen de eine vor gundt, wurdenn van den heren vnde forstenn
Darna do de keiser thom verdenn Male jn Italien toch, do wolde hertoch Hinrick midt dem keiszer nicht thenn, na dem he 3 mall midt dem keiser jn italienn gewest hadde, darumme nam eine fredericus de Keiser, Bremer vnd Sassenn, alszo be heldt he men Brunswick vnd lunenborch, dat hertochdom tho Sassenn worth gegeuenn Greuen hinrikes sone vann anhalth, greuen alberth, de de Greueschop van lowenb jnne hadde, de warth tho iij hertogen gemaket
Do dissen hertogenn hinrik dem louwen sine macht alsze thom dele genamenn was, endtsedenn eine Bischop wichmann van Meiborch, hermannus bischop tho Hildensem, Marggreff alberth, vnd sin sone otto, sampt sinen broderenn, ist de palsgreue alberth van Sommerssborch, ladewich landtgreffe tho dorugen Greue carsten van oldenborch, otto van dassell, vnd wedekindt vann dassenberg, disse alle endtszedenn em vnd den Bischop Reinolde van Collen mede, welcker
35
dat vnd wedder den was, stede dat he midt den keiser helt Disse krich durde lange, Stede vnd borge vnd lande wurdenn an beiden siden vordoruen, de hertoch heldt sick menlick, do he de ostersassen hadde vor storeth, dorch he jn dat westenn, vnd gewann Bremen welck he sinen knechten vorlouede tho vorderuene dar vmme dat se greue Conradus in genamen hadden de borger endtweckenn, ock all vth der stadt, der etliche vorschreff hertoch hinrick, do quam hertwicus thom hertogenn vnd vordroch en midt den borgerenn, alszo dat se eine mer alsze 1000 marck suluers geuen mosten. Greue carsten endt wedder in freszlandt dar he kortes dar na sterff, hertwich was de wyle hamborch, vnd leth spiszenn sine sloete, harborch vnd freyborch, vnd handelde hemelick jegen den hertogen wor he konde dar vmme dat sick vnder wandt der stadt vnd greffschop tho Stade, vnd andere lande, de hertwico angebarenn werenn, wo gehordt is Anno 1187 do was Conradus, abt vann Ridderhuszenn bischop tho lubeck, de sulue warth by dem hertogen beklaget, wo he de gerne were, de Hartwich dem hertogen hette hedde gemacket, dat he sick midt den anderen forstenn hadde vor bundenn jegenn lerer hinrick, als nu Conradus by hertogen was, de leth de hertoge de straten tho leggenn, dat Conradus sin stiffte nicht wedder kamen konde, do bleff he hertwico, de sulue sick, dat he sinen in dat kamen mochte, do togen se beide na na ander na meiborch, vnd greue dar lanck were in frederen, dar en binnen wall dat van vnde denn der in des hertogen landt hertogen vnd de Namen, wann freyborch vnd brack dat dall, harborch konde de nicht winnen, wenthe idt licht jm watergen vnd
vnde worth dar ock begrauenn, vor sinenn dode, na dem he jn freszlandt ge fangenn vorleth he dath stifft vonn Breme vnd ledt sick Delmenhorst tho dedigen sine lifftidt, vnde stedede Baldewinus tho einem Bischop Ende der anderenn Bockes, Nu volgedt dat drudde bock jn welcke renn vormeldeth warth, wo dat de stadt vann Bremen, nicht szo swore vnde vele kriege gefordt hefft tho velde, als jm anderen Bocke vormeldeth, sunder gelicke woll nicht geroweth hefft Jm ersten Bocke, warth beschreuen wo Bremenn vp gekomen, tho genamenn, vnd sick vor bethert hefft
Jm anderenn Bocke alsze sze so rick werenn gewurdenn, vth prechticheit vnde vele grote swore krige geforth dar do[r]ch de ricke dage dtlicker mathen thom ende gekamenn Jm drudden Bocke, als sze so rick nu nicht werenn tho krigende, dat he vann nodt wegen meistich krigen mostenn, dar sze grofflick van ge swecket wurth, als men leszen mach 40 De vertigeste Bischop Baldewinus 2 warth hir na ein drechtichlickenn gekarenn, tho einen Bischop tho Bremenn ://: benedictiner ordens Anno 1435,aFußnote a"Anno 1435" von späterer Hand gestrichen, durch "(wart he gekoren)" ersetzt. vnde was ein abbeth van
lunenborch vth S. Michgels closter, dat vp denn kalck benge lach, do he quam, brachte he midt sick, de hertogenn tho Brunswig vnd lunenborch, ock vele Ridders vnd knechte, geistlicheit, ginck eme endt jegenn wenthe tho S. Pawell, vnde haldenn eme midt ruitzenn jn, midt grothen eren dar dede he grothe koste, denn ganszenn Radt vnd capittell hadde he tho gastee ://:
Dar na kerde he grodt geldt vnde gudt an dathh stichte, vnde loszede dat vth gesettede gudt wedder jnn, he quam vakenn tho Bremenn, vnde sanck missen, ock droch he eines frigdages, denn hilligenn licham vmme de stadt, he regerde 6 jar vnd 4 mandt starff tho luneborch jjn S. Michels closter vnd warth dar erlickenn begrauenn //
[et licht tho Bremen begrauen p]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand
41 de en vnde vertigeste bischop Gerardus . 3 . was des Greuenn sone vann der hoienn, de warth gekorenn Anno 1442 jm dage Thimothej, he was domprawest tho Bremenn
Anno 1445 sterff Hinricus, Abt tho S. Pawell vnde Greue van Stothell //
[Anno 1443 gaff de Rath von Bremen dem Lande tho #### ### be##### Recht p]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand
Hir na lethenn clagenn de vann Bremenn auer denn hertogenn vann Burgundien vnde de sinenn, dat sze orenn Borgerenn hadden namenn vnde nemenn lathenn, all ere gudt dat ser vele was, dar en nen Recht vmme wed derfarenn konde, des wordenn sze sine fiende, vnde siner vnder sathenn, alsze hollandt, Brabant, Selandt, Flanderenn, Pickerdienn, Hennegaue vnde ander siner vndersathen, Der haluen rustede de Stadt vele schepe vth thom orloch, deden denn Westlanderenn vele schadenn an schepenn vnde luedenn, vnde nemen tho tidt woll 13 . schepe midt solthe, vnd andere vele schepe, dar
· 115 ·
Jm jare 1448 worden gegaten 3 bussen to Bremenen de stunden jn gelde derteynhundert marck vnde xvij vnde dar was ein grot busse de wort dar mede to gedan de woch jn gewichte xxvij schw ℔ vnde dar quam ock noch mer vngeldes vp dat ick nicht hebbe geschreuen Dar weren achte gude manne togesettet, de dat warck vor stunden de kofften dat gudt dat dar to quam, na rade des rades, 2 vt dem rade Her ffrederick van Varle, vnde Her ffrederick Gote 6 vt der gemeinte, Hinrick barneblas, Hinrick tyuer Hinrick Vasmer, Karsten Holthusen, Berent banninck Dirick bolcken, Do hadde de meister sin loen noch nicht, den wort sin lon ij goltguldeen, dar goth he iij kamer bussen to van dem anerlope, dar to wort ein ffryheit geuen vt to ten schot vnde borger warke, sunder wen de borger menlick vt ten so schal mester gerth der Stadt beste den vor einen bussenschutte, desse frey heit seden em to ver borgermesters, Her Dirick Scharhar, Her Hermen van Gropelinge, Her Johann vrese, Her Johann brundyrckes,
nemenn se giesell voer, vnd hadden ock grothe schepe jn Norwegenn genamenn, dat vor radde se oleff Niclaes Ridder dat de Bre mers wurdenn gefangenn, ock fingenn se enen hollick, midt ledder vnde schottschen wande, vorth mer vor stordenn se den hering fischers denn hering fanck, nemen en ock ere garne, Ock nemen sze einen hollick midt figenn Roszine vnde anderen gude Jtem se nemenn den hollanders 2 grothe schepe midt roggenn geladenn, vnde anderen pruschen gude [schwer lesbarer Nachtrag von anderer Hand] Jn vortidenn quemenn der Bremers ein nene sacke midt en, dar slogenn sze der borgers ein dell dodt, ein dell leneden sze se, vnd huwen einenn oldenn manne den kop aff de hete Gisseke Katte, disser sacken haluennn wordenn sze ock denn westh ffreszenn fiende, vnd vingenn en vele volckes aff, ock wunnen de Bremers, dat Flilandt welckes · 3 · mile lanck is, berouedenn dat, vingenn de luede vnde dedenn grothenn schadenn vnde didt was Anno · 1448 · Jthem sze wunnenn eine krackenn, midt kostlickenn gude, dat de suluenn Lombarders vor homededenn, wenthe de Bremer sochtenn ere fiende jn der zee, dat woldenn de midt der krackenn en werenn, Des was der Bre mer houetmannn, Herger Rotermundt, de be raddenn sick midt den sinenn, szo dat se tho rade wurdenn, dat sze midt gewaldt, vp de krackenn setten woldenn, als sze dedenn, auerst de kracke was en vele tho sterck, beide tho hoge vor bordet vnd vor mastedt, Auerst sze dedennn denn Bremers solcken spidt vnde homodt, dat se micht kondenn vmme gaenn, se mostenn midt eme vechtenn, der haluenn, wurdenn de besthenn luede vth allen schepen Anno 1446 wort de hoge tornerme jn dem dome tho Bremen gebuweth. 12 Jar thouoren wardt de Domes Torne tho Hamborch gesperetaFußnote aWahrscheinlich Nachtrag einer anderen Hand.
gelesenn, vnd settedenn midt macht wedder vp de krackenn, vnd sloegenn denn fiendenn jn korther tidt woll . 50 . man aff, Thom lesten stech herger Rottermundt, midt idt lickenn, achter tho dem Rorder gathe, jn de krackenn, vnde tho dem viende jn, midt hackenn lensenn vnde korthenn degenn, dar bruckedenn sze ere hende, alsze frome lude, vnde ouedenn dar Ridder schup, vnde wunnenn alszo de krackenn, de olie, wasse, vnde anderenn kostlickenn gude, ock werenn dar . 2 . louwenn vppe, de sethenn tho Bremenn lange tidt bi dem Radthuse, jn einen bure // Dar na nemenn sze vele ander schepe, vnd alle de sze ransuendenn, is vnthellick, hir na warth de krich gesoneth
[Anno 1458 versa###, Bischoff Johan ...... Hoya fur 4000 Reinsche goltfl.]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
Anno 1450 . do worth de tzisze tho Bremenn aff gesettet, ann dage letare, vnde haddenn 14 jar lanck getziset, de bruwers geuenn van dem malte 3 jar lanck einenn genanthenn penninck jm verdenn jare, swarenn de mannicke, papen vnde gemenheit, tho geuende, vor enen schepell hardes korens enen swarenn, vnde vor tue schepell haueren Malthes enen sworenn, dat worth aff betaledt jn 4 jarenn 1317 bremer marck, vnde 8000 merck, an 800 de bleuen tho der tidt vnbetaldt, Ock gaff ein jdtlick koep mann vor sin gudt de 4 iar lanck, wes he koffte, vor de merck j swarenn, dar hadde de Raet 16 meine tho gesettet, de dat vorstundenn Krich midt dem Greuen von oldenborch Anno 1462 krigedenn de Greuen vann oldenborch tho samende, vmme de herschup van oldenborch vnde delmenhorst, alsze Greue Mauris vnde Greue Gerdt, Midt greuen Mauris heldt de Greue vann der hoeienn, vnd de Radt vann
116
Bremenn, midt greuenn Gerde, de koninck vann denne marck Cristianus, Alsze belede Mauris delmenhorst, dar greue gerdt vppe was vnde legenn dar voer, wenthe S. Egidienn dage, vann S. Margrethen dage ann, do bekoerde de koning vann dennemarckenn, hertogen Wilhelme vann Brunswig, den oldenn, vnde denn Bischop vann Munster, de quemen tho samende, vnd woldenn delmenhorst spisenn dar de Bremers vorlegenn, Der haluenn deden se eine slachtinge tho samende, bÿ siberch vp der Burstelheide, de slachtinge vorloes, greff Mauris, greff otto, vnde greff Frederich wurdenn gefangenn, dar bleff vele volckes doeth, doch wurth hertoch wilm, wed der gefangenn Anno 1462, vor vastelauende, quam Greff Gert dat landt tho holstenn, vnde maende de guden Mans, sine borgern, dat sze em 40000 marck geuenn, wenthe, dat was szo vth gesprakenn, do sin broder jndt hertochdom quam tho betalenn hadden, vnder wanth sick greue gerdt de slothe des landes, als de koning auerst tho lande quam, worth ein doch geholdenn thom kile, dar geschach greuen gerdt nige vor wissinge vp termine, dar mede was he ein tidtlanck tho ffredenn Anno 1463 sterff Bischop Gerardus tho Bre menn, vnd worth dar jm dome begrauenn 42 De twe vnde vertigeste Bischop tho Bremenn *aFußnote aAbschlusszeichen
Hinricus . 2 . warth jm suluenn jare ein drachtichlickenn gekorenn, vnde was des Greuenn szone van Swatzborch ://: Do he quam voerdenn en 15 furste jndt stifft, vor nemlick, hertoch Wilm vann Brunswig, de olde, vnde hertoch hinrick tho Brunswig vnde lunenborch, jn S. Jacobs dage, als sze toegenn dorch Brunswig, heldenn sze dar erstenn einen torneÿ Disse Hinricus was ein mechtich krigesz mann, hir na warth he ock Bischop tho Munster
Jn diessem jare, warth de krich gesoneth twischen denn oldenn borger herenn, szo dat Greue Gerth Oldenn borch beheldt, vnde Greue Mauris Delmenhorst, welckes de Bremer mede vor handeldenn ://: Anno 1464 do settedenn de vann Bremen ohrenn Radt jn denn thorme, als Carstenn Steding, hermenn Gropelinck, Jacob olde Borgermesther, sampt andrenn Radtherenn de sze vor dechtich heldenn, dat sze Greuenn Gerde vann oldenborch, ere stadt hemelicheit apennbardenn, wente ere soldemeres de sze vth sandenn, wurdenn vackenn geslagenn, jn der vaschenn negest volgende, wurdenn sze wedder vth gelathenn, mosthenn swerenn jn ere huisze, welck de hensze stede noch vordrogen, mostenn auerst schattinge geuenn Anno 1465 togenn de Bremer, midt bischup hinrick jn de herschup van oldenborch, vnde
117
nemenn ene kerckenn jn, de greue gerdt beuestiket hadde, were dar vann tho doende vnde tho einer tho fflucht, do befruchtede sick greff gerdt, vnde gaff sick midt dem bischup jn dagenn Anno 1465 is gededingeth vnde besprackenn am dage S. Paulj twischenn delmenn horst vnde has borgenn, vor middelst hernn ottenn Spadenn, Canthor tho Bremen, Corth vann #armer Ridder, Marthenn vann der Lidt, Johann vann Schanebeke, van wegenn herenn hinrickes Ertszebischop tho Bremen vnde der stadt vp de ene, vnde Remberth Berne fuer, vnde hinrick Kluuer, vann greuenn gerdes wegenn vp de ander sidenn, so dat de beidenn parthe vorbenompt, ere recht vnde ere, settedenn bÿ hernn Johann Bischup tho verden, vnde hertoch otten vann Brunswig, vnde lunenn borch, sze tho vor schedende binnenn 14 dagenn, tho verdenn Were auerst sacke dat se se nicht wurdenn vorschedenn, schollenn de suluenn schedes hernn vp der partie kostenn, bÿ de schepenn tho me iborch schicken, vnde sick rechtes dar auer belerenn wes de dar vp erkendenn, dar scholden idt bÿ bliuenn, hir binnenn so scholdenn de vann Bremenn, de beidenn karckenn, elsflete vnde harsborgenn, szo lange be holdenn, wenthe dat de sacke vor dragenn were, welcke rem parthe denn, de sacke tho erkondt, scholden de karckenn beholdenn ://: Vorth mer, vmme de fangenn scholdenn beide parthe bÿ 2 gude frunde settenn, alszo, dat men fangenn vmme fangenn, wedder geue welcker pardt denn meistenn fangen hedde, scholde vor de auergenn fangenn einenn lidt lickenn pennig nemenn
Ock wurth vann der Fresenn sake beredet dat de Greue, scholde vnde wolde den Freszenn donden, wes he vann Rechtes wegenn plegende were, na seggende bischup hinrickes, der ge lickenn, vann den Freszenn nemen, wat bÿ sinen itidenn geschenn war, wen idt den Freszenn alszo beleuede, hir vp scholden itlicke partie . 6 . brorgenn settenn, vnd were sacke dat Bischops Hinrickes, dusse vor drach breck, edder de Bremer, szo scholdenn ere Borgernn jn holdenn tho verdenn, brecke ock Greue gerdt denn vordrach, szo scholdenn sÿne borgen tho wÿldeshuszenn jn holdenn, vnde dar szo lange liggenn, beth sze betaleth haddenn 2000 Rinsche guldenn, dem gennen, dem sze denn louenn gebrackenn haddenn, na lude der breue dar vp vorsegeldt Volgeth de Recess [Schwer lesbare Notiz in Bleistift] Clage Bischop Hinricks jegenn Greuenn Gerde, an de wilge kortenn schedes herenn, denn bischup tho Verdenn, vnde hartogenn tho Brunswig ://: Thom erstenn wo woll dat dat sloth, Greue schup, vnde gansze herschup tho delmenhorst midt aller tho behorenge vnd des de erffahre, vnde egendoms vnsem stichte, vnde vnser kercken tho Bremenn horeth, vnd desulue vnsze kercke vele guder, de selige juncker otto, Greue tho delmenhorst, vnde selige Nicolaus sin sone, err desulue Nicolaus Ertzebischop tho Bremenn warth, van der herschup tho delmenhorst, dar de do tho hordenn, vorpendeth, vnde vor kofft haddenn, vor grodt summen geldes, na des dat Nicolaus was tho Bremenn ertzebischup gewurdenn, dat slodt Graueschup, vnde gansze herschup vorbenompt an vnszes stichtes hendenn
118
vnde besittinge werenn, wedder jnnge loszeth, vnde gefrigedt hefft, dem suluenn Nicolao alsze einenn Ertze bischuppe, ewich lickenn bÿ der kerckenn tho Bliuende, ge andtwordeth, vnde volgenn lathenn hefft alsze wÿ dat midt den houeth breuen der vorsate, vnde vorkopinge, bÿ vnszenn Ca pitell tho Bremen woll vor wandt sindt woll bewiszenn willenn, Doch hebben sick hir en bauenn selige juncker Dirick Greue tho oldenborch, des vor gescheen her gerdes vader erst, vnde na de sulue her Gerdt, vnde seliger her Mauris sin broder des slathes, Greueschup tho delmenhorst midt aller tho behoringe, vnde midt den jn geloszedenn guderenn sulff weldichlick vnder wundenn, vnde de alszo vnsze stichte affkerich gemakedt, vnde szo damet besittinge vnde der were des slathes, vnde herschup vor genompth, dar vnsze stichte was jnne angenomenn entsettedt, vnde bedt hertho endtholdenn vns, vnsze sticht vnde vnsze kerckenn, vnde vnszes stichtes vnder szathenn, dar vann swarlicken be schedigedt geargerth hefft, vnde dith alles tho vor clarende, vnde tho bewisende bri ngenn wÿ Hinrich Administrator, der hilligen karckenn tho Bremenn, vorbey an jne, dat de Greueschup, slodt vnde herschup hefft geweszen Eddele le### vnszer kerckenn tho Bremen, beth szolange, dat juncker otto, vnde Nicolaus seliger dechte nisse, de genslickenn vnszenn Stichte tho Bremenn vorlethenn vnde vpdregenn, szo so dat ock suluen jnn ohren Breuenn bekandt hebbenn, szo de breue klarlick vth wiszenn, vnde dat sulue junc ker otto de tho lene vann seligen hernn Johanne Ertzebischuppe tho Bremenn, endtfangen hebbenn
Jtem dat de sulue juncker otto vnd Nicolaus, do thor idt noch Greuenn jn ehernn apenn besegeldenn breue, bekenneth, vnde betugedt hebben, dat sze rechter witlicher schuldt, dem vorschreuenn hernn Johanne, Ertzebischuppe, dekenn vnde Ca pitell vnszer kerckenn, vnde eren nakomelinge schuldich werenn 3000 bremer marck, de marck vor 2 Rinsche guldenn gereckendt, de sze vann en tho velenn tidenn jnn mannigenn Summen, vnde ein deell rede an ere vnd erer herschup nutheidt gekeredt haddenn, dar sze enn vor geslut vnde vorpendet hadden, or sattedenn vnd vorpendedenn ere herschup delmenhorst, de vann vnsem stichte tho Bremen tho lene ginge vnd de vann dem Ertzebischuppe szo vor gerorth is endtfangenn haddenn, midt slothenn dorpenn, Erffguderenn, tollenn, tegedenn, tinsenn, molen waterenn, wischenn, weidenn, holtinge, jacht, acker, gerichte, herlicheit, midt aller gerechticheit vnde tho behoringenn nicht vth gesprakenn, vnd l#henn vnde settedenn sze, jm besittinge, vnd were jegenn wardich jn den breuenn der suluenn herschup, slote dorper, erffguderenn ## jn so daner wisze, offt sze affliueth wurdenn, ehr denn vor schreuenn hernn, offte erenn nako mlÿngenn, de vor benomptenn summen geldes, wedder geuenn vnde bethalentht worde, szo mochtenn vnde scholdenn sze sick der vor geschreuenn herschup midt aller tho behoringe vors## vnderwindenn, de holdenn, hebbenn vnd besittenn, vnd der tho ewigenn tidenn ane jemandes hinder vnde wedderspracke, So de breue dar vp gegeuen vp datum anno 1414 crastimo Epiphanie domini klarlickenn jnne holden vnd vth wisenn frede samelichen vnde truwelicken tho erenn besten bruckenn Jtem na disser bekandtenisse am suluenn dage, ock midt der suluenn des lenes, der schulde, der sathe, vnd vorpendinge etc bekandte
119
nisse, hebben de vorschreuenn juncker Otto vnde Nicolaus, de noch Greuen tho Delmen horst midt guder betrachtinge, vnde beter be kanstenisse, vmme erer vnde erer olderenn selenn salicheit willenn tho vorbeternde edder besundergenn, vnsze Stichte tho Bremenn vnsze seligenn vorffaderennvnde dessuluenn vnses Stichtes vndersathenn, getlich edder wentlic, jn vorledenn tidenn an jenigen stuchkenn geengedt, gedrungenn, vor vnrechtedt vnde szo wes gewathenn heddenn midt gudenn willenn, vnde wobberademenn mede vpgedre genn, vp gelathenn vnde gegeuenn Sade vnszernn herenn, siner leuenn moder Marien, des hilligenn Apostels S . Peters, houedtheren vnses Stichtes vnde kerckenn vors# tho laue vnde tho erenn, midt hande vnde midt munde jn all der bestenn wise, als men dathh doenn kaenn, vnde mach, de herschup midt sloethenn dorpen vnde midt aller ge rechticheit, vnd tho behoringe vorbenompt, nicht vtesprackenn, vnde allent dat de herschup bether ist den de 3000 bremer marck, dar sze de alrede so vors# is, vor vorsattet vnde vorpendeth hadden, doch schollen vnde mochten sze van des Ertzenischups, #ekens vnde Ca pittels beuelinge wegenn, alsze ere truwe amptluede dewile sze leuedenn, der herschup, midt sloeten vnde dorpen ## sunder jeniger leige Reckenschup edder sunderge rede, dar vann tho doende bruckenn fredesamlick, vnde rowlickenn hebben holdenn, vnde be sitten, jn aller wisze, als vnsze selige vor uadernn, Ertzebischup vnde vnsen Capitell em de wedder beffalen hebbenn, Beheldenn ock na dessuluenn juncker Otten dode, Richarda siner husfrowenn ein deell gudere, vnd sunderge jn kumpfte tho erer liff tucht, so dat
de alle, sampt, vnde besunderenn, na erem dode, wedder quidt frig, leddich, vnde los tho vnsem Stichte, vnde vnsern kerckenn tho Bremenn, vnde anders nergenn kamen scholden, vnde dar scholde denn nemandt anders jenige rechticheit anne beholdenn, alle disse vorsy stucke, lauedenn de suluenn vorbenompten juncker Otto vnde Nicolaus, do noch Greue, vnde sworen lifflickenn tho den hilligenn vnsen seligenn vor fadernn Johanne Ertzebischuppe, Dekene vnd Capittele vnde erenn Nakomelingen, stede, vast, vnde vn vorbrakenn tho holdenn, szo de breue dar vp besegeldt gegeuenn, sunder vth wisenn, Jtem darna, do vnsze selige voerfader Johann Ertzebischup, vnde Greff Otto vorsy, beide na denn willenn gades vorschenen werenn vnde Nicolaus tho einenn Ertzebischup erweleth vnde gekorenn was, vnde selige her Otto vann Gro peling vnser kerckenn tho Bremenn doehmhere, vann beuelinge des Capittels, darsuluest de were, vnde besittinge der herschup vnde slathes Delmenhorst, midt aller tho behoringe, sunder welckenn vann vnser kerckenn entfangenn, vnde szo jn besittinge hadde, de gemene Borchmanne, vnde gemene borger vnd jn waners, am jare 1418 des negesten [man]dages, na des hilgenn lichams dage, huldigedenn dem suluenn Nicolao vann der herschup Slates vnde wickbeldes wegenn, alsze einen Ertzebischuppe, vnde eren rechtenn herenn, vnde hernn Gerlege, dekene vnde Capittell vnser kerckenn tho Bremenn, vnde lauedenn an guden truwenn, vnde sworenn midt vp gerichtedenn lifflikenn vingerenn stauedes edes, tho den hilligenn, dat sze scholdenn vnde woldenn ere truwe vnde huldinge borger wesenn tho truwer handt, vnses Stiftes tho Bremenn beste tho doende vnde tho wetende, tho ewigen tidenn, So ohre breue dar vp vorsegeldt vth wiszenn ://:
120
Jtem do Nicolaus szeligger, Ertzebischop, vnsze vor vader, juncker ottenn, Greuenn tho Hoyenn seliger dechtenisse, vor einen mede helper, vnde wolborde des Cap ittels tho sick genomen vnde gekorenn hadde, des he do so lange fulmechtich midt dem slate vnde herschup tho delmenhorst, alszo vnses stichtes, herschup, slate vnde egen dem vorstaenn hadde, e loesede de sulue vnsze kercke tho Bremen jn, vele guder, de vann der suluenn herschup vorkoft, vor settet vnde vorpendet werenn Thom ersten, van seligenn juncker Dirick vann Oldenborch, denn haluen Greuen wer der vor 1000 Rinsche guldenn Jtem de anderenn helffte wedderloset, van Hinrick vann der Hude, vor 320 marck de marck vor 2 Rinsche gulden Jst van andrenn breuenn vnde tegedenn wed der jn geloseth x ## woll, dat de sulue Nicolaus Ertzebischup deme stole tho Rome, vnde vnser kerckenn tho Bremenn, nicht lostenn vnde edenn vor plichtedt was, des Stifftes guder nicht tho vorkopenn, tho vorpendenn, tho vorbri ngende edder affkerich tho makende, sunder erloff des pawestes vnde vulborth vnses Capittels tho Bremenn, hefft he doch vele groter schulde gemackedt vann siner personen wegenn tho schadenn vnszer kerckenn, ock sloethe herschup, regedenn, vnde ander guder des stichtes, de ein dell midt der herschup vann Delmenhorst, tho dem stichte gekomen werenn, vorstatet, vorpendet, vnde aff kerich gemaket, vor grote vnde vele sum men geldes, welcker summen selige Balde winus Ertzebischup tho Bremen, vele betalen moste, vnde betaldt hefft ://:
Jtem szo hadde Bischup Nicolaus, dat slodt hagenn, dat he tho siner lifftucht hadde vor bracht, jn hende dar vnsze stichte nna sinem dode, ehr dat men dat wedder frien konde 300 guldenn na kerenn moste Jtem hefft Bischup Baldewin, vele schulde der herschup betaledt, dewile dat he de her schup vann des stichtes wegenn vorstundt, alsze Eggerde vann Stinstede 1100 Rinsche gullden Schade, so Greue Gerdt dem Stichte vnd Capittell tho Bremenn gedaenn #aFußnote aZeichen 4 Jtem de sulue Greue Gerdt, hefft de tho Hamelwordenn, besettedt, vnde tho einenn Roffhusze gemackedt, de vnszen stichte, vnde jn de domprouestie hoerdt, vnd dar grotenn schadenn affgedaenn . x des gelicken vann der kerckenn tho elfflete 5 Jtem belagedt sick her Mauris Marschalck vnser karckenn senior, wo he vor hern Mauris seliger dechtenisse, hern Gerdes broder wan dages ock greue tho Oldennborch, vor einen marcklickenn summen geldes, dat he noch vor jmme licht, vp S. Steffens verndell bÿnnenn Bremenn gelaueth hebbe #l midt anderenn schadenn den em Greue Gerth gedaenn hefft #l vnde anderenn prelatenn vnde herenn dat ere genamen, szo de schade alle jn der anclage steidt benompt // 6 Jtem so heff de domdekenn, voer, vnde jn der Bremer feide, an sinenn guedern, regeden vnde meierenn, an roue vnde brande, an sinen korne schadenn genamen, bauen dusendt Rinsche guldenn, szo he dat woll bewiszen vnde nabringenn will 7 ## he Gotschalck Hilligenstede groten schaden gedaen
121
Jtem so hefft gelaueth, her Frederick Schulte, her hermenn Ristop, her Barteldt Ransoure vor herem Maurite, vnd moth dar vor jnne liggenn Jtem so clagede de hern dekenn vnde Capittell vnszer karckenn tho S. Steffen, auer groten schadenn, den greff Gerdt, en, eren vicarien vnnde erenn meiern gedaenn hefft . des ge lickenn de hern van S. Anscharius ock clagen
8 Jtem so clagenn jtliche vnses stichtes gude
mans dat en Greue Gerdt schuldich sÿ thom erstenn . martenn van der lite ## midt welckenen andern gudenn manne #
9 Bauen dith all hefft vns Greue Gerdt van
Oldenborch, de wile dat wÿ ein here des stichtes tho Bremenn, gewesenn sÿn, groten dreplichenn schadenn an vnsszen tollen, leÿ gelde, vnde gerechticheitden jarlickes gedaenn vnde jegenn wordich noch deith, darmede dat de rechtferdige wanderende, vndewa rende koepmann, vmme sodanes auer falls willenn de en jn der herschup Del menhorst szo geschenn is, vnde dachlickes noch geschudt, dar sze sine strathenn vmme midenn, vnde szo vnsen tollenn, dorch andere wege vnde strathenn vmme then mostenn, vnde noch mothenn, dat vns jarlickes 300 Rinsche guldenn schadeth 10 Jtem sindt wÿ vth der herschup vann Del menhorst bauen dat idt vnses stichtes is midt gewalde auerffallenn, de vnsenn, beide gestlick vnde werdtlick, gerouet vnde gegrepenn doth geslagenn, geschattedt, vnde vorclaget
11 Jtem de suluenn vnsze meiers vnde vnder
sathen, jm Stedingerlande jn gudenn gelouen jegenn ene tho kamende, vorschreuenn hadde, midt sinenn sundergen veligen geleide, vp frundtlyche dage vorbadeth vnde geeschedt, dat
sze jm sodaner wisze, leflichenn vnde gudt lichenn sindt gekamenn, dar suluest he en, de affendigede vnde midt gewaldt, dar tho dranck, dat sze sick jegenn vns vnde vnsze Stichte setten vnde doenn scholdenn en midt solckenn grothenn auermode jnn szodanenndanem sinem geleide, des landes vorben? jngesz affdwanck, vnde sick tho eme vnde jegen vns vnde vnsze sticht vorsegelnn, vnde szo jegenn erenn rechtenn herenn swerenn vnde doenn mostenn, vnde eine vesten, de vnsen Stichte vnde vns tho na gebuweth vnsem stichte dat he doch nicht doenn iijn mach, vnde vns tho grothenn schadenn smaheit? vnde hone, dat vns alle so vorbenopt is jn gudenn gelouenn, butenn veÿde, vnd verwaringe geschenn 12 Jtem szo vnderwinth sick de vorbenompte her Gert des veres, dat dar geit auer de wesser van der morloszenn karckenn, vnde vorth auer de ochmunde, dat vns vnde vnszen Stichte hoedt 13 Jtem so hebbenn sine knechte vann Delmenhorst alszo de veide geschen vnde gesonedt was, einen vnszer vnderszathenn, jn sodanenn vordrege, ge fangenn, vnde tho Delmenhorst gesattet Jtem tho Grammmeke 3 gude schuiren vnde husze vor brandt Jtem tho Gropelinge worth vnser meier en gefangenn vnde geschattedt vp 60 Rinsche gulden 14 Jtem szo beclagen sick vnsze leuenn getruwen de vann Wildeszhuszenn, wo de vorbenompte greff Gerdt ## ere borgers gudt bÿnnen Delmen horst, bauenn erenn gewondtlickenn tollenn be satedt, vnde behinderenn lathenn hebben, dar auer sze solckes gudes vann fueres wegenn dar bynnenn, sindt quith vnde vorlustich gewurden, eschenn wÿ ock vann herrnn Gerde vann vnser vndersatenn, vnd borger wegenn van Wildeshusenn wedder tho richtenn vnde denn schadenn, se des hebben, tho erfullende //#
122
Jtem belagedt sick de vorbenommpt vann wildes huszenn, dat her Gerdes knechte jn dissenn vorgengenen wÿnther, gingen vth sinenn husze, vnd sindt dar nu wedder jnne de ene dar aff gefangen, vnde dat ere wedder godt vnde recht geuangen hebben vp welcke disse vorbenompt artikele, vns, vnsze Stichtes prelathienn, Capittele, papheiden vnde manschup, Stede vnde alle vnsenn vndersathenn geistlich vnde werdtlich sampt ofte besundern andrepende is // Biddenn wÿ vann juw Erwedigenn herenn vns, vnszer kerckenn, vnsen stichte, vnde nakomelinge tho richtende, de Gra ueschup vnd sloth tho Delmenhorst, midt aller tho be horinge jegenn disse artikell sampt vnd besondern is vann Greuenn Gerde nichtes jn gebracht vele weiniger hefft he sine Rede dar gehadt Ordell vp de artickelle Vp den ersten artikell, de herschup, vnde sloth tho Delmenhorst andrepende, szo bischup Hinrickes anclagede thom stichte vnde kercken tho Bremenn horende, dar en tyyegenn greff Gerdt ge andt wordeth, de greueschup Delmen horst sÿ des koninges sines, vnde sines se ligenn broders hernn Maurisij kinder erue, vnde hebbenn dat jn rouwelickenn besittinge gehadt, vnde Greuenn tho Oldenborch vnde Delmenhorst alle tidt vann Bischuppen, Cap ittele, vnde der stadt tho Bremenn benompt geholdenn ## schall de Ertzebischup Hinricus bewisenn dat greff Otto vnde sÿnn szone Nicolaus vann Delmenhorst, de greueschup vnde sloth midt aller tho behoringe vorsegeldt hefft des he genethen scholde ://:
konde auerst der jegenn Greue Gerdt bewisenn thor jare, dat de herschup des konni nges vann Dennemarckenn, sinege broders na gelathenn kinder vnde sin sÿ, sodaner bewi singe scholdenn he genethenn, vnde clagelos weszenn vann Bischup Hinrickes anspracke, Konde Greff Gerdt ock bewisenn, dat sine voerfadernn voer vnde he na, de suluen her schup rouwelick vnde vnvorruckedt beseten haddenn, alszo dat de kercke tho Bremenn este Bischup, tho deer tidt, eres rechten sick mochten vor swegenn hebbenn, sodanerbewisinge, scho lde Greff Gerdt genethenn, vnde tho der genanthenn klage nicht plichtich weszenn tho andt wordenn, na dem, der kercken gerechtich eith were vor jaredt ://: Vp de anderdenn clage vann dem gelde szo de kercke tho Bremenn vor jdtliche guder thor herschup Delmenhorst gehorich vth gelecht dat bischup Hinrick vann greuenn Gerde wetenn woldenn, dar vp is erkandt, dat sodanes geldt bÿ den gennen bliuenn schall, szo dat slott beholt, de wile dat dat gudt tho der herschup hoerth Wath auerst der gefrieder guder, tho der herschup Delmenhorst nicht tho behorich en were, sunder, der kerckenn tho Bremen, der mochte de kercken tho Bremen, tho eren besten bruckenn Vp dem 3. 5. 6. 7. 8. vnd 10. hebbenn sze gesecht na dem wilkoere an sze gedaen, en bo erde en solckes nicht tho schedende Vp denn 4 artickell konde vnde mochte bischup Hinrickes jn vnderschreuener tidt, noch afftigen tho bringenn, dat jdtliche karckenn jn sinen stichte gelegenn, dorch greuenn Gerde endtwe
123
demedt, vnde tho roffhuszenn gemacket sindt, schall greue Gerdt szodane kercken wedder lathenn wienn midt wedder leg ginge geledenn schadenn Vp denn 9 artickell, van denn schadenn des tollenn is erkandt, konde Bischup Hinrick solckes nochafftych bewiszenn, wann he den, den schadenn derhaluenn geleden gewerderet, midt sinenn rechte, szo were her Gerdt plichtich szodanen schaden tho gelden Vp denn 11 artickell erkandt, konde bi schup Hinricus bewiszenn, dat greff Gerth de Stedingers an den Bischup gehetzt, vnde sick midt en vorbundenn, scholde de gre ue sze des bundes haluenn vorlathenn, konde de Bischup ock bewiszenn dat greue Gerdt dem Stichte vnde lande tho na ge buweth, scholde de Greue szodane buw wedder daell breckenn Vp den 12 artickell is erkandt, konde Bischup Hinrÿcus thor noege bewiszenn, dat dat vere nicht wider bekunimerenn, sunder thom Stichte lathenn Vp denn 13 artickell is erkandt, konde de Bischup bewiszenn, dat sine vndersathen tho Grammeke vnde Gropelinge jn vorsoenden tidenn buthenn frede, van Greuenn Gerde edder sinen knechtenn geffangenn vnde geschattedt sindt, scholde Greue Gerdt, na werderinge sodanes schaden wedder leggen Vp den 14 artickell is erkandt, alhus konde vnde mochte Bischup Hinricus bewisen dat de vann Wildeshuszenn, em vnde sinem
stichte tho stundenn, vnde anders nemandt, konde he bewiszenn szo danenn schadenn, midt geborlicker werderinge, szo scholde greff Gerdt sodanes schadenn plichtich weszenn tho be talende ## Geschen vp denn Mondach, na dem sondage Letare Jeruszalem anno 1466 Anno 1467 herschuppede greff Gerdt jm lande tho holstenn, als ein marschalck des koninges vann Dennemarckenn, dessuluen jars alsze Greff Gerdt de Slote jnn holsten hadde jn genamenn, alsze Gottorp, Hanrouw vnde segeborgenn, de richtedenn sick de auersten des landes jegenn ene vp, denn dedeb andere# gude luede bÿ fall, Thom lestenn, de koning dar tho gedrungenn, quam jegenn iij tho dagende do worth greff Gerdt midt liste geffangenn, vor segebergenn, vnde worth vp der borch ein tidtlanck fencklich geholden Anno 1470 . quemenn binnen lubeck 2. Greuenn, als nemplick, de van Hemelbergen vnde Mansfeldt, midt des keisers breuen jegenn Greuenn Gerde, dede berouet hadde der Edlenn fruwenn van Holstenn, hertoch alues nagelathenn forstinnen, eres liffgedÿnges Greff Gerdt wardt geeschedt bÿnnen lubeck des keisers breue tho horende, de he de ge leszenn hadde, achtede he der nicht, vnde gedachte der forstinnen ere landt nicht wedder tho ge uende, nicht lange dar na, eschede greff Gerdt huldinge van den freszenn bynnen Eiderstede, dar he enn des keisers besegeldende breue vp wiszede sines broders, jnholdende, dat doch de koning dar na entÿegenn schreff, dat gemene folck huldigede eme, auerst nicht de Ridderschup Dar na quam de koning, vnde heelt einenn dach, dar beclagede he sick vor den stedenn
124
vnd Ridderschup, wo greff Gerdt gedaenn vnd gehandeldt hadde, dar greff Gerth tho andtworde, jck bÿnn ein Here des landes, de koning Radt slagende midt denn stedenn vnde siner ridder schup, des nachtes toch greue Gerdt wech, wente, he sach dat sze eme alle endtiegenn weren, vnde sakede na der tidt nicht mer vp dat landt, do vorbundt sick de koning, midt denn stedenn vnde adell, vnde nam thom anderenn male huldinge, vann dem lande, auerst de freszenn vorbenompt woldenn eme nicht swerennn, behaluenn, de vth der krimper mersck, midt swarenn vnder wÿsinge, der stede, de huldigerdenn eme tho lest Tho handt dar na, buwede greff Gerdt eine festenn vp de wesser, vnde lede dar kriges lude jnn rouede vp de Denenn, vnd Swedenn, holstenn lubschenn, vnde Hamborgers Do de koning dith vornann, schreff he eme dat he vann solcker boszheit affstunde, vp dat he nicht erlos wurde, wenthe, he stunde mith denn stedenn jn vorbunde, do gaff sick greff Gerdt tho fredenn Anno 1471 begerde greff Gerdt, vann den lubschenn vnde Hamborgernn, dat sze midt eme dagenn woldenn tho Bremenn, alszo de dar weren bath he, dat sze woldenn tho eme kamenn, buten der Bremer landt were, do vornemen sze sinen quadenn vp sathe, dat he sze wolde gefan genn hebbenn, dar vmme dat sze hulpe vnde radt dedenn dem koninge, dat he dat landt tho holstenn auergeuenn moste Anno 1472 entfing Greff Gerdt van denn kop manne 50 gulden, vnde sede eme velichen geleide tho, wente Wildeshuszenn, Auerst binnen Delmenhorst, nam he en all ere gudt sze haddenn vele wandes, der haluen stelde he sick, als hedde he ene nene geleide geuen vnde mende, de lubschenn hadden em tho schaden
gewest, so wolde he en neen bathe wedder doen dessulenn jars, eschedenn de van husem Greuen Gerde, hemelick, sze woldenn enn vor einen heren endtfangenn, do was he vppe midt schepenn, vnde buwede dar blockhusenn, auerst he richtede nicht vth, wenthe de koning vordreff enn, midt hulpe, hertoch Hinricks van Meckelen borh, vnde der stede, de houetlude disser saken tho husem, leth de koning ein pardt radebra kenn, ein pardt koppenn, vnde ein pardt schatten Anno 1474 vorbunden sick tho samende de vann lubeke, Hamborch, Lunenborch, Bremen vnde Bischup Hinricus, jegenn Greuenn Gerde vann Oldenborch, midt dissem beschede, dat so dane bundt bleue vngebrackenn, beth, dat greff Gerdt gedrungenn wurde den kopeman sinem schadenn tho betalende der haluenn ent sedenn sze eme toegenn jn sin landt, midt hulpe der freszenn vnde dedenn em grothenn schadenn, wummen eÿnn nir? sloth, szo Greff Gerdt vp de wesser gebuweth hadde, funden dar bauenn 40 soldeners vppe, de lethenn sze alle koppenn Se wunnen ock eine ander feste, herpstede gehetenn, dar na beledenn sze Oldenborch, stor medenn dar voer 14 dage, Auerst de Bischup vann Osenbrugge, de Bischup vann Verdenn, de greff vann der hoienn, de greue van Teken borch, quemenn dar twischen, vp dat de Greue vann Oldenborch nicht klar jn de grundt vor doruenn wurde, vnde laueden vor greue gerde, he scholde jegen se tho dage kamenn tho Wildeshuszenn vp Egidij, do leth sick bischup Hinricus beredenn, do sze nu tho dage que menn binnen Wildeshuszen, quam Greue Gerdt dar nicht, wenthe he wolde dem kopmanne sinenn schadenn, nicht beleggenn, de doach worth
125
warth vorlengerdt, Auerst greff Gerdt, bleff bÿ siner olden wisze krich vor nus Jn dissem suluenn jare, do hertoch Carll vann Burgundienn, vor Nuisse lach rustede sick de Keiser, vnde Furstenn des Rickes, de Stadt tho endt settende, vnder anderen rusteden sick ock, Bischup Hinrich vann Bremenn vnde Munster, vnde hadde by sick, der Sassenn stede volck, deszgelicken vth Doringen, item, vann Brunswig, Lunen borch Hamborch, Bremen vnde Dorthmunde, he was sterck jn de 18000 mann vnde 1700 her wagenn, der van lubke volck, quam dar szer kostlick, desz gelickenn der vann Bremenn, der houethmann, was Reimer Bersse, Radtman tho Bremenn disse quemenn thom Keiser, de midt sinen folcke lach vp einen platze, vulen vp den sande genandt, vnde hadde bÿ sick, Bischup Wolff vann Mensz, Bischup Johann van Threr Marggreff Alberth vann Branden borch, den herenn van Werthenberch, den Greuenn van Seine, twe greuen van Virnenborch, de Greuen van wertheim, den Bischup vann Wirtzburg, den Bischup vann Eistet, der Stadt Kollenn folck, de werenn 1500 man sterck, jn with vnde rodt gekledeth, der hir na noch woll 1500 quemen, jn der suluenn cledynge, Des suluenn dages, alsze Bischup Hinrich thom keiser quam, quam dar ock de junge Marggreff van Baden des anderenn dagesz, quam bÿ voringen, auer den ryn landt graue Hinrick van Hessenn, des bro der Hermannus, lach binnen Nuis, Hertoch Carll hadde de Stadt belecht, alhus, he
suluenn, lach jm auercloster, vnde hadde bÿ sick, denn hernn vann Vermayle, hern Jacobb Lutzenburch, hern Engelbarth vann Nassaun, den jungen herenn van Eleue, disse legenn hinder dem closter jm bomgardenn, midt 3000 perdenn vnde 1000 vothluedenn Ander hamporthenn lach, her Baldewin vann Lannaw, Capetein tho Zutphen, vnde hadde vmme trendt 800 perde, vnde 600 tho vothe, vnde werenn meist luidekers, an der soldt porthenn, lach her Reimer vann Brockhusen, de was sterck 700 tho perde vnde 300 tho vote
Vor der neddernn porthenn am Rine, legen de lomberders, vnde werenn sterck vmme trendt 3000 tho perde vnde vothe Vp denn werder, lach de Greue vann Mont forth midt 1200 perdenn vnde 600 tho vote vp dem hamme, legenn de engelschenn vnde werenn starck 2000 tho perde vnde vote, hir lach de Hertoch alszo, ein jar voer vp voste halue weckenn na, vnde was weinich vittalie mer jn der stadt Darna des dingstdages vor des hilligen Sacra mentes dage, brack de keiszer vp midt sinenn here, vnde toch jegenn des Hertogenn here, vp de erst, er he sick nu gelegerdt hadde, quam Hertoch Carll midt 9000 man starck vnde velem geschutte, vnde schoet heftich jn des keiszers folck, Bischup Hinricus vann Bremenn, was de erste, midt sinenn folcke vnde borgernn vann Collenn, de sick tho der were steldenn, slo genn denn Hertogenn wedder tho rugge, midt gewaldt, erschotenn eme aff woll 250 perde, vnde 300 lude, nemen ock siner bussenn ein dell, hir na quam ein legate van Rome, jn dat heer, de mackede eine sone twischen den herenn Anno 1475 do rouede greue Gerdt vann Oldenborch, jn Freslandt, einen grothen hoep
126
koeÿÿe, vnde wolde de wech driuenn, dar vmme dat de Freszenn dem Bischuppe Hinrico, jegenn iij heddenn gehulpenn, auerst, de Fresenn wurdenn dat wis, slogen de klockenn, jagedenn ene na, nemen em de koÿe wedder vnde slogenn dem Greuen 250 man aff de andrenn quemen kume dar vann De Bremer schepe kondenn do thor tidt nicht jn de zee kamen, wente, Greue Gerdt, hadde eine feste buwen lathenn, vp de wesser, dar de Bremer vor auer mostenn, dar toegenn de vann Bremen hernn midt etlichen euerenn, vnde anderenn schepen, breckenn de vestenn daell, kregen dar mer wenn 25 . vppe, de lethenn sze alle koppenn Bremer jm Morime ge slagenn Jm suluenn jare, toegenn de Borgers vann Bremenn, midt erenn borgermester Berende Baller, vnd Arp Bicker dem houethmanne, jn de herschup vann Olden borch, rouedenn vnde brandenn, dar jnne, do sze nu wedder vmme kerden, do wolde Boller de borgermester de rechte herstrathenn getogenn hebbenn, dar em de houeth man Arp Bicker wedder sprack, vnde wolde midt dem here dorch den Morim thenn, vnde sprack, eme were dat here be falenn, vnde nicht dem borgermester, he wolde ock sinen gelen hals dar bÿ vp setten, he wolde sze wedder jn de stadt bringenn, alsze se auerst jn denn Morin quemen vnde dar jnne toegen, do werenn de Oldenborger vp, vnde behalue denn de Bremer, dat sze noch tho rugge, noch
forwers, offte tho beidenn sidenn vth mochten, dar slagenn sze der bremer einen grothen dell, der bremer houeth man forde sze vp enen klenen wech dar nicht twe midt malck ander tho hope gaen kondenn alszo de wech noch vth wiszedt, haddenn sze vp der herstrathenn na her Berendes Bollers Rade gedann, de Greue van Oldenborch midt de szinenn weren dar tho blode tho ge west, vann verens ensz an tho szende, idt ge schen den tho slande, do de Bremer vp dem klenen wege vnde fulenn drecke weren, que men de fiende van der harde dar sze gerne vp gewest weren vnde fengen 500 . 700 wurdenn geslagenn, dar werenn mede Dusse na beschreuenn
Johann Hoier radtman Johan Cusselt Erick Milke Gert van Essen Reiner Barsse Hermen Sudtholt de junge Hermen Losze Hinrick Timmerman Hinrick van Reden Reineke Schaphusen Dirick Swers Hinrick Stedeborch Hinrick van Reinen Engelbert de Lepper Dirick Block Johan Lepper Hinrick Boller Bossermann Clawes Groning Euert Kellerman Eler Kundt Johan Dannon Roleff Mundt Hinrick Feteman Johann Haselbusck Dirick van Oite Dirick Werenborch Kincke Hinrick Wulff Dirick Pascheborch Lubberth van Glaen Dirick van Varell Siuerth Duckell Hermen Sobbe Arendt Boller Hinrick Brandt Gerdt Haltorp Luder Witte Wolder van Vnszen Johan Frie
Swer van Arsten Jacop Alfhusenn
Johann Segebade Hinrick Lambers Mester Carstenn Eler Mestemaker
127
Johann Robkenn Hermen Wineken Plathe Hinrick Kock Werner Kupenbinder Wesze Felth alle beide Hinrick Schaell Egborth Droge Johann Stalman Danckloff Wegebuer Alberth Hollermann Erberth vnde Hynrick Hinrick Weszelow Hilmers Esger lage Johann Wittelo Gerth Nuts sone Domhoff Heitman Johann Ochteman Hermen Blie Hoch Borgen szone Gerdt Korff Tanne van Osterdore Johan van Jncken Hinrick Ridder Hermen Spaken Johann Karmann Lueder Wedinck Arendt vnder den fleschusze Reineke van Arsten Mester Arndt Bisanck Johan Graffhorst Luder van Arsten Johan Krusze Nanneke Nauwe Hunderth Ossenn Gerdt Piper Johann Varle Hinrick Hundt Lubberth Vnde Hinrick Muller Frerick Prop Johan Nendorp Hardt Mann Peter Dein Dirick Olders Hinrick Sloboem Johann Maes Johan vp S. Steffen Langeluder Hermen Nordling Kiste Maker Alberth Middorp Hinrick Feldthusen Johann Winck Luer Lange Johan Carpentarius Johann Klocke Johan Kannengether Hinrick Stomme Arendt Swarthe Hinrick Gelehar Marcquarth Schipper Alberth Rocknest Johann Wildenn Hinrick Balitemaker Clawes Lindemann Berendt Busze Hermen Haleuodt Lepius Hermen Olders Gerdt Wolmer
Landesz Borch #aFußnote aAbschlusszeichen?? Etc?
Geruenn Luder Meier Reineke Swauell Luder Tanck Dethke Keszehagen Schumer Kabeken Mestemaker Johann Schaell Dannenn Berch Samsonn Johann Jagim Hinrick Kopmans dochter man Arendt Stenn Johann van Gethen Marckquardt Groepeke Johann Brandt Lubberdt Vnde Hinrick Sterm Hinrick Vagedt Johann Nagell Frerick Schutte Wedeke Borgerdt Vnde Warneke Heisenn Hinrick Hartkenn Johann Kothe Johann Rump Fridach vnd syn knecht Gerdt Stalmann Hinrick Dunszenn Berendt Steffens Johan Koning Clawes Vphuszenn Eggerth Kothe Dirick Lichtenborch Hinrick Kuele Lange Johann Johann Louwe Hermen Kale Mester Jacobb Lindemann Johan Schoneffeldt Roleff Weer Segebade Lippeldt Vnde Alberth Vnde Johan van Stade Hinrick Hoffsanck Hilmer Vnde Dirick Bekermaker Luder Snack Johann Podthoff Wester Mann Johann Sirenborch Alberdt Bothmaker Johann van Sicke Johan Dirkes Erick Muser Hermen Bredenn Johann Schenckeber Luder van Sullen Johan Sterdorp Hermen Span
128
g?
Anno 1480, do lethenn de Hamborges 14 szerouers aff houenn, dat werenn Greue Gerdes knechte vann Oldenborch dar na finck Greue Gerdt 21 kopluede wedder, vnde schattede en aff 6000 guldenn vnde 7 tarling lackenn Jm suluenn jare, wunne de vann Wildeshuszenn Greuenn Gerde, eine festenn aff de hete de Fleschborch genandt deszgelicken eine karckenn, de feste bre cken sze daell, de karckenn stichkeden sze ann vnde kregenn mer wenn 40 dar vppe, Greue Gerdt plach de vann Wildeshuszen de greckenn tho nomenn Anno 1481 do toch des keiszer her vp dat amer landt vnde vor doruenn dat, quemen bÿ Oldenborch, dar vellenn de Oldenborgers jegenn sze vth, auerst sze vor loren vele folckes, wurdenn gefangenn vnde slagenn Anno 1482 do sick Greff Gerdt nicht wolde aff stellenn, vann den schadenn, szo he denn vmme liggendenn stedenn vnde landenn tho voegede, szo toch Bischup Hinrick vann Bremen vnde Munster, woll gerust, jn de herschup vann Oldenborch, rouede vnde brande, vnde vogede dem Greuenn vn auerswencklichenn schadenn tho, des Bis chups broder greue Gunther, toch jn dat wick belde, vnde belede Delmenhorst, als he dar nu 4 wekenn vor hadde ge legenn, worth he geschathenn, starff jm druddenn dage dar na, vnde worth jm dome tho Bremenn begrauenn, dar na jn der 13 weckenn, gewann Bischup Hinrick dat slodt ://:
Jm suluenn jare, fingenn de Bremers 40 szerouers, de greuenn Gerde tho hordenn de ene tho vorenn frede tho gesecht haddenn de lethenn sze alle koppenn Jm suluenn jare vorloff sick ein grodt vnweder, vann donner vnde blixszenn tho Bremenn jn S. Annen dage tho j j vrenn vnde sloch jn denn domesz thorne, de dar vann endt stickede, vnde [barnen]aFußnote aEinschub über der Zeile worth midt sampt dem dome, dat was ein grodt mechtich fuer, dat menn fruchtede, de gansze stadt scholde vorbrandt hebbenn Dar na auer 4 weckenn, was echter ein grodt vnweder, vann Blixszenn vnde donner do sloch dat weder, dat forwerck tho S Anscharius entweÿ Anno 1485 des frigdages vor S. Margreten do was de wesser szo grodt, dat alle marsck lande, vann Mindenn ann, wenthe jn den morrin bedoeuenn, vnde alle dat korne vordrenckede, jn . S. Jurgens lande vnde tho Borchfelde, ginck dat fulle wather szo dat sze ere vehe, vp dat lange moer driuen mostenn vnde lethenn gaenn, wor idt hen wolde Dar na vp septemer vp den dach Cosme vnd Damianij do wordt idt stormenn vnde regen 18 dage lanck warende, dat jm Stedinger lande Morim, Stadtlande, Freszlande, Hade lerlande de dicke dorch breckenn, vnde full wathers lepenn Jn dissem jare warth de Greue vann der Hoienn gefangenn, als de sasseschenn hensze stede, midt denn furstenn tho Lunenborch vnde Brunswig krigedenn Jm suluenn jare, togenn de Bremer vor elme, dar legenn sze vor 13 dage, vnde mosten
129
[Anno 1493....]aFußnote aNicht fertig transkribiert!!!!!!! Randnotiz von späterer Hand. se idt vpgeuenn, dat slodt vor radde
Cordt vann der Lidt
Anno 1490 na Marienn Magdalenen dage fell ein grodt hagell tho Bremenn, der de stene jdtlick ein pundt, idtlicke 8? loth, vnde idtlicke 4 loth wogenn Anno 1492 do werenn alle marsck lande vnde gestenn vordrogeth, do galth de schepel rogge j rinsck gulden, de schepell wete j rinsz gulden, dat fader houes j rinsz gulden, de schepell hauer 12 grothe, de schell moltes 30 grothe :///: Anno 1494 do quemenn de gemenen nehsze stede tho Bremenn, tho midt som mer, vnde makedenn dar ein vor bundt tho samende, tho holdende, vnde malck anderenn midt lude vnde gude bÿ tho stande, wenn idt de nodt forderde, vnde menn scholde 3 kistenn settenn j tho Lubeck j tho Brunswig, vnde j tho Lubbeke, dar de andernn vme gelegenn henszestede, vmme trendt 30 tho einer jderenn, alle jar, enen genanthenn pennig scholdenn jnbringen Anno 1497 sterff de ertzebischup tho Bremen vnde Bischup tho Munster, de warth tho Munster jm dome begrauenn ://[Abbildung] #bFußnote bAbschlusszeichen
43 ://: De dre vnde vertigeste Bischup tho Bremenn Johannes Rode, was ein eddellmann, vth deme stifte vann Bremenn, ein gelerth fram man vnd was dom prawest tho Bremenn ://: De worth gekorenn Anno 1498 Ertzebischup tho Bremen dat quam alhus bÿ, he hadde lange tidt tho rome gewest, bÿ pawest Alexandio 6, vnde was groth angeszenn bÿ denn Capittell, ock vor denn vornemestenn manck one geholdenn, alszo nu Bischup Hinrick vorstoruenn was, geue alle Cap ittell vnde doemherenn den koer, vp dissen Johann Rodenn al0o, wen he wurde kesen, de scholde Ertzebischup tho Bremen sÿnn, do koer he sick suluest, vnde bleff ock Bischup vnde Regerde . 15 . jar Anno 1499 hadde greue Johann vann Olden borch vnwillenn, midt denn Stadt landeren vnde Budtjaderenn, toch der haluenn gerust jndt landt, vnde ge waenn ock beide lande midt den swerde, des negesten dages na S. Jurgenn, brande ock vele huszer, vnde sloch erer ein dell, szo dat sze sick vnder den Greuenn mostenn swerenn eme truwe vnde hollt tho weszende, de Greue auerst bleff ge licke woll jm lande Jm pingst auende, erhouenn sick de burenn wedder, midt hulpe der Worsters, vnde quemen
130
tho samende jegenn den Greuenn dar wurdenn erer 280 doth geslagenn, vnde mosten dem Greuenn vpt nie swerenn, he wandt ock Rodenn karckenn, leth eine borch vnde vestenn dar vth makenn, vp dat he, dat landt, dar jn dwange van holden mochte Jm suluenn jare hadde Hertoch Johann van Lowenborch, vnwillenn midt deme stiffte tho Bremen, van des slathes Berckes vnde des landes tho Wurstenn wegenn, welckes sick bedunckenn ledt, dat idt eme tho queme, alszo he nu sach dat greue Johan vann Oldenborch, dat stadt landt vnde Blexenn hadde jngenomen, mende he, he hadde nu orsacke gekregenn, dat landt tho [Brema]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand. Wurstenn wedder jn tho nemende, vnde [Hamburgnen]bFußnote bRandnotiz von anderer Hand. rustede sick, derhaluenn, alszo Bischup Johannes de stadt vann Bremen vnde Ham borch dit segenn, hebbenn sze nicht willenn tho lathenn, dat he dat landt tho Worstenn jnneme, wenthe idt horde tho der karckenn, derhaluennvorbundenn sze sick tho szamende, vnde endtszedenn Hertoch Magno, Hertoch Johans sone, de dat regementhe hadde ange [Ditmarsi]cFußnote cRandnotiz von anderer Hand. nomen, togenn alszojndt landt tho Hadelen vnde wunnen dat, de Detmerschenn weren mede jnn dissenn thage, de suluenn vor spreckenn de landesknechte, vann Hamborch vnde makedenn sze tornicht de vellenn de landeszknechte tho samende vp de Detmerschen vnde slogenn eme bÿ 70 man aff tho aterendorp Hertoch Magnus was dar midt nicht woll tho fredenn, krech de garde tho samende, vnd wolde dat sticht vann Bremen vor deruen, auerst [als]dFußnote dEinschub über der Zeile he vth der herschup vann Oldenborch nicht konde auer de wesser komen, dewile idt jm winther was, dat, dat is ginck, ock dewile de Bremer vp der anderenn sith ere wacht heldenn, thogenn de knechte dorch
Johannes Dux Lawenburgi##
Bedekersa
Wursati.eFußnote eRandnotiz von anderer Hand. [Magnus dux Lawenburg.]fFußnote fRandnotiz von anderer Hand. [Hadelen.]gFußnote gRandnotiz von anderer Hand.
he
Wildeshuszenn na Verdenn, vnde togenn alszo bÿ der grensze des stichtes vann Bremenn, vnde landes tho Lunenborch henne, dar sze grothenn hunger ledenn, stade vnde Buxstehude drosten sze nicht anffallenn, wente sze haddenn nene krigeszrustynge Als nu Bischup Johann woll sach, dat eme des stichtes, Ridderschup nicht alto gunstich was, de wile he menn ein Eddellmann was vnde sze en einenn schomaker hetenn, wenthe sze hadden des hertogenn vann Louwenborch Broder leuerr tho einenn Bischuppe hadt, derhaluenn mostenn Bischup Johann, denn dingenn anders radenn, vnde sprack, nu sze mÿ nicht willenn vor full kennenn, szo will jck en einenn setten, denn schollenn sze woll vor fuell kennenn, vnde koer Hertoch Hinrichs szone vann Brunswig, Hertoch Cristoffer, na midt ffulborde des Capittels tho einen Coadiutor Als nu de garde einn titlanck stille lach, vnde desfrosten [frostes]aFußnote aEinschub links der Zeile. vor beidende, dat sze kamen kondenn wor sze woldenn, beginde idt wedler tho wekenn, midler tidt, anno 1500 togenn de knechte jndt landt tho Hadelenn, vnde nemenn dat wedder jnn, se wolden ock dat landt tho Wurstenn vorth jn genamen hebbenn, auerst sze wurdenn van en geslagenn, vnde mostenn wickenn, men secht dat der Wursters auerste ein wiff schall geweszen synn Anno 1501 quemen jdtliche Freszenn tho hus de buthenn landes werenn gewest, vnde dem Greuenn nene huldÿnge gedaenn haddenn, de vellenn toden karckenn ann, vnde wunnen dat, beheldendt ock jn erer macht Anno 1502 . na paschenn, begunde her Corth Poppelkenn buwmester thom dome, de norder sith tho buwende, vnde wordth jn 20 jaren rede
131
Bischup Johannes, was lange jnn vnwillen vnde hader, midt denn Wursterenn, dar vmme dat sze vnder wilenn, jnth stifft tho Bremenn fellenn, vnde dat beschedigedenn Tho einer tidt wurdenn en ere koeye vnd queck wedder genamenn, dat sze midt gelde wedder losenn mostenn, welckere twist gestillet warth, wenthe Martinij, auerst de Wursters breckenn denn frede vnde plunderdenn Stotell, ock wundedenn sze Werner vann der Hude, Drostenn tho Stotell, vnde dith geschach anno 1504,
Reimundus de Cardinaell kumpt tho Bremenn
Dessuluenn jars, am dage gots hemmelfart do quam binnen Bremenn, de Cardinall Burdensis Reimmundus, tho Bremen vann Lubeke, de he midt dem koning Johanne van Dennemarck vor dragenn hadde, vnd is tho Bremenn jn na folgender gestaldt endtfangenn Bischup Johanne, vnde Hertoch Cristoffer vann Brunswig, Coadiutor des stifftes tho Verdenn redenn ene thom erstenn endtiegenn, wenthe vor vth Bremenn, vnde endtfingenn ene dar midt grothenn erenn, vnde toegenn na der stadt als he nu vor de stadt quam, endt finck ene dar de gantze radt vann Bremen vnde hetenn ene wilkomenn synn, als he nu vor dat Steffens dor quam was dar de pressecie, vnde haldenn ene jn de stadt, thom erstenn gingenn vor ene, de ampte, midt tortÿtzenn vnde barrendenn lichtenn, dar ffolgedenn alle schoelers vth . 3 . scholen midt rochgelenn, darnegest, de paweler
sworthenn, grawenn Manneke, jn schonen Dalmatekenn, Castelenn, vnde Cappenn, drogen monstrantzeen vnde hilligedenn, dar folgeden de doem scholers, vnde sangmesters, dar na de Corscholers, dar na de vicarien, Capellanen vnde misse papenn, jn sidenn Cappenn, dar na de Canonekenn, vam dome, S. Wilhadt, S. Anscharius, vnde S. Steffenn, midt [dem]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerigen hilligedoem, dar negest ginck de erwerdige here, Gerardus, Alberth tho S. Pawell, jn einer sidenn kappenn, midt sinenn abtes staue, dar na redt de Cardinall, vp einer mulenn, vnde hadde den Ertzebischup Johann vp der rechten handt vnde Hertoch Cristo ffer vp der linckenn handt, her Hinrick Vassmer, Frerick Hoet, Fredeke van Liene, vnde Alberth Braue, radt herrenn, drogen bauenn dem Cardinale einen syden hem melkenn, na dem Cardinale folgedenn sine rueters, darna de gantze Radt van Bremen, Thom lestenn, de borgers vnde dat gemene volck De strathenn vnde huszer, van . S . Steffens dore an, wenthe thom osterdore, weren be hangen midt guldenn vnde sidenn stuckenn, Tapetenn, vnde flameschenn stuckenn, de erden midt grasze bestreidt de huszer midt meye besteken Alle klockenn jn der ganszenn stadt, wurden geludt, vp der nothelenn, stunden der stadt spellude, midt bassunenn, tromethenn, krum hordeenn, schalmeienn, floeithenn, vnde aller hande jnstrumenthen, als sze vor denn doem quemen, stegen de herenn aff, dar besprengede de prauest, denn Cardinall den wirick, als sze jn denn doem gingenn, wurth gespeledt vp den orgelenn, Te deum laudamus, de scholers vnde papheit gingen vp beiden sith
132
staenn jm dome, dar gingenn de leienn twischenn dorch, vpt, Choer dar folgedenn de herenn vnde forstenn, dar warth misse ge holdenn midt grothenn froudenn Alsze de Cardinall jn de stadt quam brachte he 32 menne mede jn de Stadt, de vth Bremenn, erer vndaeth haluenn werenn vor dreuenn, de sulfftenn volgedenn achter denn praueste vann Luebeke, vnde gingenn alszo mede vor denn doem, dar na gingen sze vor dat Richte huesz, dar warth en ere mishandling dorch vorbede des Cardinals vorgeuenn De Radt schenckede dem Cardinale j ame wins j vath emesch beer, 2 lasse, 2 osssen, 12 lammer ene halue last bremer beer, vnd ene suluerenn vorguldenn stop, van 87 gulden werdt [A... NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]aFußnote aRandnotiz von späterer Hand. Anno 1509 finck vnde beschedigede Greff Edzarth vann Ost freszlandt, de borger vnde koplude vann Bremenn, dar vmme dat de Radt eme nicht stedenn wolde, dat he ein sloth jn Buth jader landt buwenn vnde leggenn moste, dar he der stadt fiendt vmme wordt, auerst de Bremer beschedigeden vnde ffingenn de sinenn wedder, disse hader stundt lange tidt Anno 1511 vp S. Barbarenn dach, dede was den 4 decemb . starff Bischup Johannes tho Voerde, warth na Bremen gefoerdt, vnd jm dome erlickenn begrauenn ://: Alszo sze nu midt sinenn ligam vor dat Anscharies doer quemen, alsze vp den dach Nicolai, do gingen bey de gestlick vnde werdtlick eme entigen midt ener grothen precessie vnde brachtenn do den liam jn den doem, dar he stundt apenbar, vnde is by der dope erlickenn begrauenn ://:
44 Christofferus de 44 Ertzebischop tho Bre menn wart jm suluenn jare endrech tichlick gekarenn tho enen Ertzebischup Anno 1511 Na dem he ock tho vorenn van Bischup Johanne hochseliger gedechtenis, na sinen dode bischup tho werdenn, gekorenn midt willen vnde ffulbordt des Capittels, he was Hertoch Hinrickes sone vann Brunswig, vnde hadde al rede 18 jar Coadiutor tho Verdenn gewest dar he gekorenn wordt Anno 1493 jm 17 jare sines olders Anno 1512 do wurdenn de jungenn Greuen vann der Hoyenn, Greff Ottenn kinder, alsze, Jost, Johann, vnde Erick, vp S. Peters vnde Pawels dach, vordreuenn vann erenn erue, vnde gude, vann Hertoch Hinriche vnde Ericke Forstenn tho Brunswig, vnde Hertoch Hinriche tho Lunenborch de suluenn, deledenn de herschup vnder sick, doch quemenn de jungenn heren, dar na jndt landt wedder, : sunder sze mosten grodt geldt vnde gudt vth geuenn, de forsten vorgemeldt, dat sze de slothe wedder jn loszedenn, alszo se nu dat geldt nicht konden tho wege brin genn, vorledenn ene vele junckerenn sodane summen geldes vnde beheldenn de slothe dewile
[jm jare 1513 to Mydtvasten do vorkundigede de borgermeister her Johan Trupe van der louen, dat de Bysschop Hinricks grote scholden gelden sestehaluen swaren
de vp v swar geslagen weren]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand. 133
Jnn erem gewaldt, welckes der herschup vn auer swindtlickenn schadenn gedaenn, de Hoiye wurdt geloszedt . 17000 . guldenn, des gelickenn ock vor de anderenn slote vele dusendt guldenn gegeuenn wurdenn Anno 1514 vp dem dach Cecilie virginis do wardt dat But Jader landt gewunnen vann Hertoch Hinricke vnde Erick vann Brunswig Hertoch Hinrick vann Lunenborch, vnde Greff Johann vann Oldenborch, disse, togenn vor Bremenn auer, thor borch auer de brugge dorch dat sticht vann Bremenn, vnde forenn jegenn Budt Jaderlandt auer de wesser, ere geschutte wurdt van Bremenn, de wesser dall geffordt vp dem ÿsze, wenthe jn Budt Jadygenderlandt, de wyle idt enn hardt winther was, als dat landt nu was gewunnenn, gaff Greff Johann vann Oldenborch, denn Forstenn hochgemeldt vor dat landt idtlicke duszendt gulden vnde buwede na der tidt, dat sloth de ouegunne jndt landt Dar na togenn de Forstenn auer de Jade, vnde nemenn knipens jnn, vnde geuenn dat juncker Cristoffer houetling tho Jeuer wdder, dem dem idt vor endt holdenn wordt, van fulff tho knipens Jtem sze nemen jn, Rofhusenn, Merhuszen Fredeborch vnde Stickhuszen, vnde ledenn sick vor denn ordt, dar was Hertoch Jurgenn vann Miszenn mede voer, Als sze dar nu jtliche dage vor legenn haddenn, Reeth Hertoch Hinrick vann Brunswig, vp denn auent S. Johannis vmeher, dat he besichtigenn wolde, wor men dat sloth best stormenn mochte, nu was eines bussen schutten szone, mede vp dem walle, de badt sinenn vader, offt he nicht ens
[Jn dessem suluen iar 1514 suluen jar 1514 wert wort de duwenger, vor dwenger, vor den osterendere Osterendore gebuwet rede gebuwet do den Hertoch Hinrick van Brunswick sach sprack he dem meyster scholdeme de oigen vtsteken de den gemurt hefft dat he nene mer vor stede leggen scholde, vnde de sulue dwenger is xxj fote dicke, dat geschach alse he vor Bremen aner toch jm Butjader lant wo vorgeschreuen is]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
schetenn mochte, fragede en de vader wor he na schetenn wolde, do szede de junge, na dem ruther midt dem wittenn fedderbusche, alszo vor louede idt em de vader, na vele anholdende des jungenn, do stelde he de Bussenn, als eme duchte, schoth auer de emsze, vnde schot Hertoch Hinrick den kopp aff, dorch godts schickinge, wenthe idt was ein bosze tiranne, vnde szede alsze stormen scholde, midt denn Burenn moste me denn grauenn dickenn, ellerenn holdt wusse alle dage woll, Tho handt do he geschathenn was, toch dath herr vnde forsten wedder wech Anno 1514 werenn vele schepe vp der zee vnde roueden tho handt mackede de Radt jtliche schepe vth, jegenn sze, de fingenn der Rouer ein pardt, jm Dornemer depe legenn 6 . Roff schepe, dar was jnne Ham borger beer kapper, grawe lackenn, vnd sus vele gudes dat de suluenn luede geroueth haddenn, dat wurth den Bremern vorspedeth, vorenn dar henn, midt ener barszenn, 2 smackenn vnde 2 Euers, do was dat folck vth dem schepen gelopenn jn dat closter by Eszens, do gingenn der Bremer 7 an hero Vmkenn, vnde werenn eme ansynnende, dat sze de rouers mochten antastenn, dat vorlouede en hero Vmke, mostenn auerst vpt sloth gaenn vnde wadt ethenn, de wile ledt hero Vmke de zerouer wernenn, dat als de Bremers dar quemenn, werenn sze wege, do quemen sze wedder tho Eszens, vnde bedenn Hero Vmkenn midt sinenn . 3 . szoens, jn de stadt tho gaste, vnde sche nckedenn eme, vi ## Hamborgerbers vj graue lackenn vnde sinenn soens, malck einen goldt guldenn, dar na als de Bremer noch stille legenn jm Dormer depe, wordt eme geszecht, dat vth denn schepe vele gudes gedaenn were, jn ein huck both, dat jn dem depe jegen knypensze lege, dar lepenn erer . 5 . auer landt henne, vnde quemen bÿ dat behaluenn jtlick wagen schoth, dar fellenn de . 5 . jn, vnde brachtendt bÿ de anderenn schepe tho Dorum, alszo nemen sze tho deer tidt 7 schepe Oock werenn jdtliche ander schepe vth, tho der suluenn tidt, de kregenn ock welcke schepe midt den zerouerenn
134
de alle tho Bremenn gekoppedt wordenn, do de Hamborgers dith vor nemenn, rusteden sze ock jtlicke schepe vth, auerst, als sze vp de szee quemen do lepenn de Bremer na hus, midt de buite wenthe dar werenn nene roffschepe mer vp der szee gebleuenn Anno 1517, als de Wursters, bischoppe Cristoffero nicht woldenn geuenn, szo vele alszo he begerde, sunder woldenn em geuen gelick als sze midt Bischup Hinrico midt eme tho vorenn, was auer ein gekomenn, dar sze segell vnde breue vp haddenn, dat wolde Cristopherus nicht annemen sunder toch jndt landt tho Wurstenn, vnde gewaenn idt de Wursters steldenn sick dapper thor jegenn were, auerst sze werenn auer legen midt folcke, vnde vor lorenn . 500 man, vnde 300 fruwens Anno 1518, des negestennn dages na Stephani do warth her Corth Clenckock, domdekenn tho Bremenn, midt dem drosten des stiftes, vnde Clawes Vigenn, droste tho weddewardenn, N. vann Apenn vnde . 8 . Rueter, jjndt landt tho Wurstenn gesandt vann dem Bischuppe, dat sze midt eme dagen scholdenn, de slogenn sze alle doeth, vp ene frigenn feligenn dage, denn deckenn gro uenn sze vp denn kerck hoff, de anderenn vpt feldt, den drostenn queldenn sze szo lange dat he sterff, he lach vor wundeth jtlicke dage vnuorbundenn, dat de madenn jn siner wundenn begindenn tho gande, alsze eldendich lickenn, dat ffeldt dar sze vp doeth geslagen wurdenn, hedt noch Klenckenn ham vp dissen dach Anno eodem [den 15. ten Augusti]aFußnote aEinschub von anderer Hand links der Zeile.breckenn de Wursters de borch tho Weddewardenn daell, szo de morgensterne genomedt was, jm dage assumpt. Mariae des morgens tho . 8 . Vhrenn, de de Bischup dar gebuweth hadde, vnde fellen do vorth jnth stifft vann Bremenn, vnde brandenn 1216 hueesze, Se toegenn ock vor Berckes, vnde legenn dar ein tidtlanck achter der karckenn, auerst sze wunnen dat sloth nicht
[Anno 1521 was to Brem en ser grot pestelentzie so dat me ser frote buer kulen moste grauen dar vp enen dach vaken 70 ock min ock mer ingelecht worden, vnde jdt was ock en dure tydt]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
Anno 1519 vp . S . Peters vnde Pawels dach geschach vp der Soltouwer heide, eine grothe slachtinge, vann Lunenborch, vnde dem greuen vann Schomborch, vp de eine, vnde Fransischo Bischup tho Mindenn, Hertoch Eerick, Hertoch Hinrichs, vnde Hertoch Wilm tho Brunswig vp de ander sidenn, dar wurdenn Hertoch Erick vnde Wilm geffangenn, van Hartoch Hinrick vann Lunenborch, vnde gefencklick na Celle geffordt, dar sze eine tidt lanck geffangen sethenn, vnde midt gelde wedder vth geloszet wurdenn, jn der slacht bleuenn 5000 man, de anderenn beidenn forstenn endt runnen kunne, tho erem broder vp Rodenborch, Bischup Cristoffer tho Bremenn Vann Broder Hinrick de jnn Dethmerschenn gebrendt worth Anno 1522 quam [Broder Hinrick]bFußnote bEinschub über der Zeile von anderer Hand. van Zutphen tho Brremenn de sulue predigede dar godts worth erstenn, auerst he quam dar nicht dar vmme, dat he dar wolde predegenn, wenthe, he wurth van Andtwerpen vmme des Euangilgenn willenn vor dreuenn vnde wolde tho sinenn midt helper . doch Martinus Lutter, na Wittennberch thenn, alsze he tho Bremen nu was, wordt he gebedenn, van idtlickenn fra men ludenn, eine predige tho doende, welckes he na Cristlichger leue, en nicht weygerde am sondage vor Martinj, do ene dat folck horde, bedenn ene de kaspellude, tho . S . Anscharius gar vele, dat he dar bliuenn wolde, vnde predigen en godts worth, dat nam he ein tidt lanck ann, sulckes midt eme ein tidtlanck tho vorsockende, do auerst de domherrren sampt den monckenn vnde papenn des wisz wordenn, wendenn sze allenn flidt foer, ene midt deme worde godes tho dempenn, vnde tho vor driuen, derhaluenn sze den Ersamen Radt, anfochtenn, vmme solckes boszen ketter tho vordriuende, wente, sine lere werenn wedder de hilge Christliche kercke do leth de Radt de buwherenn tho S. Anscharies tho syck eschenn, vnde wiszedenn en de breue, do
135
andtworden de buwherenn, sze wustenn nicht anders, denn, dat sze einenn framenn gelerdenn prediger haddenn angenamenn, dese dat worth godes, lutter vnd reÿnn lerde, wo auerst dat Capittell, offte jemandt bewiszenn konde, dath he wedder gots worth, effte sus ketterige geleret hadde, woldenn sze ene jnn keÿnenn wegenn lidenn, wo sze auerst des nicht koendenn, sunder gedachtenn ene tho auer humpe lenn, woldenn sze dat nicht lidenn, Sulckes andt worth [ledt]aFußnote aEinschub über der Zeile. de Radt, an dat Capittell ge langenn, welckere, do sze marckedenn, dat sze mith gude nichtes vth richtenn kondenn, begin #enn sze tornicht, tho werdenn, vnde tho drouwen lepenn an den Bischup, vnd deden eme kundt, wo de vann Bremenn ketters gewordenn weren, woldenn der gestlickeit nicht gehorsam synn, midt velenn klagenn, wo tho fruchtenn were, de gansze Stadt mochte vorfordt werdenn, do schickede de Bischup twe siner Rede na Bremen, vnde leth en denn Radt weruenn, dat men eme den monick, schickenn wolde, wenn ene auerst fragede wat orsacke, antworden sze he predigede wedde de hillige Cristlicke kercke, vann den twwen Radt geuernn was de eine des Ertzebischups, Wigell Bischup, predigerenn, ordens, de wurdenn alle eren fflidt voer, den framen Hinricum tho fangende, Eidtlich warth en vann Rade geandtwordt, dewile de monck jn erenn denste, vnde midt nener schrifft auer wunnen were, wordenn enen de borger nicht vor lathen, were derhaluenn ere vnderdanige bede, de bischup wolde jtliche vorschaffenn, de midt Hinrico dispu terdenn, worde he vnrecht befundenn, wolden sze den prediger anth temelicher straffe wech bringen, wo auerst nicht, wustenn sze ehne nicht tho vor lathenn, Auerst de wygell bischup antworde, vnd bath hochlick, vmme frede willenn des gantzen stiftes men scholde eme den prediger auer andt wordenn, hefft auerst nicht mogen schaffenn der haluenn toch de wygell bischup wech, midt torne, vnde wolde de kinder tho Bremen nicht fermenn . Do he nu tho den Bischup quam, sede he enen der Bremer andt wordt, dar na do eme
dahlicks clage quemenn, wo de prediger erger, vnde erger predigede wedder de gestlichenn, sunden sze einenn anderenn Radt, ferdigedenn, dreffliche luede aff, de Bremers tho wernenn, jn welckenn schadenn de Stadt komen wurde, des predigers haluenn, wenthe he hadde wedder de pawestliche hillicheit, vnde des keiszers geboth geprediget, szeden darbeneffenn, wo he frow Margareten des keisers suster, gefangenn werde, brachtenn ock frow Margarethenn drow alles nicht gehulpenn wenthe de Radt gaff einen jderenn gudt beschetlick antworth De erdachte de bischup midt siner gestlicheit einenn anderenn Radt, vnde nemen voer, ein prozinciall Concilium tho holdende, nicht tho Bremen, wo ere olde gewonheit is, sunder tho Buxstehude, dat sze ruem hadden, midt broder Hinrich tho Handelenn, wo sze woldenn, Tho dem Concilie warth broder Hinrich ock geropenn, doch midt dem vnder schede, men wolde midt vnde wedder en procederenn als midt einenn ketter, de wile he doch vn auer wunne, vnde vn vorhordt was Der haluenn beheldenn de Bremers ohrenn prediger bÿ sÿck, Auerst broder Hinrich vatede sine predige, wath he lerde, vnde gelouede, jn korthe artikele, vnde schickede sze jn szende breue deme Ertzebischuppe, balde dar na letenn sze des pawestes Leonis . 10 . sampt keiserlicher mandat, tho Worms geschreuenn, vorkundigenn vnde an slaenn, dar sze des . d . luther lere jnne vor domedenn, auerst, broder hinrich voer jummer vorth jn siner predigenn, vnde was alle tidt bereidt, jdermanne andtworde tho geuenn; siner lere haluen, de papenn auerst haddenn nene rouwe, vnde sanden dochlick ehre Capellanenn jn de predige, dat sze iijn fangenn mochtenn jn siner predigende vnde lere, Auerst godt bewiszede sine wunder, vnde bekerde etliche vann dem papenn, dat de meiste hupe vann en, als sze wedder tho dem domherenn quemenn, Hinricj lere vor recht bekandenn wente sze vann nenem minschenn ere leuendt lanck, solck lere gehordt haddenn, der haluenn scholdenn sze dat wordt nicht vorfolgenn
136
Do nu godt almechtich wolde, dat de gude Hinricus midt sinen blode, de warheit van em gelerdt, betugenn scholde, sande he ene vnder de morders, de he dar tho bereideth hadde, wenthe jdt begaff sick Anno 1524, dat he ge eschet wurth van Nicolao Boie pastorenn tho Meldorp jn Detmerschenn, vnde anderenn framen cristen desseuluen kaspels en dat worth godts tho predigende, vnde sye vth des antecristes rachen tho bringende, do szede he en tho, he wolde kamen, vnde forderde vp . S . Catrinen avendt . 6 . frame luede tho sick vnde heldt ene szodane eschinge vor, vnde ge dechte dr henn tho thende, na dem dat he schuldich were, einen jderenn minschenn de idt begerde dat worth godts tho vorkundigenn, vnde be gerde dat worth gots tho lerende, vnde begerde eres rades, wo he dar henn queme, dat idt de gemene man nicht wis wurde, vnde syne reisze vor hinderde, do bedenn sze en he wolde bÿ enn bliuenn, wenthe he szege woll, dat de luede noch swack jm gelouenn werenn, dartho werenn de Detmerschenn bosze bouenn ## he andt worde, he wolde dar ein fundamenthe vp richtenn, vnde als dann wedder tho Bremenn kamen, midt solckenn wordenn stilde he sze tho werdenn, dat sze en thenn lethenn, dar na vp denn mondach der erstenn weckenn jm advendt, toch Hinricus midden dorch dat Stifft vann Bremenn jn Detmerschenn tho Meldorp, dar he hen beropenn was, dar he ock midt grothenn frouwden, van den pastore vnde andernn framen Cristenn endtfangenn worth : So balde he dar gekamen was, wo woll he noch nicht gepredigedt hadde, warth de duuell tornich midt sinen gelede mathenn, vnde jn sunderheit er rogede he Augustinum Torneborch, prior des swarthen Closters, de men nometh Jacobiter, ofte prediger broder, de lep van stundenn an tho sinen midt gefellen
M. Johann Snickenn der officials vann Hamborch, vicarienn, offte Commissarienn, vnde heldenn enen radt, wath sze doenn scholdenn, dat sze bÿ erenn bleuenn, Entlich beslothenn sze, dat sze vor allennn dingenn voerkamenn mostenn, dat he nicht predigede, sust worde ere schalck heit apenbar , vnde, wurdenn dar na nichts vth richtenn konnenn, wenthe sze segenn woll, wo idt tho Bremenn were tho gegaenn, vp dissenn besludt macket sick de prior des morgens fro vp, wenthe he vann grothenn sorgenn de nacht nicht vele slop, vnde qam tho der heide vp dem Sonnauendt vor dem anderenn Sondage des Adventhes vor de . 48 . Regenthenn des gantzenn landes, vnde beclagede sick hochlicken, wo de monnick van Bremen kamen were, gans Detmerschenn tho vor vorenn, als he de vann Bremenn gedaen hadde, he hadde ock tho hulpe . M . Gunter, des landes gemene Cantzeler, vnde Peter Nannen beide grote fiende des wordts gots, disse 2 hulpenn, dem prior midt allenn flithe, vnde heldenn den . 48 . Regenten vngelerdenn, eintfoldigen voer, welck ein groth loff sze jm Nedderlande, vnde sonderlich bÿ dem Bischup vann Bremenn vor denen wurdenn, wo sze dissenn ketterschenn minnick vmebrachten, ene tho dodende, Endtlichen brachte de prior enenn breff offte geboth vp, an denn pastor, van denn . 48 . Regenthenn, den monnick tho vor jagende, ehr he predigede, bÿ der hof hogesten straffe, na gewonheit des landes, als de pastor denn breff las, vor wunderde he sick, dat de 48 Regenten der karckenn sick bekummerden, na dem ein jtlich Caspell macht hefft, na erer oldenn gewonheit, eine pastorenn vp tho nemen, na erem gefallenn, dissenn breff gaff de pastor Hinrico tho erkennenn, vnde szede eme dar beneuen, wath des landes wisze vnde wonheit were, dar vp andtworde Hinricus, dewile he van dem ganszen Caspell, dat wordt gots, en tho lerende beropenn were, wolde he der beropinge na kamenn, szo lange als idt der gemenheit befelle, den me 157
137
moste gode mer gehorszame sin den denn minschenn, wolde ene godt hebbenn dath he jn Detmerschenn steruenn scholde, de hemmell were dar szo na, als anders wor, he moste doch vmme godts wordes willenn ein mall szin blodt vorgethenn, midt solckenn mode tracht he vp, des sondages dar na, vnde predigede, vth dem sprocke Pauli Rom j Tessis e? mihi deus, vnde vann den Euangelio deszuluenn dages, als de predige vthe was, warth de gantze gemene des Caspels tho samende geforderth, vnde en ein breff van den vorigen prior auer andtworth vann denn 48 Regenthen des landes, dat sze bÿ straffe 1000 Rinsz gulden, denn monnick nicht predigenn schodenn lathen, vnde dar beneffenn midt fulmacht erer legaten thorheide schyckenn, denn dar wurde vmme groter orszacke willenn ein gansze landt tho hope kamen, alsze sze denn breff hordenn leszenn, wordenn sze gansze tornich, dat wedder des landes ge wonheit ein solck geboth geschege, vnde beslothen endrechtichlickenn, sze woldenn broder Hinrick tho einenn prediker beholdenn, vnde beschermen wenthe sze werenn gans endtsticket gewurdenn vann der erstenn predige de sze gehordt haddenn na middage dede he ock enenn Sermonn, vp denn Mondach dar na, senden de vann Meldorp ehre geschickedenn tho der heide, beden sick tho Rechte, vor jdermanne des ganszen landes, apenbardenn en dar beneffenn, wat Christliker predige sze gehordt heddenn, vann Hinrico, dar bÿ schreff de pastor ann de . 48 . Regenthen, wo wedder he noch Hinricus der menninge werenn, vp ror tho makende, sunder, godts worth reÿne tho lerenn, nde berep sick, he wolde vor jdermanne tho rechte staenn, midt broder Hinricke ## Disse erbedinge vor achtedenn sze, vnde geuen dar vp kein andt wordt, sunder de eine sede dith de ander dath, Thom lestenn andt worde Peter Dethleues, als einer van den denn oldestenn, wo woll grothe tweydracht were jm lande, des gelouens haluenn, were
ere ernstliche meninge, solche sacke beth tho einen tho kumpstigenn Concilio tho vortoegernn welckes korthlich scholde geschenn, wath denn ere guden nabers gelouedenn, dat sulue gedachtenn sze ock an tho nemende, der haluenn einn ider scholde tho werdenn sin, beth vp den negesten tho kamen paschenn, midt solche andtwordt, toegenn de van Meldorp midt frouwdenn tho hus Midler tidt arbeidede broder Hinrich, seer midt predigende, dat sick de lude dar aff vor wunder denn, vnde danckedenn godt, dat he en solck einenn prediger gegeuenn hadde/ ://: Twischenn des rouwede de prior, vnde . M . Johann Snicke nicht, denn, sze toegenn sampt Doctor Wilm, prediger Erdens tho Lundenn, jn Dennemarckenn, tho den Grauenn Monniken, dar sze hulpe vnde Radt woldenn sockenn, wo sze erenn willenn full endenn mochtenn, alszo balde schickedenn de grawenn Monnike, na delichenn vann denn Regenthenn, als midt namen, Peter Nannen, Peter Swinn, vnde Clawes Rodenn, vnde dedenn enn mÿdt groten clage kundt, wo de ketter predigede, vnde dat folck vor forde, wo sze dar nicht tho szegenn, wurde Marienn loff, vnde ehre hilligenn twe closterstho grunde gaenn, do de vn vorstendigen armenn luede, dith hordenn, wordenn sze tornich, vnde beslothenn einenn Rath, dat men ene, hemelich jn der nacht moste vangenn, vnde vorth vorbernenn, ehr idt dat landt wis wurde, vnde he tho worde queme, vp solckenn Raeth, woldenn Peter Nannen als ein sunderger frunt des priors den danck vordenenn, vnde toch tho sick idtliche ammerals, vth anderenn dorpenn, midt hulpe vnde Radt . M . Gunters, alsze midt namenn, Peter Swins sone Hemelick tho Lundenn, Johann Holm, Laurens Hanneman, Ladewick Hannemann, Bastel, Johan Bren . Clawes vann Weslingburenn, Brosi, Johan tho Wockenhuszenn, Marcquarth Kremer tho Henstede, Luedeke Johann tho Wessing, Pether Grote fogedt
138
tho Hemmingstede, disse alle, midt erenn hulpers, wurdenn geforderth tho Nigenkercken, vnde quemen jn . M . Gunters, des schriuers hus tho samende, vnde beschededenn sick tho hope, vp denn anderenn dach na Concept, tho Hemminstede eine halue mile vann Meldorp, vnde beledenn midt flithe de strathenn vann Meldorp, vp dat sze nemandt wernede, dar quemenn tho szamende . 500 . burenn, auerst nenen vann ene wuste de orsacke, ane de houetlinge, als en nu de orsacke erer vorsam linge wurth vp gedecket, woldenn sze wedder tho rugge thenn, vnde solcke bosze daeth nicht begaenn Do gebedenn en de houethluede, bÿ liff vnde gudt, forth tho thende, sze haddenn ock den buren 3. tunnen Hamborger bers jn der nacht tho voren gegeuenn, dat sze deste drister scholdenn werdenn, szo then sze vorth, vnde kamen tho midder nacht vmme 12 vrenn tho Meldorp, de prediger monnicke, geue en lecht, vnde fackelenn, dat sze sen kondenn vp dat broder Hinrich nicht ent lope, hadden ock eine, vor reder bÿ sick, mit namenn Hans Henninges, de alle dinck vor radenn hadde, alsze fellenn sze jn dat dorp, tho slagenn allent dat dar was, kannen, ketell, kleder, potte, dat nemenn sze midt, fellenn ock tho dem pastore jn, midt gewaldt, houwenn vnde steken, vnde schridenn, sla doth, sla doth, ein deell stottenn ene Nacket vp de strathenn, jn den dreck, vnd nemen ene fangenn, he scholde mede gaenn, de anderenn schriedenn, men scholde ene gaenn lathen, den sze haddenn nen beuell ene tho fangende, dar na fellenn sze tho broder Hinrich jn, togenn ene nackedt vth denn bedde, stotten, slogenn vnde steckenn en vnde bunden eme de hande vp den rugge vnde handelden ene alszo, dat ock Peter Nannen de sus sin grote hetsche fiendt was, tho midtlidenn bewagen warth, vnde sede, dat men ene gaen lethe, he wurde woll wolgenn
beuolenn enn Johann Balckenn tho leidenn de ene mer slepede, dem he en leidede, als sze en tho Hemminstede brochtenn, frageden sze ene, wo he jn dath landt gekamenn were, vnde wadt he dar sochte, andt worde he ene frundtlick midt der warheit vnde gaff en gudt beschedt, dat sze ock bewegedt wurdenn, vnde repen, men ### midt em, anders werde wÿ ketters midt eme do begerde he, dat men en vp ein perdt setten wolde, wenthe he was szer mode, vnde sine fote werenn eme szer vor wundeth, dar vmme dat he jn denn froste isze vnde wather de gansze nacht, barueth getreckedt was, als sze dat hordenn, spottedenn se siner, vnde belachedenn enn, vnde seden, offt men deme ketter perde holdenn scholde, he moste doch woll lopenn, slepedenn ene alszo, de gansze nacht lanck, wenthe thor heide, dar setteden sze en jn des pastores keller, des morgens vmme . 8 . vrenn, gingenn sze tho rade, do repenn de druncken burenn, thom fuere tho, szo werde wÿ huide vann godt vnde denn ludenn ere krigenn Alszo worth he vn vorordelth thom fure geffoerth, dar na worth vth geropenn, alle de ene hadde helpen fangenn, scholdenn midt erer were mede thom fure thenn hen vth, alszo foerdenn sze ene midt grothenn geschrige thom fure hen vth, alszo dith geschach, stundt ein frouwe jn erer dore, do sze dith elende sach, begunde sze bitterlickenn tho wenende, Do szede Hinricus, leue frouwe, wenedt nycht auer mÿ Alszo he nu de stede quam, dar dat fuer was, sath he vann grother swackeit nedder, Do quam de vagedt Schosser maes, dorch geldt, dar tho erkofft, vnde sprack de settentienn vnde ordell, auer broder Hinrick, Do tradt her voer, Peter Nannen suster, vnde was Clawes jungenn frouwe, wonafftich tho Meldorp vnde er boeth sick, men scholde sze stupenn, vp dat ere torne gebotet wurde, dar tho wolde sze 1000 guldenn geuenn, men scholde broder Hinrich
139
menn wedder jn settenn, beth vp denn negesten mandach, dat he vann dem ganszenn lande vor horedt wurde, vnde den vorbandt, offte sze schult ann ene fundenn, do sze dat hordenn, wurden sze raszenn vnde tornich, sloegenn de frouwen tho der erdenn, tredenn sze midt voetenn, vnde slogenn midt machte vp Broder Hinrick, Einer sloch ene midt einenn stodt degenn jn de bregen pannenn, Johann Holm van Nigenkerckenn, sloch en midt enen fusthamer, de anderenn steken em jn de sidenn, jn den rugge, jn den arm, wor sze ene men dropenn Dar na brachte . M . Gunter, einenn grawenn monnick tho eme, dat he bichten scholde Thodeme szede broder Hinrich, hebbe ick dÿ ock wadt tho leide gedaenn, offte je warell ertornedt, sprack de monnick nen do szede Hinricus, wath schall ick dÿ den bichten dat du mÿ vor geuenn scholdest, do schemede sick de monnick, vnde tradt tho rugge, dat fuer auerst wolde nicht bernenn, szo vackenn sze idt ock anstickedenn, nichtes tho weiniger auedenn sze eren moth willenn, an broder Hinriche, slagenn ene midt hellebarden vnde spethenn, dat vortoch sick woll 2 stunde lanck, jn welcker tidt, he vor den burenn, nacket stundt, jm hemmende, midt vp ge houenn openn jn denn hemmell Tho lest kregenn sze eine grote ledderenn dar bundenn sze ene hardt vp, dat sze ene darmith jndt fuer worpenn Do hoff broder Hinrich, sinen gelouenn an tho spreckenn, do sloch einer, midt einen fusthamer vp sinenn mundt, vnde sprack tho eme, he scholde erst bernenn, dar na mochte he leszenn wath he wolde, do tradt einer, midt dem vothe vp sine boerst, vnde bandt en alszo sere, an eine stappenn an sinen hals, dat em dat bloth tho der nesze, vnde munde vth
spranck, vp dat he erstickenn scholde, wenthe he sach woll, dat he vann szo vele wundenn nicht steruenn konde, Dar na richteden sze de ledderen vp, do settede einer de hellebarden an de ledderen, vnde wolde sze mede vp richtenn helpenn, wenthe sze haddenn nenn bodell, do glledt de helbarde vann der ledderenn aff, vnde dorch stock denn hilligen marteler middenn dorch, vnd wurpen ene alszo vp dat holdt, auerst, de ledder spranck wedder vth denn fuere, tho sidenn aff, do lep Johann Holm tho, vnde sloch ene midt deme vusthamer so lange vp de burst, dat he starff, vnde breden en alszo vp den koelenn, wenthe, dat holt wolde nicht bernenn Alszo handeledenn sze Broder Hinrich vmme der warheidt willenn :// alszo de jodenn midt cisto vmme gingenn : //: Alszo de meister voer ginck mostenn ock szine dener na volgenn Alszo hetenn de Detmerschenn noch wenthe vp dussenn dach moncke smockers, vnde sindt suluenn de dem bodell dath ampt nemen, # #
Anno 1523 do worth tho Bremenn vor den Steffens dore, na der wesser, de Graue Deper vnde wider gemackedt, de tho vorenn floeth vnde enge was, do worth ock de dwenger vor dem suluenn dore begindt tho buwende
Jm suluenn jare, na Bartolomei, do warth dat Closter tho . S . Pawell Benedictiner ordens daell gebrackenn, wenthe de stadt fruchtede sick do tor tidt vor feide De ander toch jnth landt tho Wurstenn Anno 1524 . vp den dach Laurentij, gaff Bischup Cristoffer, 8000 lantz knechte dat landt tho Hadelen vnde Wurstenn, vnde allendt wath dar jnne was, behaluenn, denn Erdt bodden, dar vmme dat sze eme vnhorsam werenn gewordenn, vnde de sine
140
vor mordeth haddenn, alszo tho vorenn gehorth is Alszo toegenn disse knechte jndt landt, vnde tasteden idt an, als ere geschenckede gudt, dar setteden sick de burenn entiegenn, vnde woldenn idt nicht tho stedenn, als sze nu tho szamende quemen jegenn ein ander, wurdenn der Freszenn 700 erslagenn, do brendenn vnde berouedenn de knechte, dat gansze landt, alle klockenn wurden vth dem lande geffoerth, vnde vor schenckedt als Hertoch Ericke Francisco Bischup tho Minden vnde deme Capittell tho Bremenn Des anderenn dages na Magni, wurden doth vth dem lande geffoerth, her Corth Klencke midt itlichenn anderenn, vnd tho Bremen erlickenn begrauenn Jm suluenn jare, vme trendt midt fastenn was de gansze witheit tho samende vp dem Radt hus, midt den olderluedenn des kopmans sorthenn, vnde ampt mesterenn, der wandt snider haluenn, dat sze ehre boden vnde preuilegenn, deme Rade auer geuen scholdenn, dar sze gude szegell vnde breue vp haddenn, dar heldenn sick de wandtsnider szer endt jegenn, ock szede ene de Radt dar vele nuttes jn, wath boszes dar vth kamen konde, jn nafolgender tidt, sze se en nu ehre preuilegenn, vnde freiheit berouedenn, Auerst idt wolde nicht helpenn sunder sze affdrungenn en de bodenn midt gewalth jn ene guden schine, des gemenen bestenn, alszo dta men van denn bodenn wanninge mackenn lathenn scholde, ock scholde ein jtlich vann den wandt snidernn, de den snede brucken wolde, vor den jnganck, vnde ock jarlick dem Rade, eine(n) benanten penninck geuenn szo als sze midt dem Rade konden auer ein kamenn, dar wurdenn tho gesettedt 4 van dem Rade, 4 vth den olderlueden des kopmans, 4 van den sorthenn, vnde 4 vann
dem amptmesters, dit auerst geschach den wandt sniderenn vann hates wegenn, jtlicher borger, de nene wandt bodenn haddenn Jm suluennn jare, do de Bischup de vor sy knechte, noch vnder handennn hadde, schreff he dem Rade vann Bremenn, dat sze jegenn iij tho dage woldenn kamenn, als sze dar quemen, frundenn sze bÿ dem Bischuppe, sine broder Hertoch Hinrich, vnde denn abt vann . S . Pawell, den clagede de Bischup, auer de vann Bremenn, woll midt 100 artikellenn de de Radt alle, woll beantdtwordenn konde, dar voer eschede de Bischup 25000 guldenn, auerst de Radt gedachte eme nicht tho geuende, sunder thogenn na der stadt, vnde bevestedenn de, dar wolden sze siner wachtenn, do [worden]aFußnote aEinschub über der Zeile. auerst alle bome vmme Bremenn affgehowenn Jm suluenn jare dar na, leeth de Radt vor bedenn, bÿ vor lues des gudes, dat Hamborger beer, woll dat auer queme, de mochte idt nemenn vnde den druddenn pennig dar van hebben, Do nemen idtliche borger itliche tunne beers drunckenn sick full, lepen vth der Stadt, vnde breckenn . S . Michels kercken daell, dar erer etliche midt den sperthe vann bauenn dall fellenn, doch nemandt schaden krech Jm suluenn jare, warth de graue vme dat abbenn doer gemakedt Jtem des jars vor dussem jare wordt dat ert hus dat bÿ dem scharjes dore dat klene by der porthenn betengedt vp der forderen handt alszo #e vth geith Jtem jm 1524 warth dat erthus by der wesser de Wichelenborch genandt gemakedt, van wichelen vnde anderenn boemen Furder wordt daell gebrackenn, des kkopmans kerckenn, by der windemolenn, S. Johannes tho denn nackedenn gehetenn
141
[RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT [...]
Jm suluenn jare, quenn de knechte, de de Bischup hadde, de wurdenn auer de wesser gesettedt, vnde woldenn vorth dorch den Arster torme getogenn hebbenn, des eme de wilande schenn nicht gunnen woldenn, sunder, schothen vann den Arster torme tho enn jnn, de knechte lepenn szo lange vmme her, dat sze vnder dat geschutte quemenn, drogenn houw vnde stro bÿ stickenn dat ann, vnde smockedenn sze vth dem torme, de burenn menden dat de torne brande, sprungenn vth den vinsterenn, dar lepenn de knechte vnder, vnde letenn sze jn ere spete vnde hellebardenn springenn, dat erer . 10 . doth bleuenn Do de Bremer dat vor nemenn, slogenn sze de storm klockenn, vnde drungenn vp de lantzknechte beide tho perde vnde vote, gans sterck auerst sze wurdenn fluchtich, vnde togenn wedder jn de Stadt, lethenn ock . 10 . man na vnde 4 quartere stucke, de de knechte mede jnn franckrick nemenn Anno 1525 vp denn auendt Caroli Magnij weide idt so grothenn storm, dat grote stucke stens vth vnser leuenn frowenn torne brecken, dat ock vele koppers vann dem torne ffell, ock weyde de torne thor berne dall, ock ein hus thom wartorne, vnde ein gebuw fell vp der auerenn strathe de geuell dall, jegen den wandtbodenn alsze me by der wage vp geidt na denn marckt dat derde hus Jm suluenn jare, vp dhom wienge, quemen 200 · . Wursters, de tho voerenn, vth den lande vor dreuenn werenn, vnde haddenn 700 lantzknechte bÿ sick, nemenn alszo dat landt wedder inn De drudde toch jnt lanth tho Wursten
[Wechsel der Hand] Do de Bischup dith tho wetende krech, rusteden se sick mith horste thor were, leth sin volck vth beiden Styfften, als Bremen vnde Verdenn vorbaden, beide tho perde vnde tho vothe, de Stadt van Bremen, makede deme Byschoppe tho gude, vth 2 krauele vnde 5 smacken mith anderen huckbothen, mith vyttalien vnde geschutte wol gerust, dat landt tho Wursten wedder tho winnende, do geuen sick 200 Wurster by den Bysschup, des edes haluen so se eme gedaen, vnde hulpen eme dat landt wedder winnen . Anno 1525 Jn dessem jaer is tho Bremen in den kercken eine grote voranderinge der Ceremonien gescheen wente de latineschen gesenge sin vorandert in dudesche psalmen, de veer kerspelkercken, vast ein na dem anderen jngenamen, dat hillige Euangelium dar reyn in gelert, de vngodtlyken papistischen Ceremonien, vnde gesenge, gentzliken hengenamen vnde Chrystlike gesenge in de stede vorordent vnde angenamen. De hillige Dope in dudesche sprake bestediget ock dat hochwerdige hillige Sacramento Jesu Christi. sines liues vnde blodes in beyder gestalt na des heren Christi insettinge vnde sinen hilligen lesten willen einen jderen Christen vthgedelet
Jm suluen jaer ver van den Swarten Monniken predyker ordens, nomlyken de Pryor de Lesemester her Abberth Arnsen vnde noch twe ander . leden sick hir hart wedder . in sunderheit wedder dat hillige Sacrament in beyder gestalt, den leyen vth tho delen, dat solckes scholde vnrecht sin dar auer se vth der Stadt Bremen vam Rade vorwiset wurden vth dem Brugge doer, leth dat se solckes vth der hilligen schrifft bewyseden, welcker nicht geschach Jtem de Pastor tho vnser leuen ffrouwen her Hinrick Stange myt sinen Cappelanen vnde Papen worden vth der kercken vorwesen, vnde her Jacob Prawest wart in sine stede thom godtliken ampte bestediget dat Euangelium tho predikende vnde de hilligen Sacramente Jhesu Christi vth to delende als de her Christus beualen hefft, welcker Hinrick Stange, nicht doen wolde, sunder wat em sin her de Domprawest beualen hadde to donde
Vp de suluen tydt was to Sunte Marten bynnen Bremen, ein arm vngelerth karckher her Johan Moelthoff ein sunderlick vyent der warheyt dem warth ock in der Vasten sin denst vpgesecht vam kaspelde Sunte Martens, de kercke, vnde de weme, vnde her Luleff? Stunneborch dem Cappelaen darsuluen der karcken ampt vam gantzen kaspel eindrecht lyken beualen, gelick rede ein mal edder twye
gescheen Anno 1523 ock jm 1524 jaer Jtem de kercke Sancti Anscharij wart ock in dessen 1525 jaer, wunderliker wise vam Capittel dem Euangelio jngerumet . leten ere papistische Ceremonien anstaen, vnde swegen stille, dat begaff sick alszo Als dat Caspel to Samende was in der karcken Anscharij . eine godtlyke ordeninge in allen dingen na den hilligen Euangelij Jesu Christi antorichten, wedder der Papisten vngodtlike laruen dar auer twe borgere dessuluen kaspeldes in der kercken, mit harden worden sick dapper angespraken, also dat Dirick Groninck jn tornigen vnde hastigen mode, to siner barden gript (de he by sick droch, wolde vth der Stadt gaen.) vnde sleyt einen Borberer, der papen frunth genomt Segebade, den he jnt houet wundet mit den oer der barden, als nu solcks vor dat Capittel quam, sin van den oldesten vth den Capittel an den ort der kercken gaen, vnde segen dat versche bloet, hebben se jnterdict gelecht se swegen stille, geuen also Christo sinen deneren dat Regiment Rowlyken auer in de handt . Jm volgende jaer 1526 by Lechtmissen dage is solcks ock jn Sunten Steffens kercken to Bremen gescheen, wente her Hermen ein Christlick vnde gelert predicante des hilligen Euangelij als he na der kranckheit gestoruen vnde in de kercken begrauen do swech ock dat Capittel dewile dar ein ketter begrauen was
Anno 1525 is de lofflike Chorfforste to Sassen Hertoch Frederick in godt gestoruen, welcker vor Carolo den vossten thom keyser ordentlick dorch de Choerforsten gekoren Auerst he entschuldige sick sines olders haluen by desses Chorforsten tyden, is de ler des hylligen Euangelij Jesu Christi (, vele jar dorch pawestlike gesette vordunckert.) an den dach wedder gekamen dorch Martinum Lutherum Jn dessen suluen jaer is ein grot vpror der buren vpgestaen, in den ouerlanden wedder er Ouericheit Geystlikes vnde Werdtlikes standes. Jm lande to Francken, Swauen Sassen am Ryn, jn Doryngen, de vproer orsakede sick vth der Tyrannie jdtlyker Bysschoppe vnde Prelaten weedder dat hillige Euangelium, tho dessen vproer hefft trwliken gehulpen, Thomas Munter Nicolaus Storck ock Schapeler, de 12 Artykel gemaket de he nomet van der chrystliken ffreyheit dat alle dynck scholde frey vnde gemeyn sin hebben vele kloster vnde junckerenhuse dael gereten wedder dessen vproer hebebn sick jtlyke fforsten vnde heren gerustet vnde sin mer als hundert dusent Buren allenthaluen in dren mantydes erslagen vnde gekoppet worden Ock so hebben de beyden grotesten Potentaten in der Christenheit nomlyken keyser Carolus 5 vnde Fransiscus Koninck van Franckryken in dessen
jaer Anno 1525 einen groten krich wedder einander geuorth vnde is de Koninck van Franryken vor Pauia dorch des keysers kryges volck dael getagen vnde is de koninck in egener personen geuanfen in Hispanien gefort. Ouerst gnedichlyken wedder fry vnde loes gelaten, vnde hefft em de keyser sine suster Leonora tor konyngynne tor Ee gegeuen vnde is also frede twysken den beyden worden Jm suluen jaer Anno 1525 vp Sunte Michaelis auent, sin tho Bremen gekomen, als myddelers twyschen der Stadt vnde erem heren, dem Ertzenbysschop, de twystige sake, de nu dre jar geduret, to vorlyken . Thom ersten van der Stadt Bremen wegen de Radt van Lubeke de Radt van Hamborch de Radt van Luneborch Jtem de Radt van Stade vnde Buxtehude Jtem van wegen des Ertzebysschops sin egen rede ock der beyden fforsten van Brunswyck Hertoch Erycks vnde Hertoch Hinricks ere Rede, vnde Doctor Koninck helt des Ertzenbysschops wordt in der Doemkercken tho Bremen vp der klocken dar wart achte dage auer entdecket allent wat de Ertzebysschop, wedder de Stadt Bremen to seggende hadde, Jtem van der Stadt Bremen wegen helt dat worth de hochgelerde Doctor in den rechten, Hieronimus Schorff, vth Myttenborch dar to vor schreuen, de hefft seer meysterliken vnde ordentliken geanthwort vp alle artykel vnde parseel, van Doctor Koninge vorgestelt jm rade klagens wyse wedder de Stadt Bremen, De Ertzebysschop quam de tydt auer nicht in de Stadt, sunder bleff dar buten jm vorwarcke Sunte Pawels kloster als nu de achte dage vmme weren beyde klage vnde anthwort gehort vnde nicht egentlykes beslaten, si is ein jderman na hus getagen, vnde de Erbar Radt der Staddt Bremen danckede hochliken den hochhgelerden Doctorem Hieronimum
Schorff dat he alle parseel vnde artykel wol vorwart schenckeden em hundert goltgulden, senden em wedder na Myttenborch, vnde sin Dener Andreas Stulpt bleff to Bremen in des Rades denste ein schriuer Anno 1526 Do is to Bremen eine lofflike vnde Christlike ordeninge vor de armen dar binnen vorgenamen, dat he nicht lenger noch vor den karckdoren noch dorch de straten vnde gassen der stadt vmmegan van husen to husen, sunder dorch de vorordenten Diaken in allen veer kespelskerckenvth den gadeskysten dar tho in allen kercken togerichtet vorsorget werden, ein jder na siner armoet kranckheit vnde gelegenheit, wo wol do ock vor nutte vnde gudt angeseen, dat nemant van den husarmen welcker gaen konde scholde almyssen vnde de auergebleuen brocken samelen vor den husen he hadde den ein teken Jm suluen jare 1526 by nyen jars dage hebben sick jm Stychte van Bremen by Lee vnde in den grensen vorgaddert jtlyke dusent landesknechte den Ertzenbysschope to gude wedder de Wurstere de wedderumme affellich vngehorsam geworden, beth so lange dat de Ertzebysschop myt den Worsters eins worth [wat]aFußnote aEinschub über der Zeile. se jarlykes dem Bisschop scholden tho tynse geuen Desser landesknechte Ouerste edder houetman was Hanschen van Haluerstadt de toch mit den knechten dorch de borch in des Rades van Bremen gebede, als ein vyandt, gar nicht entsecht, vngewarnder sake, breken de tolboden vp vnde den geltblock nemen
darung dat se vunden, De Erbar Radt to Bremen schickede an de houetlude vp der hilligen dryer koninge auent dat se wolden vp der hilligen dryer koninge dach by Gropelinge erschinen vnde geuen boscheith warumme dat se als vyende in er gebede gefallen vnde als vyende sick helden . wo wol nu de redegedachten houetlude, ein fors vormeten anthwort geuen vp der hilligen dryer koninge dage . Nochtans so begeren se endtliken dat ein Radt van Bremen em dre edder ver dage vorlouen wolde dar to harbargen so wolden se sick vpmaken vp ein ander velth, den also geschach, vnde se schepeden auer de wesser vnde togen in de herschop van Depholte vordoruen dar de armen lude in de grunt na jtlyken weken als de naburhen vnde Grauen sick rusteden vp de knechte to teen, so nemen se den weke van dar, togen de gantze nacht auer, vnde quemen vp den dach Aldegudis, de do vp einen Dynxtedach was jm Vastelauende, hemeliken fro morgens dorch den wadertorne jnt Vylandt vor Bremen jtlyke van den Landesknechten reden voran, als koeplude nemen den wadertorne jn vnde flux vp den voth volgede de weldige hupe by vyffdusent starck, jdt was vp de tydt ein seer weck vnde nadt vul wynter, de wege weren dep, vnde de knechte fruchteden sick, so me ere tokunpft wer enwar worden, so hadde me de bruggen vp dem Damme vor ere nese vpgenamen vnde de knechte buten staen laten, na vyff weken myn twe dage sin de knechte jm vylande vpgebraken vp einen Sondagemorgen, togen wedder dorch den wader toren in veler heren lande wedder eren willen wente dat se jdt vorlepen. Hanschen van Haluerstadt de Capteyn moste solcks in korten jaren, mit dem halse betalen wart to Bremen dodt in einen kanen gebracht vp Sunten Stephenskarckhoff begrauen he was ein groth vyent des godtlyken wordes, vnde als he der Stadt Bremen nicht affhebben konde, hefft he sinen modt gekolet an den toren in den Landemarkede vnde an den repelboden
Anno 1527 van dem Sondage vp dem Mondach in der nacht vp nyen jars auent is to Bremen ein gruwelike mordt in der Pylser strate, dorch twe menne vth dem Vylande angerichtet, de eine hete Hinrick Wendel thom Kattenthorn de ander Alerth Ouerstman van Woltmershusen . hebebn Barthencken mit siner ffrouwen vp dem bedde erbermelick vormordet, mit barden gruwelyken tohouwen, vnde is vp nyen jars dach de mordt apenbar worden de morders beyde angegrepen, gepyniget bekent by der galgen vor Walle geradtbraket beyde vp rader gelecht, vnde ein junck derne welcker dat lecht dar to geholden leuendich gegrauen . vnder de galgen Desse maget offte derne was Hinrick Wendelen dochter de sprack he dar to dat se de beyden in der nacht inlaten scholde als se ock dede [dat de vader Hinrick Wendel vnde Alert Ouersman dessen mort begingen, des moste se ock mede geneten, vnde se vorsammelden sick to desser vndath to donde by Tylen van Kleue hus in der querne strate vnde quemen beyde heimeliken jjn de stadt by den borgerwalle auer de molen dar se ock wedder auer stegen mit der mager do se den mort began hadden, in der suluen nacht vnd des morgens als Barthencken doer nicht geopent wort hebben de nabers dat den kemener angesecht, do is de doer vam wolde geopent vnde hefft se also vor mor det jm bedde gevunden hefft vort gefraget wor de se to hus horde de mit barthencken den is em bericht se Wendelen dochter were tom Kattentoren hefft se vort dorch des rades dener sampt eren vader vam Kattentoren halen laten vnd is also ant geworden dar na is Alert Ouersman ock gegrepen vp der wesser Pawest, vnde sin so (. wo vorgeschreue.) vam leuende tom dode gebracht . Desse vorgeschreuen Alert Ouersman was her Berent Scharhars meyer] gruwelikeaFußnote aEinschub vom linken Seitenrand. Jn degyser ssen suluen 1527 jar xiiij dage na Paschen is des Keysers auer 5 krigesuolck vor de Stadt se gekamen, vnde de houetlude nomlyken de Hertoch van vnde herr Jurgen van Frontzbergen de vppersten houetlude Eschen de Stadt Rome sick to apende in keyserliker mayestat hende Dewile de Pawest Clemens vnde de Keyser do vyent to samende weren, hir vp des Pawestes houetman spotlick antworde dem trummeter dat he sick van dar flux maken scholde edder se wolde en jn eine galgen hangen laten, als solcks des keysers houetlude horden helden se einen korten radt mit den erforden krygesluden vnde sloten eindrechtich liken se wolden mit godtliker hulpe des volgende mondage morgens, Roma anfallen, als des vj dages maij vnde sin mit weldiger hant in Roma gekamen vnde hebben den Pawest is sampt sinen Cardinalen vnde Bisschoppen vp der Engelborch belecht erouert Den Pawest mit den sinen gefangen geschattet vp dat allerhogeste, vele lude togen vth Roma do des groten jammers haluen, wente xv dage lanck
was to Rome nen Justicia ein jderman dede wat dat he wolde so wol de dudeschen als de hispanier Jm jntoge in Rome sin vyffdusent walen des Pawestes soldeners gebleuen van des keysers volcke by drehundert, meistich hispanier, de Hertoch van Burbon de auerste is vp der muren geschaten vnde gestoruen, de Pawest moste dar seen vnde horen sinen spot he hefft ock suluest apentlick bekent dat idt erer sunde schult gewesen dat se godt hochliken vortornet, sus hedde jdt nicht mogelick gewesen so ein geringe hupen solck eine grote Stadt vul krigesuolcks to eroueren to rouen plunderen na eren willen van den Romeren sin in als doet gebleuen by x dusent vnde van des keysers krygesuolck vngeuerlick by vᶜ Dar is den sommer auer in Rome nicht sunders gebleuen sunder jdt is alle vmmekert . wat xx ducaten wert was dat worth vor eine gegeuen, de dudeschen landes knechte hebben einen spot Pawest vpgeworpen vnde drouweden dachlikes dem Pawest Clemens 7 se wolden Doctorem Martinum Lutherum baden senden de scholde Pawest werden, vnde sine vorwanten Cardinalen legaten Romsche prelaten . Solck einen spot des Pawestes hadde ein oldtman to Rome touoren geseen vnde gewysaget, Ouerst jdt wart der krygesknechten dar se den Pawest mede bespotteden also ludende Darumme dat du pawest godt nicht hefft geereth ja stedes vorachtet, sin heilsame worth gelestert vnde dy suluen auer godt erhouen mit stolten mode aller werlt gudt mit logen vnde falsckheit to dy gereten dar umme geit auer dy desse grunwelike gades plage De keyser Carolus 5 hefft den Pawest Clemens gnedichlick mit den sinen quydt vnde fry los gegeuen mit der Stadt Roma vnde allent wat dem Paweste gehorich was Jn dessen suluen jar Anno 1527 als de Pawest vencklick was hebben des Romeschen rykes stende samptlick besloten dat ein jder forste vnde her in sinen
lande vnde gebede vorlenen scholde kerken prouen lene welcker vorfellen, dar bliuen vele vorsten hensestede by wente in dussen hudigen dach sunder eren schaden Anno 1527 sin vasche stylle dure jaer gewesen in allen dingen wente ein bremer schepel rogge galt willich einen gulden de wethe xlvj grothe de garste xxiij ein schepel bonen ein bremer marck ein schepel haueren xiij grote jtem de tunne botter xv gulden, ja se quam vp xvj gulden dar se lange tydt by bleff, hi halp mede to de velen krige, erlige an velen orden Do galt dat punt speckes twe bremer grote dat spynt soltes ix swar Jn dessen jar Anno 1527 hefft Hertoch Johan Frederick van Sassen, kort na den Paschen mit des Hertogen dochter van Julick Cleue vnde Bergen to Torgow hochtydt geholden jnt Eebedde sich gegeuen Jn dessem suluen jaer Anno 1527 is de Ertzehertoch to Ostenryck Ferdinandus to Praga herliken koninck to Bhemen gekronet, vnde hefft do vorth jtlyke stede vnde slote in hungeren wedder jngenamen vnde Casimyrus Marckgraue to Nurenberch is de vpperste velther gewesen auerst nicht lange hir na is Casimirus gestoruen.
Jm suluen jaer Anno 1527 is Hertoch Carolus van Gelleren mit einen groten hupen landesknechten vnuorseens in Hollant in Grauen Hagen geuallen dar des keysers regiment auer gans Hollant sick enthelt, dar wort tosamende gevunden groth gudt an golde suluer an klenodien gesmyde geschencke kostlyke gesmucke vnde kleder Sammyt vnde ander syden werck vnde der gelyken dat nam Hertoch Carolus alle mit sick na der Satdt Utrecht welcker de Hertoch do ein gantz jar jnne hadde gelick he Hassel vnde ock mer stede des stychtes Utrecht Ock so brandtschattede Hetoch Carolus den hagen vp 28 dusent gulden Jm suluen jaer Anno 1527 vp den dach Michaeli is Roleff van Depholte, des krumtheren her Roleff van Barderwisch olde dener vnde sin vyent vyentliker wyse jnt Vylandt vor Bremen geuallen vnde hefft Arsten vnde . Habenhusen ock jtlike huse thom nyen lande to asschen gemaket darumme he steruen moste tor Kloppenborch Anno 1529 Wowol Pawest Clemens in dessem 1527 jaer groten schadne geleden dat ein jderman wol gement hadde dat he solcken schaden in velen jaren nicht hadde vorwinnen konen ouerst jm volgenden jar hefft he sine Stadt Florens dar he gebaren was vp sin egen vnkost belecht mit einen weldigen herleger nomliken mit hundert dusent man starck, vnde schir ein gantz jar lanck dar vor gehordet, dat vp einen marcklyken summen geldes lep, also dat jdt den jtzygen mechtigen keyser Carolo 5 mit allen dudeschen fforsten scholde swar fallen vt torichten Ouerst de hoffe to Rome hefft jarlykes eine grote vpkumpit?, gelick
jdt gerekent is by der tydt keysers Sigismundi vnde auergeslagenn, dat de summa sick vorleep auer de vyff mal hundert dusent ducaten welcker alle jar de Pawest intokamende hefft dar to noch mer ander herschopien, de dem haue to Rome mit der tydt angelamen sin, gelick de kercke to Auion, de ock jarlikes vele dusent gulden gifft, hir scholde de Romsche hoff mede to vreden sin vnde sick genogen laten . Wart beslaten thor tydt keysers Sigismundi, ock by desses keysers tyden, vp einen gemeinen Rykesdage to Nurenberch Ouerst hir wil de Pawest nicht an beswart de lande mit afflate schattet de gantzen christenheit Erlanget groth gelt van den Ertzebysschopen Ebbeten, Prawesten vor de confirmation also dat, dat Pawesteschdom nicht to erfullende steit nicht to sadigen mit golt vnde suluer Anno 1528 sin to Bremen de beiden Monnyke kloster togeslaten, to den Swarten vnde to den Grawen monniken vnde den monnyken wart gebaden by der stadt waninge dorch den Erbaren radt dat se sick entholden scholden erer vngodtliken Ceremonien, noch mysse noch getyde holden desgeliken worth do ock togeslaten de kercke Wilhadi vnde de kercken worden vul Schantzenkornen gelecht de me thor nodt bruken wolde vp allen vesten der Stadt Anno 1528 is to Bremen ein frey Schole angerichtet dorch den Erbaren Radt to den swarten menneken dat ein jder scholde dachlikes frey lectiones heren in der hebreischen grekeschen vnde latineschen sprake gelert wo werden, dar to worden de karckhoue to den beydenn monnyken Closteren mit huseren vnde boden bebuwet vnde geuen jarlikes stedegelt
Anno 1528 hefft dat hus edder hoff van Burgundien vor arbeidet ein dapper krygesuolck, van rutheren vnde knechten wedder Hertoch Carolum van Gelleren, nemen mit gewalt wedder in Hasselt, vnde allent wat he jm Stichte van Utrecht jnne hadde, dar to de houetstadt Utrecht vnde de truwlosen borgers dar binnen, de Hertoch Carolum van Gelleren, mit sunderliker Practiken dar binnen gekregen, wedder eren heren Bysschop Hinrick ein Palsgraue vp den Ryn de worden mit dem swerde gerichtet vnde vp de tydt quam de Stadt Utrecht mit dem gantzen Stichte vnder den keyser de leth eine weldige borch in Utrecht leggen mit des keysers volck starck besettet vnde de Palsgraue warth vt dem Stychte gekofft Als nu dat Stycht van utrecht dorch de Burgundeschen erouert vnde ingenamen vnde ock de dre stede nomliken Deuenter Swolle Kampen vnder den keyser sick gegeuen vth hoger noet (. wente se nu auer xx jaren vele jammers mit den Hertogen van Gelleren gehat, dat he wol mach genomet werde des stychtes geysel vnde plage.) So sin de Burgundeschen fort gerucket inth forstendom van Gelleren makeden vele armer lude, erouerden jtlyke kleine stede vnde flecke, dat kostede den Burgundeschen vele tunnen goldes dar an wart ein frede gemaket de Forste to Gelleren Carolus erlangede sine stede wedder ock sin geschutte vnde wat iij aff gewunnen was mit solck einen vorbunde vnde vordrage he scholde frede mit dem Burgundeschen holden, vnde so he sunder eruen storue scholde na sinem dode sin forstendom vnder den keyser ant hoff van Burgundien kamen, ouerst solckes wolde Hertoch Carolus nicht holden noch vorsegeln rep jdt wedder mit sinen vorwantenn. Anno 1528 is Hertoch Hinrick van Brunswick, mit groter rustinge in Welschlandt getagen mit jtliken dusent rutheren vnde landesknechten vth beuel keyserliker Mayestat ouerst de meystedel siner Ruther vnde knecht sin vtgebleuen
dorch vorgyfft in Welschlandt gestoruen, wente alledinck was vorgyffet Hertoch Hinrick quam wedder to hus seer kranck mit weinich personen Graue Hinrick van Schomborch starff dar auer. Graue Eeryck tor Hoya worth wedder gesunt her Ascher van Kramme bleff vth in Welschlanth vnde sin frouwe starff ock van groter sorge drosenisse. Jn dessem suluen jaer Anno 1528 is Koninck Fran ciscus to Franckriken, mit sampt den Vinedigeren sostich dusent man starck, in dat koninckryke Neapolis getagen, vnde de houetstadt Neapoliam belecht, vnde de suluen to eroueren vnderstanden, ouerst dorch grote hytte jn den monte julio, is ein grot steruent int leger, dat vele dusent gestoruen also se van nothwegen mosten vpbreken vnde der stadt ock dem lande lucht geuen Anno 1529. Jn dessem Jar is Philippus Landt= Graue to Hessen by Passche dage in groter rustinge gewesen geneget vp jtlyke Bysschoppe to teen ouerst sin vornement wort gestillet dorch bede Jn dessem suluen jar Anno 1529 in den Pxnten is Wyldeshusen van dem Bysschop to Munster Frederick heimliken ingenamen vnde Torne, Porten, muren, welle daelgereten, de grauen gedyket, hagen knycke vmme de Stadt in der veste affhouwen in den grauen gestortet bedyket vnde slicht gemaket . vnde jtlike houetlude dar binnen mit dem swerde gerichtet
Vp de tydt wart to Wyldeshusen gefunden Roleff van Depholte, der Stadt Bremen vyent vmme des kumptheren willen wort geuangen vnde vencklick na der Kloppenborch geuort to rechte Jn dessem suluen jare Anno 1529 na middensommer is ein nye lopende kranckheit der minschen jlendes in dudeschlant gekamen, in korter tydt vele lande dorch gespassert de Swetsuke genomet darinne sin sees vele minsken . beuallen ock vele gestoruen, vnde er dat men der kranckheit kundich wart, sin wele minschen darinne vorsumet gesmorteth jtlike legen dar in dre stunde, jdtlike vj stunde jdtlyke xij jdtlyke xx vnde desse gruwelike kranckheit ginck mechtich auer dy ryken dar sin grote heren Bysschoppen, Prelaten, Grauen, Radtlude jnne gestoruen, nomlyken ein Graue van Depholte Frederick bremer Domdeke der kercken to Bremen, her Hinrick Goltsmit Radtman, dar to by xl borgere vnde borgerschen de hastige lop durde in den drudden dach mit der tydt wart men der kranckheit kundich Jm suluen jar Anno 1529 hebben de vornemelyken borgere to Bremen, vele myddel vnde handelinge vor genamen, mit bede vnde supplication an den Erbaren Radt dorch Doctor Johan van der Wyck Syndicum, vp dat ein Erbar Radt to Bremen by dem Doemcappittel erlangen mochte Cesseringe edder rouwinge der vngodtlyken Ceremonien, welcjer nch in der Doemkercken dachlicks geschegen in grote ergernisse, beide de to Bremen nemeden ock de van buten dar binnen quemen, wente jm suluen jar, quam to Bremen, Hertoch Ernst van Luneborch van Depholte, benachtede darsuluen to Bremen, als de horde dat de domesklocken geludt worden, vp einen fest dach
Vorwunderde he sick seer, dat noch solcks dar geleden vnde gestadet wurde, Ouerst dat Doemcapittel helt de sake vp, mit den Ceremonien in erer Domkarcken, hen thom general frey Concilium, do wart de domkarcke den borgereren by pene vnde brocke vyff bremer marck vorbaden, nene papystische darinne to horen, noch mysse noch getyde vnde dergelyken hir auer worden vele borgers vnde jnwoners dorch den kemener beswart den broke to geuen alse vngehorsam Jn dessem suluen jar Anno 1529 wart vorgenamen dat Euangelische vorbundt dat sick erslick dorch schrifften vele forsten, heren Grauen stede der chrystliken religion saken haluen vorbunden, dat ein dem anderen wolde handt rekinge doen, mit liue vnde gude, wedder wreuel, gewalt vnrecht vnde auerfal der papisten, welcker anders nicht sochten den, de heilsamen ler des hilligen Euangelij Christi tho dempen vnde gantz vth to raden vnde der christen bloet to vorgeten. Derhaluen ein dach to Brunswick vortekent is worden, dar sick forstlyke rede ock vt den Euangelischen Steden gesanten, sick wolden vorsammelen, mit einander to spreken, wat ein fram gestalt de Buntenysse hebben scholde Ock van der taxe des geldes, dar ein jder scholde vp gesettet vnde getaxert werden, wor dat men dat gelt vorsamelen vnde leggen scholde in den noden dar toflucht to hebbenn vp to tasten Ruthere vnde knechte darmede besoldenn Vth der Stadt Bremenn wart dar hen gesant, de hochgelerde Doctor Johann van der Wyck Syndicus mit em Jacobus Louwe Secretarius, mit jtlyken Rades deners to perden Desse ouerst affgeuerdigen wordenn vnderwegenn van dem Bysschoppe to Bremen
angegrepenn twischen dem Langwedel vnde Verdenn (. dem Bysschoppe vorspeet.) in Verden vencklick in eine herberge geuort, vthgetagen besocht als nu solcke tydinge to Bremen quam, is flux de Stadt to geslaten vnde de gantze meynte quam vp dat radt hus vor de wytheit, vnde dat Doemcapittel schickede vorth vth jtlike heren vt dem Doemcapittel, vnde de geuangen wordenn wedder loes, rychten ere werue vth dyth geschach vmme de tydt vnser leuen ffrouwenn geborth. Nicht lange hir na wart her Hinrick van Sulinck Raethman to Bremen, achter den Koelhouen vor Bremenn, van Hans Hoyer, an den auent, geuangen, sunder enige orsake, jnt houet gewundet, vp em pert geworpen, sine ogen togebunden, dorch den Kattentoren wech geuort jnt Sticht van Mynden na den Holwynckel, dar he vencklick sat hen na der hilligen dryer koninge dage, he wart vtgeborgenn dorch jtlike borgers vth Mynden Ouerst als Sulinck to Bremen quam wart he vam Erbaren Rade vencklick in den dwenger vor dem Osteren doer in eine Kamer gesettet, de noch in dessen hudigenn dach Sulinges kamer genomet wart Szulinck mit sinen borgen warth vam keyser gefryet vnde de Gele mit Hans Hoyer worden in de keyserliken acht gedan als apenbare Stratenschenders. Anno 1529 jm Chrystmane hefft de Turkische mechtige keyser Solimanus genant Hungerlanth mit gewalt wedder ingenamen dar na auerr de Dunouwe in Ostenryck vp de houetstadt Wyen getagen, de suluen starck belegert vnde ock vaken gestormet, se vnder grauen laten an jtlyken orden ouerst he moste dar endtlyken mit schaden vnde schanden affteen wente de vnse de Dudeschen hebben dorch sunderlyke godtlike gnade ock dorch Erlyke vnde rydderlyke dade den segenn wedder den Turck erlanget, wente de Palsgraue by
dem Ryn welcker vam Ryke thom Houetmanne vorordent was. De hefft in der jle kriges volck to samende gebracht, dat kume dre dage in Wyen kamen was thonorenn er dat sick dar vor gelegert de Torcke mith hundert dusent vnde vertich dusent starck jtlyke weken belecht vnde hart gestormet ouerst de Eddele Forste Palsgraue Philippus welcker binnen Weyne als ein ouerste gewesenn hefft sick forstlick vnde truwe geholden vnde de Stadt Weyn rydderliken erholden vnde de Torck moste mit groten schanden vnde schadenn dar van affteen, wente de Torcke hefft vor Weyn auer de achtentich dusent man vorlarenn, de erslagen geschaten vnde vmb kamen sin, ock dorch groten hunger Ock sin in dessem jar Anno 1529 de keyser, Pawest, de Koninck van Franckrykenn vnde de Venedygeren mit ein ander vordragen. Vnde is ock Keyser Carolus 5 in dessen jar in Jtalien gtagen na der Stadt Benonien vmme de kronen vam Paweste Clemens to entfangenn als nu de Keyser harde by de Stadt gekamen is, so is he mit groter eer entfangen jngehabet, wente dem Keyser sin to mote geredenn 25 Cardinalen dar to de Stadt Bononia mit veer dusent man starck in guder rustinge to perde vnde to vote, na dem herlyken jntage is Keyser Carolus 5 vor den Pawest Clemens gekamen, vp sine beyden kne vor den Pawest nedder geuallen vnde hefft des pawestes vote, hende vnde backen gekusset vnde gesecht Hylligeste vader ick erbede my als ein gehorsam kint to juwer vederlyken hillicheit
Anno Domini 1530 do de Erbaren Vorsichtigenn vnde Wolwysen heren als her Dannel van Buren 2 her Meymeren van Borkem 3 her Johan Trupe 4 vnde her Marten van Heyenborch, weren Borgermesters to Bremen vnde do he Marten Balleer, her Johan Sparenborch her Cordt kenkel, her Hinrick Vasmer her Andreas Lubberdes her Arent van holten, her Cordt Hemelinck her Alberth Louwe her Hinrick Tzyrenborch her Hinrick Pascheborch her Arenth Wytteloe her Johan Branth her Dirick Hoyers, her Hinrick Esyck her Eler Werenborch her Berenth Velthusen, her Johan Lundeman, her Jacob Tzyrenborch her Johan Houeman her Hinrick van Sulinge her Berenth Scharhar her Arenth van Boberth her Hermen groninck werden Radesmenne edder personen vnde do de hochgelerde Doctor Johan van der Wyck was Doctor vnde Syndicus des Rades to Bremen vnde do mester Martenvan Meydeborch vnde mester Jacob Louwe van Lubeck werden Secretarij vnde Heyne woltken was der Stadt Bremen vthryder, vnde Andreas van Lubbek de houetman.
Vnde alse her Jacob Prawest, litentiatur in theologia was pastor to vnser leuen frouwen, vnde her Johan Zelst sin Coadiutor in vmme? Vnde do her Johan van Amsterdam was pastor edder predicante des godtlyken wordes to Sunte Marten, vnde her Ludolphus Stunneborch was sin medehulper jm Ampte des godtlyken wordes, vnde do her Luder Hosen was to Sunten Anscharius myt her Johan Pelten, dat hillige Euangeliuen predykende, Vnde alse her Marten Schutte, mit her Rotgerde to Sunten Steffen, weren denende jm Ampte des godtlyken wordes Vnde do her Gerth van Ossenbrugge was Pastor to sunte Reymer her Hermen kock pastor to Sunte Mychael
To dersuluen tydt erhoff sick in der guden Stadt Bremen eine gruwelike twydracht, vproer vnenicheit vnder
den Borgeren der borgerweyde haluen vnde wart de vpror van dage to dage groter hen in dat drudde jar vnde venck an jm jare 1530 kort na dem paschen Dar stunden vp etlyke sectemakers de seyden er vnkruth manck dat gemene volck, maken der meynte wys, wo dat vele kempe vnde weyde lande, mit der tydt weren van der borgerweyde affgekamen, vnder der geystliken vnde wertlyken hende de wolden se wedder by de weyde hebben, vnde leten sick duncken dewyle de weyde worde genomet der borgerweyde, so scholden de buenlude vor der Stadt wanende ock de geystliken dar gans affbliuen, mit eren koyen vnde hebben do erlanget eine Copien, vthe deme original breue des Ertzenbysschops to Bremen Hartwici den borgeren to Bremen gegeuen jm jare M . C . vnd lix in welckeren breue apentlyken werth vtgedrucket der weyde grense allenthaluen wo wydt lanck bredt se sy wat dar to gegeuen vnde vmme gelt gekofft sy Ouerst de vnuorstendigen nochdemmale, de breff olt was hebben se den breff valschlyken vorstaen, na erem koppe vnde willen gedudet, vthgelecht. Vnde alse vorlouet was vam Erbaren rade vnde weydeheren, dat ein jewelick borger vth dem huse mochte ver melcke koye vnde vth dem boden keller twe koye darup driuen vnde men gueste gudt by vorluse des gudes Do rotten sick ein hupen Loser geste, leddychgengers by lx to gingen dechlykes vp de weyde, vnde wat se vunden van valen, perden, gustem quecke, dat schutten se alle, dreuent in de stadt in einen schuttekauen, vor sammelden sick in de knakenhouwer strate, leden beer vp, sopen flux, gelick jdt roffgudt were, vnde wol sin geschuttede gudt wolde wedder hebben de moste jdt vp dat dureste betalen van en kopen, Dar erhoff sick ein vnordentlick wesent vth vnde se kregen
van her ###es groten byual, wedder eren Raeth wenthe se makeden der mente wys, dat vele kempe scholden thor borger weyde behorich sin, de scholden dar wedder by, schreuen an den Radt mit mysuorstande supplicatin, als volget Eine Supplicatio an den Rade Ersamen Vorsichtigen wysen heren, nochdemmale wy armen gemeynte vth nodt vnde aueruollinge dar to geenget vnde gedrungen werden to klagende, Dat rede vorhen van vnsen vor rederen vor mannige jaren her vorklaget is, Alse do to der tydt, van nu vnde vor der tydt Er den vnse borgere jm morryen daelgetagen worden, so mannigen jn bremen noch wol bewrist is, dar to van langen jaren her in klage geholden vnde nocht. Darumme Ersamen heren, so saken wy vnse recht, na billicheit by jnwer Ersamheit, nach dem godt jnw vorordent hefft, vnse rychters to synde, weten ock dorch gades gnade, dat recht to vorschaffende, vnde dat ein jder van jnw vorplichtet is by vorluse siner seelen salicheit, angeseen dat gades recht ock vnse beswaren recht genochsam vormeldet, nicht antoseende personen, noch giffte edder gaue sunder den armen alse den ryken in sinem rechte to helpende So alse de richters dat vor gade bestaen willen welcker godt ock ein richter auer se vnde vns allen wert sin Erbaren heren se klage wy mit sampt den armen vnde eren geschrey dat doch godt gewyslick horet, vnde ane twyuel horende wert vnde offte gy jdt nicht wolden horen vnde jnw nicht to herten gaen laten, so werth jdt godt richten to siner tydt, nach deme wy jnwer Eerbarheit jnt hogeste vormanet hebben, So heue wy an klagende setten vnde seggen, dat vnse wedderdele alse de besytters der kempe
vnde grensen, geenget vnde gedrungen hebben, jdt sy den dat se na rechte vnde ock genochsamiger vorsegelinge na bringen vnde bewysen, se sin leyen edder papen offte wat standes se ock sin nemandes vthbescheden Alse jnt erste se vnse vor veders, auer vele hundert jaren mit rechte hebben jn gehat, vnde beseten de borgerweyde mit namen van den wedel wente des dorpes Vthbremen wente to den enden des dorpes Swachusen in de brede, mit dem kampe meyner di Stuten den de Ertzebisschop Hartwyrus dorch bede vnde beloninge vns vth gunst jm jare M . C . vnde lix auergeleuert priuilegert vnde bestediget, ock also dat alle de wylke vnde weyde siner gnade, edder siner brodere der kanoniken to Bremen, offte ock eines jderen de dussen orden edder enden jnbeslaten sin, so lange befrediget wente dat se dat gras gemeyet vnde gehouwet hebben to geborliker tydt, vnde den dar na scholen men der weyde vnde wysken jnt gemeyne bruken, vnde ein jtlick binnen Bremen darup weyden, welcke gerechticheit vns ock entagen is vnde affgedrungen Dar en bauen so hebben sick nu vele in vnse weyde gedrungen, vornemen ock de suluen kempe er egen to sinde dewyle se de suluen eyn tydtlanck in besyth vnde gebruck gehat hebben jo doch alle tyt van den vnsen in klage gehat, vorhapen vnde menen vnde sin des ock genslyken gewys ein Erbar Radt sy to rechte schuldich vnde plichtich den sulfftigen vptoleggen, Ere rechte, redelick vnde genochsame bewyss vor to bringende, de ock older sin den vnse bewyss vp de borgerweyde vnde dar to dat en edder den eren dat vorkofft edder gegeuen vmme eres
vordenstes willen, den se der Stadt van Bremen mochten gedaen hebben, vnde so vam Erbaren Rade vnde gantzen gemente vorkofft edder vorgeuen sy se sin den geystlick edder wertlyck edder wat standes se syn, waer se des nicht den scholen se sick der kempe nicht mer kruden ock dar vor wandel vnde bothe doen der armen gemeynte der se so lange dat ere vorenthalden hebben jn deme so nicht en geschege, wil de noth dat vorderen de greffte der suluen kempe to . to dykende vnde slicht to makende, jo doch de bothe vnde wandel wil wy stellen to juwer Ersamen rechte erkentenisseBauen dat vorbeschreuen alle So klage wy dat erlyke gude lude dorch eren mothwillen, vnde egen gesochtes nuttes .(.to vordarff der suluen noch bliuende weyde.). dat landt to velen steden dorch gegrauen hebben dat water vp de weyde geleydet to vordarff der weyde, vnde den rechten fflote des waters wo vorgewesen is gestoppet vnde to gedyket, Ersamen vorsichtigen heren so is vnser vorbenompter demodige bede an juwe Ersamenheit, dat gy de samptlyke gebreke willen erkennen vnde ock to rechte an seen, vnde rechtes helpen, dat ock dat jenne vnse vorvedere vor langen jaren vorhen, rouwlick vnde fredesamlick in gebruck gehat hebben, wedderumme moge kamen in de possessien vp dat wy na willen des Ffleskes nicht vororsaket werden, solckes wo rede geblycket werden wedderumme anfangen, sunder dorch juwe rechtes behelpinge to eindracht vnde frede gedye, des wy vns genslick to juwe Ersamheit vorseen, vnde willen ock juwe Ersamenheit darumme hochlyken gebeden hebben, dat to aller tydt vordenen, myt vnsem vormoge gudtwillich gerne . Gade beualen Desse vnordentlyke supplication bringet genoch an den dach, wes geystes kinder de vprorschen sin vnde wat in
erem herten schulet, wente wes des herte vul is, des geit de munth vnde vedder auer, alle er wesent steit vp puchent vnde drouwent, vnde vnder deme schyne des rechte, den armen gemenen hupen to allen vproer vnde vngelucke to erweckende, vnde hebbent entlyken dar hen gebracht, dat ein Erbar Radt gedrungen is wedder an den pyler des radthuses, ock in den ver kerspelkerken, van den predyke stolen apentlyken affgelesen is worden, dat alle de jenne, de by vth Bremen, vnde an de borgerweyde grense, weyde, garden, houe, kollanth hedden, dat ein jder binnen negestuolgenden verteyn dagen, sin bowyss, sin segel vnde breue vpbringen, vnde de suluen lesen vnde seen laten, deme also geschach na eren willen, Ouerst de vproerschen, sint hir mede nicht gesadiget sunder wolden klarer vnde older bewyss hebben, wo de jennen anth lanth weren gekamen, de jdt vor twe edder dre hundert jaren, hadden vorkofft, vor geuen an der kerken denst gekeret, vnde solcker vmbylliker handelinge, vproersche geswinde gescheffte nemen se vele vor, erweckeden dat sympel gemeine arme volck to allem vproer, also dat sick vp den dach Bartolomei apostoli in Sunten Anschariues kerken by groten hupen rotten mit trummen slande vnde vororden jtlyke trummenslegers dorch de straten to gande de gantzen meynte to samen to eschen vnde weren der meninge, dat se des dages vthwoldenn na der weyde vnde vp ein recht dyken, gelick se in der Supplication vormetentlick dreuuwen ouerst de vploep wart des dages gnedichlick gestillet vnde dael gelecht, dorch etlyke ledematen des Erbaren Rades, vnde frame borgers, de jnstendich beden dat se sick scholden to freden geuen, vnde de sake so hart mit egener gewalt nicht angrypen, sunder
in der fruntschop, vnde to rechte, Vnde do worden . xvj . personen erwelet vth deme Rade, koepmanne, Ampten vnde gemeine, de de sake der borgerweyde jm rechten scholden angripen, vnde vor den Erbaren Rade to Bremen vorsoken jm rechte, vnde de Erwelden xvj personen gingen vp dat Rathus, van der tydt an den wynter auer in der weken twe edder dre mal, vnde der meynte worth helt Doctor Johan van der Wyck, des Raades Syndicus, vnde der wedderpart worth helt Mester Marten des Erbaren rades Secretarius, vnde de sake wort mit velen rechen, myddel vorsocht, ouerst vnfruchtbarlick, vnde wart de sake vam Rade vorwyset an vnpartielyke rychters vnde myddelers an nabur heren vnde stede, nomlyken, an de van Lubecke Hamborch Luneborch Stade vnde Buxstehude, ouerst her Ommes wolde hir nicht an, slogen vth alle godtlyke ordeninge myddel vnde geuen vor Eer weydebreff scholde er rychter sin. Ock was to Bremen vp de suluen tydt ein borger Hinrick Swancke genomet, by Sunte Jacobs kerken ein Olderman vnder den kopman, de wart vam Erbaren Rade vth der Stadt to ewigen tyden voruestet vmme siner vndaeth willen, he hadde nye ordeninge artykel schryfftlick eruatet, de dar weren wedderstrydende de olden loffliken beswaren schreuen rechte tafels vnde bokes Vnde Hinrick Swancke was ein gans hel jar, buten der Stadt Bremen vnde des Rades gebede vnde he reysede hir vnde dar, sende dat jar auer jn de Stadt an sine vr#ude vele breue, ock an den radt etlyke supplication begerde gnade dat he wedder in de stadt by dat sine kamen mochte, lauede grote dinge truwe vnde gehorsamheit, thom latesten na des kumptheren dode, is Swanck in groten vproer, wedder den Erbaren radt in de Stadt gehalet, ingedrungen, parfors
vnde is van Gade Almechtich to hus gesocht mit swarer kranckheit vnde starff in der pestelentie to sinen gelucke sus were he anders gestoruen. Jtem jm suluen 1530 jare, vp den dach visitationis Marie des namyddages vor dem auende, erhoff sick ein gruwlick donner weder, mit weldygen regen hagel vnde starken winde dede groten dreplichen schaden an husen vynsteren, storte vele dusent bome sunderlick in der herschop tor Hoya, by nien kercken vnde jm Swaueringe wolde.
Anno domini 1531 Vorwandelinge des Rades to Bremen: Do ginck mit sinem Eede vth dem Rade de Ersame vnde vorsichtige her Johan Trupe Borgermeister to Bremen vmme sines liues kranckheit willen, vnde dat ginck mit groter swaerheit to, dat he vam Rade dar suluest vorlaten wart, dewile grot twydracht vproer vneinicheit to Bremen vorhanden was, vnde her Dyrick Hoyers wart wedder in Trupen stede tom Borgermeister gekoren, Jdt stunt vp de suluen tydt to Bremen leyder also, dat alle Borgermeisters vnde alle ledematen des rades leuer hadden affgedancket der stede vnde des tytels enthbaren welckere se vnfruchtbarliken beseten, gentzliken entleddiget vnde entslagen hedden, de wile der vnderdanen jnt gemeine dar nen gehorsamheit was Ouerst alse olde vorstendige menne bewogen se dar vele jnne so se sick der stede vnde Amptes entslagen hadden, vnde ein nie vprorsch regimente vpgestaen, dat sulue wolde nummer vor de guden Stadt gewest sin. Darumme dulden se sick, bleuen jm regimente mit groter sorge vnde arbeyde, vnde dar to jn varhe eres liues vnde gudes, wente de vproer nam to Bremen to wart starker vnde groter vnde wolden nene jnstition lyden Jtem jm suluen 31 jare euen achte dage vor der hemmel uart Christi auende, wart her Roleff van Barder wysch Kumpther to Bremen hertlyken gewarschuwet do he ginck in vnser leuen ffrouwen kerken binnen Bremen to deme sermone, dat he sick ein tydtlanck vth der stadt vorseen scholde, wente me fruchtede sick, dat des dages worde ein vplop, der borgeren binnen Bremen wedder em vpstaen, wente de borgere weren gans vorbyttert wedder em in velen stucken Thom ersten dat etlyke borgers vmme sinent willen geuangen wordenn
worden vencklick wechgeuort jtem [2]aFußnote aÜber der Zeile. Arsten, Habenhusen, vnde ein del huse tom nyen lande vmme des kumpthe willen vorbrandt geplundert, vnde [3]bFußnote bÜber der Zeile. dat he sine tosange den borgeren gedaen van der Borgerweyde genochsam bewyss vp to bringen van sinen kempen an de weyde weren grensen nicht vnllenbrachte? dat logen se den kumptheren auer, des sick de kumpther Hoye beklagede De houede van den vproerschen mit erdichteden worden, makeden der meynte wyss, wo de kumphter vorsegelde breue by sick hebben scholde, vnde de suluen gelauet der meynte vptobringen, dar mede me de gudere van der vormeringe der borgerweyde .(. eres seggendes.) besprekende vorbydden vnde bekrefftigen kunde de nu de breue van kumptheren gefordert vnde nicht vpgebracht is her Ommes wedder den kumpt heren vorbyttert vnde was sines vnschuldigen dodes ein orsake, dat gade erbarme Des sint de borger in groter velheit, vp dat radthus vor den radt gegaen des suluen dages, weren dar des kumpt heren vorwachten, in egener personen antwort to geuen vp sine tosage. Do nu de gude kumpt herr suluest nicht vp dat radthus quam sick in der gude to entschuldigende, sunder dorch fruchten eines vplopes wedder eme so enthelt he sick in sinem haue . (.wente he merkede wol dat jtlike vprorsche vp em luren in den ogen wachteden.). vnde he sende sine moder vnde sine suster vp dat radthus, antohorende wat der borger meininge were so erhoff sick solck ein rumorsch vnstumich ropent, der borger vor dem Stole des Rades, wo se samptlick geneget thom kumptheren in sinen hoff to gande, vnde standes votes vor den Radt
to halende Des is de Erbare Radt bewagen worden, beden de borgers hertlyken, dat solckes na bliue, de Radt wolde den kumptheren beschicken, dorch twe Radespersonen vnde den guden kumptheren in der gude vnderrichten, vnder des sint by grotem hupen vam Radthuse gelopen in ere huse, ere hellebarden spete, haluehaken, haken vnde roer flux in ere hende gegrepen, also in tornigen mode, na des kumpthers haue gelopen, mit vnstumigen geschrey, dat Osterdoer to geslaten, vnde begunnen tom kumptheren in to vallen, so is de gude her jlendes, sulff seuende vp sine kerken gestegen nam in der hast mit sick twe laden, dar sine breue vnde suluer warck jnne was, ock ein wenich vittalie, Do nu de kumpther vp der karken was, in grotem bedruck, vnde horde de boorgers ropen, de sick rotten, jm harnsche to samende vorgadderden by vele dusent to, des he sick vellichte nicht vorseen hedde, so dede he ein venster bauen an der arkener am dake na dem karckhaue vp, vnde sach bedroffliken de tornigen borgers an, vnde sloch sine beyden hende wyth van sick de borger an to sprekende, vellichte dat he se bydden wolde sin leuent mit den sinen to vorschonende, vnde sick in gnade in der borger hende to geuende, mit den sinen ### Ouerst des kumptheren sprekent mit den borgeren wart vorhindert dorch einen lamen hynckenden schroder, van gade getekent, de vel vorth dal, vp sine kne telde na den kumptheren, vnde vurde sin roer vnde schoet by den kumptheren in, makede also de vnsinnigen wach, Do merkede de gude her dat jdt vorlaren spyl was, vnde toch dat vinster na sick to, vnde gaff sick in gades gewalt Do vengen de vprorschen an de kerken to stormende des morgend van negen vren an hen to twen slegen namyddage De Erbare Radt vorsochte vele myddel den kumptheren to redden, schickeden vt an de borgers eren Syndicum, Doctor Wyck, de beyden kemeners sampt mit deneren vp dat de vploep mochte gestyllet werdenn, de Radt ginck suluen vp de heyde begerde van denn,
Borgeren dat sulcke sulffwalt na bleue, dat me den kumptheren vencklick neme, sin liff vnde gudt ffryste, dat me eme na keyserliken rechte, ordentliken anspreke jdt wolde anders numemermer gudt werden ouerst dith alle mochte leyder nicht helpen, de vproer nam de ouerhant, de Duuel ein morder vnde logener bless helsch vuer in den vprorschen, dreff gruwelike logen vnderr de meynte, wo etlyke borger vam kumptheren weren vmmegebracht, dorch schetent vnde mit stenen werpen van der kerken, lepen an den Radt klagen solcks mit logenafftigen worden, wo de borgers so jammerliken worden van erem vyende erworget vnde vmmegebracht, vnde alse den kumptheren mit den haken nicht aff hebben konden, hebben se dre grote stucke graues geschuttes by der twelff Apostelen kercken gestellet vnde schoten na den torme des hilligen geystes karken vnde schanferden den torne, wo noch hadyges dages ogenschyn, wente se menden de kumpther were dar jnne, de kumpther hadde gerne gnade gehat als me horen mochte dorch sin ropent, vnde dorch vt stekent siner hende, vnde der sinen de mit eme vp der jn in der hogesten nodt weren, ock dorch vthstrekent eines hodes, in ein teken dat se sick geuen wolden, Ouerst dar was leyder nene gnade, Sunder de vprorschen steken lange brede vnde ledderen to em henin by der arckener vellen to em vp de karken, vornemeliken Johan Kremer Arent Reddelsen Johan Grube ### dorch steken den framen kumptheren mit den sinen slogen se doeth Den kumptheren sulff voffte, sinen jungen van xvj edder xvij jaren leten se leuen vnde einen van den knechten de ginck mit den ersten van der kerken wolde in twen flasken
beer vp de karcken halen, eer dat de vproerschen mit weldyger handt in den hoff breken, Ouerst dem knechte wart de wech vnder gaen, dat he nicht mit dem beere, by sinen heren kamen konde, de entquam wente sine tydt was noch nicht gekamen Do nu de Kumpther, sulff vyffte barmlyken geworget gemartert, do maken de doethslegers ein holl dorch dat dack na dem karckhaue, vnde worpen de doden lychammen her aff vp den karckhoff, vnde worden by einander den dach auer gelecht, me sede dat de Kumpther noch ein tydtlanck geleuet hadde wo wol gruwelick gewundet, vnde hoch her aff gesmeten Des volgenden dages, als vp den achten dach vor der hemmeluart vnses heren Jesu Christi, do wart de kumpther sulff derde begrauen, vp sinen karckhoff dar he vp geworpen was, by eme wort begrauen Johan Bolleman vnde ein ander siner knechte Frederick genant, De anderen beyden eine vp vnser leuen ffrouwen karckhoff, de ander Wilhadi Alse nu de blodt dorstyggen den guden kumptheren mit den sinen bermelyken hadden erworget, in sinen blode ein weinich sick gesadiget, so hebben se flux jm haue, alse dulle hunde gewotet, alle dinck vordelget to nichte gemaket, De vynstere allenthaluen vthgeslagen, kysten, schappe, kunter, laden kameren vp gebraken, dar vth genamen wat se dar vunden alle koren vp den luchten, mel vysch flesch, allen vorrath in de kaken, keller, hen genamen klein vnde groth, nichtes geschonet, vnde dat beer in den kelleren vthgedruncken des dar vele was, vnde dyth alle wedder des rades willen vnde gebodt. De bosheit hadde nu leyder de ouerhant Dar sint ouerrst vt godtlyker vorhenckenisse, gude borgers vnde denere des rades, in de kellere des seligen kumptheren gegaen, de tappen vt den kopen, vaten tunnen getagen
vnde dat beer lopen laten vp dat de blothunde nicht auerflodiht? druncken worden vnde dorch drunkenheit nicht mer jammers worde angerichtet gelick de vprorschen jm swelligende sick apenbar vorluden leten, ein part wolde to den papen jn de ander del, thom rade, de drudden to den predicanten gelick dar ock so inede vmmegaen, De Erbar Radt beschyckede de moetwilligen, dorch ledematen des rades, ock dorch ere dener, leten en anseggen dat ein jder scholde sick van dar, vth des kumpthern haue maken, holden handt vnde munt, vnde gan in sin hus, ouerst dar hebben se sick nicht an gekeret vnde hebben sick vntuchtich moetwillich gehat to des kumptheren moder, Suster vnde kockinne grote auerlast de nacht auer .(. de wyle de doden lychamme in der kercken legen.). grot beswarlick gewesen, se wolden freten supen, juchen, repen breken vp, sochten nemen enwech wat he auerquemen se hadden sick als dat dar nen tucht, erbarheit noch fruchten, noch recht noch straffe in der Stadt were Ouerst alse de dach anquam, schyckede de radt etlyke deners vt leten twe van den houetluden grypen, vnde in de venckenisse setten, dar wart by gevunden suluerwerck, dat se jm haue ge namen hadden, desse beyden handtdeders worden balde dar na dorch de vprorschen vtgedrouwet wente se wolden nemande vt den schoue getagen hebben scholden se dar ock al vmme steruen, dar schach ock vp de tydt to Bremen nen justicia na demmale de Ertzebysschop to Bremen in der acht keyserliker kamergerichte declareth was van des Closters wegen van Osterholte vnde mer anderen, Also dat de vaget nen richte moste sytten
so wil ein quat vnde vngelucke allene nicht sin jtem des suluen dages als vp den achten dach vor der hemmeluart Christi do rotten sick vp dat nye de meynheit by grotem hupen vp dem markede vnde domeshaue vnde gingen aff vnde to ock den kumptheren to begrauen mit den sinen, vnde de eine rep vmme den anderen, so balde de lychamme begrauen weren, so wolden se des ein ende hebben mit willen vnde volborde auergeuen, dar wolde anders nicht gudes vth entstaen, des is na des kumptheren begreffenisse, de gantze wytheit des rades, vp dat radthus to samen gekamen mit einander geradt slaget in grotem bedrucke, wat nuttes vnde best were, in solcker hogen nodt vnde varhe vor nemen wor dorch dat dorstyge vnde blodtgyrige arme mordesche volck mochte gestyllet werdenn vnde de radt schyckede an dat Doemcapyttel vnde nemen vor vnderhandelinge der borgerweyde haluen, vnde de radt erlangede vp de tydt vam Capyttel, dat me de kempe, wysche vnde weyde vnde saetlanth, de dar gerenseden an de borger weyde, vnde den heren jm Capyttel, vnde ock jtlyken den borgeren, vnde radtluden toquemen dat me de suluen scholde innemen, hen an de hempstrate edder graswech so lange dat de sake in der fruntschop edder to rechte worde vordragen . Do worden balde hir na xl menne vth der meynte gekaren, vt jtlyken kerspelde x personen allene in der sake der weyde to handelen, desse xl brachtent darhen dat de hele meynheit, nabuer by nabuer mosten in einer orden vthgaen, de weyde to beseende vnde alle dinck to bekundigende De vertich menne van der meynte gekaren worden vam rade vnde den ver kerspelden togelaten alleine in der sake der borgerweyde to handelende, vp dat dachlykes vmme vaer vnde vproer willen, de gantze menheit nicht tosamende queme vp dat nen nye vproer worde angerichtet, vnde scholden
de xl menne, nicht lenger sin, beth de sake der weyde to rechte, edder in fruntschop vorlyket vnde gentzlichen vordragenn were . Ouerst de xl weren nene kynder des vredes, sochten nicht wat godtlick, redelick, byllick was, stunden na nenen vrede sunder na allem vproer, twydracht vnde na vnfrede, wente se brachtent in kort dar hen, dat de gantze meynheit to samende quam, vnde ein mal edder twe in einer orden vthgingen, na der borgerweyde, de grense der weyde to bekundigen, wo lanck wyth, bredt se sin scholde vnde Johan Doue vnde Wolberen Rulffes gingen alse houetlude vor an. Hinrick Vde ein herinck packer mit anderen losen gesten to Bremen, van osten vnde westen kortes jngekamen de steken de weyde vt gans wyydt lanck vnde bredt, en to Walle to, hir seden in vnpartielyke, dreplike olde bedagede lude, vth deme rade ock van borgeren de sick vorstunden vp den weydebreff, van den Bysschoppe Hartwico gegeuen, ouerst er kunschop erkentenisse, tuchenisse mochte hir nicht gelden, mit solcker gruwelyker vnsinnicheit vnde vnstumicheit worden de bloetgyrigen na deme doetslage des kumptheren van gade geplaget, dat se noch na gade, noch na dem minschen vrageden, sunder mit des kumptheren reyse, wolden se .(.leyder.). alle dinck vtrychten De Stadt van Bremen, hadde den pryss vnde den roem, vor allen anderen Euangelyschen steden to der tydt, dat de van Bremen handelen mit aller byllickheit, redelicheit, vnde alle dinck mit reden, rechte boschedenheit, in groter gedult, vnde lanckmodicheit handelen vnde vtrichten, solcks
emen roem, prys loff, konde de Satan entlyken nicht lyden sunder seyde sin saeth dar manck, makede de lere de euangelij strynckende by den de dar buten werenn nicht jm Euangelio gegrundet. Jn dessem suluen 31 jare jm Sommer is de Erbare Cort van Barderwisch, des seligen kumptheren broder, dorch godtlyke gnade, vnde des framen forsten van Lunenborch Hertoch Ernste ein groth leffhebber, vnde myt sunderliken gnade vnde gunst der Stadt Bremen to gedaen, dorch sine fforstlyken myddel vnder handelinge vnde Grauen Johan van Depholte vor de Stadt Bremen mit der stadt, vorlykent, vorsonet, gans des dodtslages sines broders haluen, vorlykent, sampt der gantzen fruntschop# also dat de stadt bremen Corde van Barderwisch to kerde van den doethslach vnde schaden sines broders des kumptheren dusent gulden, der moder vnde der suster, einen breff van vᶜ gulden, by den radt belecht vam kumptheren, dar to der suster an gelde vyfftich gulden vor er Clenodie jm haue hengenamen in dne vproer vorrucket vnde spoliert Also dat ein Erbar Radt, genoch hadde ein tydtlanck to schaffen, wedderumme to flyende, dat barmliken dorch de modtwilligen geschort, gestortet was, vnde de wile de xl vpgeworpen menne, sick wyder in velen dingen indrungen, bauen dat em vam rade vnde kerspelden was to gelaten, so sint se harde, van den predicanten, vam rade ock sus van dreplyken borgeren, angegrepenn dachlykes, vnde em hart dar jn gesecht erer vmbilliker handelinge haluen. Vnde dewile godtlose lude sint vorkerder art, laten sick nicht in der gude leren, straffen vnderrichten, sunder werden arger dorch godtlyke myddel vnderrichtinge.
So sint de vertich auer ein gekamen, koren to sick vth jeweliken kerspelde noch vj personen vt den Olderluden Copman vnde ampten dat erer nu scholde sin lxiiij menne vp dat se dorch de xxiiij personen de se to sick gekoren, desche mer anseens, by dem rade, predicanten by dem Cappittel vnde sus der helen meynheit hebben woldenn Ouerst de xxiiij dreplyke personen van den xl gekaren, nemen sick der kesinge nicht an, wolden in erem vngodtlyken rade nicht gevunden werden, dewile er radt nicht godtlick was, vnde se na nener chrystliken ordeninge trachten sunder na allen losen leyder godt mothe jdt beteren. Jtem jm suluen yare 31 by Sunte Augustinus dage wart ein landts dach vorordent to Basdael jm stychte van Bremen, dar jtlike forsten, vnde forstlyke rede erschinen worden vnde mer ander gude frunde stychtes junckeren vthe steden rades personen, geystlike vnde wertlike prelaten, ock vth den vertygen de geschyckesten dar hen geuordert, vp dat me dar suluest de twystigen sake, twysken deme Erbaren rade vnde dem werdigen doem Cappittel vnde der meynte to Bremen, mochte vorlyken, scheden vordragen, in der fruntschop, Ouert jdt ginck mit den vertigen, als jdt geyt mit dem kreuethe, de wil al auer stuer to rugge Nu volget vam Landtdage to Basdael wat dar sy vorgestelt, dorch Hertoch Hinrick des
jungen sine fforstlyke rede, van wegen der einicheit do to Bremen, als volget Anno 1531 Am Donnerdage na Agustien Ep.[LIGATUR NICHT AUFGELÖST] dat is ver dage na Bartholonei Aptist, wort den geschyckeden des Erbaren rades der Stadt Bremen Dorch dem dorchluchtigesten hochgeborne vorsten vnde heren Hertoch Hinrick van Brunswick vnde Luneborch den jungeren in egener personen vnde dar na dorch sine fforstlichen gnade Kantzeler Doctor Koninge, vnde Herborde van Mandeslo vorgeholden, wat maten den Hertogen van Brunswick jn siner fforstlyken gnade lande, vnde sus vp anderen orden, were vorgekamen, wo vngeschicket sick de Stadt van Bremen, jegen sines F. G. heren broder den Ertzenbysschoppe to Bremen geholden, dat ock der wegen, van etlyken groten fforsten vnde heren, dar ent jegens der Stadt vnde eren vnderdanen wol hedde mogen ein groth vnheil, vnde ein vnuowintlick schade bo jegent vnde togesaget werden, so verne de gedachte forste se dane vmme fredes willen, vnde vth fruntlyker gnediger toneginge so sin gnade to der Stadt Bremen vnde deme gantzen stychte van Bremen hadde, nicht geweret, edder vpgeholden were So hadde ock de forste vp dith mael so wol wo hir beuorne to menniger tydt, sick in egener personen, in styffte erfoget, vnde allen mogeliken flydt vortowenden, darmede twyschen siner F. G. broder vnde des stychtes ledematen, frede einicheit vnde gude reygeringe, gestyfftet vnde gefordert mocht werdenn So wolde sick also jo wedderummer geboren, dat sick de stadt Bremen ock geliker maten wo den anderen ledematen, siner gnade heren broder den Ertzenbysschop
vnderdamchlick gehorsam, vnde fredesam helden Nu sy ouerst sin F. G. warhafftichlick borichtet wo de Stadt Bremen, to desser sommer tydt vnlanges scholde vnderstaen vele kempe vnde weyde, der geytlyken vnde ander wertlyken stande binnen vnde buten Bremen, vnerkantes rechten, entwendet vnde vorentholden hebben, wo wol se sick nu, na sodaner entwendinge vnde vorentholdinge scholen vp erkentenisse erbeden, dat sick jo na vor moge der rechten nicht geboren wolde, Alse einem dat sine to nemende, vnde dar na mit em dar vmme to rechte laten erkennen, so deme entjegens scholde byllick geholden werden, So wolde de Hertoge den Borgermesteren der Stadt Bremen vnde der Stadt to to bedenckende geuen, wen solckes vor keyserliker mayestat, egener personen Choerforsten vnde forsten, vnde K. M. Camergerichte regimente, vnde andere forsten, heren, stende des hilligen Romeschen rykes kamen worde dat sodane nicht mocht mit bestendigen grunde vorantwortet werden sunder na voringe aller rechten, reden vnde byllicheit, sick vor allen wil egen vnde geboren, den gennen de entsettet sin, vnde dat sine ane rechtes erkente vnde vor louinge, entweldiget, entwendet vnde vorentholden wedder vmme to geuende vnde to restituerende schuldich vnde plichtich sin Derwegen wolde ock sine gnade nicht weiniger gesonnen vnde begert hebben, siner F. G. gnediges gemote, moye arbeyt, vnde toneginge to der Stadt Bremenn vnde deme gantzen stychte gehat, to bewegende, vnde den na hir anders in to schickende dar
mede den jennen, so berorder mathe vorkortet, dat oer wedderumme, fredesam to stellen edder sus drachlike vnderhandelinge, darinne mochten vorgenamen werden, Et hebben ock do de geschickeden des Cappittels den vorordenten des rades, in gudtlyker, fruntliker vnderredinge to erkennen geuen, wo en bewust, dat se vmme eindracht vnde fredes willen, na gegeuen, dat ein del der kempe to der borgerweyde angenamen, mit den boschede, wo se na lude segel vnde breue, mit rechte, der nicht to be krudende, dat men als den drachliken vnderhandelinge dar auer lyden wolde, Nu erlangede me jdt, wo de meynheit to Bremen sick wider vnderstunde, de kempe sick to egende, scholde geneget sin, des se sick nicht hedden in nene wege vorseen, so beden se doch wes touoren beredet werde, dat, dat sulue mochte achter volget werden, wente vp so dans hadden se sick wente her to, klagendes entholden vnde weren ock noch to klagende nicht geneget, der vngetwyuelder touorsicht, wes also vorlaten, vnde ene van den geschickeden des rades togesecht dat so danes van ene wel geholden vnde vullenbracht vnde vullenstrecket worde Vp solcke mercklike vorgeuinge hebben de vertich gar nicht gegeuen, noch eer noch gelimpe betrachtet sunder bleuen vorstracket in eren vornement, vnde na, eren koppe alledinck vth torichten, se nement alle vor spot schymp, vnde de dinges mer an, se leten sick duncken, Er Radt, wille vornement, were dat alder besthe, dar wolden se by leuen vnde steruen, synken vnde fleten. Anno 1531 vmme den trent by alle gades hylligen# dage, do erschenen vor den Erbaren Radt der Stadt Bremen, de vertich menne, vnde beden den radt ein mal [edder]aFußnote aEinschub über der Zeile. twe, dat deme Doemcapittel vam Rade
worde angesecht vp daz Rathus to erschinende, wente de vertich gekarne menne, hedden insunderheit wes mit dem Capittel to seggende, van der meynte wegen dar der meynte, vnde der Stadt van Bremen groth jnne gelegen were, De Erbar Radt begerde wo weten van den vertigen, wat doch er warff were an dat Doemcapittel, Ouerst dat sulue wolde nicht heruth, vnde quam ock nicht helle an den dach, eer dat Capittel vt Bremenn getagenn was, van fruchten wegen, eines vplopes wedder se, Alse nu de Radt sick des entschuldigede mit dem Doemcapittel vp dat Radthus to vorbaden so hebben de vertich, etlyke van den eren, by xvj personen an den senioren des Doemcapittels, alse nomlyken heren Segebaden Cluuer Prawest to Wyldes husen geschicket, van eme, in ernste mede bogert, ein Capittel mochte mit den ersten gelecht werden de vertich menne hedden wes wichtiges, mit den Capittel auer to sprekende, dar grote macht an lege De senior entschuldigede sick ouerst, mit deme Capittel to leggende, Dewile de Doemdeken her Dirick Vrese nicht to hur were solck ein boschedt vnschuldinge nemen de vertich nicht an, vnde spreken forslyken, se konen vnde wolden nicht, na dem Doemdeken teuen, dat Capittel moste tosamende kamen, dar lege macht anne, Alse nu de heren des Capittel jegenwardich weren, vnde vorwachteden der wertigen se an tohorende, so sin se mit solcker vnstumicheit, vor dat Capittel gekamen, mit vorschreckinge vnde horden drouw wordenn, dat, dat Doemcapittel van fruchten wegen vt der Stadt Bremen toch
des mandages vor Martini episcopi Anno 1531 vnde dat Capittel schreff wedder in de Stadt, de orsake eres vth tages, wo de vertich hadden dem Capittel stracks vor gestelt, grote vnredelyke dinge De vertich stellen deme Capittel vor, dat ein Capittel scholde vpbringen, vnde seen laten eer bowyss, segel vnde breue, vp de kempe vnde weyde landt, welcker se grensende hadden an de borgerweide, vnde wo dat Capittel scholde der armen meynte to Bremen dat eere volgen laten, mit guden willen, vnde in frutschop, vnde to ewigen tyden vorsegelen, vnde so deme nicht en geschege so were to fruchten, dat des kumptheren reyse dar vt worde volgen, Ock so quemen to hus de boeslude, vnde dat schepes volck by hupen, vnde dat jar auer nicht vele vordenet vnde so ein vploep sick wedder se erhoue, weer to fruchtenn dat se vmme seen wolden, wat malck in den kysten hedde Dat weren vnredelyke dinge vnde vorgeuinge an solcke Erbare menne, vnde vordenen hir mede de vertich, nenen danck noch by dem Rade, edder borgeren, noch by den schepes volcke, de laten sick apentlick vorluden, dat se solcke scholden by sick hebben de malckem scholden in de kysten sen dat scholde em hertlyken ledt sin. Do nu de vertich merkeden dat se wedder sick den radt hedden, ock de predikanten de Olderlude, jtem jnt gemene dat schepes volck, so bedachten se einen anderen radt, rotten sick, togen to sick wen se kunden, vnde kregen Swancken wedder in de Stadt, vnde beleueden sick to allen den, de van erer secten weren, ock vele de vt den klosteren gegaen weren, nicht vmme Jesus willen sunder vmme flescklyker freyheit willen, de vellen den vertygen by, vorwachteden groten trost by em, repen scholde wy nicht vor dat vnse sprekenn, wo wol se to Bremen nu werle gewesen edder dar jnne jchtes wes egens gehat, sunder, se sochten leyder, omnia communia
Dat is alle dinck gemene, scholde de lose sin, ouerst dar sint se entlyken auer to schanden worden, gelick wo in velen anderen Steden hir vnde dar, vt jtem Jequit Anno 1531 wordt de dwenger vor der wesser brugge gemaket, dar jdt nicht vele dochte, vnde der worth jn korten tyden to raden so dat me ene grafft vmb de vmme den dwenger lopen twisken den walle vnde den dwenger dorch, ouerst jdt was nen radt, do wart jdt vt der Stadt wedder to gedyket der orsake haluen de wesser mochte den dwenger vnderlopen vnde dar dorch wedder storten, hir na moge gy des buwetes haluen vor der brugge wyder horen, Anno 1531 des anderen dages nha jnuocauit wort to Ossenbrugge gesaden, Mester Johann de Muntemester to Bremen vnde Ossenbrugge c
[Rand: Dwenger hergetngen so dat de wesser scholde]
Jm jare Vnses heren Christi 1532, vp nyen jars dach do her luder hals sine radtkost dede, hebben sick etlike vp vnser leuen ffrouwen karckhaue gerottet, ein vploep vnder der meynthe antorichtende, sint vp vnser leuen ffrouwen [torne]aFußnote aEinschub über der Zeile. gestegen, de klocken geslagenn, wolden des dages, de gantzen meynheit vp den groten Domeshaue tosamende by einander bringenn vp dat to den vertich gekarne mennen, noch vt jeweliken kerspelde, scholden xvj menne gekaren werden, also dat erer scholden in alle sin hundert vnde ver, de mit deme rade, scholden dat gemeine beste soken vnde verstaen, Ouerst des dages wart dar nicht vt, van framen borgeren wart de vploep vorhindert, darumme dat de heren des rades, scholden rouwliken in der radtkost by einander bliuen, vnuorstort, Vnde nyen jars dach was do vp einen mandach, Ouerst den vprorschen, wart de dach auer seer lanck, vnde des volgenden dages makeden se sick fro vp de bauen?, mit anbrekinge des dages, leten dat klockenslan na bliuen, erlangende, einen trummensleger den suluen vorde Hinrick Vde dorch de Stadt, dede eme eine anweisinge, wor dat he vp de trummen slan scholde in den straten vnde gassen, vnde ropen, dat ein jder borger vnde jnwaner, scholde sick maken vp den Domeshoff Do nu de meynte by x vren, by einander to hope gelopen was, is Johan Doue ein goltsmyt her vor getreden entdecket, worumme de meynheit dar tor stede geeschet were, nomliken dat me wolde kesen to den vertich mennen noch lxiiij, dat errer scholden to samende sin hundert vnde veer, de scholden der meynte beste doen, vnde nicht allene jn saken der borgerweyde, sunder in stede der sorten, in groten wichtigen saken der stadt angaen, mit dem Rade helpen raden, vnde wart ein sedelken in den rinck geworpen, dar de namen jnne
stunden geschreuen, der lxiiij de mit den xl, vnde deme Erbaren rade, der Stadt beste saken scholden desse kesinge boleuede deme Rade nicht, noch predicanten noch vorstendigen borgeren, wente dar weren mede de nicht geschicket tom regimente weren, konden sick suluen, noch erem huse vorstaen, wo scholden se den solcker gemeinte, vnde de besten de gekaren weren, nemen solck vnordentlyke vprorsche kesinge nicht mit willen an, sunder se worden dar geenget vnde gedwungen dorch de modt willigenn Hir volgen de namen der hundert vnde veer gekaren menne vth jewelyken kerspelde xxvj personen
Jn Sunte Martens Jn vnser leuen Frouwen Kerspelde: Kerspelde: Johan Doue de wortholder Wulberen Rulues Hermen Voge Albert Grummer Johann Boleken Johan menger in der Langenstrate Detleff Meyger Johan Reineken Johan Kordewacker Luder Wulfftangel Dirick Kock Johan Bothe Johan Pycht Hanschen Pape Cort Schorffman Arent Dole Johann tor Haselenn Cort Vsinck Cort Borgers Gotke van Ryge Johan Wachendorp Johan Ryquers Harbert Hypstede Hemren Wynckel by den osteren dor Dyrick de gude Johan Luersen Hinrick Beerman Eggert Groteklawes Hermen Schroder Luder Haruest Clawes van Horne Frerick Krege Arp Schyldesort Albert de gude Kersten Suerman? Marten Blancke Johan Radtlose Johan Holtdorpt Johan van der Heyde Albert Grashorne Berent van Herten Hermen Wynckel vp der tyuer Cort Hylmers Thonies Habbe Bolthe Rode Remeke Wachendorp Hinrick Tegeler Hinrick Meyger Berenth Kusmelth Hans Vedde Luder Lursen Pawel van Buckenn
Jn Sunten Anscharius Jn Sunten Steffens Kerspel: Kerspel: Hinrick Swancke Johan Kernemelck Dirick Meyer Arent Reddelsen Johan Schroder Johan Kremer Hinrick Vde Luder Pleskenn Johan Dunnekoel Cort Oldenborch Rathke van Osten Lamberth Tegeler Arenth Volmers Eylert Smet Gerth Stalman Cort Hoppe Hinrick Sanders Hermen Olrykes Eylerth Bolcken Johan Wyltman Lubbert Byleuelt Hinrick Paedurenstycker Hans Suerlanth Mester Hans Stefens Hinrick Loethmers Arp Pascheborch Johan Rathe Mathias van Staden Luder van Ancken Hermen Steinkamp Kersten Knubel Johan Honweken Cort tor Kulen Magnus van Houen Hinrick Wynckel Hinrick Ruendael Schipper Jelies Kersten Rouer Gert Schulte Johan Martens Johan Schomaker Swer Swechusen Augustinus de Kremer Dirick Wyse Berenth Schenge Hermen Rademaker Arenth Ryppe Gerth Suerbyck Dirick Frese Gert Speckman
Johan Lampe der hundert vnde veer
bade:
Anno 1532 des volgenden Mydtwekens na Nyen jars Dage is de hele wytheit des Erbaren Rades to Bremen to ix vren vor myddage, vp deme radthuse vorgaddert gewesen, dar to ock de gemenen borger, naber by naber vth bouel des erbaren Rades, dorch ere geswaren baden, vorbadet, Vnde do nu de groteste del der borgeren by ein ander weren, So hefft de Erbar, Vorsichtige her Marten van Heyenborch, wortholdende Borgermester, den borgeren mit langen worden vorgeholden, vthe wat bewechliken orsaken, se allenthaluen, aldar tor stede weren geuordert vnde insunderheit, wo de vertich menne to der borgerweyde sake gekaren, vor dem rade gewesen, des negesten vor gangen dages, vnde eine sedelen vorgebracht mit borichtinge wo de meynheit, na jnholde der sedelen, noch etlyke ander borger, to den gedachten vertigen, vth den ver kerspelden gekaren, so dat erer scholden to samende sin hundert vnde veer, de nu vorthmer in der borgerweyde sake, vnde mit dem rade, dat gemeine beste vart to settende, vnde in stede der sorten raden helpen scholden, jedoch dat ein radt, ein vnmechtich radt bliuen scholde, dar to scholden jtlyke breue by den Olderluden des kopmans sin, de en nodich weren, lesen to laten, dat de radt de suluen to sick vorderen laten, vnde de meinheit, solcker breue jnholt boricht mochten werden, Dewile deme Rade sodanes, wedder ere Stadt gewonte, wedder tafel vnde bock, so de raet vnde ein jder borger dat beswaren hadden dar statlyken by to bliuende, So hadde de radt de macht nicht by sick allene, dar jnne to bewilligende edder to flutende wo wol se doch gelick eren vor vederen jm rade wente her to der Stadt beste gefordert, vnde noch vordan alletyt geren doen wolden, dar mede de gude Stadt in guden regymente, by frede leffte vnde
emicheit mochte geholden werden, vnde de Rat sege wol vor gudt vnde nutte an, dat me de oldenn ordeninge, wo bethher to de radt mit den gemenen sorten, wente her to, der Stadt beste geuordert vnde gesocht, vordan so bliuen lethe, vnde so ja an einigen dele, wes nodich were to voranderende, dat me dat sulue vorneme, vnde darynne geraden, wo dat thom besten staen scholde, Sodanes wolde de Radt, den gemenen borgeren to bedenckende geuen, vnde dat se darumme vnder einander, sick besprreken vnde berathslagen, wes den oer gude radt vnde gude andacht sin worde, wer de radt erbadich, wo ock ein radt sick schuldich erkende, dat se geren dat beste dar to doen wolden, Darmede vorthmer .(.wo vorhen.). ein gudt borgerlick regimente, frede vnde eindracht, binnen der guden Stadt moge geholden werdenn. Jdt hedde ock de radt an de Olderlude geschicket, vnderredinge gehat, der breue haluen, so se by sick hebben scholdenn, de der meynte nodich weren to lesende, Darup hadden de Olderlude dem Rade wedderumme to antworde geuen, dat se etlyke breue, so vam Rade, vnde der meynte to truwer handt, by se gelecht, vele lange jar her in guder bewaringe gehadt, de se ock deme rade, wanner des Erbaren rades vnde der gantzen meynte wille were willich vnde erbodich to bringende vnde auer to geuende vnde gudt beschedt vnde andtwort to geuen, vp alle dar se vmme bespraken worden, so verne se vmbeuart eres lyues vor den radt erschinen mogen wente se weren van guden frunden gewarschuwet dat se vnder den meynen hupen nicht gan scholden des doch nenerley orsake, warumme dat se en
drouwen, bedencken kunden, den borgeren gegeuen, dewile se dat gemeine beste, vnde walstant der guden Stadt alletydt, nefens den Erbarenn Rade, vnde anderenn gemenen sorten gerne gesocht vnde vort gesettet heddenn wen nu der meynte, der gedachten breue vannoden to lesende, gelick ock den rade, vnde solcke borgerden, so wolde jdt sick jo geborenenn vnde egen, dar de Olderlude sick des vmbeswart, ertogen, deme rade auer to antworden so der Stadt dar anne gelegenn, Darup gingen de gemeinen borgere van dem Radthuse vp den groten Domeshoff, dar se sick boradtslageden, vnde de gedachten vertich menne, wedder to den rade schyckeden vnde seggen leten, jdt were noch der meynheit flytige bede na den radt, dat de radt de hundert vnde ver gekarenn, vnde in der Sedelken angetekent wolde to laten, dat gemene beste der Stadt vorderen helpenn De breue ouerst so de Olderlude by sick hedden, vnde de suluen lesen to laten, were onhe? to der tydt nicht gelegen, se wolden dat beresten laten, beth so lange dat de gekaren menne, vam Rade weren to gelatenn, vnde der meynte jnsunderheit stunde nicht lenger darmede to dulden, dat de Olderlude scholden lenger regerenn :(. Solcks kunde Swancke to wege bringen, de ein Olderman was.). quia omnis apostata persecutor est sui ordinis) vnde Doue sprack van der meynte wegenn, de hundert menne scholen jn der sorten stede vorordent werden, vnde se kunden wol lyden dat de mesteren van den ampten, mede hulpen raden in hogen saken der Stadt belangende, Ouerst de Olderlude, kunden vnde wolden se in nenen wege lyden, se konden nene twe heren to lyke hebben, Ock so hadden de Olderlude, so nicht gehandelt dat me se dulden konde, vnde mede thom regimente to staden, wo wol de meynte fredich were, dat se vnder den gemenen borgeren, alse frunde vnde nicht alse Olderlude hulpen dat mene beste mede vorderen, mit den menen manne.
Hir vp hefft de Borgermester den vertigen ein stucke vt dem boke vorlesen laten, des jnholdes, dat vnder anderen vordrachtennn twusken dem rade vnde der meynte, vorlangest, vpgerichtet, vnde eindrachtliken bewilliget wo Dat ein jder he were borger kopman amptman by sinen gewontlyken gerechticheiden vnuorhindert bliuen scholde, wen nu sodanes wedder de Olderlude worde vorgenamen .(. den einen to vor hogen den anderen to vornedderen .). dar wurde de kopman dorch vorachtet jdt were ock wedder dat vorgeschreuen stucke, dat jo de radt mit allen borgeren beswaren hadden to holdende, jdt were ock to besorgen dat sodanes deme gelick in tokamender tydt, jegens der Ampthe olde gerechticheit mochte gedyen, dar vt entlyken ein ewich hadt, vnfrede, vproer vneinicheit vnder den gemenen borgeren erwassen wurde, wo er in Hollant, dar ein jar huck vnde des anderen jars kabbelouw regert, to einen groten nadeel vnde vorderus der guden lande. Derwegen bogerde de radt van den vertygen dat se des rades bewach, der meynte wedderumme jnt beste vorholden wolden, vp dat se dat ock mede betrachten wolden, Alse nu de vertich des rades bewach an de meynte gedragen, vnde wedder vmme vor den radt gekamen, so hebben se gesecht dat se boschetlick antwort, vp so dane bewach hedden van der meynte nicht erlangen mogen, sunder dat noch wo vorhen der meynte boger wer, dat ein erbar radt sick nicht besweren wolde, de gekaren hundert vnde ver menne to to latende, wente se wusten de meynte dar nicht aff to bringen dar vp sick de radt beradde, vnde gaff den vertich wedder thom antwort, dar den de meynte de hundert vnde ver menne eindrechtigchlyken gekaren hadden, vnde vor
nutte vnde gudt ansegen, dat idt ock nicht wedder ere loff lyken beschreuen stadt were, wedder tafel vnde bock, so lete de radt sodane geschen, Ock so begerde de radt dat de vertich der meynte anseggen scholden, wo alhir tor stede, ein keyserlick Camerbade angekamen were, mit jtlyken mandaten, wedder de van Hamborch, vmme de kornefore vp der Elue, vnde wedder de Wurster, van wegenn der van Le, ock mit den Bremen auer jtlyke der Stadt wedderwerdigenn de vmme erer gewachtsamer daeth, in des keysers acht vorkundiget worden, alse Cort Gele, Johan Trybbe, Ropeke van Depholte vnde der gelyken, jegen welcke de rateh geuordert, dat se ere gewalt entholden mosten, dat dem Rade einen mercklyken penninge gekostet, wo dat sulue vt der Dortoren, eren aduocaten, jm keyserlyken kamer rychten schrifften, so vorhanden wol to vornemende were, de ock de radt were, auerbodich to lesen laten, Dewile den de suluige kamerbade, hir tor stede geuordert so daner keyserliker mandaten execution to donde, so bogerde de radt der meynheit solcks to vorwytlikende, vnde eren gude andacht vnde meninge wedder jntobringende, vp dat de Camerbade vp dat vorderlykeste mochte affgeuerdiget werdenn, Vp sodans gingen de vertich wedder to der meynte, vnde brochten wedder in, an den radt, dat de meynheit gantz hochliken deme rade bedanckeden, dat de radt ere bede mit to latinge der hundert vnde ver menne, ock vor de angewante flyte, jm keyserlyken kamergerichte, gemeltes mandats to erlangende, vnde beden vorder mit der execution vortofarende, mit erbedinge dat se dat sulffte vmme denn Erbaren radt, na allem vormoge mit siue vnde gude vordenen dar to ock mit lyff vnde gude by dem Rade jegen alle orhe wedderwerdigenn bliuen wolden, des scholde sick de radt gewislichenn to em vorseen Thom latestenn So were de meynte bogerende, dat de radt
de vngenn, van des Seligen kumptheren guder wegen, woldenn los geuen, Dar vp de radt anthworde, dat dem Rade solcks nicht to donde were, dewile de radt thom rechtenn geswaren, jdt were den dat de meynheit dem rade jn dem falle des eedes vorlaten wolde, Vnde als de vertich, solcks der meynte angesecht, hebben se den rade al solck ein anthwort wedder ingebracht, dat de hele meynte deme Rade vp dat mael, des edes vorleten, vnde beden de vangen los to geuende, der dre was, Also quam Barrabas wedder vp de vote.
Anno 1532, vp der Hilligen drier Koninge dage sint de hundert vnde ver gekarne menne, vor denn radt gekamen, dar hefft Johann Doue er wordt holder van wegen erer aller, dat worth vor dem rade geholdenn, vnde entdecket, wo de hundert vnde veer menne dar tor Stede werenn, van der meynte gekaren vnde mit eren eden to gedrungen, ock van rade to gelaten, dat se dat meyne beste, scholden mit dem rade helpen vorsettenn, alse se dat vor gade vnde allen framen luden bekandt sin woldenn, dar se sick ock gerene na allem vormogenibeflytigen wolden vnde der meninge hedden se ock einen breff begrepen den sulfften bogerden se vam Rade to vorsegelenn Ouerst na kortem berade, sprack de Borgermester So als ein radt wente her to hedde des jo nen vor segelinge eres amptes haluen gehat dar vmme were en ock jo nene vorsegelinge, noch breue vann noden, derwegen bogerde de radt, se scholden sick darinne sadigen latenn dat se van der meynte gekaren werenn.
Dar vp antworde de wortholder Johan Doue Nach deme de radt gehorsame borger hadde, deme rade geswaren, mit plychten vnde eden vorstrycket, so were dem rade nene vorsegelinge van noden, der haluen beden se dat ein radt vnbeswart, wolde den breff vorsegelen, Dar to ock des suluen dages, de wytheit vorbadenn lete, wente dar lege der meynte groth anne, vnde so ein radt nicht wolde den breff vorsegelenn, so mosten de hundert vnde ver gekaren, de gantzen meynheit tosamende kamen laten vp den Domeshoff, vp dat se sodanes bouel mochten frey vnde los werden enthauenn, vnde andere borger in ere stede gekaren, de in den hogenn dingen geschickeder weren, do nu de Radt merckede ere anslege, antworde de radt, dat de wytheit dessuluen dages vmme dre vren na myddage scholen dar to vorbadet werden, dat se vp de tydt wachten scholden, denn also geschach Am suluen dage is de wytheit to rade gegaen, vnde dem hunderden vnde ver wart van den Borgermeister angesecht dat se sick de weken auer, mit der vorsegelinge eres breues dulden wolden dewile de radt de jnkamende weken auer, genoch beswart were, dorch des Rades vorwandelinge, Ock van allen Ampten rekenschop to nemende, ock mit einer radtkost, als her Hinrick Starken, welkere alle na lude tafel vnde boke na eden vnde plichten moste geholden werden Ock so were jo so vele an der vorsegelinge eres breues so jlendes nicht gelegenn, derhaluen scholden se sick dulden vnde maken deme rade nen wyder moeyte, dat so entlyken mit groter swarheit is, van den hunderden vnde ver is bowilliget tydt gegeuen den rade achte dage als vp den achten dach trium regum. Jn Octaua trium regum, vp den achten dach der Koninge is to ix vren Johan Doue vor den radt gekamen, mit
siner selschop, vnde bogerde, dat de breff mochte vorsegelt werden, na aller mather, alse he stunde vnde geschreuen were, dar vp de wortholdende Borgermester her Meymeren van Borcken van wegen der gantzen wytheit antworde mit velen vmmestendigen worden dat solcke vorsegelinge were wedder ere olden loffliken beswaren rechte vnde vordrachte, wedder tafel vnde bock, ock so were de breff nicht ordentlick gesettet, in velen stucken wol vannoden dat he corrigiert worde, jdt were ock in vorschenen jaren als Anno 1433 eine lofflyke vordrachte to Bremen vp gerichtet, vnde gemaket, van Forsten Heren prelaten steden vorsegelt, vam rade vnde gantze meynte mit eden vnde plychten vorstrycket, de by den Olderluden des kopman to truwer hant gelecht, so den desse nye breff der hundert vnde ver, vnde nye vorsegelinge, vast der olden entjegen were vnde sick nicht egen noch geborenn wolde, de einen vor segelinge wedder de anderen to donde, dat sy dem rade nicht to donde, wor jdt den yo de menheit so hebben wolde, so weren erer man xxiiij personen, so mosten se jdt gescheen laten, jo doch so scholde me en den olden vorsegelden breff vorlesen laten, vnde ock den nyen, dat se de myt fflyte lesen horenn, wo de suluen mit einander rymeden, vnde dar na des rades wider beswaringe horen, Ock stelde de Borgermeister den hunderden vor, wo de gude Stadt Bremen by eren tyden, dorch de lofflyken olden politien vnde ordinantie, gants mercklick vortgesettet, gebetert gebuwet, geuestet mit grauen, wellen, torne dwengeren, muren geschutte dat altosamende geschen, derhaluen scholdenn se bliuen by der olden ordeninge.
Anno 1532 Am mandage negest na der Octauen trium regum, des morgend to negen vren, do is de gantze meynheit der Stadt Bremen vp erforderinge des rades dorch de ver baden, vp den groten Domeshoff vorgaddert, dar ock de gantze wytheit des rades hen ginck, mit der meynheit suluen personliken to sprekende, wente de hundert in velen articulen vnde puncten brachten se nicht recht an de menheit an den radt, So hefft de Radt vor nutte nodich vnde gudt angeseen, suluest sunder myddel der hunderden mit den borgeren jnt gemeyne to sprekende vnde dar schach stylheit vnde de Borgermester her Meymeren van Borckem Sprack leuen borger jdt hebben in korten vor schenen dagen de hundert vnde ver gekarne menne deme rade auerantwordet ein sedelken vp papyr geschreuen, jnholdende wat maten se van der meynheit gekaren, mit des rades tolatinge, vnde wat macht vnde bouels se hebben scholden, vnde beden dat de papyren breff, dorch eren Secretarien vp vp pergament sunder voranderringe der worde edder correctien geschreuen werden, vnde mit der Stadt grote segel vorsegelt werden, Vnde als de redegedachte Borgermeister her Meyneren van Borckem, vele sware bewage, de ein erbar radt wedder den breff vnde vorsegelinge hadde, begaen vor der meynheit to entdeckende, vele grote sware bewage, de ein erbar radt hadde, wedder solcke nye vnordentlicke vornement der hundert vnde ver vnde grothe vnuorwyntlike schade der guden stadt dar vt entstaen mochte, Vnde dat gemeine volck begant bewagen to werdenn So is vornemeliken Wulberen Rulues vnstumichlykenn ropen wordenn, wedder des Borgermesters vorgeuent vnde rep Se weren gekaren der armen meynte vortostande dat gemene beste to soken, dar wolden se by bliuenn leuendich vnde dodt, vnde lepen in tornigem mode van deme Rade hen benedden vp den Domeshoff vnde
repen de meynte to sick, auerreden dat volck dat de breff vorsegelt worde, vnde ein groten del van vramen borgers, bleuen by dem rade bestaen, wolden den hunderden vnde veer nicht volgen, Do bath de radt dat se sick mede by den hupen maken scholden, dat beste mede raden helpen, vp dat nen nye vplop sick erhouen dar se na ringeden, vnde der framen borger was wor by drehundert, ein gantz klein huplin, de vprorschen repen vnde drouweeden wol en nicht volgende scholde vtgestot werden, Des sach de radt vor gudt an, dat de framen borger scholden sick na dem ringe maken, dar na als de hundert, na eren willen, mit der meynte gespraken jm ringe, Do quam Johan Doue wedderumme mit Wulberen Rulues vnde Dyrick Meyger, an den radt, vnde brachten wedder in, wo de gemeinen bogerden, dat de radt wolde to laten den breff, vnde den suluen vor segelen, vmme fredes willen. Do antworde de Radt, dewile de meynte solcks instendich bogerde, des kunde tom latesten de radt ock scheen laten, Ouerst dewile de breff in velenn puncten was vnfromlick gesettet, so wolde de radt einen breff fromlik schriuen laten, dar se wol scholden mede fredich sin, oerst dar wart wedder geropenn, dat er breff bliuen scholde, wo he begrepen were, van worden to worden, vnuowandelt dar scheiden se sick mede des dages, Ouerst de hundert vnde veer sint des anderen dages wedder vor den radt gekamen, gebeden dat se eren breff mochtenn vorsegelt krigen vnde wolden an den breue nicht einen bock staff vorwandelt hebben, vnde de radt hefft hem gewyset vp den volgende mydtwekenn
dar se ock scharp vp wachtedenn, vnde hadde de Erbare Radt einen breff schriuen laten, de ordentlick stunthen, concorderende mit der Stadt rechticheiden, Ouerst dat warth nicht angenamen vnde er breff moste de besche sin vnde warth des dages vorsegelt, des weren de hundert mit erer vorsammelinge gans frolick leten sick duncken, jdt were nu alle vullenkamen, danckeden gade vnde dem Rade.
Hyr volget de breff der ver vnde vnde hunderdenn: Tho Laue vnde ere deme Almechtigen Gade ansem vader, vnde den heren Jesu Christo vnsem vorloser vnde heylande, to einer vorderinge des ewigen gadtlyken wordes, vnde Christlyker eincheit, frede vnde broderlyke leue vnde truwe to vnder holdinge Doen wy Borgermestere vnde Radt der Stadt Bremen, wytlick, kunt vnde apenbaer, dat wy vmme nutticheit vnser Stadt Bremen hebben vor louet, togelaten vnde vorgunnet hundert vnde veer menne, de de gemeinte gekaren hedden, vt jeweliken kerspelde xxvj menne, de nuttesten de se dar to kenden dat de mit den erbaren rade, in der sake der borgerweyde haluen, scholen handelen, na lude segel vnde breue, vnde dar to dat mene beste vnde nutte soken na allen eren vormoge, vnde alle in eine gemeine kysten by ein bringenn, dar na mit rade des Erbaren Rades, dar wedderumme na notrufft vnser Stadt vtgeuen, vp dat also dat gemene beste gesocht werde allenthaluen, vnde vnser Stadt nadeel vnde schade vorhindert, ock den kopman vnde Schipman, vnde gemenen borgeren vnser Stadt in al erer neringe, vnde handel to water vnde to lande, vorth to settende, den armen vnde gemenen borgeren, sine neringe to vorderende so wol als den ryken, ock alle vnwantlike vpsettinge bauen tafel vnde bock, einen jderen vnsen borgeren na rade des Erbaren Rades vorminnen, Dar vp so dane menne, wo bauen benompt van der meynte gekarenn, Ock van einen Eerbarenn Rade vnde wytheit mit rypen rade in vuller
macht to gelatenn, wyder van der Meynte vulmacht gegeuen, hyr anne to handelende, na wroginge erer conscientien dar to den gekaren mennen gelauet vnde togesecht, off so ock jenich van en schaden, last edder nhadeel dar vann queme binnen vnser Stadt Bremen, offt ock sus vt hetischeit mechte togesoget werdenn, dat sick dar vth orsakede, jdt were geystlick edder wertlick, dar suluest van wil se ock einen jderen van ene, de meynte vnser Stadt Bremen, entheuenn frey vnde leddich maken, sunder sinen schaden. Noch wyder macht gegeuen, wen ein Radt vnser Stadt wes vorhandenn hefft, dar se rades to bederuen, dat den ein Radt de hundert vnde ver gekaren menne, mit den mesteren der Ampten dar to schal laten vorbadenn, vnde mit ene radtslagen js ouerst de sake so lestich, mach de Radt de gantzen Gemente dar to laten vorbadenn, wo beth herto gewontlick. So nu desse hundert vnde ver menne gekaren sin, in vuller macht, ock in aller mathe wo vorgeschreuen, hebben se eindrachtlichliken, vor der gantzen wytheit togestaen vnde bekant, wo se der gantzen gemeynte, gelauet vnde togesecht hebben, mit vpgerichteden henden, dat menne beste nha ehrem vormoge, truwliken mit einem Erbaren Rade, hanthauen vnde vorth setten woldenn, nicht, noch vmme gyffte edder gaue, noch anseen jeniger personen offte fruntschop, so als se dat vor gade vnde den luden wolden bestaen, Vorder mher so hebbe wy en vorlouet einen jewelykenn kerspel, in siner karspelde, dat de gekarenn xxvj menne, mogen einen erwelen den se dar nuttest to kennen, de dat gehoer vnder en hebbe vnder den hundert vnde ver mennen, vorlouet einen man van en allen to erwelen na Christlyker ordeninge, de dat worth van onhen, vor deme Rade vore, dar scholen se den nuttestenn, vnde den besten to kesen, den se vnder sick weten by erem Eede, Vp dat nicht ein vnuor stendiger dar to gekarenn werde, dar dorch schade vnde nadeel den gemenen werde, dar dorch schade vnde nadeel den gemenen besten mochte ankamen, vnde den
gekaren scholenn se alle gehoer geuen vnde horsam sin Quemet ock also, dat ein van dessen hundert vnde veer, dodes haluen voruelle, jffte sustes to einen anderen stande gekarenn wurde, dar dorch he dat gemeine beste mit den anderen nicht konde doen, Alse den schal men in den ersten volgende achte dagen, einen anderen in de stede kesen, vnde dat sulffte scholenn doen, de xxv gekarenn des kerspeldes dar he vt vorsteruen offte affgegangen is, vnde dat mit rade der anderen gekarenn, vnde dat by eren lofften der meynheit gedaen, wolde de, de so gekaren is des nicht doen, so schal he sick des entleggen, mit sinen rechte, dat he des nicht envormach an sinen liue, wil he des nicht doen, so schal he in aller mate wo de anderen vorhen gedaen hebben, de sulffte geloffte lauen, vnde doen vor sinen gehorsam manne des kerspeldes he is in jegenwardicheit der anderenn xxv gekarenn des sulfften kerspeldes. Jtem am folgenden ffreydage des suluen 32 jars vth forderinge des Erbarenn Rades, sint vor den Radt erschenen, Johan Doue, Dirick Meyer Wulberen Rulues, vnde Magnus van Syke alse de principalen der hundert vnde ver, den sulfften wort do angesecht, dorch den borgermeister her Meymeren van Borkem, wo twusken den forstenn vnde steden des euangelischen vorbundes, vp denn jungestenn geholden dage to Franckfort, ein affschet genamen were, dat ein jder an sinen ort, scholde
sin taxe van gelde vpbringen dar he vp getaxert sy wordenn, vnde de van Bremen am Sondage vor lechtmissen to Brunswick tor stede sin ein jder dat sine vptobringen, vp dat dar de hoge noth dat vorderde, dar to getastet mochte werdenn, dat se der haluen, mit den anderen hunderden wolden spreken, woer dat me scholde des geldes waernemen, wyder stelde de borgermester en vor, dat me sick in fruntlyken handelinge scholde geuen mit den vthgeweken Doemcapittel, dat duchte deme rade nutte sin, Ouerst dat antworth der hunderdenn vp desse beyden parselen, is van nene werde, darumme wil wy jdt varenn laten, wente de hundert achten noch bundt, taxe noch fruntschop des Capittels, hadden erer nicht to donde, jadoch stellent se deme Rade in de handt, dat ein radt dar jnne dede, wat nuttest vnde best gedaen were, her Omnis is wol gudt, in der tydt des fredes to ropenn, puchen vnde alle dinck to meysteren, reformerende, ouerst in der tydt der nodt so packet me sick auer de halue hefft dar nergen gewesen. Anno 1532 am Dinxtedage na conuersionis pauli, is de wytheit des Rades vp dem radthuse vorsamelt gewesen dat me handelen wolde van der segelacien dorch de houede vnde in de eylande 2 van einer meyne kysten by dat market to settende dar alle jnflote der tzyse scholde ingaen. 4 Ock van den tunnento leggende 4 Van der borgerweide To deme ersten sin de Olderlude des kopmans vor den radt gekamen vnde hebben x personen mit sick gebeden v vth den koepman vnde v vth den schyppers, vp dat se der Olderlude vorgeuent, vnde antworde mede anhoren scholdenn, vp dat de koepman an erer gerechticheit nicht geswecket dorch de ver vnde hundert, Do nu de Olderlude vor den Radt quemen, vnde er vorgeuenth kume angeslagenn, vnde by sick de x personen, de mede anhoren scholden, vp dat se hirnamals woldenn vmbedacht sin den olderluden ere gerechticheit wor jnne
versumet, dar nicht vorgesprochen, Des hefft ein gans vnstumich rumor, der hundert vnde ver mit eren to stenden, de se hemeliken dar to verordent hadden, wedder de Olderlude vp dem Radthuse to ropende, ein part mit tuckinge erer meste, ock lepen ein del aff van dem huse drouwen de klocken to slande, de gemeinte darmede to samende to vorderende, So dat nicht allene de Olderlude, mit eren frunden de se mit sick gebeden, sunder ock de anderen borger, vnde de wytheit alle in vare eres liues stunden, vnde worden vele wretlyken angrepen, gestot, by denn barden gelakenn, vast ouel gehandelt, allenthaluen vast seer beangstet, sunderlyken de x personen, de de Olderlude hadden vt erer selschop, darmede gebeden do de affgegan vnde gestot weren, hefft sick de vproer wes gelegert, vnde de Olderlude sint wedder vor getredenn, vnde mit langen worden ere beropinge entdecket, bedenn den radt dat se mochten by erer olden gerechticheit bliuen, gelick de ampten, des hefft Johan Doue wedder geantwordet, dat me der Olderlude, nicht alse Olderlude lyden kunde, sunder alse ander gemene borger, vnde begerden ock de hundert dat me de x menne scholden in ere huse inleggen, so lange dat se van der meynte gescheden werenn, wente in den affgange van den radt huse hadden sick etlyke van en vorluden latenn, se wolden nummer holden wat de hundert vnde ver worden sluten, vnde se wolden den dach leuen, dat me eme de koppe scholden affslaen, Hir hefft de Radt vp to antwort gegeuen, dat solck ein vneinicheit vnder den borgeren en hertlick ledt were bogerden dat se sick anders woldenn schicken, alse leue frunde, wyder so me de older lude nicht vordan lyden kunde, in erer ordeninge
moste de Radt vnde Olderlude scheen laten, Dat ock ein gemene kyste scholde angerichtet werdenn, to den menen besten, were de Radt wol fredich, ock so weren dar twe kysten rede vor handen, de eine bauen dar de reden seten, vnde de andere nedden in der nyen kamer, de beyyde wol geuestyget mit Jser warke vnde sloten, de suluen scholden se beseen, vnde so se bequeme weren dar to gebrukenn, vnde na einer bequemen stede vmmesege, dar se am besten stunde, des hebben de hundert bogert, de Apeteken by dem markede, ouerst de Radt dar vp geantwordet, wo de waninge de apteke, mester Peter sine lyfftydt vorsegelt were, dar he sine gulden vor gegeuen, entlyken is dar to genamen, Johan Winckels bode, by dem markede, negest der Apteken dar wart se gesettet, Jtem de frye segellatie, ein jtlick na sinen vormoge alletyt to Bremen frye gewesenn, wart van den hunderden vorbaden, vnde einen jderen eine mathe gesettet, wouele he schepen scholde, wanner dat me dat sulffte also gebruken, vnde hebben dar mede der Stadt groten schaden in der neringe gedaen, ock in der hanteringe den borgeren auer de xx dusent gulden godt wil der neringe mate, van minschen so nicht gesettet hebben gelick se vornemen alto vnschicklick Jtem des volgenden mydtwekens, sint de hundert wedder vor den radt gekamen, vnde wart gehandelt van der seuart, vnde korne schepent, dar na stelde de Radt vor den hunderden, dat ein landtdach vorhanden dar vast alle Stichtes ledemate kamen wurden, vnde de van Stade segen gerne, dat me eine gudtlike samptkumpft vorneme, mit den vthgeweken Doem Capittel, in der gude sick darmede vorlyken mochte des scholden sick de hundert vnde ver, berathslagenn wes men den sulfften antworden schole.
Dar vp brachte Johan Doue wedder in, se heddenn mit dem Capittel nicht to schaffende, vnde jfft se vp den dage, van den van Stade worden angespraken, edder jemendes anders, den suluen mochten se gudtlick dancken, wolde dat Capittel alhir wedder thor Stede kamen vnde ein gutlick anthwort wedder inbringenn, gelick se en togesecht vnde gelauet heddenn, des weren se wol to vrede dar bleff jdt den dach by. Anno 32 Am Mydtweken na vnser leuen Frouwen lechtmissen dage, was de Erbare Radt der Stadt Bremen vp dem radthuse, to negen vren vor myddage vorsammelt, dar se ock vp nageschreuen handels willen, wente to ver vren namyddage vngegeten, vnde vngedruncken by einander sint gebleuen, dar ock jegenwardich de hundert vnde ver gewesenn sint, vnde vp dat hardeste gefordert, dat de Olderlude, vnde jtlyke Schyppers de se to beklagende haddenn, vor den Radt erschinen scholden, Dar vp de Erbare Radt ein antwort gaff, dat se samptlick vorbadet werenn, dorch ere badenn, ouerst de Olderlude ledden sick entschuldiget, wo se vnlangest, vor dem Rade, alse gehorsame vnder danen sick ertoget, so hedden se vp dat mal, vth erer selschop frame lude, vth den Schippers vnnde kopmanne, mit sick gebracht, in sunte Martens karckkenn, des dages touoren, in des kopmans selschop gebeden, dat se wolden mit den Olderluden vp dat radthus gaen, horen mede an, wat en van den hunderden beyegen worde, vnde mit den Olderluden jnredich sin, so weren de suluen Schippers, vnde frame borgers, mit egener
gewalt der hundert vnde ver, wreueliken angeuallen nicht allene mit vmbylliken wordenn, sunder vnredelyken dadenn, als by den haren geroffet, an ere barde gegrepen geslagen, vnde van der treppen des radthuses gestot, vnde mit des kumptheren reyse gedrouwet, vnde Gerth Kock, ein fram kopman, wart van twen vt den hunderdenn, als Hinrick Uden vnde Hans Suerlande, mit solckenn worden angesprakenn, du wunnen vorreder, wat hefftu hir to sokenn?aFußnote a„Echtes“ Fragezeichen. du schalt van dage in vnsen henden steruen, vnde hebben do de Olderlude, mit den frunden vaer eres liues gestaen, derwegenn hedden se sick entschuldiget, so se ouerst vor solcke gewalt mochten vorsekert sin, frey geleyde aff vnde to hebbenn, so weren se erbadich dar thor Stede, alse gehorsame des rades to erschinen, vnde vor jdermanne gerne eres bouels gudt bescheidt to geuende, Derhaluenn sprack de radt to den hunderdenn, dat jdt sick jo nicht anders egen noch geborenn wolde, so jemandes vor den radt, edder anders vor radt vnde rychte geeschet, seker vnde frey geleyde aff vnde to hebben scholde, ock wurde den butenn luden seker geleyde to geschreuenn na wonheit aller rede vnde rechtenn, wo wol vnser borgeren, bylliken jo nicht nodich sin scholde, vnde euen so wol freyheit vnde sekerheit hebben na stadt rechte, gelick de richter suluen, so anders wor, ein richter ein ordel to sprekenn, gedrungen wurde so were solck ein ordel to rechte krafftloes. Ock so hadden de vangenn thor Erdenborch Clauwes Starckebacke vnlanges gedrouwet mit den hunderden vnde ver, so de radt em nicht wolde helpenn, dat en ere geleden schade dorch Clauwes Starckeback worde genochsam entrichtet, so wolden se mit Clawes Starckeback so handelenn jdt scholde iij vordreten, Dewile den nu Starkeback, sick to velen malen to rechte
erbadich vnde gudt bosheit to geuende, so wuste de Radt en nicht to beschuldigende, So wolde jdt sick jo nicht egen edder geborenn, mit nenen reden, dat malck sines egenn rechtes vnde sinnes gebruken scholde, sunder sick jm rechte genogenn latenn, vnde egen sulffwalt vnderwegen laten, Ock so Starckeback, vp vele dage suluest mede getagenn, vnde doch wente her to, mit nenen rechte auerwunnen, darumme bogerde de Radt dat sick ein jderman enthelde, solcks drouwendes, sulffwalt, trummen vnde klockenslaens, vnde sus allerley wresels vnde modtwilliger dadenn vnde wol dar jegens dede, dat de vp dat hogeste gestraffet worde, solcks were ock nodich vp den pyler des radthuses to slande, Den wo sodanes nicht vorbleue, vnde wo se dachten dar jnne vort tho varenn, als mit trummen vnde klocken slaen vnde sus ander wreuelyke daden, de meynte to vorgadderende vprorsch to makende, vnde de borgers vor den radt vorbadet, mit vnredelyken worden, daden se auer to vallende, So wolden se sampt vnde besunderen, ein jder vor sick, vele leuer der Stede des Tytels vnde Amptes entberenn, vnde bo gerden van en in solcken valle, dat me en de stede wolde vorlatenn, So sick ouerst anders wolden schickenn, vnde alse gehorsame vnderdanen dem rade gehoer geuen, ock allenthaluen ein gudt beschedenn anthwort, so weren se erbadich de Olderlude vnde de Schyppers to beschickende vnde vor sick dar tor Stede van trachtenn, dat frede vnde eindracht vnder der gemente geholden wurde dat nemant worde aueruallenn, vnde de olderlude weren vp de suluen tydt jm schuttinge vorsammelt vnde worden vp des rades badeschup,
Hyr hebben na berade, de hundert vnde ver geantwordet dat jtlike schippers vnde borger, in korten vorschenen dagenn, mit den Olderluden vp deme Radthuse weren wreuelykenn mit worden vnde werken van den orhen, groff gestot, wo se sick des an den Radt beklaget hadden, des allen hedden de orhe to der tydt in nenen wegen vor by gaen mogenn, wente se hadden dat vthgehalt se hedden dar orsake to gegeuenn, mit eren vnuornufftigenn worden, vnde jdt were wunder, dat jdt nicht were swyder gewordenn, vnde so jdt swyder were worden, des hedden se vp de tydt gude entschuldinge gehat, Ouerst nu vt bede des Rades so hadden se gentzliken vnder sick beslatenn, wolden alle dinck in gedult vpnemen, vnde Johann Doue scholde allene dat worth, van erer aller wegenn holden, vnde konen lyden dat de Olderlude vnde Schippers vorquemen vnde geleydet wurdenn, vp er klage vnde anthwort, se wolden se ock gerne samptlick vor gude frunde vnde borgers holdenn, vnde achten, j deme dat se jdt vor gudt woldenn vpnemen, se mochten ock wol solcke worde bruken, dat me dar en jegens dencken mochte Vann Clawes Starkeback wegen, Dat vele borgere vmme sinent willen tor Erdenborch vencklich vor xiiij jaren genamen, vnde mit em de tydt her, to rechte gegaen, so begerden de hundert vnde ver dat ein Radt Starckebacke darhen sinent willen geldenn, wedder vmme vprichten, vnde betalen scholde. Van der trummen vnde klockenslandes haluen, an den pyler des radthuses to slande, dat konden se vnde wolden dat nicht lydenn, noch dem Rade anertogeuende to straffende, jedach so wolden se sick vorth mer duldenn, Dar vp let de radt de Olderlude vor sick mmit den Schippers kamen,
jm schuttinge vorguddert gelick De Olderlude deden alse gehorsame vnderdane borgers Vnde de hundert vnde ver houen do an vor dem Rade beschuldigenn se harde de Olderlude vnde de Schyppers jntsampt mit den Olderludenn, wo se vor achte dagenn, vp dat Radthus gekamen, dar doch de olderlude allene vorbadt, gewesen, vnde nene Schippers, daruth jdt schynede, wo se sick vnder einander vorbunden hedden vnde se sick wedder de gekarne der Kerspelden setten vnde vpworpenn, Darumme bogerden de gekarne hundert vnde veer menne, van em sampt vnde bysunderen to weten, wes sinnes se werenn jfft se ock by den bliuen wolden, dat de gantze mente vnlanges vp dem Domeshaue, beslatenn hadden edder nicht, Dar vp na berade, de Olderlude beslutlick geantwordet hebbenn, dat se alse gehorsame borgere by dem Erbarenn Rade, vnde der Meynthe gedechten to bliuende, De meynte der Stadt Bremenn hadden eindrachtliken Do beslatenn, dat de Olderlude nicht mer sin scholdenn, vnde wat se wente her to vnderhanden gehat, dat sulue were gemeyne gudt dat scholen se den gekarenn auerantwordenn, Dar vp Antworde, Hinrick Balleer van wegenn der olderlude Se weren allene dar to geringe to des koepmans guderen also to vorlatende, vnde in ander hende auer to geuende, dewile de gudere van den kopluden ersten weren hergekamenn vnde oerspruncklykenn erwussen, vnde vann einen jderen dar to gegeuen, vormeret wente in dessen hudigenn dach, Ock so badt Hinrick Balleer, dat des rades erffbock gelesen wurde dar jnne wol nagewiset wurde, wo jdt sick mit den Olderluden, vnde des kopmans guderenn
bogeue, deme so geschach, Derwegenn beden de Oldelude des kopmans, dat me se by erer olden gerechticheit, vnde priuilegien bliuen laten wolde, gelick wo alle ander ampte se wolden jo vor frame erlyke lude staen, jderman gudt bescheidt geuen van erer beropinge, de Olderlude by namen werenn Berendt Pe[we], Johan Kock, Johan Snedermann Hinrick blyffhirnicht, Godtfreydes Schomaker, Johann Hylmers, Clawes Lauaes, Dyrick Oldinges, Hinrick Balleer, Frerick Balckenn, Do nu de Olderlude vast vele beschetlyke antworde wedder in gebracht, ere priuilegien, lange jarige gerechticheiden genochsann entdecket, vnde de dach vast dar auer vorlopen, so hefft jdt doch altosamende leyder nicht gehulpen, wente Johan Doue sprack van der hunderden wegenn, de olderlude mosten slichtes sunder einich vortoch, des dages den hudnert vnde veer mennen, den Schuttinge vnde des koepmans gudt auerantworden, sunder wyder vpholdent Edder se wolden des suluen dages, der gantzen Stadt meynte wedder to samende eschen latenn, vnde horen wat de hir to seggen wordenn, Alse nnu de Olderlude solcks horden, merckeden se wol wat weges dat jdt hen wolde, wente de hundert wolden noch recht, noch reden edder einich beschedenheit horenn edder lyden, sunder jdel gewalt vnde vproer puchent vnde drouwent mit der meynte, so hebben se alse vorstendige vnde kloke menne sick in der tydt geschicket, sunder lenger vpholdent bewilliget, dat des koepmans twe ladenn, mit den breuen, vp de suluen stunde, vthe deme Schuttinge gehalet wurdenn vnde deme rade auergeantwordet, vp dat de hungergen dorstigenn, borgerigen der ampten, edder des regimentes mochten des dages gesadiget werden, vnde vproer na bliuen, vnde als jdt nu was auenth gewordenn, so is de tydt vorlecht mit den breuen to lesende wente des anderen dages, do sint jtlyke vth deme rade, ock Olderlude by einander gekamen, ock welcke vth den hunderden, vnde de breue auergesen vnde gelesen.
Dar na des Mandages na inuocauit, sint de hundert vnde ver menne vor den Radt gekamen, hertlyken auer de predykanten geklaget, wo de dachlykes, de gekaren menne, vam predyckstole schulden, maken ere beropinge bedechtich, vnder den borgeren ock fromden wo eer beropinge noch handelinge nicht recht were sunder allenthaluen wedder gades wort, dat ock in Sunte Martens karckenn, onhe apentlick, vor als weme were vor er houet gesecht, van dem predyck stole des ffreydages vor jnuocauit, mit velen klaren vmmestendigen wordenn, vnde de gekaren hundert vnde veer weren darumme geneget, der meynte to danckende, se gedachten so nicht to reformert to werden jnt apenbaer van den predykanten, doch kunden se wol lydenn, dat en de radt dar jnne raden wolde wo se dem doen scholden, dar na wolden se sick gerne schyckenn Dar vp antworde her Meymeren van Borckem wortholdende Borgermeyster, Na deme de Radt ock vnderwylen van den predykantenn gestraffet, na gebrecklicheidenn, als wol infellen, jn maten wo ock in velen godtlyken hystorien gevunden, dat de propheten, seer harde hebben angegrepen, konigen vnde ander ouerpersonen der landen, mit scharpen worden gestraffet, dat ock vmme der straffe willen, vele groter propheten gedodet sin wordenn, gelick ock am doper des herenn wol to wwetende were, vnde de Radt, vorhape sick, dat solcks alhir nicht scheen scholde, dat de almechtige gnedichlick wolde affwenden, wente so jdt de meninge sin scholde so worde jdt ein bose geschrey, vnde ruchte dar vt werdenn auer alle lande, vnde sunderlykenn by den Vorstenn, heren Stende, dar de Stadt mede in verbuntenisse stunde, dat se nicht recht handelen mit eren demende predykanten, Ock so hadde sick de Radt to mannichmalen christlyken geduldet
to gude vpgenamen, wan se van den predykanten gestraffet werenn, so mosten se ock doen, sick dar jnne schicken vnde to vreden geuen, vnde de radt wolde de gekaren gebeden hebben, dat se dar samptlyck na trachtenn, dat gades wort nicht dorch se gelastert wurde, sunder mit den hogesten vlyte worde vortgesettet, dat ock vrede vnde eindracht vnderholden wurde, wo ock er breff in sinem anfange mede brachte, vnde badt de radt dat sick de hundert vnde ver mit den predykanten vor lyken scholdenn, tosamende mit einander spreken, des hebben de hundert, an de predykanten einen breff geschreuen gelick wo volget. De tytel. An her Jacob Sampt allen beropene predicanten des gotliken wordes vnsen gudenn frunden Gnade vnde frede, van gade dem vader, vnde vnsem heren Jesu Christo, Dewile wy chrystenn, na deme willen gades genomet, vorhapen vnde gelouent jdt sy so, dorch de gnade vnde barmherticheit des almechtigen ewigen gades vnses hemmelschen vaders, So dan godt danck, vns sin godtlyke wort geworden is, wo dat ein christen broder, vor schuldiget vnde vorplichtet sy, sinen mede chrysten vnde broder, jnt hemelyke sinen feyl, vnde in sinen gebrekenn to vndermanen, vnde chrystliken to straffende, wor he ome dar nicht wil horen, schal he en nochtans nicht vorlatenn sunder wyder volgen, so alse vns gades wort klarlykenn vthwyset, dat g# predicanten godt danck wol weten, doch nich chrystlick an vns armen gekaren der kerspeldenn bewiset de wy van vnser erwelinge nichtes hebben, den alllene groten nadeel, mit groter moye, arbeyde, vor sumenisse vnde schadenn, jodoch wol weten dat wy vns suluest nicht gebaren sin, sunder to denste eines anderen daranne wy vns vortrosten mogenn, wo wol gy vnse predycanten van vns, ock der gantzen meynte geeschet vnde geropen, doruen nochtans jnwer vorplichtinge na,
wo vor beschreuen, vnderwegen latenn, dar enbauen vns armen beropen menne, to dem menen bestenn vortostande, wo vnse vorsegelinge des Erbarenn rades vormeldet, vmbeschamet hinderlasteren, vor der gantzen meynte, dat leyder mer ergernisse hefft gedaen, ock noch dat den ewygen godtlyken worde, alse vorderinge dat godt bethere, gy ock vorsonnen gewesen de to fragenn, de de doch gans gerne vnde williger, den willich gewesen haddenn beschedt to geuen ers vornemendes, jo nicht erres vornemendes, sunder eres gekaren vnde gedwugen? denstes, hebben dar enbauen vns armen, dem duuel vnde gades straffe to gedelet, dar to einen vnwontlyken dode togegent des sick de Almechtige ewige godt, dorch sine milden gnade, ock ane allen twiuel vnser verschonen wert, hoͤren ock nicht den allene emes partes wort vnde dar vp daruen vnbeschamet dar van reden jnt apenbar van den predyckstolen, sin ock der sproke vorgetenn, Omnis homo mendax, so Dauid Jm psalter secht, bliuen ock by eines partes wort, ja geuen ene ock recht de vellichte er egen mith mer sokenn, den der armen meynte, merrcken ock nicht an wo swarlyck vnde pynlick denn armen er tydt mit frouwen vnde kinderenn sick to ernerende, dat se hefft ock doen klagen dat mit nier erdichtinge, so forenhen nu gehort is by gekamen, vnde nicht allene hir de armen, to nadel, sunder ock in den landen, dar nien korne vnde ander waer her bringet, de ock gans swarliken auer de van Bremen klagenn, der duringe haluen de se in den landen der armoth vpleggen mit orhen mede bowilligers de ock noch vngetwiuelt wol gesinnet sin, so verne de alweldige ewige godt solcks nicht vorhindert. Bydden hirumme
gy jnne samptlick sodaner sermonen, dar gy nicht den eines partes wort hebben gehort, willen metigenn vnde entslaen, so lange dat gy des anderen partes wort ock hebbenn gehort, vnde doen als christen broders hort to donde, vnde Christus ler nicht laten vmme ein sus geschreuen sin, vns broderlyken in vnsen gebrekenn vnde feylen vnderrichtenn, war wy dan vns schuldich an erkennen konen jegen dat donde dat vns vpgelecht is, ock beualen, ock wat wedder godt, vnde sin hillige wort is, wil wy vns ock wylt godt, to aller tydt gerne laten vnderwysenn, vnde mit gades hulpe vns beteren, bogeren vnde bydden othmodigen van juw alle ein tydt to weten vnde ein stede, dar wy to juw edder gy to vns kamen mogenn, vnde nicht alle hundert vnde ver gekaren, sunder de wy weten vnde hapenn, dat se gades wort, vnde gades fruchtenn hebben dar to van den sulfften so vele als juw geleuet, teyn twintich dertich min edder mer, wo juw dat suluen boleuet; hir mede sampt vnde jnt sunderen gade almechtich beualen in ewicheit bogeren des juwe fruntlyke antwort, geschreuen des ersten Donnerdages in der Vastenn, Anno 1532 Nu volget de vnderschrifft De hundert vnde ver menne, welcke der gantzen meynte gelouet vnde togesecht hebben, den menen mith vnde best to sokende, ockk vortostande, na alle orhem vormoge, so als se des vor gade vnde den ludenn willen bestaen, na wroginge erer conscientien
Der predicanten samptkumpft : Anno 1532 des ersten freydages in der vasten, vann myddage an, hen to vyff vren an den auent, sint alle predicanten in den ver kerspelkerkenn by ein ander gewesenn, in sunte Martens karken to Bremen, der hundert vnde ver menne breff to vor antwordenn, vp volgende wyse Johann Doue hefft vt den hunderden vnde ver gekaren mennen, xxx personen erwelet; dar he mede quam in sunte Martens karken, ein antwort to entfangen van den predicanten, Vnde her Jacob Licentiatus Theologie, pastor to vnser leuen frouwen helt dat wort van der predicanten wegen, wente he was de senior vnde supperattendens, vnde als de predicanten van den dartich personen vt denn hunderdenn weren samtlick vnde besunderenn gewylkamet, Sprack he Jacob, Gy menne, vt den hunderden, juw is alle wol bewust wo godt de hemmelsche vader, sick auer desse guden Stadt erbarmet, vnde sin wort vth milder gudicheit vor ix jaren her rickliken luchten vnde schinen laten, van broder Hinricks tyden an, wente in dessen hudigen dach, vnde van der tydt dat vns godt hir gesent, hebbe wy de hilligen reinen ler des hilligen euangelij vorgedragen, mit flyte gelert, vnde na vtwisinge vnses amptes, vor manet ock hertliken gestraffet wat to straffende was, sunder anseent der personen, gelick gy alle wol weten, vnde jdt is nicht vorborgen, wo sick de porten der helle wedder vnse godtlyke ampt gelecht, vele smaheit vorachtinge, lesteringe van Monnyke vnde papen, vnde eren anhangers geledenn, vaken in vaerr vnses liues gestaen
vnde do de leydige Satan, dar nicht mede winnen kunde, hefft he ein ander middel gesocht, vnde leyder gefunden, nomlykenn in desser gudenn Stadt, ein schrecklick vproer, twydracht vnemicheit angerichtet, eine gruwelick mordt des kumptheren mit den sinen, vnde is de meynheit in blyntheit, vorstocketheit eres harten, voraftinge erer predicanten, Ouericheit geuallenn guder ordeninge der kercken, aller tucht erbarheit, leffte einicheit vorgetenn, also dat leider de vngerechticheit, bosheit vngehorsamheit de auerhant vnder den gemenen, sympelen, vnuorstendigenn genamen, wasset vnde nympt dachlykes to, tho emen ewigen schaden des godtlykenn wordes, vnde to einen vnuorwintlyken schadenn der Stadt, jdt sy den dat godt solcks gnedichlick van vns affwende, dorch vorbede jtlicker chrystenn herten, hir noch binnen. Do nu de werdige man, her Jacob Prawest pastor to vnser leuen ffrouwen, ansloch to vorantwordenn den breff der hundert vnde veer, So vel Johan Doue flux in her Jacobs worde, vnde sede Leue her Jacob, vnde gy predicanten alle, vnse breff an juw gesant, is der meninge nicht geschreuen, den suluen to vor anthworden, sunder dat wy dar vt, vororsaket mit juw to sprekende, vp dat gy recht mogen vorstendiget werdenn, wat vnse grundt vnde meninge sy, als dat wy jdt gerne gudt segenn, dat mene beste gesocht vnde vorth settet mochte werdenn Anuencklyck so moge wy juw nicht bargen leuen p[r]edicanten dat jm jare vnses herenn 1526 als her Hinrick van Sulinck Olderman was, vnde dat wort, vor dem stole des Rades helt, vnde vnder anderen worden sprack he, wo dat vele kempe van der borgerweyde, weren mit der tydt daraff gekamen, vnde de borgerweyde scholde, van rechte eines so grot sin vnde mher als se nu thor tydt were, vt den wordenn sint de borgere vororsaket, wyder van der gedachten, vnde wo de eyne dyth de ander dat hadden her vorgebracht, vnde is mit der tydt so verne gekamen, dat me den Erbarenn radt gefraget hefft, jfft ock by dem rade, bowyss werde vp de weeyde, wo lanck wydt vnde breydt se sin scholde.
Vnde de Oldeste Borgermeister her Daniel van Burenn hefft den borgerenn solck ein antwort gegeuenn, Leuenn vrunde, wy hebben by vns einen latyneschen breff jtlyke hundert jaer olt, dar de grense der weyde in voruatet, den suluen mochteme auerseen, so dar wes bohelpes vt to erlangende were, mochte me bosichtigenn den suluen breff hebbe wy entlyken vt copieren laten, dar mede vaken vor deme Rade gewesen, dat ein radt vp den breff erkennen scholde der weyde rechticheit, Dar nha sprack Johan Doue van der hundert vnde veer menne kesinge, vth wat orsake se gekaren werenn, vnde mit eeden vnde plichten vorstrocket, der meynte vor to stande na alle erem vormoge, vnde des ein exempel genamen van den van Hamborch vnde Lubeke dar ock vth der helen meynte hundert vnde lxiiij menne, de mit deme Erbaren rade, helpen dat meyne gudt mede vort to settende, se were ere meninge anders nicht, sunder dat se jdt gerne gudt segenn allenthaluen, vnde Johann Doue makede sine rede lanck wol eme gude stunde, Vnde Johan Doue sprack, dat jdt den hunderden vnde ver gans selsen dede, dat ein Erbar Radt en nen bether bystanth dede, na lude segel vnde breue, nach dem in vorschenen jaren, als men schreff Anno 1523 des Donnerdages vor vnser leuen frouwen hemmeluart do sy de hele syttende radt, wol mit drehundert drepliche borger, vth der Stadt gegaen, na Sunte Pawel, vnde den Monnyken dar suluest vele tune dael getagenn, ackerlande ock weydelandt ingenamen, dat de Monnyke der meynte mit der tydt hadden affgegrauen, getunet geploget, vnde sick to geegent, vnde wort do ock Johan Borckens hoff by der wyndemolen, ock vorwosteth, mit deme huse dat borckem dar hadde, wente Hans Pruse vnde Hinrick Volmers, spreken apentlick, dat jdt alle scholde meynte sin, vnde mit der tydt van der meynte genamen, vnde de Radt hadde to der tydt, mit den borgerenn, grote byplichtinge gedaen, der armen meynte, dat eere vordedyget, solcks en sporden se nu am Rade leyder nicht also
Johann Doue sochte mit alle dessen wordenn anders nicht, sunder he wode by den predicanten, den Erbaren Radt bodechtich maken vnde de predicanten vp ere halue to vorenn, en recht to geuende, vnde vp den predyckstolenn van den hunderden vnde eren saken stylle to swigenn, vnde laten se mit eren geschefften botemen vnde vngeroget dat sochten se. Hyr vp antworde der predicanten senior her Jacob van wegen der predicanten. De wile de hundert vnde veer menne, van den predicanten bogerdenn, dat me se vann predickstole scholde vngereformert laten, vnde den Radt vnde Se tosamende geuenn, dat mochten se nummermher doen mit guder conscientien. Wenthe se hedden solck ein ampt van gade, dat se mosten straffen, alle sunde, vnde vnordentlick wesent, vnde wolden de hundert vnde ver gekaren van en nicht gestraffet sin, so scholden se jdt dar na makenn, scholden ock eres regimentes gentzliken afftaen auergeuen, wente se weren jm vproer vpgeworpen, gekarenn jngedrungen, vnordentlick, Ock so kone vt erem regimente nicht gudes kamen.(.ex malo ono malus pullus.). se scholden wol befunden, dat er regimente nicht gudes worde to wege bringenn, sunder allenthaluen schaden vnde nadeel, wenthe jdt were nicht van gade, sunder vth vproer erwussen, vnde des kumptheren dode bestediget, confirmert worden, gedreuen vnde bekrefftiget, Ock so weren ere eede der meynte gedaen, vnde de meynte en, vele beter nhagebleuenn, dat se sick so beroueden, dat meyne beste vnde muth to sokende, den armen vor to stande, dat wolde sick ock nicht schickenn, dat solck ein vngotlick vorkerth middel, als dat men den rykenn mit gewalt dat ere scholde nemen, vth oren langejarigenn possession wreuelyken entsetten, vnde den armen edder der meynte tokerenn, solcks sy apentlick wedder dat Seuende gebodt, Dar se ock vorwendenn ere erwelinge der hundert vnde ver mit einen exempel, als dat se dar jnne de Hamborgerr vnde de Lubeschenn sin in nageuolget de gelick so vorhen gedaenn, Als by eren radt auer hundert personen gekaren dat regymente mede to vorenn, solcks were ock der schrifft nicht gemeten, sunder wedder
de schrifft, ock so were dar ock nocht hutiges dages nen grot prophet, erbar, van hergekamen, dar groth romen vann were, wyder so heddent de Lubschen noch nicht vtgeuort, vnde dar gesettet dar jdt staen scholde. Wyder dat de hunderden romeden, so se weren jm regimente gewesenn do de kumpther were jm vproer vmmegebracht, dat wolden se wol vndergaen hebben, dat solcks were nagebleuenn se wolden de borger wol gestillet hebben, vnde wol to freden gestellet, Antworth her Jacob, des konen se ock nicht gelouen, wente so jdt godt vt sunderlyker gnade nicht vorhindert hedde, so were jdt vnder erem regymente, den Olderluden vp dem Radthuse nicht vele beter gegaen als den guden kumptheren, dewyle de Olderlude, vann en gruweliken sin auergehalt, mit wreuelyken daden angegrepenn, van erer beropinge entsettet, wedder alle rechte vnde byllicheide, des se jo nicht benenen kunden Dat de Olderlude vth al ere lange yarige gerechticheit gedrungen, ane alle redelicheit vnde rechtes erkentenisse sunder jnsage, den schuttinge, mit al ere gerechticheit den hunderden auergeuen, slotele vnde alle dinck, sunder inseggent, vnde mosten de Olderlude spotlick van onhe horen, wolden de Olderlude na dem dage in den schuttinge kamenn, als gemene borger, men scholde em gelick den gemenen man einen schuttinges poth vmme einen swaren tappen, vnde eine stede vorgunnen de gnade scholden se hebben. Jm suluen jare 1532 des Negesten Sondages na den dre koninge, hebben de Olderlude des kopmans na older wontlycheit des kopmans selschop, by ein hebben, vnde ere kost doen twe nye olderlude kesen vnde wo wol grote vnkost gedaen, vnde de Olderlude genslyken der meninge des Sondages als vorgenomet den Erbaren Radt, ja de gantzen wytheit, mit des rades Syndico, vnde Secretarien, vthryder, houetluden, vnde de Ampten van der Stadt wegen hebben, to gaste gehat, wente alle dinck was hir to gekofft vnde disponert
Sunder ethlyke houetlude vth den hunderden konden vnde wolden solcke erlyke selschop nicht lydenn, sunder drouweden mit der Stadt sware geschutte, kartouwen vnde slangen, wolden se vor der kopmans hus bringenn vnde jtlyke lode schencken, darto so vele armer jacken van Sunten Steffend Stadt her to vorenn, de mit em ethen scholden, Des was Wolberenn Rolues vnde Hinrick Vde mesters dar van Do nu solcks de Olderlude horen, so hebben se vmme fredes willenn, vp dat mordt vnde dodtslach, vnde mer vngeluckes achterwegenn bleue, vorhindert wurde ere selschop anstaen laten, vnde mit groten schaden wedder vorkofft, to gelde gemaket, wat dar to gekofft was, Alse nu de geschickeden, van den Predicanten, solcke eine lecteen vnde der gelyken horden, sint se vul tornes gewurden, vakenn vnstunnich ropen wordenn, konden vnde wolden nicht solcks horen, also dat Johan Doue genoch hadde to schaffende, dat se so lange stylle swegenn, dat her Jacob geendiget hadde, Vnde dat besluth was, dat de hundert vnde veer menne hertlyker van allen predicanten bogerdenn, dat me se wolde vam stole nicht nomen, vnde me scholde se genslykenn in eren dingen voernement, betemen laten se dar rekenschop van doen Dar seden de predicanten strax nen to, solckes mochten se nenerley wyse dulden vnde lyden jdt ginge dar auer wo jdt kunde, des hefft magnus van Syke den predicanten by geuallenn vnde gesecht, de recht deden kerdenn sick nicht an de straffe, wente den ginge de straffe nicht an, wol ouerst wat boses beginge, de mochte dar to dencken sick to beterende, Hir volget nu de bothe, beteringe der hundert vnde ver, vth der predicanten vnderrichtinge, den dach auer gedan. Jmpius monitus in peius perficitur, De godtlose betert sick nicht na der ler vnde straffe, sunder alse pharao wert vorstockeder, so sint de hundert vnde ver kort hir na vor den radt gegaen, vorderen jnstendich, dat ein Radt scholde bedenn den mennen de to Vthbremen wanen, dat de suluen menne, ere huse, berge, schunen, kanen, vnde wat se van gebuwete, vnde waninge dar suluest hadden, twyschenn, reminiscere vnde paschenn scholden affbrekenn,
Ouerst de Radt hefft hartlykenn vor de armen lude gesprakenn gelick wo volget, vnde de hunderdenn gebedenn vmme tydt mit den ludenn. Des Erbarenn Rades werue vor de menne to Vthbremen to der helenn meynte der Stadt Bremen Ersamen guden frunde, De hundert vnde ver vor ordente borgere hebben nu kortes, ein dach dre edder ver namalckander vor vns gewesen, vnde vast jnstendich gefordert, dat wy vnse gebodt, dar jn leggen wolden, dat de huse to Vthbremen, de in der Vchtekinge, so van den hunderden gescheen, beth to deme molckenflete gelegen sin, vor paschenn affbreken scholen, wente dat sulue gedencken se to gebrukende to der Borgerweyde, vnde wes auer den wege na der wesser, van acker gelegen sy, woldenn se dyth jar vthdoen, vnde wes dar vann queme, scholde kamen to den gemenen gude, Hyr vp hebbe wy ome, alse de jennen, de thom rechten, vnde to gemener wolffaringe, dusser Stadt geswaren, vele bewage, vorgeholdenn, alse dat vele vngudes to nha deel desser gudenn Stadt vnde vordaue dar vann vpstaen vnde erwassen kunde, wy wusten ock dat wy dat sulffte altomale, in macht des breues, vp de borgerweyde sprekende, to rechte nicht vorbydden konen, sunder vele mer to nadel vnde schaden kunde kamen, jdt were ock nicht allene jegen de gutlyken vorfatinge, so wy jnwenthaluen mit den Capittel gemaket, vnde ock van juw angenamen, vnde mit dancksegginge bewilliget, Sunder jdt were ock wedder de lofflyke vorschriuinge vnde ordeninge, so van vnsem gnedygestenn heren van Bremen, mit sampt den gemenen ledematen des stychtes vpgerichtet, vnde van vns mede vorsegelt, Alse dat me nemandes, vnerkanther rechten, vth siner werhe vnde bosytte scholde entsettenn, jdt were ock sustes wedder godt, alle keyserlyke beschreuenn rechte, vnde wedder de leffte des negestenn,
So dat wy in orhe begerte, wo vorgerort, na wroginge vnser, conscientien vnde Eede nicht vorwilligenn mochten, sunder bogerden, dat se vnse wolmeninge, to herten nemen vnde wolbetrachtenn wolden, so se ouerst dar auer, by erhenne vornemende, jo vorharden vnde bliuen woldenn, dat se vns deme Rade, alsden des gebades, vmbeswart wolden latenn, des hebben se vnse dusse bewage, de wy getruwer andacht gudt menen, ane juwe ruggesprake nicht annemen willenn, vnde van vns bogert, dat wy vnse bewage in schrifft stellen wolden, vp dat jdt allenn kerspelden gelick angebracht .(.vnde nicht vorandert wurde, dorch myssuorstanth edder nicht recht angebracht.). so wy nu dat sulffte mit guder voge nicht hebben to vorseggende wetenn, des wylle wy juwer getruwer wolmeninge, so wy juwer aller woluaringe gerne gudt segenn, gudtlick vormanet hebben, dat gy de vorgerorde vnse bewage to herten willenn nemen, vnde juw dar vth mit den bestenn willen bedencken, dat wy sampt juw der haluen, vor vngueth, nadeel vnde schaden, wo to besorgenn, behoth mogen bliuenn, Gade almechtich beualenn, Anno 1532 am Dynxtedage na reminiscere, do wart denn hunderdenn, vnde ver gekaren, vnde den mesteren der ampten dam Erbaren Rade, vorgelesenn ein breff, van teyn junckeren an den Radt geschreuen, der meninge Dat de junckerenn van wegen des vtgeweken Doemcapyttels, to Lunsen vorgaddert dat se wolden in fruntlyke handelinge sick geuen mit deme Rade, vnde vorordenten der Stadt, des Capittels haluen Vnde de Erbar Radt mit hogen gbewage geradenn, dar de vorordenten hundert, vnde der Ampten mestere, solcke vnder handelinge nicht scholden vthslaen, gelick wo hir beuorne, der vann Stade vnde Buxtehuden, vnde dar na des Stichtes ledematen, So men nu ouermals dessen vorgestelden handel vthslaen wurde, dat de Capittels heren sick des in to kamende tyden wyder beklagen mochtenn, desthe mer bohelpes vor sick dar vth erlangenn, alse, Dat me noch recht, noch fruntschop, hedden annemen willenn, vnde mochten deme gemenen wanderen manne, beyde to water vnde to lande groten schadenn to wenden, bogerde de Radt, dat se sodanes, samptlick alle wol to vorenn bedenckenn, vnde
vnde dar na trachte vnde dar vor wesenn, dat solcks mochte hinderwegen bliuenn. 2 Ock wart do vam Rade angedragenn van wegen des geldes, so men thor verbuntenisse na Brunswick schicken scholde, dat jdt nicht lenger, als vp de bestemmedenn tydt vortagenn wurde
3 Ock so weren de rede, by den menen gude erbadich vp volgende morgenn to seuen vren rekenschup to donde, jffte nu de hundert alle, edder welcke van en mit den mesteren den Ampten wolden dar by sin.
4 Ock so hadden sick de beckers, beklaget der greffbeckers haluen, dat de sulfften vp der kutel banck by deme markede groff brodt vorkofftenn den gemenen borgeren den beckerenn to nadele
1 Hyr vp antwordenn de gekarenn mit den Ampten se hedden eindrechtlichlyken geslatenn, dat men den junckeren scholde affschriuen, gelick wo to vorenn den Steden vnde ledematen des Stichtes, vnde jdt were en nicht to lydenn sulcke vnderhandelinge, wente de junckeren hedden tom dele der Stadt nicht vele gudes gedaen, Sunder se bogerden alle, dat de prelaten des Capittels wedderumme kamen alhir tor stede, vnde helden ere tosage en gedaen, so se dat vthslogenn, wolden se sick holdenn an segel vnde breue, so lange dat se sick synnes worden vnde bether bewyss vpbrochtenn.
2 Des geldes haluenn na Brunswick to schyckende, van wegen der buntenysse, beuolen se deme Rade vt tho richtende, wo jdt best worde, vnde beden dat van allen ampten der Stadt, mit den ersten rekenschup mochte scheen, wes den to sulcker summen vp tho bringende feylenn wurde, dar wolden se sampt
allenthaluen to behulplick wesenn, dat sodane dumme tosamende gebracht wurde, Ouerst vann korne gelde kunden se nicht lydenn, dar vann to nemende 3 Der groffbeckeren haluenn, dewyle jdt vngewonthlick were, segen se vor mith vnde gudt an, dat den by einer pene, dorch eines rades badenn worde angesecht, dat se sick solcks enthelden mit den fromden mosthe me duldenn, so lange eine ander ordeninge gemaket wurde Hir vp anthworde de Radt, Nach demmale, de hunderden vnde mesteren der Ampten, des rades bewach vnde wolmeninge nicht annemen, so moste de radt dar mede dulden vnde fredich sin, dat den sulfften alse geschee, wo se dat hebben wolden, Vnde de rekenschup, der reden, des volgenden dages, wolden se warden, dar scholden ock vp wardenn de hundert vp, dat ein Radt na older wanheit dre personen vth dem ampte to kesen
Jtem Anno 1532 am dage Gregorij, vp jnstendige, der hundert vnde ver menne, vorderinge, is des Erbaren rades gantze wytheit, vth der Stadt Bremen, na der Borgerweyde gegaen, jtlyke vorenn vp einen wagenn, jtlyke weren to perde dar to de hundert vnde ver, de mesteren van den Amptenn, vnde vth allen Rotten dre menne, besichtigen samptlyk de weyde, wo lanck wydt, bredt, vnde allenthaluen de ende vnde grense der weyde, wo se van oldynges her gewesen were, dat noch wol sychtbar were, Ouerst der alden framen Rades personen tuchenisse galt hir nicht noch anderer borgere Sunder se sochtenn den wedel, koelake dat is de ende, tho Walle vnde them Horne, vnde an de Stadt grauenn, wyth vnde syth, richtenn grote moythe an, deden eine lange reyse vt tovh dat en nicht halff van noden were gewesenn se hedden wol vele myn to kamen vele weges besparet, hir auer was Hinrick Vde ein mester, sprack dat eme de munth rokede vnde schunede, vel hyr vnde dar dal jnt Crutze
Anno 1532 vp Palmauende, was de hele wytheit des Rades vp dem radthuse versammelt, dar de Radt den hundert
vnde ver menne leth vorholdenn, wo jtlyke van den hunderden des vorgangen ffreydages des namyddages ba dem Rade weren gewesenn, vmme to vorlouende, dat me vp palm auende, jn der Doemkercken, scholde dat Euangelium prediken, als de papen helden vnser leuen ffrouwen ffest der badeschup, ock am volgende palmdage vnde vordan alle Sondage, vnde festdage, Des sick de Radt enthlede in des rades macht solcks nicht gelegen were, vnde de radt bogerde, dat me solcks scholde so lange anseen, wente dat me van Swynforde, dar de Euangelyschen stende by einander weren, badeschup erlange, wat dar dorch de buntenysse geslaten were, dat me sunder ratslacht, rugge sprake nicht wes vor en neme, dar de gude Stadt mochte in schadenn vnde deel van kamen, Ock so were ein rykesdach vorhandenn to Regensborch dar keyserlicke Mayestat, choerforstenn, forsten, heren stede erschinen wordenn vmme emen eynstant an to richtende, vnde so dar entjegen worde wes vorgenamen, dar mochte de Stadt auer vor dem hilligen ryke vorklaget, vnde beschuldiget werdenn, vnde in des keysers acht erfallenn, de wile hertoch Hinrick van Brunswyck des Bysschops broder, alrede vpgetagenn, na Regensborch vp den rykesdach, vnde so klage queme, van den vann Bremen, dat sulue worde he an keyserlike Mayestat ande an alle stende des rykes vordragenn, vnde wy scholden dar auer in vngnade kamen, vnde vns scholde togelecht werden, dat wy den fredelyken eynstadt, dar me to Swynforde van handelenn scholde, geschoret vnde vthgeslagenn, Ock hadde de Radt der haluen an Hertoch Ernste van Lunenborch dar to an siner fforslichen gnade, der torenn Vbanum Regium geschreuen, de dart sulffte als de Doemkerken wedder den Bysschop de dar de vpperste prelaten weren vnde wedder de papen intonemende wedder radden, vnde were solckes noch nergen geschenn, noch to Meydeborch offte Brunswick Hir vp antworden de hundert dorch Johann Douen vnde beden dat ein Radt solcke bewage, wolde varen
laten, vnde dat doch ein Erbar Radt solcks bewilligede als in der Doemkerckenn to preykende, edder de suluen kerckenn gantz to to slutende, Ouerst de Radt entschuldigede sick thom anderen male entdeckede vele bewage bath dat se de woldenn to hertenn nemen bedencken wat hir vth der Stadt den gemenen borgeren vnde in sunderheit de buten hadden to handelenn, wat last vnde vngudes dar van entstaen kunde, me hadde ock jo rouwelyken, in de ver kerspelkarckenn, dar me gades wort dachlykes jnne lerde, vnde were nicht nodich dar enbauen de Doemkerkenn wedder der papen willenn sick dar jn to dringende, So lete sick de Radt vorludenn jdt were vele beter dat me jdt dar henne bringen konde, dat de doem wurde to geslatenn, vnde ere vngodtlykenn Ceremonien leten, rouwen, anstaen thom Concilium
Hyr vp antworde Johan Doue, Se sporenn leyder alle tydt, dat ein radt, al tho seer kleynmodich were, vnde dat wort gades so nicht to herten neme, als wol van noden were, jn deme dat se sodane bewage makeden vnde den minschen mer fruchteden als godt so de prophete dar wedder lerde vnde trostede, hir mede, dat vele mer by vns weren, als by den vyenden, Ock so behoueden se in der sake nicht Doctorem Vrbanium regium edder anders weme, den scholden se horen, vnde nicht wat Pawest edder minschen wolden gebedenn, So begerden se noch dat ein Radt wolde verlouen jm Dome to predygende, wente de hundert hedden vnder sick solckes beslatenn, vnde wolden dat ock vngeweygert hebben, vnde den Doem to to slutende stunde em nenes weges to donde, so worden doch hemelyken de papen alle vntucht vnde affgoderye anrichten De Erbar Radt antworde hir vp, wo wol se alle samptlick sick dar anne brecklyck erkenden, dat se dat godtlike wort so wol nicht to herten nemen alse sick dat wol egede vnde geborde, ock so nicht vortsettenn na erem ampte alse se wol schuldich weren, so wolden se sampt godt vmme sinen hilligen geist vnde gnade bydden, vnde se leten jdt wol geschen dat me gades worth in der Doemkerken predigede, sunder en hedden lykewol ere bewage mosten byllickliken entdeckenn,
Also wart des dages geslaten, dat me jm Dome dat Euangelium leren scholde, des sint beyde kemeners neffens de ver gekaren menne an de predycanten gegaen, vnde den suluen so danes angesecht, vnde hebben sick de predicanten to vnser leuen ffrouwen jn der weme vorsammelt vnde dar jnne bewilliget jm Dome to predigende. Des hebben sick am palmsondage des morgens to vj vren, de hundert vnde ver menne in Sunte Martens karken vorsammelt, vnde do jdt nu by vij slegen was gingen se na her Jacob, pastorem to vnser leuen frouwen vnde brachten en in den Doem vp den predyckstol, vnde gingen flux to den papen vp dat Choer, slegen de boke vor erer nesen to, vnde geboden en dat se swygen scholdenn vnde sick entholden vorthiner van eren Ceremonien, gelick wo ock geschach Do toch ock vt Bremen de Doemprawest her Ffranciscus Grambeke na Lunsen, dat makede dat jdtlyke vann den houeden vt den hundert thom Doempranwsthe? gingenn beden sine werde dat he scholde dem koster jm Dome anseggen laten dat de grote klocke vor dem sermone geluth worde gelick in den kerspelskerkenn geschege twe reyse vor dem sermone, des wolde sick de prawest nicht vnder wyndenn, sunder toch vt Bremen vnde was by na ein hel jar vthe Anno 1532 am mandage na palme worden vth geschicket sesteyn menne vth den hunderden vnde veer dat se beschriuen scholden alle koel landt, by der borgerweyde langes her van der Wesser an hen tom teneken buttel, vnde an de bloke, wol dat lanth hadde wen dat jdt horde, vnde wath jdt jarlykes dede, Vnde wart der meninge beschreuen, dat me jdt wolde vor meynte beschreuen, dat me jdt wolde vor meynte holdenn, ouerst jdt bleff als jdt was dat den hunderden ledt was. Anno 1532 des Sunnauendes in den paschen alse de kerspellude vp erforderent der hundert vnde ver by einander gewest werenn vp des rades bewage tegens der hundert vorbringen, vmme de huser
dael to brekende, buten der Stadt vmme her, vorgewendet sick to berathslagenn, vnde jm besten to betrachten, so sint de hundert also balde vor denn Radt gekamen, vnde hebben gesecht, dat de kerspeldenn jnt gemene beslaten heddenn dat me de husere so in der borgerweyde gelegen, vnde jackenkroge geholden, vnde de sus der Stadt to na legenn, gans dael breken, vnde de borgerweyde wenthe to dem water, so vor Walle gelegenn, vnde de Wedel genomet worde, anfenge vnde den acker so auer den wege na der Wesser gelegen thor huer vthdoen scholde, Ock so hadden se de stucke vnde houe vmme de Stadt her lyggende, beschriuen laten, vnde wat de vpkumpft were, wes dar van queme scholde by de menen kystenn, Etlyke auerst vnder den hunderden wolden, dat me jdt in bewaringe neme, beth dat jemandes beter bowyss vp brachte alse se hedden, vnde beden dat de Radt solcks bewilligen wolde gebeden vnde ordineren, Ouerst ein Erbar Radt entsloch sick des mit vorkaringe orher mannichuoldigen vorgeschreuen bewage vnde gebreke, dat solcks nicht scheen en mochte, vnde konden dar nenerleye wise in vulbordenn, Hyr vp antwordenn de hundert vnde begerden vam Rade to weten offte dem Rade ock sodans to lydende stunde, dat se, de hundert vnde veer, de gedachtenn guder, vp ein recht an sick nemen, der meynte to gude. Thom anderenn, dat se vor sick leten vorkundigen, dat ein jder de dar breue hadde, vp de guder vorgerort, dat he de vpbrachte, vnde sin bewyss, vnde so jemandes dat nicht doen wurde, dat de suluen nha der tydt nen gehoer hebbenn scholden, vnde der guder enthsettet sin, vnde wol sick entschuldigenn wolde, dat solcks were nicht eindrachtichlykenn vann den kerspeldenn geslaten, de scholde vp den karckhoff vor de hundert kamenn, vnde sick des vorantwordenn, dar wolden se em mores leren Thom drudden, offte schade edder nhadeel, hiruth erwusse, offte den ock de Radt by der meynte bliuen wolde ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. De Erbar Radt antworde, dat sodane allentuahlen, dat erste mit den lestenn, were wedder alle reden vnde recht, byllicheiden, wedder Godt, geloffte, ere Eede vnde vorschriuinge vth vele berorden grunden vnde bewagenn, So hedde ock ein Radt nicht sick wyder vorplichtet, der borgerweyde sake vth
to dregenn, den allene to rechte, edder in der fruntschop vnde so solcke wege als to rechte edder in der fruntschop, vorgenamen wurdenn, alse den erkenden se sick schuldich vnde weren erbadich sodans, na allem vormoge tho vorderenn helpen, vnde mit ernste vnde allem vlythe vorth to settenn helpen, vnde der wegen vnde matenn by der meynte to bliuenn. wat schadens dar ock vann kamen mochte, Ouerst so men dar entyegens, mith gewalt wolde vorth varenn, des hadde sick de radt mit der wytheit beradenn, dat onhe sodanes, alse den de tho den rechten geswarenn, nicht vogen wolde, so verne se nicht wolden vor erlose, myneedige lude geachtet vnde geschulden werden, vnde ein radt vorhapede nicht, dat men erhe lange jarige denste, der stadt to gude vnde woluart, vele arbeydes vnde moeythe, vnde vele sorge gehat, en also belouen wolde, se dar hen to drengende dat sulue to bevulbordenn, wor dorch se scholden to schandenn staen, vnde vor vnerliche personen geachtet vnde geschuldenn werdenn. Hyr vp vth tornigenn mode, begerden de hundert vnde veer de helen meynheit to vorbaden latenn, vnde de radt sprack, dat solcks nicht vannoden were, vth jtlyken orsaken vnde bewagen, vnde alse de hundert sick bespreken wolden, sint welcke van ein jn tornigenn gemothe vam radthuse gelopenn, Ouerst de dar bleuen van den hundert, leten to, dat de hele wytheit des rades, vp den negesten volgenden mandach scholden to samende kamen dar auer vp dat rathus Darmede de radt thor stunt, hoge bedrouet vnde beanxtiget eines vplopes wedder se, vnde weren jm willenn na hus to gande, So sint thor stunt jtlyke van den hunderden to getreden, sedenn den Borgermeyster her Meymeren van Borkem an offte myddeler tydt, er de wytheit to samende queme, vp volgende mandage, dorch de anderen vt den hundert so als se wustenn, dat se vam radthuse, tornich vnde vorbyttert, weren affgegaen, jchtes wes vngudes enthstande wurde, dat se dar mede wolden
entschuldiget sin, alse de des nicht to donde haddenn, vnde jo nicht werenn kunden Der 4 Borgermeystere vnde etlyker Radespersonenn heymlike vt toch vth Bremen na Bederxe. Des volgenden mandages als vp den achten dach na Paschen do sint etlyke Borgermeysters vnde Radespersonen, heymliken van gudenn frunden vt den hunderden, ernstlyker meninge gewarschuwet, vnde em angesecht, wo vele vnder erer selschop geneget werenn am volgende mandage de wytheit des rades vp dem radthuse so lange by einander to holdende, vnde den radt dar henne engen, dat de radt scholde bewilligenn de articule van em vorgestelt, Des hebben sick de ver Borgermestere, samptlick mit jtlyken anderen guden frunden rades ledematen, vnder sick bespraken, vnde auer ein gekamen dat se des suluen dages wolden vth Bremen den weke nemen nha erem huse Bederxe, sick dar mit einander entholdenn, der Stadt Bremen to gude, vp dat se dar butenn jn freyheiden mochten guder naburen, heren vnde Stede bruken, gelick de predicanten dar binnen vnde frame borger, de dechlikes nicht affleten, mit vormanen leren vnde straffen, So is nu am suluen Sondage, des na mytdages to dren vren, de Erbar her Martenn van Heyenborch Borgermester, vth sinem huse na dem blomendael gereden, vnde van dar vorth na Bederxe Vnde her Daniel van Burenn des suluen dages, ginck he des auendes vp sinen tufelen, vth deme herden doer, dorch den pagentorne, dar hadde he ein perth stande, dar reth he mede jnt hollerlanth vnde de ersten nacht herbergede he dar suluest, van dar na Bederxe, Ouerst her Meymeren van Borckem vnde her Dirick hoyers borgermestere, vnde her Hinrick Vasmer, her Hinrick Esick Radtmanne, de gingen mit den beyden borgermeysters des auendes hen in der nacht dorch den mastael in einen kanen voren de Wesser hen dael ock na Bederpe Des volgenden mandages jn anbrekinge des dages, sint den borgermesteren geuolget na Bederxe desse rades vor wanten ledematen, welckeren in der nacht was angesecht als her Jacob Szyrenborch her Johan Haueman her Arent van Bobarden her Arenth Munth Jacobus Louwe des rades secretarius
Des gelykenn togen do vth Bremenn, vth fruchtenn eines vprors vnde vplopes wedder den Radt vnde se vele gude borgere als Hinrick Balleer, Hermen van Buren Hinrick Houwyde, Johan Hilmers Johan Neue, desse vt toch wart flux apenbaer, vele de sick hir auer bedroueden ouerst Hermen Voge Wulberen Rulues vnde der geliken des regimentes der ouericheit begerich, weren des to frolyker leten sick nu vellichte duncken jdt worde nu em gelingen, So sint nu de ledematen des bliuendenn rades, dessuluen mandage morgens to negen vren vp dat radthus vorgaddert sampt mit den hundert vnde ver mennen, vnde hebben vnder sick berathslaget, vnde geslatenn, dat de houet portenn der Stadt mit ver borgerenn scholden dechlykes besettet werden vmme ein flytich vpseent to hebbende, wol dar vth vnde jn ginge, rede edder vorde, dat ock beyde dat herden vnde douen doer scholden genolyken togeslatenn werden, Ock so vorlykeden sick de hundert, dat nemandes vnder em na deme dage, wen se vor deme Rade vor sammelt, scholde van den hupenn sick in tornigenn mode affstekenn, de klocken tho slande, vproer antorichtende jammer vnde noeth, dat scholde nu vordan na bliuenn vnde so jemandes dar wedder dede, den scholde de bliuende radt, vnde de gekaren hundert mechtich sin intoleggende vnde nicht vt sinem huse to gande, wente so lange dat he sine vpgelechtenn broke gebetert vnde betalt hadde, Wyder vp dat de gemeine vrede mochte vnderholdenn werden, so is beslaten, dat nemandes vorthmer nenen verlust vorgadderinge, noch mit worden edder werkenn klockenslaen noch trummenslage edder naders dorch vproer, de solcks dede scholde an lyff vnde gude gestraffet werden sunder alle gnade solckes wart an den pyler des radthuses geslagenn Ock so begerdenn do de gekaren hundert vnde ver menne van den heren des bliuenden rades to wetende wes se sick to en vorseen scholdenn, de wyle de anderen heren weren hen getagenn, vnde jffte se ock wusten van deme vth tage der borgermestere, mit sampt den
anderen radesherenn, vnde offt se ock by der weynte bliuenn wolden, in der sake der borgerweyde, vnde der so jegenwardich mit en to synckende vnde to fletende to leuende vnde to steruende, als de meynte gerne by den bliuende rade bliuen wolde Dar vp sedenn de heren des bliuenden rades na berade, dat se van dem vth tage, der heren Borgermesterenn, vnde der anderen radespersonen, gar nen wetenth hedden, vnde wes men en des nicht vorlaten wolde, weren se mit fryer conscientien erbadich mit erem rechte to holdenn Sus weren se ock erbadich wo wente her tho, vnde allenwege gewest, der Stadt beste to donde, vnde to vorderenn mit allenn vormoge vorth to setten, ock in der sake der borgerweyde, doch wolde sick de bliuende radt, to den hunderden vorseen, se worden jo nicht anders dar jnne vornemen, sunder wat gotlick byllick vnde recht were, des sick de hundert vnde veer do horen lethenn, dat se anders nicht doen wolden, Alse ock den de Borgermestere mit ethlykem vth dem rade werenn geweken, so begerden se, dat de Radt den Borgermesteren schriuen scholde, vp dat se hir wedder thor stede quemen vnde hulpenn der Stadt beste vorderen, ock in der borgerweyde vnde allen anderen sakenn, vnde helpen ock einen jewelykenn to sinen rechte, Dar vp sick de Radt erboth, eine schrifft an de herenn borgermesters to schickende, vnde na der maeltydt, de suluen schrifftenn dar thor stede bringenn vnde jnt apenbaer lesenn laten, dar me de mesteren der ampten vnde de rathmester to vorbaden latenn, des sint na myt dage, van ver vrenn an, de mesteren van den ampten, de hundert, vnde de Rathmestere to samende gekamen, vnde dre stunde lanck jm berrade gewesenn, dar na vor den stol des rades gekamen vnde gesecht, wo se eindrechtichlykenn geslaten hadden, dat me de borgerweyde, na tuchnisse der menne van walle, als beth an dat water, dat se den wedel nomen, vnde an de lutkenn wummen, vnde van der kersebomes brake an, hen to den koegrauen, vp ein recht anfangenn scholden, vnde de jn besittinge nemen, so lange dat ein ander queme vnde beter bewyss vp brachte, Ock so hadden se sick vnder mmalckanderen vorbunden dar auer, dat se eyn by denn anderen bliuen wolde, vnde dar vth enstaen mochte
tosamende dat sulue vth to dregenn, begerden van dem rade hir to guden radt vnde byplichtinge, Anno 1532 den 13 Aprilis des na myt dages to twen vrenn, do hefft de bliuende Radt der Stadt Bremen, de sorten, de mesteren vann den ampten, dar to de hundert vnde ver, ver sick vp dat radthus vorbadenn laten, dar de breue, so an den radt, ock an de Rathmestere, jnt gemene van den Erbarenn heren, borgermesteren an se allenthaluen gelesen, erstlyck des rades breue, vor dem stole des rades vnde der anderen vp dem radthuse, vor den vynsterenn na den schoebodenn, dar de vorberorden by einander stundenn, vnde anhorden, dat se gelesen worden, So sint de suluigen, so van der meynte wegenn vorbadet werenn dar suluest, vnde sunderlinges de hundert vnde veer, jn vnser leuen ffrouwen kerckenn gegaen, vnde jm rade gewesen, auer de ver stunde, vnde dar na alse jdt ses geslagenn sint se wedder vor den radt gekamen vnde hebben gesecht wo se eindrechtichlyken beslaten hadden de wyle de breue allenthaluen, so wol an de Rathmesters als an den Radt geschreuen, den hundert vnde ver insunderheit belangende, se wolden de hundert, de suluen thom ersten beanthworden, vnde vp schrifft settenn, dat se den Rathmesteren wolden vorlesen, vnde dar na vor den Radt bringen, vnde de heren Borgermesteren nha aller nottrufft, vnde vp dat vorderlykeste beanthworden des de Radt to vrede was, Item des volgendenn Donnerdages, des morgens quemen de hundert vnde ver vor den Radt, brachten mit sick eer schryfftlick antwort, vp des rades breue, alse se dath gelauet hadden, vnde de summa orhes breues was dat se den heren Borgermesteren wedderumme van Bederxe, alhir tor stede eschedenn, by eren eden vnde plichten so se der Stadt Bremen gedaen hadden, Ouerst de vth geweken heren, nemen jdt in ein bedenckenn, wo tho radenn,
Anno 1532, des negesten mandages na Cantate, vp denn auent Philippi vnde Jacobi apostolorum Do senden de Erbarenn herenn Borgermestere, sampt den anderen rades ledematen, in de Stadt Bremen, van Bederxe, an de veer kerspelkerken, an ein jewelick kerspel einen togesegeldenn breff, jn welckerenn breuen, de Erbaren heren enthdeckeden, mit velen vmmestendigen worden, de orsake orhes vthtages vth Bremenn, vnde de bliuende Radt ordinerde, dat dorch orhe ver badenn, alle ver kerspell vorbadet wordenn, vp den groten Domeshoff, by orhen eeden, vp volgende mytdach dar thor stede erschinen Do nu des volgenden dages na mytdages to twen vren, de hele meynte to samende gekamen was so sint der heren Borgermeisteren breue auer ludt gelesen, vnde do de breue weren gelesenn, so wart ein jder kerspel jnt sunderen hen gewyset ein jder an sinen ordt, vnder sick to besprekende, vp des Rades schryfftenn, vnde ein boschetlick anthwort wedder an den Radt to bringen, Ouerst des dages kunden se to nener enicheit kamen, de eine rep hir de ander dar, de eine de hundert scholdenn aff, de ander se scholden bliuen, na lude segel vnde breue, boneffens? dem Rade, der Stadt beste soken vnde radenn helpen, vnde scholdenn ock nicht wyder gaen als er breff mede brachte, des se van der gemeinheit beuel hedden, vnde scholdenn den Radt nicht aueruallen, noch mit vnredelyken wordenn noch daden, by dessem ropende, eine vmme den anderenn bleuen se by hen to vyff vren ny myddage, do warth van guden vorstendigen geradenn, dat ein jtlick kerspelt insunderheit scholde in sine kerspelkarken gaen, des volgenden dages, des Rades schrifften lesenn boschetlikenn vnde ein boschetlick anthwort wedder in bringenn, dem also geschach So sint des volgenden dages, alle veer kerspelden in orhe kerken gegaen des morgens to achte vren, vnde Sunte Martens kerspelt hefft hartlyken wedder de hundert gesprakenn, vnde gesecht, wo se nuwerlde haddenn bowilliget, in dath regimente der hundert vnde veer, wo ock noch nicht, gedechtens ock mit gotlyker hulpe nicht to donde, vnde drungen ock hart dar vp dat se aff scholdenn, vnde jdt quam so verne, dat des suluen dages vele vth den hunderden, bewagenn worden affkarenn vnde bleuenn dar ock vann, weren dem Rade gehorsam vnde vorenn dar wol auer
Jtem Johann Neue las des rades breff an Sunte Martens karspelt geschreuen, in jegenwardiheit heren Arnde vann Holtenn Johan Douen mit sinen vorwanten, als sulff sesteynde vth den hunderden, vnde do de breff gelesenn was hefft dat kespel hertlykenn Johan Douen angespraken, geradenn gebedenn he scholde afftstaen, dat he ock lauede, ouerst nicht wol geholden to sinem vordarue, Der Erbarenn Rades Breff an S : Marten Borgermestere smpt anderenn des Rades to Bremenn ydtzundes tho Bederxenn entholdenn: Den Ersamen vnde vorsichtigen Arende van Holtenn Radtmanne vnde Buwmestere mit sampt denn gemenen kerspelludenn Sancti Martini binnenn Bremen sampt vnde anderenn vnsen gunstigenn frundenn: Vnsen fruntlyken groth vornhe, Ersamen, gunstigen guden frunde wy hebben vor korten dagenn, to vnser hogen nottrufft, vnde entschuldinge, an de gemenen Rothmestere derr veer kerspele, sampt vnde besunderen geschreuen, wo wy van den ver vnde hundert vpgeworpen mennen, mit vas vmbyllikenn reden, vnde vornemende tho velemalenn beswert, vnde wo se vns an Sunnauende in den paschen jungest vorschreuen, mit harder vnde vnafflatiger erforderinge dar to engen vnde drengenn wolden, dat wy tegens godt almechtigenn, alle boschreuen rechte, lefftlyke vpgerichtede vordrachte, ock der keyserliken Mayestat, vnde des hilligenn rykes, vthgekundigede ordeninge vnde landtfrede, vnde vnse egene gedane eede vnde plichte, orhe vnrechtmetige vnde vmbeschedene vornement jnrumen vnde bewilligen scholden Vnde alse wy dat sulffte vth vorgerorden orsaken vnde anhe besmyttinge vnser eere vnde gelympes nicht doen konden offte mochtenn, vns do vort, vor den stol des Rades,
mit sodaner vorwarninge beanxtet vnde erschrecket hedden, dat wy to vnsem vthtage nicht vnbillichlykenn, dan mit allen redenn vnde guder voge, vororsaket vnde bewagen weren wordenn, dar beneffens? so wart in vnsen den sulfften schryfftenn vorhalet wo wy van jtlykenn personen des bliuende rades, vnde dren vth den hunderden, alhir ersocht weren, vnde van vns bogert hedden dat wy aldar wedderumme by jwe thor stede scholen kamenn, nach deme de vpgenanten veer vnde hundert, de mestere der Ampten vnde gemenen Rothmestere, vor deme Rade van sick gesecht, vnde gelauet hadden, dat se nicht anders scholden, vnde wolden vornemen dan dat mit gade, mit rechte, mit boschede vnde byllicheit bostaen mochte, Dar vp se denne van vns, in den sulfftenn vnsen schryfftenn berichtet, dat vns dat sulffte noch thor tydt, so lichtlick nicht wolde angelegenn vnde tho donde sin, aldar by jnnne thor stede to erschinende, Sunder wanner wy des, van den personen, des bliuende rades, dar noch thor stede, vnde gantze gemeynte vorstendiget, by weme se er recht in der sake der borgerweyde stellen woldenn, vnde wy dar boneffens? mith lofflyker orkunde vorsekert, dat se by taffel vnde boke, wo se mit vns belauet vnde beswarenn, staetlick woldenn bliuenn, Ock denRadt dar by, wo geborlick, vnde alse getruwe borger erem eeden nha, hanthauen vnde beholdenn, Alse den wulden wy vns in themelyke vnde byllike wege begeuenn vnde wysenn lathenn, wo de vorigenn vnse schriffte, dessere jnt lengere vthforen vnde vormelden, Vnde wo wol wy vns genslick vnde vnuortwiuelick vormodet, de sulfften gemenen Rathmestere .(.dar an de breff geschreuen.). scholdenn vns dar vp, vor orhe personen, mit sundergen anthworde bescheden, vnde boanthwordet hebbenn, so beuinde wy doch, dat sick ein del der vpgenanten veer vnde hundert manne .(.als de des regimentes bogerich.). sick auermals dar jngemenget vnde den vorgerorden breff de doch an se nicht geschreuen tho sick genamen vnde vordustert hebbenn, Sunder ein ander schrifft, na orhem behage gemaket vnde den Rothmesteren vnde orhes rotten vorwanten vorlesen laten hebben, dar van doch in vnsen breue, dat geringeste worth nicht is angetagenn wurden, vp dat se by den gemeynte in orhen vmbillichlyken handelinge vnuormerket mochtenn bliuen, vnde hebben vns, vnder orheme, vnde mede thom
schyne, vnder denn mesteren der Ampten, vnde der Rothmestere sampt namen ein antwort togeschicket wo gy vth volgenden articulen werden vornemen. 1 Thom ersten, wo nemandes van den borgeren vnde jnwaneren, gewesen sy, de vns an lyff vnde gude scholde schedelick sin gewesenn, vnde so dar jemandes befunde den sulfften wedderumme mit aller macht, an liue vnde gude wolden gestraffet hebben Dar vp so segge wy, dat vns sodane der vpgeworpen ver vnde hundert bokledede vnnde geuerwede worde, nicht selsen vnde fromde sin, nach deme se alle dinck, darmede, wente an her to vthgerichtet hebbenn 2 Dat wy ouerst vor dem stole des Rades mit vast erschreckliken worden wo vorgerort, nicht beanxtet sin gewurdenn konen se mit der warheit nicht bonenen? 3 Jdt hebben ock orher jtlyke gesecht, jdt kunde nicht gudt werdenn, men moste mit vns thom vynsteren vth, de andere gesprakenn mester Cort moste ein mal hinder vns herr kamen scholde jdt anders to beteren wege lopen 4 Wy twiuelen ock nicht jdt sy to juwer aller gehor gekamen dat vns deme Rade vnde der gantzen wytheit, in der sulfftenn hundert vnde veer vorgadderinge, mit apen baren worden, vnuorschemet ock vnuorhalen togelecht, dat wy alle gdeue weren, dat vns doch mit guder warheit tho nenen tyden, des wy gade gedanket, fry sin, also auergebracht scholde werdenn .(.nach deme van den gemenen gude vnde van allen ampten de rekenschup genamen, der men vor gade vnde jdermennichlykenn wol bekanth sin mochte.). mit meren anderen vngelympe dat wy jtzundes vmme der korte willenn, berouwen willen laten, vnde dith alle doch vt andererr kener orsake, dan dat wy in erhe motwillige vornementh nicht vorwilligen woldenn, Jffte nu dusses vnses vthtages .(.wo wol vor vnse veluoldige angekerden arbeydes vnde moeyge nicht vordenet.). kene redelyke
1 orsake vnde bewage sin, geue wy juw sampt vnde besunderenn gutlick to bedenckende Tho deme anderen, so wert in orheme antworde, berort, wo de rothmestere, vnde orhes rottes vorwantenn, wedder jngebracht, vnde beslatenn hedden, vp den breff, den se onhe vorgeholdenn, vnde doch in vnsenn schrifften nicht berort, wo se des geneget, vnde fredich weren, dat se in der sake der borgerweyde fruntlyke handelinge lyden kondenn, jo doch orhen rechten vnschedelick, jn deme dat van den wedderdele, angesocht vnde bogert wurde Dar vp so hebben wy getruwer wolmeninge, mit jtlykem des Capittels der sake thom bestenn gesprakenn, vnde sin dar vp berichtet, Na deme de vordrachte, wo de Radt dorch orhe geschickedenn personen, mit onhe gemaket, vnde dar na de gudtlyke bosokinge, wo de Ersamen van Stade vnde Buxtehude, dar na de gemenen ledemathe des stychtes, vnde thor auerflodt, orhe angebarne ffruntschaffte orenthaluen gedaen, van den ver vnde hunderdenn, vorachtlick vnde mit groter vorkleinunge affgeslagenn were, Des hedden se sick in andere wege bogeuen mothen, so dat se nicht enwustenn, wes orhe andere heren, dar tho geneget, vnde den sulfften, alse nu gelegen sin wulde So wy den vp de artykel, by weme se de sake thor fruntschup jffte to rechte to stellende geneget, na vormoge vnser vorigenn schriffte, gruntlick nicht boscheden, des hebbe wy hir ane .(.des wy doch sustes willich, vnde vordan tho donde geneget.). to desser tydt, nicht fruchtbarlykes konenn vorhandelenn, Vnder vp den artykel vnses breues, alse jfft se ock by tafel vnde bock stadtlick bliuenn, vnde denn Radt orhenn eden nha vnde plichten dar by hanthauen vnde beholdenn willen ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. wert vns desser volgende, tho der anthwort gegeuen, dat vns bewust sy, wath to sage den ver vnde hundert, gescheen were, in macht des breues, so onhe van vns gegeuen, se weren ock sampt geneget, tafel vnde bock to holdenn, jn deme vnde so verne dat tafel vnde bock, deme weydebreue, ock orheme breue, deme gemenen nutte, vnde wes godtlyck erlyck vnde recht, nicht enthjegens were, Dar vp so moge wy juw nicht bargenn, dat wy nicht twiuelen, wy werden sampt vnde besunderen, alse de vorstendigenn hir vth lichtlykenn aff nemen, vnde vormerkenn mit wat lystigen tucken, gefynseden reden vnde schyne dat arme gementhe van einen dele
der ver vnde hundert vorforet, vnde wo van onhen vmmegaen vnde gehandelt wert, vnde dat nicht allene tho bekrefftinge eres breues, vnde to bekledinge erhes vngodtlykenn, vnde moethwilligenn handels, so van onhe gebruket, Sunder gy ock alle sampt mit vns, vnde wy mit juw, dar dorch Eehrlos vnde mynedich gemaket werdenn, alse scholden wy dat jenne in machen tafel vnde bokes, boedet vnde beswarenn hebben, dat wedder godt recht, vnse egene segel vnde breue, ock de leffte des negesten ersporet vnde bevunden, des jo vnser nemandes .(.gade danckende.). also gesinnet so danes to boedende, welcker ock dorch godtlyke hulpe by vns mit guder warheit, nicht befunden scholde werdenn Ouerst wo van den veer vnde hunderdenn eyn dels jegen ere eede vnde plichte, Ock to nhadele vnde vordarue der gudenn Stadt, mit vprore, klocken vnde trummenslage, to velenn malen gehandelt is apenbar am dage, vnde juw sampt vnde besunderenn vnuorborgenn So se ock vp orhen breff vast harde antheen vnde drengenn orhe vngemethene handele darmede to bedeckende, des is juw alle sampt genochsam bewust, dat de sulffte breff vann en nicht anders, dan vnder deme schyne, mit lyst vnde bedrage, vann vns geuordert, Dan vmme de eer des almechtigen gemenen walstandt der guden Stadt, ock broderlyke leffte des negestenn, eindracht vnde vrede darmede to vnderholdende, dat se ock to deme gemenen bestenn, nicht anders vornemen vnde handelen schulden, dan wes mit vnsem, vnde des Rades wolmeninge vnde rade geschege, wo de sulffte breff in sinen articulen klarlick jnneholdet vnde medebringet, Ouerst wat gestalt de ver vnde hundert, mit moetwilligen vnde vngeborlykenn vornementh, tegens godt, vns, vnde den vorgerordenn orhen beromeden breff, to velenn malen, vnde mit aller vnschycklicheit vorth geuarenn vnde gehandelt Ock vns de wy in orhem vngodtlikem vnde vnrechtmetige vornementh nicht vorwilligenn wolden, beanxstet vnde bedrouet, is juwe allen, vnses vorhapendes
genochsam bewust, vnde wyder antotheende nicht vannodenn So dat de vorgerorde breff, de vns mit vprorige vornemen affgedrungenn, van en suluest ingebrakenn, vnde in kenen articulen geholdenn is worden, welcker ock Johann Doue mit wenendenn ogenn, sampt den anderen beyden geschickeden alhir vor vns apentlick bokanth hebbenn, dat se suluest nicht eins en wustenn, wo se gekaren weren, vnde dat se tegens orhe heren gans ouel gehandelt heddenn Thom latesten se worde wy van onen?, sampt vnde besunderen, by vnsen eeden geuorderth, aldar by juw wedderumme tor stede to kamende Dar vp so segge wy, dat sodanes nicht in erer macht sy, vns by den eeden to beforderenn, wo wol wy wolstendich, dat wy to den gemenen bestenn der stadt vnde thom rechte geswaren hebben, wo wy ock dorch hulpe des almechtigenn, nha allem vnsen vormoge gerne gedaen hebben, dar dorch ock de gude Stadt wente her tho .(.jedoch sunder roem). in allen eeren vnderholdenn, vnde also to einen lofflyken wolstande wo ogenschynlick, vorth gebraken vnde gedegen, dar anne wy van onhen bolettet vnde vorhindert, Ouerst gy vnde se hebben vns, deme Rade eede vnde plichte des horsams gedaen, wo de ouerst van jtliken derr sulfften geholden is helle am dage, so dat nicht noet dar van wyder antotekende vnde to vorhalende is, Dewile nu vormercken vnde apenbaer bouinden, dat oer vorgenamen regymente vnde handelinge nicht ellene wedder godt, recht vnde alle byllicheit .(.wo vorgerort.). geuoret, dan ock de gude Stadt, dar dorch vt allem eren, woluart vnde wolstande to vnuorwintlyken nhadele vnde vordarue gelangen vnde bringenn wille, Derhaluen vnde vp dat ein sodanes to vnser ock juwer aller woluaringe vnde besten, vnde tho erreddinge der guden Stadt, moge vorgekamen weerden, des wylle wy juw, by yuwen eeden vnde plychten, de gy gade vnde deme Rade gedaen hirmede geeschet vnde geuordert hebben, dat gy juwen eeden geborlick vnde staetlick [nha]aFußnote aEinschub über der Zeile.kamen, vnde dt gy mith deme vorderlichestenn dar to raden, vnde trachtenn willen, dat dat moethwillige regimenthe, wo van den vp geworpen ver vnde hundert mennen, to der lesteringe des almechtigenn, tegens alle godtlyke vnde keyserlike rechte, vnde to der guden stadt, juwer vnde vnser aller vnheile vnde vordarffe.(.ein tydtlanck mit allem vmbeschede betewget vnde geuorderth.). wedderumme vornichtiget vnde affgestalt
moge werdenn, Darboneffins dar vor sin, dat taffel vnde bock, so gy sampt vns, deme Rade, to ewigen dagen vnuorbrakenn to holden, bolauet vnde boswaren, vorthan in allen werden, geholden, vnde de Radt dar by, juwen eeden vnde plichten nha, wo geborlick gehanthauet vnde gesterket, Darmede wy ouerst, by juw sampt vnde besunderen dorch vnse vngunnere nicht vormercket werden, alse dat wy nemandes by vns lydenn willen de vns in angelegen geschefftenn der Stadt mede jnredich mogen wesen, des is dat sulffte, de meninge nicht, is ock in vnse gemote nicht gekamen, Sunder sin des erbedens, dat wy sampt dem Rade, vnde der gantzenn wytheit, vthe der gemeinte kopmanne vnde ampten, in stede der forten, gude vrame lude, de, de guden Stadt, wolmenen, vnde na vrede vnde eindracht trachten dar to kesen willenn, de vns in wichtigen sakenn der Stadt, handelen vnde raden mogen helpenn, de wy ock mit godtlyker hulpe, wol bekamen willen .(.dat gy des.). vnses vorhapendes kenen mysfallen scholen dragenn, vnde wanner wy dusses van juw mit bostendiger orkunde vorsekerth, Alsdenne wille wy vns to der eer des almechtigen, to hanthauinge des hilligen rechtenn, deme jnwaneren to geualle vnde to vnderholdinge, vnde vorderlyken vorstande der guden Stadt, de wy ock vnser vorplichtinge, nha getruwelick wolmenen, jn temelyke vnde byllicke wege gerne wysen vnde bewegenn laten, Vnde wes wy vns dusses to juw vorseen scholen, borgeren des juwe richtige, wedderboschreuen anthwordt, vnde wy vor gelyken jdt gerne Schreuen vnder vnser eines pytzer des wy vns samptlick hir to gebrukenn Am Sonnauende Cantate Anno Domini 1532
Alse desse breff gelesenn des morgens nha negen vren in Sunte Martens kerckenn, vor dem gantzen kerspelde, so hefft dath kerspell herthlyken Johan Douen angesprakenn, mit siner selschup alse de van den hunderden vnde veer, sampt mit eren to stenderen, dat se scholdenn afftaen van erem regymente, vnde mit en dar to trachtenn, dat ein Erbar Radt wedderumme tho stede, jn orhe godtlyke regimente geuort mochte werdenn, wente dat kerspell hadde doch nuwerle mit einen dancken dar tho vorwilliget, dat se all sulcken, vpgeworpenn moethwillich regimente nha erem koppe vorenn scholen, dat kerspell sede em sulcks gentzlichen aff, vnde beden dat se des scholen mit willen afftaen, vnde nene wyder moeythe maken, Vnde Johann Hilmers vnde Johan Neue, Hinrick Huge Wychman Myddelstorp, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Mester Hans de Platensleger als de oldestenn, spreken also dat se nenen danck vordenedenn by den hunderden, vnde dat gantze kespell, wo wol geringe vann volcke, ouerst des tho krefftiger in wedderstandt to donde, also dat Johan Doue mit den sinen vorlaren sach vnde gans stum worth, dar to gans moetlos wo wol Hemern Voge sick hertlykenn werde, wente de was insunderheit des regimentes bogerlick, wolde alletydt gerne by Douen de negeste sin, ouerst de kespellude vellen em aff vnde de jungen kespellude, als Werner Pestorp, Hinrick Werenbarch Dethmer Bredeloe vnde der gelikenn, leden sick dapper wedder eme vnde heldenn eine seer wunderlike morgen sprake vndermalckanderen, vnde xxj personen stunden Hermen Vogen by, Ouerrst dat weren solcke lude de dar nicht vele hadden by vp to setten, vnde des seligen kumptherenn beer gedrunckenn, hedden gerne eine lose gehat, nomlikenn alle dinck gemene dat godt affwende vp erre wyse vnde meninge Do nu der hundert vnde veer bade Johan Lampe genomet sach vnde merkede .(.de dar genomet wart, de blauwe bade, darumme dat he einen blauwen rock droch, vnde eines blauwen regimentes dener was.). dat Sunte Martens kerspell, eindrachtichlykenn beslaten hadde, dat de hundert
aff scholenn, vp dat de gude Stadt, dorch sodane vnordentlick regimente nicht genslicken in ewich vordarff queme, vnde de vthgetagen Radt wedderumme mit den ersten jnt vorige regimente geuoret, so is de gedachte bade flux vt Sunte Martens karckenn, na Vnser Leven Ffrouwen karken gelopenn, vnde sinen heren alse Alberth Grummer, Wulberen Rulues, Hinrick Hagedorne angesecht vp dat Johan Doue byual krege, vnde wo wol Alberth Grummer vnde Hinrick Hagedorne sint lopende gekamen to Sunte Marten, so sin se also gewilkamet, dat se sick balde wedder packeden na vnder leuen ffrouwen, wenthe Sunte Martens kerspel, helt sick eindrechtichlykenn to samende junck vnde alt, vnde vele vth den hunderden in Sunte Martens kespelde, seden Johann Douenn eer regimente vp, tredenn dar van to der tydt, de wile se hoch vam rade vormanet dorch schryfften by eren eeden vnde plichtenn, vnde gingen staen by de gemenen kespellude, als Berenth Kuszelt, Kersten Snederman Bolthe Rode, Arp Schyldesort Berent van Hertenn Hermen Schroder Corth Hilmers, Johann van der Heyde vnde lesen Johann Douen eine harde lectien, dar he mit sinen tostenderenn mosthe Amen to seggen, he sach barmelyken de kespellude an: Vann Vnser Leuen Ffrouwen kespelludenn. Do Wulberenn Rulues merkede, dat Vnser Leuenn Ffrouwen kerspel, dorch des Erbaren rades schryfften bewagen wart, dat se der hundert vnde veer moethwillige regimente wolden afftaen, vnde gelick wo Sunte Martens kespell gentzlikenn vortyen, Des erhoff sick de gedachte Wulberen Rolues, rep apenbaer mit luder stemmen .(.gelick wo he to vele malen, vor der helenn meynte.). wo de schepel wormede de rogge vann diij kornehuse by Sunte Marten, vor dat gemene, gemetenn were, dat de sulue schepel vele to klene were, so dat de armoeth dar dorch van dem Rade, vaschen
barmlick bedragenn vnde bestalen were, dat me ock mit der warheit bouinden schulde, dar he sinen hals by setten wolde Do ouerst de vorgerorde schepel, vp vordernige der gemeinthe, de derhaluen thom torne erwecket, dorch twe personen des bliuenden Rades, mit velen anderen borgerenn so vth der meynte dar tho geschicket, gekempet vnde gemeten warth, de sulffte schepel, auer sine geborlike mache, mer den eine gude goespenn vull korens gesporet vnde gefunden is, wor dorch de sulffte Wulberen Rulues vor der gantzen meynte to einem logener staen moste, vnde daruthuth jtlyke dage hemelick sick vorstekenn vnde vorborgen holden musthe, vnde so de schepel rede were to klein gewesenn, so hedde dar de Radt nene schult anne gehat, alse ock Wulberenn Rulues wol wusthe, sunder de vorordenthen kornherrenn, dar to vorordenth. Vann Sunten Anscharies kespelluden Alse de breff des Erbaren Rades vor de kespelludenn gelesen vnde vele bewagen worden .(.wente by eren eedenn plichten hoge vormanet den hunderden afftostande.). So gifft sick einer vann den Captener vnder den hunderdenn Dirick Meyger genant ein Smyth, vp den predickstole .(.vp dat he desthomeer anseendes vnde gehoer hebbe.). vnde jn dat apenbaer, vor den gantzen kespelde, leth sick vorludenn, wo alle veer Borgermestere der Stadt Bremen, mit velen personen des rades parth vnde del in den guderen hebbenn scholenn de to der borgerweyde behorich sin scholenn, vnde darumme hedden se den vorweke vth der Stadt genamen, welcker ock alles erdichtet to makende so doch nicht mer als ein perrsone vth deme rade vnde gantzen wytheit, ein part geringes werdes, darmede lyggende hebbe mit solcke apentlyke logenhafftige wordenn, sochten se mede de armen meynthe vprorsch to makende wedder den radt vnde den radt bodechtich wo ein radt nicht scholde der meynte gunstich sin, sunder allenthaluen betucken, vnde vor kortinge doen, Gelick wo nu Wulberenn Rulues sine valsche tuchenisse mit dem schepell vorde wedder den Radt den radt darmede bedechtich der meynte to makende
So hebben de anderen moethwilligenn nicht allene tho Sunten Anscharij in der kercken, sunder ock vp deme groten Domeshaue vor der gantzen meinheit dorch einen genant Arenth Reddelsenn, apentlykenn vth schryen laten, wo de Borgermestere, hedden mede weydelanth kemoe lyggende an der borgerweyde, darumme hedden se den weke vth der Stadt genamen, hebbenn darmede de meynte vorbyttert wedder denn radt, Arenth Reddelsenn konde weldigenn lude ropen, dat mochte in erem regimente denenn, Vann deme verden kespelden Sunte Steffen Sunten Steffens verndeell is groth van volcke, dar her Omnes by grotem hupenn vorsammelth, dar de moethwilligen, vprorschen gnedich gehoer vnde byuall hebbbenn, darumme vth toschument der vpgeworpen, hefft sick dat kespell, als ein vorlarenn hupen, sick wedder den radt gelecht, gesettet, wolde stracks bliuen by den angeuangen regimente der hundert vnde veer vnde de suluen hanthauen, vnde dat was der moeth willigere radt vnde wille, hebben dar en to flucht Alse nu de myddach anquam, des sulfftenn dages, do vorgadderdenn sick wedder her Omnes vth allen veer kespeldenn, vp den Domeshoff, vnde dar wordenn tunnen vpgerichtet, ock grothe tafelenn, dar gingen vpstaen de dat worth woldenn voren to der meynthe, de ludesthe ropenn kunden, als Wulberen Rulues Arenth Reddelsen Alberth Grummer vnde Hinrick Vde dat werenn de besten, vnde ein groth vnlust erhoff sick des dages vnder den borgerenn, de framen wolden de hundert affhebben, vnde den Radt wedder jnt vulle regimenthe, her Omnes dar en jegens de hundert scholdenn bliuenn Thom latesthenn worden twintich drepliche borgere vth den veer kespeldenn erwelet, mit jtlyken rades personen
des bliuende rades, de scholden vnder sick rathslagenn, des rades schrifftenn numthlick edder schrifftlick to voranthwordenn van der kerspelde wegen, vnde dat ein gudt myddel vorramet worde, twyschenn den hundert borgeren vnde meynthe vnde dem rade, vnde de radt mochte wedder jnkamen in oer regimenthe, vnde de gekarenn personen gingen hir auer tho rade de gantzen weken auer, togen dar to de Rathmesteren vnde de amptenn, enthlyken wart ein dach gelecht to Beuerstede vnde wath dar is vorhandelt bringet mit sick dat recess seen mach Jtem de gekarenn in Sunte Martens kespelde, de twusken deme Erbarenn rade vnde hunderden vnde meynthe handelen radtslagenn vnde myddelen scholdenn weren desse volgende, Johann Neue, Johann Hilmers, Hinrick Blyffhirnicht Ffrederick Bolekenn Hinrick Huge vnde Johan Swerhusen de deden flyth.
Jm suluen jare 1532 vp den auent Philippi vnde Jacobi togenn ock vth Bremenn twe predicanten her Jacob tho Vnser Leuen Ffrouwen vnde her Johann to Sunte Martenn vnde weren de erste twe nacht to Brynckem mit deme pastor dar suluest her Corde Bruns, vnde vp den dach der beydenn Apostelen schreuen se wedder in de Stadt, an de predicanten latin ouerst an de Buwmestere der beiden kespelde dudesch. Hir volget nu van denn recess to Beuerstede: Anno 1532 Am ffreydage der hemmeluart Christi is binnen Beuerstede, twusken den Ersamen vnde vor suchtigen herren, Borgermesteren, sampt anderen des rades to Bremen so tho Bederxe entholden aff eine, Vnde dem Ersamen Corde Hemelinge vnde Hinrick Tzyrenbarge Radtmanne, sampt anderen der ver kerspelden, mestere der ampten binnen Bremen oren allenthaluen geschickeden vp andere sydenn vp volgende articell vnder redeth vnde vorlatenn,
1 Thom ersten so vann den geschickeden des rades, vnde der kerspele, vnde Ampten vorgerort van wegen der borgerweide, nha veler vnderredinge, angedragen, dat se sick vorsegenn, de gemeinte scholde dar hen to wisende wesenn, de sulfften twistigen sake der borgerweyde, vp de Ersamen van Stade, vnde Buxtehude ock jtlike der ledematen des stychtes scholde gestellet werdenn, de sulfften in der fruntschop thom ersten vortonemende vnde war de entstunde, jn rechten dar vp erkennen latenn, vnde van den vpgemelten Borgermesterenn dar wedder jn gesecht, wo se der sake to gude, by jtlyken des Capittels, alrede gewesenn, vnde den handel vor tastet hadden, Dar vp onhen van den personen des Capittels thor anthwort gegeuen, wo se de fruntschop thom erstenn dorch de vpgenanten van Stade vnde Buxtehude dar nha dorch de gemeinen ledematen des Stichtes, vnde thor auerflodt, dorch ere angebarne fruntschop vorsocht hedden, vnde en affgeslagenn, des hedden se sick in andere wege begeuen mothen, jo doch beden de geschickedenn, dat de heren Borgermestere, by den Capittel vp de vorigen wege, nocht gutlyke ersokinge vornemen woldenn, vnde wes en dar vp boyegen worde, denn vpgenomeden geschickeden des Rades, der kerspeldenn vnde der Ampten wedderumme to vorwitlyken,
2 Thom anderen, vp den artykell der ver vnde hunderth belangende, alse dat, de geschickedenn mit sampt den kespelden vnde Ampten dar to raden wolden, dat der sulfften veer vnde hundert, regimenthe wedder aff gedaen scholde werdenn, jn deme dat onhen, vnde orhen byplichtenn, togegeuen vnde vorlaten wurde, jfft se sick woranne enthgaen hadden ##, Vnde der borgermestere jnsage, wo wol se vor orhe personen, to allen den gennen dath thom vrede denstlick, wol geneget, So wolde onhen vnde dem gantzem Rade doch vorwitlick sin, dar jnne se lichtlykenn to vorwilligen, de wile se in korten jarenn, vp der gemeinthe kopmans, vnde Amptenn
2 jnstendige biddenth, alse do bogangenen vproer vnde trummen slach, dat sulffte vorgeuen heddenn, daruth dan nicht anders, dan vele mer vngudes .(.wo de geschickedenn bewust.). dan gudes entspratenn vnde erwussen were, So nu der haluen sodane gebreke by to leggende, vnde vortonemende gudtlyken handelinge, wille van nodenn, vnde sunderlinges der orsake dat van denn sulfften de wege vnde mathe gefunden, dat so danes vorthmer, vorbleue, vnde tafel vnde bock, destho staetlyker vnderholdenn mochte werden, vnde so dar jegen gehandelt, wo dat sulffte scholde werdenn gestraffet, vnde dar vp vann den geschickeden ein vorslacht bogerth, So duchte den Borgermeisteren, nodich sin, dat dorch des Ertzenbysschops to Bremenn, des Forsten van Lunenborch, allenthaluenn Forstliche Rede mit sampt den vann Stade vnde Buxtehude, vnde jtlyke der ledematen, gudtlyke handelinge, vp drechtlike stede, butenn Bremenn, dar anne vorgenamen wurde, vnde wes van den sulfftenn, alse den vor nuth vnde gudt angeseen, dar anne wolden se sick mit sampt dem Rade, thor byllicheit lathenn seggen, wo in vorschenen jarenn in macht tafel vnde bock gescheen were, Hir vp vorlatenn, dat de geschickeden des Rades der kespeldenn vnde Ampten, sodanes wedderumme to rugge bringenn wulden, vnde de herenn de Borgermesteren dar vp boscheden wes se des erholden hedden, 3 Thom druddenn, vp den artykel, mit tafel vnde bock, dat de gemene geneget were, dar suluest staetlick by to bliuende jn deme dat jdt tegens godt vnde sin wort nicht befundenn vnde de borgers dar nicht mede beswart wordenn. Vnde dar warth van den Borgermesteren wedder jngesecht nach deme tafel vnde bock by hundert jarenn, na rade jtlyker herenn, vnde frunde angesettet, vnde also boedeth vnde boswarenn, ock de gude Stadt, dar dorch wente her, in allen wolstande, vnderholdenn were, des mochtenn se, so danes alse nu, allene nicht voranderenn, Sunder wanner de vorgeschreuen beydenn artykelen, to orhen wege vorschedenn vnde dar nha jm vorgerorden boke vnde tafel befundenn dat wedder godt vnde recht were, dar anne wolden se sick vp belegeringe der vpgenomptenn, Furstlichen rede vnde ander geschickeden, ock in aller byllicheit laten vormarkenn.
Hyr vp vorlaten, dat de geschickedenn so danes to rugge bringen wulden, vnde de Borgermesteren dar vp wedderumme boschedenn. 4 Vurder vp den artykel vann der kesinge in de stede der sorten, vnde mit vorsekeringe des Rades, is vorlaten, dat sick de gemeinte, nha vtrichtinge der vorgerordenn artykel tegens den radt billick ertogenn vnde sodanes to eren geuallenn stellen woldenn.
Dyth Recess hefft jnt gemeine den borgeren gans wol beleuet, vnde jdt scheen dat nu alle dinck wurde gudt werdenn, wente den Pinxten auer was gans stille Ouerst balde, balde, wakede de duuel wedder vp, vnde hadde nu erlanget seuen bose ander geiste, de hefftiger vnde erger weren den he jnwerle to vorenn, de vengen ere huse edder vathe, waninge an mit vnstumicheit, repen wedder dat recess, vnde wedder de lofflyken vordrachte, sprekenn de ryken hedden solcks vmme hant, vor sick, wedder de armen meynthe, se dachten solcks nicht to holdenn, se wolden dat de hundert vnde ver manne scholden dat regimente mit dem rade voren, nha lude segel vnde breue, vnde is de Stadt vp dat nye gans vprorsch geworden, Dar hulpen de Smede Swerthfeger, Knakenhouwer ock vele vnder den beckeren gans hefftich to, Des schreuen de vthgewekenn heren Borgermesteren vnde rades personen tho deme anderen male an de veer kespelden vnde vormanen einen jderenn, by sinen eeden, plichten eren dat se den moethwilligen regimente gentzlichenn affstaen vortyen, vnde nicht mer volgen schuldenn sunder mit godtlyker hulpe dar eindrachtichliken tho trachten, dat dat bose regimente geschoret bleue, vordelget vnde to nichte gemaket,
De ander breff des Ersamen Rades, an de veer kespelden alleyns ludende Anno des Dynxstedages in den octauen corporis Christi,
Borgermestere vnde Radtmanne des Rades to Bremen ytzundes tho Bederkesa entholdenn: Dem Ersamenn vnde vorsichtigenn Arnde van Holtenn Radtmanne vnde Buwmestere, mit sampt den gemeinenn kespelluden der kerken Sunte Martenns binnen Bremen, vnsen gunstigenn gudenn frundenn : Vnsen ffruntlyken groth vor nhe Ersamen guden frunde juw is bewust, wo wy vnlanges vorschenen,an de gemenen Rathmestere geschreuen, vnde vnse kenthlyken orsake darinne angetagenn hebben, Alse dat wy, van den moethwilligenn, vpgeworpen ver vnde hundert mannen vnde boswert weren, dat wy dar vth dorch kentlyken fruchten, vnde sustes, deme ewigen vordarue vnde nha deel der gudenn Stadt, dar mede vortokamende, den vorweke hebben moten nemen, welcker breff, denne van den sulfften veer vnde hundert to sick genamen vnde vordusterth wart, So dat he van den sulfften rothmesteren nicht voranthwort kunde werden, Dar nha wy den sodanes vormerket, dat sick de moetwilligen ver vnde hundert, dar in gemenget, vnde so danes vorhindert hedden, vp dat orhe vngemethene bouesche handele, desthe beth vor borgenn muchte bliuen, Des wy hebben vnser notrufft na, an juw, de gemenen kespelde, sampt vnde besunderen, de vorgerordenn vnse andacht, so wy vor hen, den Rothmesteren thogeschicket, mit wyder vorhale vorwytliket, vp dat gy vnse kenthlyken orsake vnde rechtmetigen entschuldinge daruth genochsam vormerken muchten, Vnde dar entyegens ersparen, wes van den veer vnde hunderden wedder alle recht vnde byllicheit, gehandelt vnde vorgenamen wurde, wo wy vth den sulfften vnsen schrifften sodanes
alle mit wyderenn boschede gehort hebben, dan alse jtzundes vmme der korte willen, wider an tho togende, van noden is, Vnde alse wy in den sulfften vnsen schrifftenn van juw bogerdenn, juw ock sampt ein yder personen in besunderenn by eeden vnde plichten esscheden vnde erforderden, dat gy dar vor sin scholden, vnde mit den vorderlichesten dar to trachten, dat sodane moethwillige regimente, dat wedder Godt vnde alle recht, ock to ewigen vordarue juwer allenn vnde der gudenn Stadt, gebruket vnde gehandelt, wedder affgestalth vnde vor storet mochte werdenn, Vns ock dar boneffens? mit lofflykenn orkunde vorsekeren scholden, dat gy by tafel vnde bock bliuen wolden, So van juw sampt vns to ewigenn dagen to holdende boedet vnde beswaren were, Dar vp so hebben gy de juwen so vth allen kespeldenn dar to vorordenth neffens jtlyken personen des rades binnen Beuerstede, tegens vns to dage geschicket, vnde juwe muntlyke anthwort, darsuluest vpdecken vnde enthopen latenn, dar deme twusken den sulfften des Rades, vnde juwer der kerspelde, allenthaluen geschickeden vnde vns nha veluoldyger vnderredinge, jtlyke artykele vorramet wurdenn, dar dorch alle twyste vnde schelinge bygelecht vnde voreuenth, vnde de gude Stadt, ock gy, sampt vns, by gudeme wolstande vnderholdenn mochte bliuenn, wo gy vth deme recessce der artykelen wo de de suluest dar azuer gemaketh .(.vnses vorseendes.). dupliker vorlesen horen hebbenn So denne darsuluest to Beuerstede, dorch de juwen thom affschede genamen, dat se sick des mit juw wyder vnderreden, vnde vns dar vp mit egentlyker andtworde, bescheden wulden, des wy vns ock also orher tosage vnde vorlate nha, vngetwiuelick vorhapet So erspore wy dennoch dat sick de duuel als ein hater guder eindracht, fredes vnde der leffte, dorch sine dener vnde geselschup ouermals darin gemengeth vnde dat jenne, wo van dren juwer kespelenn, mit sampt den Ampten to woluaringe der guden Stadt eindrachtichlykenn geslaten dorch lystige vndersettinge
jtlyker van denn veer vnde hunderden, so van dem duuel alse sine wercktuge, dar tho gebruket, mit vast bedrechlykenn vnde erdichtedenn reden, so vnder deme schine einer guden wolmeninge vnde to hanthauinge, vnde vorsettinge der armoth dar an gebruket, Sodane juwes eindrachtichlyken beslutinge gar vnde alle wedderumme gestoth vnde to nichte makenn scholenn hebben, des wy vns to juw, alse lofflyken borgerenn vnde bestendigen mennen .(.de ock de woluaringe der gudenn Stadt, tho juwer aller bestenn mit deme blode vorbydden scholden in kenen wegen vorodet vnde vorhapet heddenn, dat gy yuw so lichtlyken so lychtuerdigen vnde ane alle bostendige grunth vann sodanene juwen eindrachtigen beslute, dorch einen del der moethwilligen veer vnde hundert vptgeworpenen mennen lofflose anbringent, tho vnmundigen luden scholden makenn laten hebben, Noch deme gy se doch in allen stucken, wo se juw to vnderholdinge orhes sulffwoldigenn ingedrungen regymentes vorgeuen, .(.vnde sunderlinges mit der valschheit des schepels.). nicht anders ersporet, vnde bevunden hebbenn, dan dat se eren handel vnde vorhebbent mit ydel boser lyst, valscheit vnde apenbarenn logen .(.wo orhes gades vnde heren des duuels kunst is.). vorbringen, bokleden, vnde bodecken, vnde dat so apenbaer, dat idt negest den lichten dage, nicht heller vnde klarer kone wesenn, Daruth wy den sin vp geholdenn, dat wy van yuwen geschickedenn der kespell keyn anthwort hebben konen krygenn, vnde wo wol wy den gemelten moethwilligerenn gar nichtes geschreuen, de wy ock am regymenthe nergens wor anne erkennen, noch jenige dage lestunge mit den sulfften geholden, So hebben se vns doch vnder ereme namen, so vele se der sulfftenn by sick bekamen hebben konen ein schrifft kortes vor dato dusses breues, nochtmals togeschicket vnde bohandenn laten Darinne se apenbaer beroren, dat de jennen so gy vthe dene kespelden vnde ampten tegen vns geuerdiget vele anders scholdenn geworuen hebben, dan alse den suluen beualen were, So dat yuwer geschickeden wedder jngebrachte schriffte orheme medegedauen vor heten, gans contrarij bovunden wurde, des wy vns
nicht weinich befromdenn, vns ock in kenen wegenn vorseen willenn dat gy jemandes der yuwe, anhe bouel affuerdigenn scholden, de vele weinigers, dat so vrame lude, de dar by vns gewesenn sodanes scholden angenamen hebben, vnde is dersuluen moethwilligen veer vnde hundert togesante breff, mit sodanen geuerweden vnde schynenden wordenn vth einen valschen herten bokledet, dat ock ein jder redelyker vnde vorstendyger, de orhe bodrechlyken vnde lystigen stuckenn, nicht wuste, gar lichtlyck voruoret scholde werden, So dat vns daruth nicht fromde vnde selsam duncket, dat se dat arme gemene volck, de orhe voruoresche vorhebbenth nicht en volenn .(.nach deme sick de Duuel ein engell des lychtes stellenn vnde bokleden kone.). nha orhen willen so an sick teen vnde vorleydenn, Jffte jdt nhu der armot de sick den sulfften ver vnde hundert also anhengich makenn in de lengede dar auer, an erer neringe wol gaen wille, werdenn se mit der tydt sporen, vnde befindenn, vnde alsdenne daruth marken vnde volenn, we de jennnen sin, de se mit allen truwen gemeneth, vnde by guden wolstande erholden vnde vorth gesettet hebben, Wo dussen alle, dewile wy nu, noch tor tydt, wo ock in vnsen latesten schrifftenn vorhalet, nicht anders sporenn vnde vormerken konen dat ock vnses bofruchtendes ogenschinlyck befundenn wille werden, dat de gude Stadt, gy ock, wy alle sampt, vnde vnse kindere vnde nhakomelinge, dorch dat jngedrungen moethwillige regimente der ver vnde hundert, souele der sulfften den jtzygenn handel nochdriuenn, to ewigen vnheil, vnde vnuorwintlyken nhadeel vnde schaden langen vnde kamen werdenn, Dat vns denne .(.so kennet der almechtiger.). vann getruwen herten ledt were Derhaluen vnde vp dat sodane, noch jn tyden to yuwer, vnde vnser aller beste vorgekamen mochte werden, des wil wy van juw sampt vnde besunderenn gudtlyck gesunnen vnde bogerth hebben dat gy Godt den almechtigenn de alles in siner
gewalth hefft vnde kene oueldaeth vngestraffet latet, vnde wes sustes byllick eerlyck vnde recht sy vorogen stellen bohertigenn willenn Darboneffens, wil wy yuwe personen sampt, vnde ein jewelyken jnt besunderenn, nochtmals .(.wo ock hir beuoren van vns gescheen.). by yuwen eeden eeren vnde plychten, so gy offte yuwe vor olderenn, gade, vns, vnde dem rade, alse juwer vorordenten ouernheide, mit vpgerichtedenn vingerenn geswaren, hir mede geeschet, geuorderth vnde gebaden hebben dat gy so verne vorthan vor vrame vnde loffwerdige lude geholden werden willen, mit alleme vormogen dar tho nach trachten, vnde raden helpenn, dat, dat velgerorde moethwillige regimente, der vorgemetenen vnde jngedrungen veer vnde hundert, vnuortochlyck, wedder affgestalt, geschoret vnde gebrakenn werde, vnde vp dat sodanes dermathe nicht vorhindert So wil wy juwe personen, de sick vth den kespelden, to denn hunderden vorgadderth, jnt besunderen by eren eeden vnde plychten ernstlyck vormaneth, eschet vnde geuordert hebben, dat gy juweme angeuangen handele affstaen, vnde den sulffweldigen, boueschen vnde vproerschenn regimente Johann Douens, vnde sinem moethwilligen rotte, so vele der nocht to samende, voreynigeth am rade vnde dade, nicht en volgenn noch jenigen gehorsam lestenn vnde ertogen, So verne gy juwe eede vnde plichte ock yuwe vnde yuwer kinder eere vnde gelympe, hirnamals van jdermennichlyken vnuorkrenket vnde vmbosinnytet willen beholdenn, Wy willen vns ock hir mede vngetwiuelick vorseen, gy werden sampt vnde besunderenn, by yuwen eeden, tafell vnde bock vnuorbracklyck, wo gy ock to reden, vnde na rechte to donde plitchich vnde schuldich stadtlyck nakamen, vnde bliuende, vnde dar mede vrede eindracht vnde leffte vorthan vnderholdenn werde, deme nha, bogerenn dat gy vns vppe, de Recesss so nhu jungesth to Beuerstede gemaket mit egentlyken anthworde bym jegen wardigen ane lenger vorwylenth boschedenn willen, vnde wannheer wy des van yuw, in maten vorschreuen, vorstendiget, alse deme willen wy vns, in der sake der borgerweide vnde sustes to woluaringe der gudenn Stadt, kener moye flytes vnde arbeydes sparenn vnde vorfelenn laten, wo wy ock wenthe hertho, nicht anders gedaen, nocht bevundenn
willen werden, Wereth ock dat gy juw vorthan wo gy duslangeher gescheen, mit voruorischen vnde logenhafftigen anbringende, jo vorleyden woldenn laten So wy vns doch yuwen eeden vnde plychtenn anders wol vorhapenn So mothe wy dat sulffte gade dem almechtigenn vnde der tydt in gedult heimstellen vnde beualen geuenn So ouerst juwe vnde der guden Stadt jenich vngudt nhadeel vnde schade anstaen vnde boyegenn wurde, wo vellichte alrede auerlangenn tyden gescheen, dar jdt dorch frunde nicht vpgeholden were, wo sustes gewislick to vormadende, des willen wy vns de sulfften, tegens yuwe, dat gy vnses, vnde des Rades temelyken vnde geborlykenn gehorsam nicht geleystet, vnde vnses truwen rades vnde wolmeninge nicht hebbenn horen willenn, vnde volgenn, dat gy juw noch sampt vnde besunderen jnth beste, also to erkennen geuen, vnde dusses allenn wo vorgerorth juwe rychtige anthworde bym jegen wardigen bogerende, Begeuenn vnder vnses eines pytzer am Dynxstedage in der Octauen corporis Christi Anno 1532 Anno 1532 vp den achtenn dach des hlligen lychams ffest sint alle ver kespelde to samende vorbadet, ein yder in sine kespelkerkenn, des morgens to achte slegen hebben darmith vlyte gelesenn, vnde angehort, des Erbarenn Rades nu thom anderen male an de kespelden geschreuen, mit vnordentlyke der veer vnde hundert regymente gans affscholde, vnde sint de vramen borger, vnde jnwanere hago bewagen wurden dorch des rades schrifftenn, vnde de hogenn truwen vormaninge des Rades fruchtbarlyck to werke gestelt gelick in Sunten Martens kerkenn dat sulffte ogen schyn was, wo tor anderen reyse Johan Doue hertlyken
mit sinen tostenderen angesprakenn worth, mith nenen soten wortenn, sunder harde vnde fuer, also dat de ogen auer lepenn den oldesten Sunte Martens kaspel, alse Johann Neuen, Johan Hylmers, Johan Snederman, Hinrick Blyffhirnicht Dirick Oldinges Johan Swerhusenn, Johan Godtfreydes, Luder Weselouwe, Luder Ffrye, Gerth Douel, Alerth Heseman, Hinrick Huge, Mester Hans de platensleger, Otte vam Horne, Dartho jtlyke schyppers vnde junge kespellude de spreken menlyken, also dat de moethwilligen vorstummeden vnde vorslagen wordenn, wo wol Hermen Voge vnde Marten Top, wenthe vp dat leste tho, de kerken Sunte Marten, vmmeher lepen, mit blasende, murrende vnde kurrende ouerst sunder gehor vnde achtinge, de munt wart en ock enthlyck gestoppet. Sunten Steffens verendel bleff vp dat mal hartnackich .(.wo wol dat velenn vramen borgeren ock des keyspeldes vordroth.). dat hadden de mothwilligenn, dorch ere anhengers mesterlykenn vndersettet vp dat se jo by orheme vngodtlyken regimente blyuen mochten vnde van den armen vorlaren hupen Sunte Steffens stadt ein nye vproer worde angerichtet, vnde de nu affgesettet weren van den anderen kespelden, dorch de Steffeners wedderumme jnt regimente geuorth Jtem des suluen dages, vorsammelden sick ein groth deel guder, dapperer borger vnde yunge gesellenn in Ffrederick Hodes hus, vor der natelen, vp dat se wolden ein vpseen hebben vp de moethwilligen vprorschenn de sick vp Sunten Steffens Stadt rottedenn, by groten hupen, dorch de natelen vth vnde jn lepen, geuen der meynte mit logenhafftigen worden vor me wolde des nachtes de Stadt vorradenn vnde se alle vmme den hals bringen, wowol der framen borger meninge nicht en was dat se jemande wolden ynne to nha sin edder schedelick, sunder eer meninge vnde andacht was, dat de rottende, lopende vprorschenn vor se schuwen scholden vnde myden, orhe rotterye nhalaten, Dar was mede jn Ffrederick Hodes huse, Heyne Woltkenn der Stadt Bremen vthryder, Johan Kanter, Hinrick Huge, Jost Pren ### Ouerst alse de vprorschenn, Hinrick Vde, Alberth Grummer
Arent Reddelsen, Wychman ein Schomaker vnde der gelyken nemen solcke vorgadderinge to wars in den munth, brachten der armen dullen meynte an, wo se alle vorraden vnde vor kofft weren men wolde se des nachtes alle vmme de helse hebben, des rusteden sick des auendes hemelyken vp den gerden slogen einen orden, rychteden ein veneken vp, vnde hadden eren trummensleger by sick, de flux warth mit der tydt groth gelick jdt plecht to to gande Alse nu vele van papen vnde vramen borger solckes markeden de makeden sick hemelick dar van wo se besten kunden, quemen dorch de natelen, eer de vprorschen de ingenamen, Vele menden vnde fruchteden sick, dat de vthgewekenn heren de Borgermesteren, worden by nacht starck ingelaten werden, dewile de radtso hart inschreff an de borgeren wedder de moethwilligen, So hebben jdt de blodt dorstigen des suluen auendes so verne gebracht, dat se to velenn hundert starck gewordenn sin, van den gerden an, in der ordenn gestaen, gerusteth vnde gewapenth, vnde de beyden dor in der natelen nemen se aff setten de auer de haluen, slogen de henge aff, vnde de haken vth, vnde treden so vnstumich in de anderen Stadt, alse grimmige louwen, der andacht vnde meninge vnde willens, dat de moeth willigen vprorschen, vnder deme handele orhe moeth willigen vprorschen, vnder deme handele orhe blodt dorstige natur, vnde erhes herten bogere, an den framen vnde orhen leuen borgeren, de ene affgeuallen, vnde vp des rades esschinge, by dem rade vnde rechten, orhen eeden eeren vnde plychten nha, bliuen wolden, mith dodtslage vnde erworgenth, to werke stellen vnde vullen bringen mochten, Ouerst godt almechtich war hir gnedichlyken vor, sturde den duuel, de dar is ein blodt hunt, makede de vprorschenvortzaget, dat se in der orden stunden vp er vordeel hen dorch de natelen, wente an den lichten dach vnde by nacht tyden wart den vramen borgeren hemelick angesecht sint her vor gekamen vann orhen bedden, vnde sick jlendes gerusteth to samende vp dat market gekamen, mit orher were vnde wapenn vnde do de hupe wath starck wart, so radden jtlike borger vnde dat Schepes volck, me scholde idt ein mal mith
den Steffeners vorsoken, vnde einen dapperen val mit den suluen wagen, mit solcker wyse, me scholde thouoren, mit den swaren geschutte erhen orden breken, de vprorschen schoren, delen vorschuchteren, vnde flux mit dem reysigen tuge to en ingesettet dael teen vnde alseden, mit dem warth affgeradenn, dorch olde vor uaren borger, de dar merkeden, dat jdt nicht alle frunde weren, de by em vp den markede stunden, wente ohr harte was vp Sunten Steffen, manck den vprorschenn, Derhaluen wardt wol besunnen vnde geradenn, als de dach anquam, me scholde ein styllestanth vp beiden syden beropen, dat ein jderman in sin hus vredesam ginge, vnde dat kespell Suten Steffen scholde alse des volgenden dages in der kerken Sunte Steffe to samende kamen, vnde fruntlyken mit einander spreken, vnde ein gudtlyck anthwort wedder inbringen, dat se mit den anderen dren kespelden sluthen scholden, nha des Erbarenn rades schrifften an alle kespelden, vp dat hader, jammer, twydracht worth vnde dotslach mochte nha bliuen, dar hebben de Steffeners in bewilliget, Vnde des volgende sunauendes des morgend to acht vren de groten klocken luden lathen nha erer wanheit .(.wanner dat kespelt scholde tosamende kamenn.). vnde nha langen berade hebben se enthlyken des dages beslaten, se wolden sick mit den anderen kespelden schicken, vnde koren vth en teyn menne, de scholden mit den anderen wo jdt besth worde, De teyn menne brachten idt so verne, dat idt ein tydtlanck vp ein styllestanth quam, Ouerst de Duuel balde hirna is wedder her vorgebraken mit groter vnstumicht gestormeth vnweddert, Wor dat men ordentlyck ouericheit regert, sunder dat vnweten volck, dar is des vpsettens vnde affsettens nene mathe, vnde jdt kan dar enthlyken nicht ordentlyken togaen, gelick me hir to Bremen de tydt des vprors seen mochte Jtem des suluen mandage auendes tho vyff vren, reth vt den brugge doer Mester Hans de platensleger, vnde sach dath jtlyke van den veer vnde hundert stunden tosamende by den borgerwalle, jm rade, So settede he flux mit sinem pe[r]aFußnote aEinschub über der Zeile.de tho em jn, vnde Hermen Voge stortede darauer to rugge
dael, vnde Johann Kernemelck lep na der luthken Wesser vp dat ouer, vorlep sine schoe, vorstack sick, vnde de platen sleger sprack en ahn, mith solcken worden, Du Kernemelck ick wil dy de botteren, vth der kerne halen, vnde mester Hans hadde einen vusthamer in der hant, vnde was vellichte ein weinich beschenket, Ouerst de borger quemen hir entwuskenn dat beide Hermen Voge vnde Johan Kernemelck vngeseriget henne quemen, vnde mester Hans droffte van fruchten wegenn nicht in de Stadt wedder kamen, eer de raadth wedder in quam, Vnde des volgende sondages wart ydt ludtbar datde platensleger thom Horne were vp Corth Kreygen spyker, dar lepen hen wol 40 van den vp rorschen, ouerst se kregen den platensleger nicht, Anno 1532 des negesten mydtwekens vor Marien Magdalenen, do worden to Bremen alle veer kerspelde vorbadet vp dat ein yewelick kespelt jntsunderen rathslage dat me frame vnde geschickede menne, erweleden, de vp den dach, so am freydage na Jacobi apostoli, in denn gebreken, twusken deme Capittell, deme rade vnde gemeinheide, in deme dorpe Archym to holdende, bestemmet geschicket mochten werden, vnde wo wol jdt nu gans stylle to Bremen, dat mothwillige regimente der veer vnde hundert, dorch de kespelden geschoret vnde gebrakenn, also dat sick de vramen borger, des vorstrostet vnde wol vorhapet, dat jdt vordan, to nichte vnde gebraken scholde bliuen, So hefft sick de Duuel vp dat nye geroget vnde brachte jdt so verne des dages, dorch sine jnstrumente, nomlyken dorch de moetwilligen in Sunten Anscharies vnde Steffens kespelde, dat de beydenn kespelde sick wedder rotteden, schryeden vnde repen, de veer vnde hundert menne scholden jm regimenthe bliuen vnde mit den mesteren der ampten kesen personen de me schycken scholde vp den dach to Archyn, vnde hundert scholden de Stadt vorwaren, Alse nu van den vramen borgeren, der gedachten kespelden dar wedder jngesecht vnde sodanes nicht gestaden wolden, des werden vp
orher ein deel de meste getagenn, de anderen mit stenen geworpen, vnde vorwundeth als Johann van Munster, vnde Johan Wessels beyde Olderlude des kopmans, dar tho jtlyke frame borger mit schrecklyke bedrouweden worden affgewiset Dyth geschach vp Sunten Anscharies karckhaue ock in der karcken, vnde wo wol de houetlude der hunderden alse Johan Doue, vnde Wulberen Rulues dar nicht jegenwardich weren, wenthe en was van orhen beyden kespelden beualenn, dat se in orhen husen bliuen scholden, vnde gentzlyken des regimentes vortyen, So hadden doch de beyden vth lystiger vnde bodrechlyker arth, der se auerslodich vull weren, by eren tostenderen also ordinert, dat se vth eren husen genodiget gehalt wurdenn .(.gelick se genodiget.). vnde in jegen warde der beyden kespelde Sunten Anscharij vnde Sunten Steffen vndersettet dat de kespelden scholden an den Radt schicken, vnde vam vthgeweken rade bogeren, dat de gedachten moethwilligen houetlude, mochten mit des rades heten vnde vulborde thom regimente wedder gestadet werden in solcker hogen noeth, vp dat se orhe geselschup nu ein tydtlanck geuallen wedder vp mochten heuen, vnde dar by bliuen, vnde dat vnder dem schyne vnde bewillinge des rades, dat was ein bohende duuel, Anno 1532 des negesten ffreydages vor Marien Magdalenen dage do rotteden sick noch einmal de vprorschen in Sunten Anscharies kespelde, vnde Sunte Steffen .(.wente Suntenn Anscharies kespelth, was de rechde moder, fontein vnde wortek des vprors, van Hinrick Swancken, mit sinen losen rencken vnde swencken, ersth angeuangen jm yare 1530, vnde in der knakenhouwer strate is de rotterye erst gescheen.). vnde do vth den beyden kespelden eine grote rotterye to samende gekamenn, vnde vnder sick geslaten, dat de gantze meynthe der Stadt, scholde des dages vp deme groten Domeshaue tho samende kamen, vnde halen do noch ein mhal staethlyken vth orhen huseren, ere houede des vprors, alse Johan Douen vnde Wulberen Rulues, vnde eer rotterye wart so grot, dat se sick duncken leten se wolden wol vor de anderen beydenn geringen kespelde Sunten Marten vnde Vnser Leuenn Ffrouwen bestaen, vnde drouweden harde mit des
kumptheren reyse, vnde de houede der moethwilligeren weren den framen borgeren, sunderlyken in Sunte Martens verendel, nicht gudt, dewile en de warheit gesecht was ane schuwe ynt apenbar Des suluen dages togenn noch mher Radespersonen vth Bremen, also dat nicht mer thor stede bleuen als vij personen ock nemen do vth Bremen den weke ein tydtlanck, Johan Neue vnde Johan Hylmers, wente se weren hochlyken vormanth vnde gewarschuwet dat se weken, Jtem des negesthvolgende dinxstedages vor Jacobi, do worden alle porten der Stadt Bremen to geslaten, van myddage an hen an den auenth to vij vren, vnde de gantzenn meynheit der Stadt sammelden sick vp dem domeshaue vnde de vprorschen quemen gewapenth drogen speytzen hellebardenn, vnde Sunten Steffens kaspell, worpen vp ein nye houet Johann Hylgermysse genanth de dat wort scholde holdenn, vnde Sunten Anscharies worpen ock vp in Dyrick Meygers stede, einen degelyken man Johan Gruben genanth ein kremer vnde ein eebreker, de repen apentlyken vth, de meynte hedde vnder sick beslaten, dat de hundert bliuen scholden, vnde Hermen Muller worth geesschet sulff darde, dat he solcks scholde Vnser Leuen Ffrouwen kaspelde anseggen, Vnde Johan Drewes ock sulff darde geesschet, Sunte Martens kespelde antoseggende, dat de ock solcks mede sluten vnde bewilligen Ouerst de framen borger de hyr by stunden solcks anhorden de spreken hir wedder, vnde sedden apentlyken heruth, se woldenn leuen vnde steruen by erem heren den Erbaren rade, by tafel vnde bock dar vp se geswaren haddenn, vnde se dachten nicht mynedich to werdenn se hedden dem rade ein eedt gedan den wolden se holden mith godtlyker hulpe, vnde mit den worden gingen se van den hupenn, Ouerst de vprorschen, lepen hinden nha worpen mit stenen, vnde halden jtlyke wedderumme ouerst welcke worpen eere rocke vann sick, vnde lethen orhe schoe staen quemen so hen, Johan van Munster quam in des Bysschops hus vorstack sick,
Des suluen dages worden twe van den bliuende radespersonen als Hans Lundeman, vnde de yunge Hermen Groninck in de Stadt gehalt van den vprorschen vth eren houwlande vnde worden in orhe huse gelecht, ouerst her Cort Hemelynck sprack se wedder loes
Anno 1532 des negestenn Sonnauendes nha Jacobi Apostoli sende de Ertzebysschop to Bremen, einen togeslaten breff jn Bremen an den bliuende Radt, sampt an de vorordenten der kerspeldenn, vnde des Bysschops meninge vnde grunth mach me lesen vth sinen breue, alse volget, Vann gots gnadenn Chrystoffer Ertze Bysschop tho Bremenn Administrator des Stychtes Veerden, Hertoch tho Brunswick ## Dem Ersamen vnsenn leuen getruwen Radtmannenn vnde vorordentenn der veer kerspeldenn vnde gantzen gemeinheit, binnen vnser Stadt Bremenn : ~ Ersamen leuenn getruwen, Wy mogen juw gudiger meninge nicht bergen, wo dat wy vnlanges vp denstlyck ansokenth, vnses werdygenn, Dem Capittels, vnde des Rades, vnser kerken vnde Stadt Bremenn, to gudtlyck vorhoer, vnde handelinge, solcker gebrecke, wo sick twusken onhe vnde yuw, eerholdenn einen dach vortekenth hebben, alse morgen des ffreydages jegen den fromytdach jm Dorpe Archym to holdende, Vnde wo wol wy to behoff dessuluen dages vns alhir her gesoget, Ock vns vmme des gemenen besthen willenn, andere vnse egene sake daranne vns sus marcklyck gelegen, so lange to rugge gestelth So sint vns doch erstlyck huden dato, by mytdage lanck, van gedachtenn, vnsem Capyttel vnde Rade jtlyke schriffte to gekamen darynne desse dach affgeschreuen, Sunderlyken der orsake, Dewille gy yuwe gebreke, vp vnse, vnde des hochgebaren Forsten vnses leuen vedderenn, Hertoch Ernstes van Lunenborch ## Rede, sampt anderen vorordenten mede gestellet, Dath nu dorch nene beschyckinge der suluen Lunenborgeschenn Rede
de dach desses mals ane frucht ergangenn Jodoch sulckes dages in benompter tydt, wyder anstellinge gebedenn, Alse wy den vor vnse personen, juwe vnde gemeiner Stadt tho eeren, mith vnde woluart nicht vngeneget vns mit vpgedachter vorhoer vnde vnderhandelinge, in maten solcks tho vns gestelleth gudigen to bemogen So wolde wy dennoch van yuw gerne vorstendiget vnde erynnert, wes gy eindrechtichlykenn in dessen vp de erbedinge, vp vns alse yuwen Landesfforsten, vnse lantschup vnde stede Stade vnde Buxstehude to erfolginge vnde enthlyck, to vorbliuen bedacht sin, dar dor hynforder vnfruchtbare dage settinge vorhoeth werde, wy vns ock darnach der sake thom bestenn, holden mogen, vnde so hir ynne anders nicht, dan wo gemelth, den gemenen besten, vnde juw, vnde alle vnse vnderdaen, wolstanth sokenn werde gy vns des falles, juwe meninge by jegen wardigenn vnuortochlyck, schryfftlick anteken, juw in deme vnde anderen, gudygen willen, to bewysenn, sin wy wol geneget Datum in vnser Stadt Verdenn, Am dage Jacoby Apostoli Anno 1532 Dessenn breff hefft de blyuende Radt, ane radtslach vnde ruggesprake des vthgewekenn rades, noch munthlyck noch schryfftlick voranthworden willen, Des sint des Bysschops rede alse her Rathke Holstenn, vnde Grothe Corth vp volgende mydtwekenn na Jacobi to Bremen gekamen, mith den bliuende rade vnde den vorordenten vnderredinge gehat, vnde hedden gerne de gantzen meynte to samende gehat vp dem Domeshaue, mit der meynte to redende, Ouerst dat sulffte vorbleff dat Swancken ledt was, Des volgende Donnerdages, als vp den achten dach Jacobi sint de beyden Rede jm dome gewesen alse her Rathke vnde Grote Corth, hebbenn to sick dar suluest vorderenn laten jthlyke houetlude vth den ver vnde hundert, vnde jm vmmegange der Doemkerkenn hemelyke vnderredinge gehat vnder malckanderenn Alse se nu sunder Johan Douen nicht besluten wolden
des sint twe, alse Wulberen Rulues vnde ein ander Schipper Rathke van Osten genanth vth den vmmegange, in Sunthe Martens karkenn recht vnder dem sermone, also dat se jderman ansach de in der kerken weren vnde warth ludtbar, angekamen .(.als jdt by seuen vren was.). gingen to Johan Douen in sinen stoel escheden en vp, helden apentlyke sprake vnder dem sermone Johann Schroder bleff buthen der kerkenn, nam erer war, den mosthe dar ock vellichte angelegenn sin mer alse an gades worth to horende, Alse nu Johann Doue mede jm rade stunth So hebben sick jtlyke hundert dapper borgere in korter tydt by den markede vorsammelt, vnderredinge to samende gehat, wente de gemeine sproke ginck, wo achte borgere .(.de in den vmmegange des Domes mit des Bysschops reden, in hemelyken rade stunden.). deme Bysschop de Stadt vorradenn wolden, dar woldenn de borgere de warheit van wethen wo jdt dar vmme were, vnde ein groth ru###er erhoff sick do vnder den borgerenn, jtlyke wolden tho en in de karken gan dat gelach vorstoren, jtlyke repen ydt scholde godt nummer willenn, dat des Bysschops hunde scholdenn in vnsen poth kykenn, vnde dat speck daruth halen, dat ander del repen, se willen klencken reyse begaen van dage, Ouerst ein gudt fram vorstendich borger, Hinrick Huge genanth, de makede sick hen in den vmmeganck, eesschede to sick her Rathke Holstenn vnde Grothen Corde, radde en se scholdenn sick flux vann dar maken, hir wolde anders nicht gudes van werden, wente de gantze Stadt was auerende, vnde Hinrick Huge, radde den redenn, hedden se wes bouels van mines gnedigen Radt entdeckenn, vnde hebben mit den mothwilligen nen schaffen, jdt makede bose denckenn Do nhu Johann Doue wedder vth ginck van ein fragede em ein borger, als Euerth Kule, wath doch der Redenn werff were ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Do anthworde Johan Doue, Wolde wy bysschopsch werden, dar kone me nhu wol to kamen, her Rateke vann Holsten hadde ydt gerne geseen, dat sick de borger vnder den Bysschop gegeuen heddenn, makede den borgeren wyss mit logenhafftigen worden, wo dath Doem Capyttell vnde de vthgewekenn Borgermestere, sampt den ledematen des Rades, fredich weren, wath min her van Bremenn dar gudes jn handelen kunde, der Stadt to gude, dath
beyde Capittell vnde Radt vnde de borgere vorlykenth wordenn des werenn se gans wol fredich, Ouerst solcks beuanth sick korth hir na anders, dat ock de Doemdekenn her Dyrick Ffrese vp einen landt dage sick beklaget vnde hoch angetagenn wedder de gedachtenn Rede, des Bysschops, dat noch Doemcapyttell noch de vtgeweken Radt, solckes nuwerle bowilliget, mith solcken vprorschen tho handelen, de dar stunden na ewigen vorderue der guden Stadt, nha lyff eer vnde gude, Anno 1532 jn der wekenn, twuschen deme dage Laurentij vnde Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluart, vorgadderden sick vaken in Sunte Martens kerken bynnen Bremen, jtlyke vth den ver vnde hundert .(. der nu wor by vofftich was.). de senden in den werder, leten panden vnde schuttten, der fromden vorlude perde, welke, Hermen Bartels, des rades dener, vorlouet, vmme drachtlyck beergelth, dar yn to driuen den fromden voerman, Dat sulue wolden de vp rorschenn nicht lenger lydenn, sunder de werder auer der Wesser brugge scholde frey sin, ock vor orhe egenn borgere scholde de werder apenstaenn, vnde se dwungen Hermen Bartels, dat he de geschutteden perde, der fromden voerlude, mosthe wedder losenn, van den hundert, vnde vth seggenn, dat he veer bremer marck geuen wolde, ouerst dar warth nichts vann vthegeuen, dat makede dat balde hir nha der hundert regimente geschoret vnde gebrakenn dar Hermen Bartels wol mede fredich was, Jtem des negesten Dynxstedages nha Laurentij, sint noch ein mhal, by einander gewesenn, to Sunte Martenn de hunderth .(.so vele alse erer do noch by einander was.). vnde slothen do vnder sick, dat alle de menne, dede to den veer vnde hunderden horden, vnde affgeweken, vnde nicht lenger volgenn, de wolden se panden vp eine bremer marck Vnde nha solck einen besluthe, hebben se sick in veer hope gedeleth, vnde lepen nha der affgeweken husere, vp dat se panden woldenn, vnde mit solcker sulffwalt, de framen affgeschedenn borger, wedderumme to sick bringen, dem Rade weedder affuellich to makende, Jn Sunten Martens kespelde panden se Corde Hylmers, tho Vnser
Leuen Ffrouwen Hans Veddenn tho Sunte Steffen Hinrick Ruendael, Cordt Hylmers spottede mit en, vnde sede, gy dullen vnsinnigen armen minschenn, wille gy my nu mit gewalt dwingen juw tho volgen, dat scholde godt nummer willen, vnde neme gy my ock darauer all myn gudt, jck laue yuw gy scholt balde anders synnes werdenn, De anderen lepen nha Hans Vedden hus, by dem Osteren doer, de drudden vnde verden nha Johan Schomakers vnde Hinrick Ruendaels hus, desse vramen borgers wordenn hertlyken getrostet van den predicanten tho der gedult, wenthe godt worde ane allen twiuell des moethwilligen regimentes ein ende maken, vnde de framen borger, nhu twe edder dremal nha einander gepandeth geuen sick gans to vredenn, beualen sick gade, Anno 1532 vp den auent Bartholomei Apostoli js ein samptkumpft gewesen to der borch, dar se jm rade, den auenth auer ock dar tho den volgenden dach Bartholomei, vast to gebracht, vnde men hadde nu wol gehapet jdt scholde nu genslykenn to einem guden ende gedegen sin, dewile de moethwilligen sick vorluden lethen, se wolden sick seggen vnde raden latenn, Erweldenn veer olde Erbare menne, alse den Erbaren Werner van der Hude, vnde den erbaren Alueken Kluuer vnde Johan Schonebeken stychtes junckeren to Bremen, dartho den Erbarenn Clawes van Werpe ein Hoyesch olt dapper juncker desse veer junnckeren, scholdenn myddelen twuschen den heren borgermesteren vnde den ledemathen des vthgeweken rades vnde den veer vnde hunderth, vnde worden xiiij personen tho Bremen gekaren, vth den bliuende rade, dar tho vth den hunderden vnde anderen borgeren, Ouerst de dach ginck ock vnfruchtbar aff, gelick wo to vorenn alle de anderen dage, de vth den ver vnde hunderden, konden to nener demoeth kamen, dat se sick in der tydt geschicket hedden, sick mit willen affgeuen van erem vpgeworpen regimente, vnde den Erbarenn Radt mit bowillinge thom godtlyken regimente gestadeth Vp dessem dage mochten Johan Doue, Johan Schroder, Johan Houweken wol wat gudes, vor sick, vnde vor de anderen vth den vprorschenn geworuen hebben, So se de Duuel nicht genslich vorstocket vnde vorblindet hedde, De wyle nu Johann Doue sick in der gude nicht schickenn wolde, sloch vt alle gotlike myddell, frede gnade leffte vnde vorgeuinge, Des hebben sick de Erbarenn vorsichtigen heren de Borgermestere
sampt den radespersonen, einen anderen rathslach vorgenamen mit eeren vthryder, Heyne Wolthkenn, vnde Andres van Lubbeke, mit sampt Hinrick Hugen Johann Kanther vnde der gelykenn de althosamen gans wol getrosteth, vnde des gemotes dat se in den namen gades, sick wolden wedder de vprorschen rustenn, mit ernste se einmal angrypen, vnde einen fal mit en wagenn, jdt were ock hoge tydt, vnde godt gaff den houetluden einen freymodigen geyst, vnde de vprorschen wordenn dachlykes moetlos, ock so vel em dachlikes aff de gemene hupe der borgeren. Ock wart do van den heren den Borgermesterenn ein ordeninge gemaket, vp dat de bestenn lude, vth den ver guden scholden mit erer bestenn rustinge scholden rede sin, wanner me se worde ansprekenn vnde her Berende Scharhar volgenn ock van der tydt quemen in Bremen de geschyckesten thor were vth Lee vor vnde na vnde vth dem ampte tho Bederxa Anno 1532 des mandages nha Bartholomei apostoli, do vor sammelden sick in Sunte Martens kerken bynnen Bremen de suluen moethwilligen, vth den ver vnde hunderden, so vele erer noch to hope heldenn, wente de meysten del was nhu affgeuallen vnde deme Rade by, Ock weren jtlyke vth den hunderden in der pestelentie gestoruen to eren groten geluck, nomlyken Hinrick Swancke, Johann Boleken vnde alle ampthe der stadt werenn ock vorbadet vp de suluen tydt in Sunte Martens karkenn, vnde Johan Doue ginck staen vp denn voeth van der dope vnde sach de karkenn entlanck nha dem choer, vnde Johann Doue vorde eine lange rede tho dem volcke vnde sprack, Leuen borger vnde gudenn vrunde, all min vormanent vnde lyddent to yuw is, dat gy mine rede vormaninge to herten nemen, vnde mit denn besthen mede jnredich, vp dat me mochte raden to frede, eindracht, dat wolde groth vannoden sin, vnde jderman so sinen koppe nicht volgede, gelick nu ein tydt her, gescheen were, vnde de groten wichtigen sake der Stadt angande, so lychtlykenn nicht in den wynt slogenn, Se wustenn yo wol wo de hundert vnde veer gekaren weren, nicht dat se allene scholden der Stadt vorstaen radenn regeren, Sunder mit den Erbarenn rade,
nu wusthen se, wo de Radt van en vth der Stadt geweken were, ock dat Doemcapyttel, dat vnlanges vth den kamerrychte van Spyr ein keyserlyck mandaeth erlangeth, wedder de Stadt Bremenn dat me de heren des Doemcapyttels, scholde bynnen xiiij dagenn rouwlykenn, in orhe haue, Doemkerkenn, vnde sus in alle ere olde gerechticheit, possession gaen latenn, by hogen pene, Jtem se hedden ock den radt, predicanten, de borger wedder sick, ock so vellen de gekarenn vnde vorordenten menne der veer vnde hundert dachlykes aff, de hupe worde gans geringe. Wyder so werenn se ock de lude nicht .(.dewyle se nenen beteren byual hadden.). dede de Stadt in wolstande holdenn konden, jdt wolde en balde to hart vallenn, de Stadt mochte in des keysers acht kamen, de neringe wolde dal liggenn, de wanderde man mochte angegrepen, vnde geuangen werdenn, dyt scholdeme to herten nemen, vnde jdt were wol gans van nodenn dat de hele meynte der Stadt darauer vp den Domeshoff to hope queme, wo ouerst Johann Doue dat mende, is gade bekanth de ein kenner der herten is Jtem des volgende kmydtwekens nha Bartholomei, edder vp den auent Johannis enthouinge, Do worden alle der Stadt Bremen porten thogeslatenn, des morgens van seuen vren an, vnde stunden tho, den gantzen dach hen an den auenth na vyff slegen, vnde alle veer kespelde quemen to samende, ein jder in sine parkarken, vnde dyth alle geschach vth ordeninge vnde bouel des bliuende Rades, dorch ere, vorbadenth, naber by naber dar tho vorbadet, Sunthe Martens kaspelt was by einander tho seuen vren des vormyddages, vnde des Erbarenn Rades Secretarius, Mester Marten quam in Sunte Marten karkenn, mit den xiiij personen de nu kortes tor borch mit den heren den Borgermesteren gehandelt, vnde entlyken dem rade eine tosage gedan, se wolden mit den kespelden sprekenn vnde den heren Borgermesteren ein anthwort wedder jnbringen desse xiiij personen weren jtlyke vth deme bliuende rade jtlyke vth den hunderden, als Johan Doue Johan Schroder Detheleff Meyer, Johan Houwekenn, jtlyke vth der meynte desse scholden anhoren wat de kaspelden sluten worden, dat sulffte scholde Mester Martenn anteken, vor den kespeldenn mit gemener bowillinge, vnde an den Radt wedder bringen schryfftlick :~
Vann Sunte Martens verendel :~ Do nu to seuen vren Sunte Martens kaspelt byeinander was, So hoff Johan Hylmers vp vnde sprack, Leuen kespellude vnde guden frunde, ick bydde yuw, dat gy stille sin vnde wol anhoren, wat vnses Erbaren Rades Secretarius Mester Marten hir jegenwardich van wegen vnses Erbaren rades, wert vorgeuen, vnde dar eindrechticjlyken vp sluten, vnde dat wy samptlyck sluten, dat ein Erbar Radt wedder mit den ersten jnt regimente kame, vnde dat regimente der hunderden gentzslichen affgedaen, vnde wo solcks nicht en geschege, so were to fruchten dat de gude Stadt in ewich vordarff kamen worde vnde egendom gelick dorch vneinicheit in korten vorschreuen Jaren, vele schoner fryer lande vnde stede, gelick de Stadt Molhusen vnde Vtrecht, Darumme wolde jdt nodich sin solckem vortokamende mit rypen rade, godtlyker hulpe vnde gnade, vnde dat me eindrechtichlyken slote, vp dat recesss to Beuerstede gegeuen, Dar nha sloch Mester Marten an, vnde las dat Recesss, mit einer korten vormaninge an dat kespelt, Do he nhu geendiget hadde, erhoff sick ein vnstumich ropent vnder den vnuorstendigen wo de hundert bliuen scholden, Vnde wo wol vp dat mal hefftichlyken de Duuel bles in Sunten Martens karken schyr ein gude stunde lanck dorch einen armen hupen de in kelleren vnde boden halff vmme gades willen waneden, so stunt dennoch godt den vramen kaspelluden by,, dat se wedder de vprorschen dat velth behelden den weddersprekeren den munth gestoppet, jdtlyke vth tornigen mode vorlepen jdt, vp negen personen to, de gingen achter in de karkenn, dar weren Alberth Koler vnde Marten Top houetlude auer Summa dat kespelt Sunte Marten beslot eindrachtichliken dat de hundert vnde veer affscholdenn, vnde de Radt wedder jn dat vulle regimente dar ein Radt vthgedrungen, vnde dat se by tafel vnde bock bliuen wolden, dar se vp dem rade geswarenn hadden, So ouerst ein Erbar Radt kunde lyden, dat de vertich gekaren menne allene in der sake der borgerweyde vth to dragen, to fruntschop edder to rechte, dat woldenn se scheen laten dem Rade
gentzlykenn jn de hende gegeuen, Dyth wart to negen vren also eindrachtichlyken to Sunte Marten beslaten, vnde vor deme beslate warth ein jderman gefraget so wol de arme alse de ryke, jfft solck ein besluth en ock alle sampt vnde besunderen behagede, boleuede, dar repen se alle ja tho, Vnde dat sulue tekende Mester Marten an, vnde gingen do flux de xiiij personen nha Vnser Leuen Ffrouwen karken, Vann Vnser Leuen Frouwenn verendeell :~ Nha negen slegen is Mester Martenn tho Vnser Leuen Ffrouwenn mit den xiiij vorordenten angekamen, vnde vanth dar dat kespelth vorsammelt, in handelinge vnder sick gelick nha der wyse wo to Sunten Marten gescheen was, vnde Mester Marten las dat eindrechtichlyke besluth Sunten Martens verendel, vnde Vnser Leuen Ffrouwen verendel sloeth ock also, vnde warth ock angetekenth, do jdt nu by xj vren was, so ginck ein jder dar mede nha der maeltydt, Vann Suntenn Anscharies verendeell :~ Do de klock by j vren was, nha myddage, sint de xiiij menne myt Mester Marten, nha Sunten Anscharies karken gegaen, dar ginck jdt an ein stormenth de Smede knakenhouwers vnde Swertfeger, heldenn vasth, segen gantz ouel hedden vele leuer mit hameren, knakenbylen, mit Swerden vnde mesten gehandelt, als mit den worden, se repen lepen vnde drouweden Enthlyken ouerst sturde Godt den vnstumigen Duuel, vnde besloeth ock dat kespelt mit den anderen beydenn, des sick nu erfrouweden alle godtfruchtigen, vnde des gade dankeden dyth geschach by dren slegenn nhamydtdage. Vann Suntenn Steffens verendeell :~ Do jdt nu by iij vren was nhamytdage, Do quam Mester Martenn, mit den xiiij vorordenten mit sampt des rades deneren tho Sunten Steffen, in de kerkenn, vnde dat kaspeluolck was vp den karckhaue vorgaddert, de eine rep wedder den anderen jnt gelick, dar was nen gehoer, de vprorschen lachedenn lude, repen lude, stene, stene, menden jdt scholde dorch se
vmme gestoth werden, wat dorch de anderen dre kespelde geslaten was, ouerst dat kespelt delede sick de vramen gingen in de kerkenn, vnde van deme voth helder dope wart affgelesenn wat de dre kespelde geslatenn hadden de vprorschen ouerst gingen vp dem karckhaue na der schole vnde horden wat Johan Hygermysse sprack Enthlyken is Johan Doue, Johan Kernemelck, Magnus van Syke Matthyas vann Stade, to en vth der kerken, vp denn karckhoff, mydden in den rynck getreden vnde Johann Doue hoff vp vnde sede, Leuen borger, dat gy vele vp vns hunderden vnde veer beropen, by vns vnde vnsem regimente to bliuende, is vorgeues, gy seen dat wy nenen byual hebben, van der Stadt, vnse hupe wert van dage to dage geringer, vnde de suluen de noch by vns sin, de drouwen dat se ock aff willen kesenn, So sin wy de lude nicht de wy yuw vorbydden konenn, noch hanthauen vor gewalt, gy sint mit vns, vnde wy mit yuw besecht, dar to sint hutiges dages, de anderen dre kaspelde gentzlichen vns affgeuallenn, vnde eindrachtichlykenn beslaten, dat vnse regimente nicht lenger sin schal, derhaluen bydde wy yuw vmme gades willenn, dat gy vns willen vorlaten, vnde jemandes schade, nhadeel boyegende vmme vnsent willen, des wyl wy frey sin, vns hir mede entschuldiget vnde hir nha nen vorwytent, des gelyken seden de anderenn dre, wowol Johan Kernemelck sick in sinen worden bewanth, dat he dar jnne bestekende bleff, Vp dyth vorgeuenth rep Johann Hylgermysse wedder vnde rottede sick vp dat nye, toch auer dre hundert des armen volckes to sick, de, mit em vnstumigenn repen, wo de veer vnde hundert menne, bliuen scholden der meynte vorstaen, nha lude segel vnde breue dar auer gemaket, jdt were den sake, dat na vthdrachte der borgerweyde haluen, alle dinck geslychtet vnde gefflegenn vnde alse den de gantze gemeynte vp denn domeshaue eindrechtichlykenn besluten worde jffte de hundert aff scholen edder nicht, hyr vp antworde Johann Kernemelck, Hylgermisse du wult vns
vmme den hals hebben, Alse jdt nu by vyff vren was gingen se van ein ander, vnde de meystendel sloten mith den dren kespeldenn, Hyr volgeth de drudde breff des Erbarenn Rades vann Bederkese jn Bremenn gesanth, Borgermestere, vnnde ander personenn des Rades tho Bremenn ytzundes tho Bederkesa entholdenn :~ Dem Ersamenn, vnde vorsichtigenn Radtmanne Meynthe Koepmannen, vnde Amptenn der Stadt Bremen, vnsenn gunstigen gudenn frunden sampt vnde besunderen ### geschren? Ersamen guden frunde, juw is bowust, wo dat wy vorhen, an de veer kespeldenn in de lenge geschreuen, vnde vns beklaget, dat wy nicht anders vormarken konen, dan dat moethwillige vornementh, ein del der ver vnde hundert, dar hen gestellet, vnde reken wolde, dath der guden Stadt nhadel, vnde gruntuordarff daruth enthstaen wolde, der wegenn wy se by eren eeden geforderth, dat se orhem angefangene moethwilligen regimenthe affstaen scholdenn, nach deme se eren egen breue in keinen artykelen folge gedaen, vnde nicht nha rade des Rades, vorthgeuarenn Derhaluen gy ock samptlyck, dar tho raden helpenn woldenn, dat der mathen ewich vordarff, der guden Stadt, vnde vnser aller nhadel mochte vorkamen werdenn, wes vns nu dar vp thor anthwort gewurden, vnde den suluen afftostande vorsecht vnde bolauet, is yuw ane twyuel, den merhen dele wol bewust, Deme nhu alles enthyegens hebben sick ein del der gedachten veer vnde hundert, in vorgethinge orher eede, Eere vnde plychte, jn vasth geswynde vnde boslyke anslege, vnde handele bogeuen, vp dat se in orheme, moethwilligenn, boueschen vornemen, ja bliuen vnde boharden mochten, wor dorch de gude Stadt, vth alle orher hergebrachter ffreyheit, gerechticheit vnde neringe .(. dar by se mit hulpe des almechtigen, dorch vnse voruederen vnde lofflyken vnderholden.).
scholde gentzlyck gestellet vnde gebracht werdenn, dat ock so vnuorschamet gedreuen, dat vast jdermennichlick bynnen vnde buten Bremen, sodanes bowust, kunth vnde apenbar is, Dewile wy nhu als de houede den der stadt wolstandt, vornemelyken mede beualenn van velen heren vnde Reden der Stede, des hochlyken vormaneth, desses dondes vnde handels, ein getruw vnde flychtych vpseent to hebbende, dar mit dat gy vnde wy samptlyck, so jammerlyken nicht vmme eere, lyff gudt, vnde in ewyge eegendom gebracht werdenn, sunder dar to trachtenn, dat solcks mit rade mochte vorgekamen werdenn, Deme nha eesschen vnde vordere wy yuw samptlick, by juwen eeren, eedenn vnde plichten, dar mit gy vns vnde deme Rade .(.als yuwer geborlyker Ouericheit van godt vorordenth.). vorwanth vnde vorplychtet sin, Dat wy vnsem, houet manne, Heyne Wolthkenn, deme wy sunderlick hetenth vnde bouel daruan gegeuen hebben, raden vnde daden helpenn willen, dar mit to ffrede vnde eindracht getrachtet der gelyken ein del der ver vnde hundert, so vele der, den ytzygenn handele noch driuen, darhen gewisset vnde gedrenget werdenn, dat orhe bosenn vnde boueschen anslege, nenen vorthganck gewinnen, Sunder den geraden vnde vorgekamen werde, dat ock de gude Stadt, gy vnde wy samptlick, mit vnsen frouwen vnde kinderen, vnde nhakomelinge, ja by eeren oldenn, hergebrachten priuilegien vnde freyheidenn bliuen, vnde ein Erbar Radt, vnde ein jdermennichlyken by tafel vnde boke, welcker gy vnde wy samptlyck, beedet vnde beswarenn, vor einen vulmechtigen radt moge vnderholdenn vnde gehanthauet werden, vp dat gy vnde wy samtlick, nicht vor eerlose, myneedige lude geachtet vnde geschulden werden, vnde wo woll wy vns to allen Erenthleuen borgeren, desses vnde vele mher gudes vnaffslegelick vorseen, So begere wy doch yuwe rychtige beschreuene anthwort, bym jegenwardigen geschreuen vnder vnses eines pytzer, des wy hir samptlick to gebruken, to Bederkesa am auende Johannis enthouinge Anno 1532
Nu volget wo de veer vnde hundert vann der Meynheit sinth affgesettet, vnnde eer breff dar se so hoch vp puchedenn is dorch gestekenn wordenn, des sick de framenn hoch erfrouweden ouerst de vprorschenn sint hir dorch gantz sagehafftich geworden wente se segenn gades hant wedder se Gade sy ewich loff, prys vnde eer Amenn :~ Anno 1532 des anderen dages Johannis des dopers enthouinge vp einen ffreydach, hebben sick vorgaddert vp den domeshoff, alle veer kaspelde der Stadt Bremen, vthe bouel, des Rades thor Stede, vnde alse de gantze meynheit, by negen vren vormiddage tosamende gekamen, in jegenwarde des Radespersonen, do warth jm ringe eine trummen geslagen, vnde stylheit vnde gehoer gebadenn, vnde des Rades Secretarius hoff an mith luder stemmen vnde las einen breff vam Rade vp dat nye jngeschreuen, vnde als Mester Marten de Secretarius vthgelesen hadde, so dede he eine korte vormaninge tho der meynthe, bogerde dath me de sake nicht lenger wolde vpholden, vnde wider henne leggenn, dar mochte groth vnheil der guden Stadt aff boyegenn sunder dar eindrachtichliken to trachtenn, dat de hundert gentzlichen affgesettet van eren regimente, vnde ein Erbar Radt wedder in geuoret, Do sloch ock flux an der Stadt Bremen houetman Heyne Wolthkenn, dede eine korthe dapper vormaninge to der helen meynthe vnde sede, Leuen borgers vnde guden frunde alle, ick bydde juw, dat gy mine korthe dapper vormaninge willen to herthen nemen, vnde alle samptlick vnde jntsunderen, mit dem ersten dar na trachtenn, mit allem flyte, mit lyff vnde gude, dath dusse gude, eerlyke, keyser freye Stadt, in eeren vnde werden mogen bliuen, vnde dat gy de fryheit, lange jarige gerechticheit vnde priuilegien, juw vnde yuwen kinderen angeeruet, dar by bliuen, vnde juwen nhakomelingen aueranthworden, vnde dat de gude Stadt in walstande vnde nicht in ewich vordarff enkame dat in korter tydt gewislyken scheen wert, jdt sy den dat me solcken vorkame mit den erstenn, wenthe so de vproer noch ein tydtlanck durende werth vnde dat vnordentlyck regimenthe der ver vnde hundert nicht gans affgedaen, so weth ick dat dorch forsten vnde herenn, dar to getrachtet warth, de sick hir manck werdenn mengen, vnde dat sulue wolde vor dusse gude Stadt nicht sin, Darumme leuen borger wil ick truwelick
vormanet hebben, dat gy yuw in den besten wille schickenn mit lyff vnde gude dar to trachten, dat vnse erbaren vth gewekenn heren wedder hir binnen jnt regimenthe kanen vnde dat vnordentlyke regimente genslyken affgedaen, deme also geschach , wo wol dar wedder gemurret, ouerst der vprorschen munth warth balde gestoppet, Also warth des dages van den vramen borgeren der veer kespelenn, den hunderden, gans affgesecht ohr regimente vor der gantzen meynthe, dar sick nhu jnt gemeine wol jn seggen lethen, wenthe se segen ock dat ydt so sin mosthe, nach deme male, dat schepes volck starck to hus gekamen vnde Heyne Woltken, Hinrick Huge, vnde der vele, hadden orhe perde stande bereth vnde eer de borger vth orhen husen anth market quemen, hebben se to voren, ohr harnsch, were vnde wapenth verdych to gerustet, vnde wolden also mit godtlyker hulpe vnde der fromden hueslude bystanth, van buten hir vngesanth, mit der tydt, de vprorschenn angegrepenn, Ouerst de moethwilligen leten sick redelyken wol seggen vnde danckeden aff, geuen sick in gnade, vnde en worth van den heren des bliuende rades ock vam houetmanne Heyne Woltken gnade vnde vorgyffenisse gelaueth, jn deme dat se sick beterden vnde vordan nen nye vproer anrichteden, vnde de vorsegelde breff der veer vnde hundert warth van en do geuorderth den mosthen standes votes halen vth Johan Douen huse, nomlyken [1] Johan Doue, [2] Dyrick Meyer [3] Hermen Voge, vnde Johan Kernemelck, vnde de breff was vorsegelth mit der Stadt Bremen grote segel, vnde Johan Doue hadde den breff in ein nesch gelecht, vnde in sine daren gehangen, vorborgenn, darumme jfft rede hussokinge gescheen were, dat lyke wol de breff were, vorborgenn gebleuen, wente se achteden den breff mher wen godt leffte eindracht, gehorsamheit, vnde dat hillige recht her Corth Hemelinck, krech den breff her vor, vnde besach en, jffte he ock de rechte were, darnha helt he en hoch vp vnde vor der gantzen meynthe, nam he sin mest vnde stack en twemal dorch, makede also den breff machtloes
Do was der veer vnde hunderth regimenthe vthe, des danckeden alle frame Chrysten gade, mit blotinge der houeden, vnde ydt was by mythdage in der tydt, Nu volgeth wo de vthgewekenn Radt wedder binnen Bremen gekamenn is Anno 1532, vp den achten dach Johannis enthouinge, Do quemen wedder in Bremen, de vthgeweken heren Borgermestere, vnde andere Rades ledemathen, seer herlick, wol mit hundert perden in Sunten Anscharies doer, des namytdages by dren vren Her Berenth Scharhar Radtman vnde Gogreue des Vylandes Heyne Wolthkenn der Stadt vthryder, Hinrick Huge, de reden vth Bremen by vertich perden starck gantz wol gerusthet denn Erbaren heren vp desse syth Walle vnderogen, wylkomeden de heren Borgermestere sampt den anderen heren van der Stadt wegenn, geuen sick mit einander de hant Vnde her Berenth Scharhar mit Heine Woltken deme houetman reden vor den heren her in de Stadt, mit xxj par perde wol gerusteth, wente vor dat Radthus, Dar negesth volgede ein wage, dar seten dre Borgermester vp alse her Daniel van Buren, her Meymeren van Borckem vnde her Dirick Hoyers, vnde ock ein Rathmann her Jacob Tzyrenbarch genant Dar nha vp den nderen wagen seten Doctor Johan van der Wyck des rades Syndicus, her Hinrick Vasmer, her Hinrick Esick vnde her Johan Haueman Rathmanne Vp den drudden wagen seten Arenth Ryppe, Seueryn de bussenschutte, Alberth Apenstede Tolmer thor Borch, vnde her Dirick Hoyers sin junge Dar negesth volgede to perde her Marten Heyenborch Borger mester to Bremen vnde Heyne van Heyenborch Drosthe thom Langwedel in sinen Corytzer, Bartelth van der Lyth, de olde Johan Rode Droste to Bederxa ock in sinen Corytzer, vnde de yunge Johan Rode,
Dar nhavolgeden achte par perde, dar nha seuen lede perde dre dycke, frunde des Rades, vnde deme rade tho denste vnde willen Jtem jtlyke radespersonen quemen ock do mede to perden jn de Stadt als her Arenth van Bobarden her Arent Munt vnde mester Jacob Louwe des rades Secretarius jtem Mester Hans des rades platensleger, dar tho ytlike borger als Hinrick Balleer, Hermen van Buren, Hinrick Houwyde, Nha den reyseners, volgede ein trummensleger, dar nha dat vothvolck, vnde de houetman der Stadt Bremenn auer dat vothvolck Andreas van Lubbeke ginck vor an vnde by em Otto Bycker vnde Johan Kanther, Den volgede ein ledt dre dycke mit Speitzen, Dar negest gingen xxvij lede dre dycke mit haluen haken vnde roderen, dar slachswerde, vnde twe lede hellebardenn ock dre dycke, den volgede noch ein pyper vnde ein trummensleger dar volgeden twe vpgerichtede veneken, dat eine droch Corth Wachman, dar nha volgeden twe vnde twentich lede dre dycke mit allerleye werhe, hellebarden speytzen, portesamen, Desse alle volgeden den heren Borgermesteren mit sampt den anderen heren vnde borgeren, wenthe dat de heren vp dat radthus gingen Do nu de heren Borgermestere, vor dat Rathus quemen dar tho de vthgeweken rades personen, sint se samptlyck affgestegenn, beyde van den wagen vnde perden, vnde worden van den heren des bliuende Rades, lofflykenn gewilkamet, vnder sick fruntlyken de hant gegeuenn vnde vorth vp dat radthus mit der gantzen wytheit des rades, vnde ein jder kledede sine stede jm raethstole, vnde bleuen to samende jm rade hen an den auenth to, vnde Confeck wart den heren gegeuen, dar to wyn vnde hamborger beer geschencket, vnde dat reysige tuch nach deme en gedancket was reth ein jder nha siner herberge ersth vmme dath market her,
Jtem van deme myddage an, hebben sick de jungen ge sellen der borger kinder mith den Schepesvolck, vorsammelt
vp Sunten Anscharies karckhaue, in orher rustinge, dar weren ses trummen, vnde twe veneken vpgerichtet, Andreas vann Lubbeke ordinerde se in einen ordenn, van sunten Anscharies dore an hen vp de oueren strathe, an Johan kakes hus, vnde se deledenn sick dorch teen, vnde volgeden flux in der orden, Vp Vnser Leuen Fruwen torne weren des rades spele lude alle dre, speleden den rade to mothe, de veneken de vlogen, de trummen vnde trummeten de sungen, dat grote geschutte van den erdthusen vnde torne leten sick ock horen, Do nhu Andreas van Lubbeke vp den groten domeshoff quam mit dem vothuolck, dar vanth he in der orden stande de leers mith sampt den anderen huesluden vth den veer guden, der Stadt Bremen de vor vnde nha in Bremen gekamen, also vam Rade vorordenth, dar sach men nu nicht einen van den hudnerden de den domeshoff vnstumich hin ein twe yar plegen jnne to hebben, vp desse tydt is tho Bremen grothe frouwde gewesen vnder den framen, ouerst vnder den moethwilligen grothe troricheit Do nhu de klocke iiij geslagen, is Andreas van Lubbeke mith Otten Bycker, vp dat rathus vor de wytheit des Rades gegaen, vnde Andreas vragede, wath des Erbaren Rades wylle were, vnde wat he sinen broderen, do vp den markede, den Erbaren Rade, to willen vnde denste vorgaddert geuolget anseggenn scholde. De Radt anthworde, dat ein Erbar radt en alle sampt vnde besunderen hochlyken dancken lethe, vnde de Rath schenckede iij eine lasth bremer beers, dat scholden se in den schuttinge tosamende vthdrincken, des hefft Andreas van orher alle wegenn, hochlycken dem Rade gedancket, Solcks secht Andreas vann Lubbeke den jennen an, de mede in der ordeninge gewesen, vnde bogerth dat me dat beer mit wyllen vnde fruntschop vth drinckenn, So jemandes vnlusth anrichtede, de scholde j last gelden, Vnde Andreas bogerde dat em yder sin roder vnde haken laden scholde, vnde den Erbaren Radt mit einen schote eeren, vnde de heren Borgermestere sampt de radespersonen gingen staen in de vynstere des radthuses nha dem markede, vnde se schoten alle to gelick, de ror vnde haluehaken aff, gingen dar nha to hus,
Anno 1532 des volgende ffreydages morgens, to seuen vren hefft ein Erbar Rath jthlyke moethwillige grypen laten, vmme orhe missedaeth willen, in de staken setten lathen als Johan Schroder, ein sunderlick vyenth des godtlyken wordes, ock des Rades, ock warth Johann Hilgermysse geuangen dessuluenn morgens, vnde nha mydtdage to twen vren, wart der veer vnde hundert houetman Johann Doue geuangen, vnde vp den vangen torne by der natelen gesettet in den stakenn Do solcks nu ruchtich vnde ludtbar wart, do lepen vele van den vprorschenn vth Bremen, vnde des Rades denere sint geuolget, brachten dre wedder mit sick in de Stadt Hermen Voge, des volgende sunnauende morgens, in frouwen kleder quam enwech vt dem Osterndoer, nha Verdenn, ein maget halp em hen Jtem des negesten Sunnauendes nha der geborth Marie do vp den dach des hilligen Crutzes vorhoginge, des morgens nha seuen vren, is de gantze meynthe der Stadt Bremenn vp den domeshoff, vth des erbaren Rades vorordeninge vnde vorderinge, vnde de hele wytheit des Rades is dar ock erschenen, vnde midden in den rinck getreden der meynthe, gelick de hunderden plegen to donde, vnde de radt leth vp de trummen slan, vnde dar was ein groth volck vorsammelt, deden deme rade grote eerbedinge, hir mede dat se stylle stunden, vnde mit blotes houedes anhordenn flytichlyck, So hefft de eerhaftige her Daniel van Buren Borgermester thom ersten der gantzen meynte gedancket, dat se alse gehorsame, dar thor stede erschenenn van deme vngodtlyken regimenthe der ver vnde hundert weren affgetreden, vnde deme Rade anhengich geworden De Erbar Radt hadde touoren in de Stadt geschreuen dat ein yder borger vnde jjnwaner, vnde alle de sick gedechten tho erneren in der guden Stadt, dat de sulfften in der Stadt bliuen thor stede, vp dat ein lofflyke, reformation, ordeninge politie, vordrachte to holdende, vnde ein yder borger vnde jnwaner dar sulffte scholde anhorenn vnde mit berade vnde rugge sprake der kerspelden, dar
vp slutenn Do nu de trumme noch einmal jm ringe geslagen hefft de Secretarius Mester Marten, vann wegen des Erbaren rades eine lange rede thor meynthe mer als eine halue stunde durende, dar sick ein yder kespelt vp beradenn scholde, vnde den rade ein gudt anthwort wedder in bringen, Ein nye reformation vnde Ordinantien in artykelenn gestellet van denn Borgerenn to Bremen angenamenn vnde bo Eedeth :~ Anno domini 1532
Anfencklick vnde thom ersten, So schole Tafel vnde bock, darynne de borgerlyke eindrachte, vnde dat Stadt recht voruatet, mith desser volgender ordinantien vnde artyculen, in kenen wege gekrenket, jngebraken, vnde vornichtiget sin, Sunder schole in gantzer vullenkamener werde, wo de bolauet vnde boedet, vnde boswarenn, vorthmer bliuen, vnde geholden werden, tho ewigen dagenn, vnde dorch desse ordinantien vnde reformation vele mher vorklaret vnde vorbeterth werdenn, Dat ander: Thom anderen, So schole nemandes tho vordruckinge des Rades .(.de ein vulmechtich radt, wo van je her gewesen, vordan sin vnde bliuen schole.). jenigerley bykumpste vnde vorsammelinge maken, hemelyck edder apenbaer, by der hogestennn straffe Dat drudde: Jdt schal sich ock hinfurder, nemandes jenigerleye regimente, dath deme Rade allene, tho berathslagende geboren wille, annemen vnde vndermaten, by vorluse der borgerschop vnde der Stat waninge, jdt en were den, dat jemandes vam Rade dar to geuordert wurde Dat verde So ouersth, jemandes vthe der gementhe, in siner personen, angelegenn geschefften, sine fruntschoppe to vorgadderinge nicht ander vorgenamen vnde gehandelt werden, dan allene wes eeren personen, vnde egenen geschefftenn ankamende vnde bedrepende sy, Dar sick ock ent jegens jemandes vnder stunde, jn sodaner vorgadderinge, dat jenne vortonemende
vnde to berathslande .(.wo vorgerort themen vnde geborenn wille.). daruth den serten, rotterye edder vproer, vpstaen erwassen kunde, vnde sodanes vor twen vramen luden vmbespraken eres rechtes, auertuget wurde, jffte sin recht dar nicht vor doen wulde, de sulffte schole der borger schup, vnde der stadt waninge vorlustich sin, he mochte ock in sodanen sinen vmbylliken vornemen, vorharden jffte sinen handel so geswynde vnde vprorsch anstellenn, so schole en de Radt in sin hogeste straffen lathenn, Dat voffte: Vurder so scholen de koepmanne, vnde ampte in orhen sampt kunpstenn nicht anders vornemen noch vorhandelenn den allene dat jenne, dat orhe koepmanschup, jffthe amptes gescheffte ankamende vnde belangende sy, vnde so dar jemandes enbauen dede, vnde des mit twen vramen luden, vmbespraken eres rechtes .(.wo vorgerort.). auertuget wurde Jffte dat de beklagede, sin recht nicht dar vor doen wulde, de sulffte schole nha gelegenheit des handels geboetuerdyget, vnde gestraffet werden Dede ydt ock de gantze selschup der koeplude, ein ampt edder de ampte alle samptlick, de sulfften scholenn erer geselschup, amptes priuilegien vnde freyheiden, dar mede se vam Rade, jffte sustes begnadiget vnde bogyff tuget sin, vorlustich wesen, vnde vorboreth hebbenn, vnde der sulfften nha den tyden, nicht mer geneten noch gebrukenn, Dat soste: De Ampthe scholen ock nenerleye samptkumpsten hebbenn noch maken, dar jnne se yenigerleie nygeringe vornhemen vnde anstellen wolden jdt geschege deme mit vulborde vnde rade der personen, So vth den Rade by onhe to syttende vorordenth sint Dat seuende: Jth scholen ock de Ampte samptlick nicht by malckanderen kamen edder sick to samende tokamen malckanderenn vorbaden laten, by vorluse orher priuilegien vnde freyheiden wo vorberort, jth geschege denne mit sundergen orleue weten vnde willen des Ersamen Rades
Dat achte: Dar sick ouersth jhemandes van den Ampten, orhes amptes haluen jergens wor anne beswerth volden, de sulfften scholen orhes amptes Meystere vor den Radt schycken, Alsdenne wil de Radt daranne ein geborlick jnseenth doen darmede ein jderman by rechte schole bliuen Dat negende Vurder nha dussen dage, schole nemandes noch de Buwmester der kespelden edder de kaspellude, in jenigen geschefften de kaspell anhe vulborth vnde wetent des Rades thosamende vorbaden lathen vnde so dar jemanth enyegen dede, de sulfften schal de Radt, ahn sin hogeste laten straffenn, Dat teynde: Vnde darmede wider vproer twadracht vnde vnlusth vorhot bliue vnde in dusser guden Stadt to godtlyker eere vorthmer leffte frede vnde gude einicheit vnderholden bliuen moge, So schole ein jder rothmester dem Rade ein sunderlyken eedt don, dat he vp sine rottes vorwanten, ein getruwe vnde flitich vpseent wil hebben, vnde so he vurder den sulfften jemaandes ersporde, dede vproer, twydracht begunde antorichtende, dat he ein so danes deme Rade edder syttende Borgermeister, thor tydt, vnuor tochlyck anseggenn vnde vormelden wille, darmede so danen vprorschen vorhebbende yn tydenn moge vorgekamen werden Dat elffte: Jdt schole ock ein jder Rothmester by deme suluesten sinen eede nhemandes in sinem rotte lyden, de keyn borger sy geworden, vnde sick deme Rade mit lofften vnde eeden nicht vorplichtet vnde so sick dar enthyegens jhemandes wedder setten, vnde jndrengenn wolde, dat sulffte scholen de Rothmestere deme rade, jffte deme thor tydt syttende Borgermester anseggenn vnde vorwythlykenn Dat Twolffte: De wile ock veler borger kinder, de in dem eede orhes vaders gebleuen, egenthlick nicht en wethen, wes ohr vader deme Rade gelauet vnde geswaren hebbe, des so schole nhu vorthmer eines yderen borgers Sone, so drade he to sinen mundigen jarenn gelanget vor den Erbaren Radt kamen vnde deme Rade dar suluesth den geborlykenn borger eedt don, dar nha he sick
destho erlyker siner vorplichtinge nha, to holdende moge wethen, vnde deme suluesten borger eede, schole mede yngeliuet vnde vorknuppeth werden, so se jenige rotterye vnde vproer erwarende wurdenn, dat he de suluesten deme Rade jffte deme Borgermestere, anseggen wille gude eindracht, tho walstande der Stadt darmede tho vnderholdende, Dat darteynde: Vurder ein hus syttende de sick in desser guden Stadt to ernerende gedencketh, vnde de vorfredelyken geachtet vnde geholdenn [wil] werden, de sulueste scholen binnen den negesten xiiij dagen borger werden, dar men ouerrst ein mysduncket anne hebbe, dat he vntuchtich vnde vprorsch sy, de sulffte schole in der Stadt nicht geleden vnde geduldet werden, vmme frede eindracht leffte darmede destho beth to starken vnde to vnder holdende Dat verteynde: Jdt scholen ock de jennen so van buten jnkamen, vnde der borgerschop bogerenn, nicht angenaamen werdenn se hebben den mit gelofflyker orkunde, bewiset van wat steden jffte orden, se gekamen vnde bordich sin, vnde wo se sick darsuluest an eere vnde lofflyken handel geholden vnde gehat hebben Da voffteinde: De jennen ock in desse Stadt, fromde jngekamen, vnde sick alhir antholden willenn, de sulfften, schole nen borger to sick in sine husinge nemen, noch huse, edder boden vorhuren, se sin den vornhe jn maten vorschreuen, borgere gewordenn, vnde dem Rade mit lofften vnde eeden vorstrycket, by pene vyff bremer marck, jdt en geschege den mit sundergen vorloue des Rades, Dat sosteinde De Ersame Radt, schole vnde wil ock, jn der sake der borgerweyde, mit den heren des Capittels mith alleme vlyte vormogen, bearbeyden vnde errforderenn dat de entholdene gebreke, jn der fruntschop to vorhandelende moge vorgenamen werden,
Dat Seuenteynde: Wereth ock dat de vorhandelinge, so daner fruntschop jo enthstunde, so scholen se sick, de borgere, vnde gemeinheide an geborlyken vnde ordentlyken rechte, so vele me des nha vormoge des weyde breues vmmers erholden kone, sadygen vnde benogen lathen, ock den Rath nicht wyder beweygen vnde besweren Sunder de sulfften dar anne, vnde sustes in alleine geborlyken horsam leystenn, Dat Achteinde: Vnde dar dem Rade in dussen vnde anderen saken, so onhe vorfallenn, nodich vnde bedarff wurde, mit mher luden rugge sprake tho nemende, So moge de Radt vth der gemeinheide koepmanne vnde Ampten, dar to vorbaden lathenn, de vor stendigesten, de deme Rade nuttest duncken, vnde sustes der guden Staadt walstande, dede frede leffte vnde eindracht sokenn, vnde dat sulffte gerne vorthsetten vnde geuorderth segenn, Dat negenteinde: Ock is vnder anderen mede vor gudt angeseen, beleuet vnde bewilliget, so in der Stadt boke, dat vam Ersamen rade vnde gantzen gemeynheide, bolaueth vnde boswaren, vnde vor velen vorschenen jaren angesettet vnde gemaketh, ethwes errsporet vnde bevunden worde, dath tom dele einer Chrystlyken vnde rechtmetigenn reformation bodarff hadde, dat sodanes nha Rade der hochgelerden, vnde vorstendigen gebeterth vorandert, vorlengert vnde vorminnert werden moge. Do desse artykell nhu vthgelesenn weren hefft de Ersame her Daniel van Burenn Borgermester de gantze vmme stande meynheit gefrageth, wat se to dessen vorgeschreuen artykelen seden, vnde bogerde dat ein jder kespelt, jnth besunderen, tasamende gaen, sick to besprekende vnde nach deme desse artykell, ordeninge vnde reformatio alle sampt vnde besunderen boleuede, des scholden se sick bospreken vnde ein boschetlyck anthwort, dem Rade wedder jn bringen deme also geschach,
Ock fragede de Borgermeister her Daniel van Buren wo me jdt holden wolde, mit den borgeren, de wedder des Rades bodt, den weke vth der Stadt genamen, vmme orhe myssedaeth willenn ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. Dar vp geantwordeth dat se scholden buten bleuen. Wyder sprack de Borgermester, wo ein Erbar Rath gerne vorgeuen wolde, wat jm vprore wedder orhe personen gesprakenn vnde gehandelt were, vthgenamen wath wedder tafel vnde bock were, alse doethslach, morderye, vorrederye, sulsswalth, deuerye, dat sulue konde de Radt nicht vorgeuen, sunder rychten vnde straffen nha erem Ampte Wyder stelde de Borgermester Daniel van Buren vor de wyle de nye vordrachte scholden vam Raade vnde der meynthe geswaren vnde boedeth werden, to ewygenn tyden vngebrocklyck to holdende, So mosthe me de vmmelyggende nabuer heren Forstenn stede, denstlick bydden, vmme de vorsegelinge, vnde dat de sulfften betuget, vann lofflyken borgeren, dat solcke ordeninge van der gantzen meynheide, eindrachtichlyken beslaten mit guden consent, vulborde vnde willen, jngegaen boleuet, staetlykenn dar by to bleuende, Des hefft do ein jewelick kespelth veer menne gekaren, de vulmechtich van den kespelden gemaket, solcks den forsten vnde heren byde geystlikes wertlykes standes vnde stedenn antoseggende, vnde vmme de vorsegelinge to byddenn Jn Sunte Martens kespelt, wardt Dyrick Oldinges Johann Swechusenn, Hinrick Houwyde, vnde Luder Weselouwe, vorordent van deme kespelde. Tho Vnser Leuen Ffrouwenn, Godtfrydus schomaker Hinrick Louwe, Corth Kreye, vnde Johann Brede Tho Sunten Anscharies Berenth Pewe, Johan Wessels Dirick Meyer vnde Dyrick Bolekenn Tho Sunten Steffen, Alberth Hartkenn, Berent van Emden, Johan Bruns, vnde Luder Dreyer
Desse sesteyn menne worden van den veer kerspeldenn erweleth vp dat se desse nye vpgerichtede ordinantie, arykele, de lofflyken vordrachte, vnde beslute der gantzen meinheit der Stadt Bremen scholden de volgende vorstenn, heren stede, vmme de vorsegelinge byddenn, gelick wo denn gescheen. De Ertze Bysschop to Bremen Chrystofferus, De Bysschop tho Munster Franciscus, De Hertoge van Lunenborch Ernsth Graue Tonies van Oldenborch, Graue Jost tor Hoya De manschup des Stychtes, Dar to de nabuer Stede Lubeke, Hamborch, Lunenborch Stade vnde Buxstehude hebbenn solcks vorsegelt thor orkunde Item des suluen dages, warth ein tafel gehangen an den pyler des Rathuses, dar weren jnne angetekenth jtlyker moethwilligen nhamen, de wedder des Erbarenn Rades gebodt den weke vth Bremen genamen, sunder vorloff, des werden se vorwyset, Hyr volgeth dat mandaeth: De Erbare Radt, vnde gantze wytheit der Stadt Bremenn doeith hirmede wytlyck vnde apenbaer, nach deme sick jtlyke yar her in desser guden Stadt, vasth vele vnde mannigerleye twydrachte, vproer, vnde varlicheidenn erhauen vnde bogeuenn hebben, Der orsake, dat, dat gemene volck, van echtwelcken, de sick tegens den Radt vnder deme schyne des gemenen besten, tho den regimente vpgeworpenn, mit erdichteden logen, valscher vthlegginge der breue, vnde vorkeringe des rades schryfftenn worden vorleydet vnde voruoreth, Daruth den godt almechtich vast hochlyken gelestert, vnde desse gude Stadt .(.wo jdt lenger geduret.). to ewigen vnde to vnuorwintlyken nhadeel schaden vnde vordarue gekamen vnde gebracht were, Dewile nhu dat vorgerorde regimente der veer vnde hundert, vann der gantzen gemeinheide eindrachtichlyken wedder affgestellet, vp dat dar mede eindracht, frede vnde leffte, to godtlyker eer wedder vpgerichtet, vnde dusse gude Stadt by eerlyken walstande, dar se .(.godt danck.). lange yar her by gewesen vordan erholden mochte bliuen, vnde de suluest van deme
Rade vthe erer mede vorderinge, vnde bewillinge, dorch ein apenbaer mandaeth, so an den pyler geslagenn vorwytliket vnde ernsthlyck gebaden, dat ein yder borger vnde ynwaner, by vorluse der Stadt waninge, to hus scholde bliuen, to der behoff, dat, dat regimente .(.wo vorgerort) to guden walstande, gebracht mochte werdenn, So den nu desse hir vnder geschreuen, dar enbauen to vorkleininge des Rades, vnde to vorachtinge des mandates, gelick wol vthgetagen vnde vorfluchtich geworden, vnde sick also dorch eren, vorweke, des begangenen vprors, voruoringe des volckes, vnde anders mercklyker vndaeth, dar van desse gude Stadt, mit allen vramen borgeren, vnde nhakomelingen, to ewigen vordarue vnde egendome .(.dar ydt van den almechtigen nicht were affgewendet.). gebracht were, wurden suluen schultbaer vnde vordechtich gemaket hebbenn, Derhaluen so wil de Erbare Rath, vnde gantze wytheit vpbenompte, de vndergeschreuen vorfluchtige vprorsche, vnde bose handelere, vnde so de radt van den sulfften nocht mer bekunde kone in macht des ergangens mandates, wo sick sustes am jungesten vppe den domeshaue, van der gantzen gemeinte bewillet vnde beslaten, hir mede vth der Stadt, vnde erem rychten vnde gebeden, to ewigen dagen vorthmer to entholdende, vnde se hir vmme her, hir in de Stadt jffte in den gerichte vnde gebeden noch befunden, So wil se de Radt in ere hogeste laten straffen, De Radt wil ock einen jderen borgeren by sinen eeden vnde plichten hir mede vormanet geuordert vnde geeschet hebbenn, so se yemandes van den vnder beschreuen vorbanneden vnde fredelosen personen, alhyr in der Stadt edder buten in des rades gerichten vnde beden anquemen vnde ersporedenn, dat se dat den Rade jffte den Amptluden vnde vogedenn der vorgeschreuen gerichte vnde gebede vnuortochlyck scholen anseggen, ruchtich maken, vnde vorwythliken gegeuen am Dynxtedage des dages Lamberti, Anno 1532.
Hir volgenn de namen der vorbanneden vth Breme der me ock wol myssen kan, Wulberen Rulues Johann Ekel Hermen Voge Sander Ekel Luder Plesche Johan Grube Johan Kernemelck Wychman Ruter Hermen Rademaker Fictor Beneken anders Koster Corth Oldenborch Johan Lampe de blawe bade Hinrick Swerthfeger Alberth Grummer Arenth Vyncke Gerth Stalman Johan van Bremenn Johan Sleper Hinrick Vde Desse nhu genomet weren vortwiuelde bouen alletyt jm vpror verkerdenn de worde des Rades, der framen borgere, richteden vele muterye an, manck den gemenen armen hupen, vnde ein groth deel van dessen gedachten worden vor den gerichte geschulden vnde gelesen, dat se to den dode des kumptheren gehulpen, vnde sine nhagelaten guder gestalen gerouet vnde genamen, Jtem Anno 1532 des volgende mydtwekens, alse des anderen dages nha Lamberti, do warth Johan Kreme ein van den veer vnde hundert mennen, vor dat Rathus vor dat gerichte gebracht vnde dar angeklaget, wo he to deme Erbaren herenn Roleff Berderwysch kumptheren to Bremen vp des hilligen geystes kerkenn thom kumptheren were jngestegen, vnde den suluen heren bermlyken doeth geslagenn, vnde Johan Kremer bokende wo de gude kumptherr, were to voren vor Johan Kremer vp sine kne gefallenn vnde hochlyken gebeden vmme de jennen willen, de onhe lyff vnde seele gegeuen hadde, sin leuent eme sparen vnde frysten wolde, des wolde he in der Stadt besthe dusent gulden geuen, Vnde Johan Kremer rep solcks to den volcke van der kerken, vnde bath ock vor den kumptheren dat me en scholde dat leuenth schencken, Ouersth dat blothgyrige vnde dorstige volck, vam Duuel boseten, reep he scholde en nicht leuen laten mit den sinen, vnde wath dar boses vth
enthstan vnde kamen wurde, dar wolden se en samptlick van entheuen, Do nu solcks Johan Kremer den kumptheren ansede hefft de Erbare leue man, nichtt ein mal Johan Kremer vmme gades willen gebeden dat he ein sin lyff frysten scholde he wolde ein dusent gulden geuen, vnde sin ander gudt wolde he in der Stadt besthe keren Vnde Johan Kremer ginck thom anderen mal hen stack sin houet dorch dat dach, dat nu to schaten vnde slagen was, vnde rep solcks tho der meynthe, jffte he en scholde leuen laten, Ouerst de blothunde repen to gelick alse grimmige louwen alse tho voren, he scholde en flux dodt slaen, vnde wath dar vngelucks van queme, wolden se samptlick lesten vnde gelden, Do trath Johan Kremer to deme Erbaren heren an, vnde stack em mit einem spete in sine luchteren bursth, vnde brachte also den gudenn heren vmme sin leuent, gade mothe jdt entbarmen vnde bokerenn de bosewichte, Cains geslechte, Jtem Johan Kremer bestunt solcks alle vor dem gerichte dar vp de sententie, vnde ein ordell gegeuen, dat me em sinhouet aff slaen scholde dar he ydt nicht mer dede, vnde einander sick dar anne spegeltenn scholde, dar wart he mede vthgetrecket vnde vp de Stede gebracht .(.de sjoden borges.). dar mester Corth de Bodel em sin houet scholde affslaen, Do vormanede Johan Kremer den volcke der thosage dagenn, Ouersth nemant wart dar gehort gesen gevunden, manck so groten hupen, de sinen munth vpgedaen, vnde ein worth vor em gespraken, edder ein trosthlyck worth gegeuen, behaluen de predicanten de eme in godt vormanet hebben, Jtem dar nha leth de Radt alle ver kespel nha malckanderen vp dat radthus vorbadenn vnde ein jder mosthe vp dat nye sinen eedt wedder doen demm Rade, vnde dar worden vele affgewiset van den vprorschenn dar to nene borgere dar ein Raddt nene eede affnemen wolde, sunder hen gewiset, beth so lange, dat en vam Rade wedder angesecht worde, vnde gude frame borgers mit sick bringen de vor se laueden
Vnde de syttende Borgermester her Daniel van Buren kunde de vprorschenn meysterlyken vthstryken, einen jderen nha sinen namen vnde arth, vnde sprack to den vprorschen, jdt were sake, dat se sick anders schycken wolden, wo se jm vproer gedaen, so werett vele bether, dat se den rade nicht en sworenn, vp dat se nicht erloes vnde mynedich wordenn, vnde de sick wolden entschuldigenn, worden sedelken gedaen, wor ynne mith korte was angetekent, wat se hir vnde dar jm vproer bedreuen vnde gesecht hadden Ock quam dar vnder deme hupen einer Hinrick Hagendorne genanth ein schroder, vnde wanth by den Swybogen, do de vor den stoel des rades quam, sinen eedt vnde plicht to donde fragede em de Borgermester her Daniel van Buren wo dat he hete, vnde he anthworde, jck hete Hinrick, vnde de borgermester sede wo mher din thoname ?aFußnote aEchtes Fragezeichen. vnde he sprack Hinrick Hagedorne de Borgermester sede Hagedorne is ein selsam kruth de bloyet froe, ouerst he steckt van sick, vnde bringet nene gude frucht so bystu ock to fro gebloyet tho vndegeden, Ouerst Hagedorne demodygede sick, vnde dar warth vor eme gebeden vnde erlangede gnade, Anno 1532 des negesten mandages nha Mathei Apostoli, Do warth dorch des Rades vorordeninge, wedderumme vpgegrauen de to gedykede graue by der natelen, de dar schedet de beyden Stede, Bremen vnde Sunten Steffen, vnde de errde warth vp denn wal geschaten hen an de muren tho, Hyr wordenn tho vorbadet de veer gude vnder deme Rade beseten, vnde weren vaken jm herueste jn korter tydt vthbrachten, vnde dupeden den suluen grauen wol twe vadem dep, wenthe de graue was dem steynwege gelyck to gedyket, Vnde her Berenth Scharhar was hir bouelsman auer vam Rade dar to vor ordenth, Do warth ock de natel wedder slut hafftich gemaket, de olden beyden dore wedder gehangenn de jm vproer dorch de Steffeners weren vthgeworpen, Jm volgende wynther, worden twe nye starke portenn edder doren gehangen, vnde ein weldich val porte togerichtet
Ock so warth de steinwech twuschen der natelen vnde Sunte Steffens Stadt, gantz vpgenamen, gedupet vnde ein brugge, mit einer tocht brugge gemaket, Jtem vele stelle boden, houe de gemaket weren vp den grauenn vnde mit der tydt gebuwet, den grauen enthlanges de worden alle affgebrakenn hen to den Abbendoer to, vnde de graue warth geuoderth, van der Wesser an ein groth stucke weges, ein starke mure vpgetagen, dorch der Stath muerheren, her Alberde Louwen vnde her Johan Haueman nha Sunten Steffen, Desse grothe moeythe, arbeyt vnde vnkost, hebben de vprorschen vp Sunten Steffen dem Rade gemaket, wenthe orher vele stunden dar nha jm vproer, dat se gerne wolden den grauen gentzlyken gedyket hebbenn, de natelen vnde alle torne vnde de muren dael de dar scheden de beyden Stede, vp dat se eren fryen ganck mochten gehat hebbenn, by einander to kamen nah eren willen, dar warth anders to gedacht Anno vp den auent Cosine et Damiani, do worden vthe deme hurleberge, twe borger vor dat gerichte gebracht nomlyken Arenth Reddelsen ein vth den hunderden, de ander Dirick van Bremen genanth ein Smyt vnde wordenn beschuldiget vnde angeklaget, wo se alle beide jm vproer, to deme kumptheren, weren mit sulffwalt in sinen hoff geuallen, vnde Arent Reddelsen ock mede thom komptheren vp sine kerken gestegen, vnde den guden heren, mit den sinen bemelyken van dem leuende thom dode gebracht, de doden lychamme helpenn mede heraff werpen van der kerken, dar nha des kumptheren schap mit einer haken vpgestoeth, dar se jnne vunden eine sulueren kannen dar golth vnde suluer gelt negen styge gulden dat erer negen gedelet hebben in Arenth Reddelsen hus vp den gerden als (Wulberen Rulues (Johan Grube ) (Alberth Grummer (Gert to den Broke ) als (Hinrick Vde (Gerth Hesterwede ) (Arenth Reddelsen (vnde sin broder Joha.) (Dirick van Bremen
Vnde ein jtlick thor buthe xx gulden enthffangen, Vnde der Stadt Vageth vragede de beyden vor dem gerichte, wat se hir to sedenn So worden se beyde gantz vnstumigen ropen, vorlocheden jdt, dat se des vnschuldich weren, vnde wat se gesecht hedden, in den pynen, dat hedden se seggen motn, togen an wo se gepyniget weren, de wyse vnde manner, vnde orhe beyde vnordentlyke ropent, klage, beschuldinge auer de beyden kemeners, durde wol ein gudt varendeel van der stunde, des hadden se sick so tosamende jm staken vorbunden vnde eins geworden, ock dar to einen guden drunck wyns gedaen er dat rechtfferdyge vnde strenge richte gades, Des sint vam Rathuse vor dat gerichte gegaen de beiden kemeners als Her Hinrick vann Szulinck vnde her Johan Meyer vnde hebben se harde geschuldenn wo dat se solcks hedden, so wol buten den pynen, alse in den pynen bekanth, vnde her Hinrick van Szulinck sprack, gy ropen alse vprorsche, logenhafftige bouen, gelyck gy alle tydt her dath arme volck tho vproer to erweckenn, Vnde Kersten Kock, eine van den veer badenn des rades warth vam radthuse her aff gesanth vnde de Radt gaff de gycht auer se, dar worden de thom dode vorordelth, vp den joden berge mit dem swerde gerichtet vnde ere lychamme in de Stadt to Sunten Steffen vnde Anscharies begrauenn Anno 1532 des negesten mandages vor Galli confessionis is de Erbare Radt der Stadt Brmeen nha Arbaorgen getagen darsuluest mit den werdigen Doem Capyttel to sprekende vmme jtlyke twystige sake willenn to vorlykende, nomlyken de heren des Capittels, wolden orhe kempe vnde weydelanth wedderumme frey hebben, wewlckere en des anderen dages, nha des kumptheren dode in dem vproer affgedungen weren, Thom anderen wolden se wedder orhe doemkercken apen hebbenn vnde de geuallen orhe Ceremonien wedderumme vpgerichtet Dewile nhu de sake wichtich was, dar tho den Erbaren Rade lestich, van Arbargenn aff vnde tho to teende, so wart de dach to S : Pauwel vor Bremen gelecht vp den dach Galli nha dem frymarkede jm herueste, Thom ersten mit der weyde vnde kempen, de wyle dat Capittel hadde orhe lange jarige rouwliken possession der kempe an der
borgerweide gelegen, vnde de possessio dem weyde breue nicht entjegens so wolde sick de sake suluest wol schicken Ouerst dat ein Radt scholde bewilligen de geuallen Ceremonien vnde pauwestliche ler in der doemkerken .(.de wile de wedder gades worth weren.). wedder antorichtende dat en kunde de radt nummher vor gade vorantworden noch vor Forsten heren vnde Stede dar se mede jm vorbunde stunden, des moste ein Radt wyder radtslach nemen Ock so hadden de gemeinen borgere der Stadt eindrachtichliken vp dem Rathuse geslaten, se kunden solcks nenerleye wyse lydenn, al solck ein godtlose wesen in der Doemkerken wedder antorichtende, jdt were vele beter dat se dar vmb leten varen, gudt weyde mit den koyen, Dar vmb wart radtslach vorgenamen mit Forsten heren Stedenn sampt den gelerdenn, als volget Des is balde hir nha, affgeuerdiget Hinrick Kunsch des Rades to Bremen bade, vam Rade an den Chorfforsten to Sassen, vnde sampt an de gelerden doctoren tho Wytten berge, vmme toaethslagen der Ceremonien haluen in der Doemkerken, des is vnderwegen, de gedachte bade Hinrick Kunsch, twe myle van Wyttenberge barmlyken doethgeslagen van einem landesknechte Peter Hennebeen genanth, de sick mith den baden vorselschuppet hadde, vnde Peter worth dorch des duuels vorsokinge voruorth vnde errworgeth den baden vmme geldes willen dat he by sick hadde, des mosthe Peter Henneben balde hir nha wedder steruen, vnde is vor Bremen to Walle vp ein radth gesettet, Anno 1532, vp alle gades hilligen auende, worden noch twe, vth den hunderden geuangen, als Dyrick Meyer ein smyt vnde Johan Houweken, vnde in den dwenger des Osteren dores gesettet, dar se seten ein tydtlanck in der venckenysse, vnde nha harder vor horinge sint se beyde los gelatenn, Jtem vp Aller hilligen dach is Johan Schroder, ein van den hunderden, jm staken vp der natelen doeth
gevunden, nach deme he twe mantydes geseten hadde, vnde he was ein groth vyenth des gotlyken wordes, vnde konde wol einen bosen Radt vyndenn, Jtem des negesten Sondages vor S. Kathrynen dage warth to Bremen vam Erbaren Rade alle orhen borgeren vnde jnwaneren vorbaden dat nemant nha dem dage mochte hamborger beer vorkopen vnde vthtappen by pene vyff bremer marckk vnde by vorluse des beers Anno 1532 des negesten Mandages vor Nicolai Episcopi des morgens to negen vren, warth Johan Doue ein goltsmyt vnde der hundert vnde veer vpgeworpen menne, Wortholder vor dat gerychte vthe den Hurleberge, vp einer groten kare geuorth, de wile he jm staken sick vorseten hadde, de grotenn kulde auer, dat he nicht gaen kunde vnde Johan Doue worth vor dem gerichte jn dren stuckenn angeklaget, Thom ersten, wo he vth der kystenn, Sunte Gerderudes gasthuse, by S : Marten, eine bussen genhamen, dar golth vnde suluer gelt, jnne gewesen, Dar to ein breff van xvj marck houetstols, vnde den suluen breff mit der bussen in sine mouwen geworpenn, in sin hus in ein schap geslaten, Thom anderen wo he jm vproer, de slotelen to der Stadt porten tho sick geuorderth, der meninge dat he mit sinen vorwanten vnde thostenderen, der Stadt nha sinen willen, wolde mechtich sin gewesenn, dar vth vnde jn to lathen, nha sinen wolgeuallen to einem ewigen vorderue der guden Stadt. Thom frudden, wo he eine togeslaten tunnen, van Hinrick Rallen einen kremer vnde borger to Oldenborch in sin hus tho truwer hanth entffangen, vnde dar sydenwerck, goltwerck registere rekenschop, hantschriffte jnne gewesen, Vnde wo Johann Doue, de suluen tunnen vpgebraken, mit siner maget Engelen daruth genamen wath em denede vnde de tunnen Hinrick Rallen seuen jaer vorentholdenn vnde vor deme Rade vosaketh beyde Johan Doue vnde sin maget Engel, vnde Johan Doue hadde van der sydenn, eine swarte syden huuen maken lathen, de he vaken droch, vnde wanner he de plach to dregende so was he nicht wol to sprekende
dat merkeden vele borger, Do nhu johan Doue vencklick sath, quam alhir thor stede, Hinrick Ralle klagede ahn den Radt, hoge auer Johan Douen vnde Hinrick Rallenn tunne warth gevunden, jn Johan Douen huse, des nam hemelyken de mageth Engel vthe Bremen den weke jn auentydenn, Vp dusse anklage warth Johan Doue gefraget van dem Vagede vor dem gerichte, wat he hir to sede, Vnde he anthworde vnde sprack, Jck stae tho, yck hebbe den doeth wol vordeneth, vnde vp sine bekentenysse warth dat ordell gegeuen, dat me onhe mit dem swerde rychtenn scholde, Vnde Johan Doue sloch sine ogen vp, nha dem Rathhuse, vnde sach in denn vynsteren des Rathuses louen lyggende jtlyke Borgermester vnde Radespersonen, de her aff segen, vnde wolden Johan Douen horen, sine anthworde vp de anklage, vnde Johann Doue bath demodichlyken de gantzen wytheit des Rades mit luder stemmen, dat se eme vmme gades willenn vorgeuen scholdenn, wat he wedder se gesundiget mith worden vnde wercken, Do de kaerman nhu sick vmmewende vor dem gerichte, badt Johan Doue, dat he ein weinich holden wolde, vnde de klocke was by teyn vren, vnde sprack tho dem volcke des dar vele was, Leuen borgerenn alle junck vnde olth, jck bydde yuw vmme gades willen, so ick jemandes van juw, jm regimente dar ick ein houet auer gemaketh was, warynne to nha were gewesenn, jffte yemandes geergert hadde, dat gy my dat sulue, vmme gades willen, vorgeuen willen vnde wesen juwer Ouerycheit gehorsam, vnde speygelen yuw an my armen manne, an minen hoenlyken? dode Dar nha badt he jnt gemeine, dat me wolde hertlyken godt vor em bydden, vmme einen vasten gelouen to gade vnde in Christo, Dar nha wart he vt der Stadt geuoreth vp den Jodenborch, dar vorhalede he de suluenn worde, vormanede de yungen gesellekens, der dar vele vmme em her stunden, dat se sick an em speygelen scholden vnde wesen orher ordentlyker ouericheit vnderdanich Dar nha wart he van der karen genamen, vnde vp dat sarck dael gesettet, vnde he was gans vortzageth bedrouet vnde beuede ock, der grothen kulde haluenn
vnde Mester Cort, deckede sin angesichte, vnde sloch em sin houet vp den sarke aff, vnde warth dat houet mit den lycham, jnth sarck gelecht, vnde tho Sunte Marten bynne Bremen by sine fruntschop vp den karckhoff begrauen, godt geue dat alle vprorschenn sick an eme speygelenn.
Anno 1533 vp nyen yars dage, warth to Bremen vam Erbaren Rade dubbelde Szyse vorkundiget, alse veer swar van den schepell roggenn, dat tho voren twe tho sin plach, vnde van einen jewelyken schepel moltes achte swar, dat thouoren veer was, dith sint nu de fruchten des vproers, wor dorch de Stadt in groten schadenn vnde nhadeel gekamen, dar de gantze meinheit truwlykenn to halp, so wolt sick ock egen vnde geboren dat de meynheit wedderumme de gemenen borden helpe dregen vnde lestenn, Jtem des negesten donnerdages nha der dre koninge, hen an den auent do brack mit gewalt de Wesser vth by den koelhouen, vnde her Dirick Ffresen de Doemdeken Hinrick Trupe vnde Hinrick Tolekenn, de mosthen de brake wedder dyken, Ouerst do jdt nhu wedder dyket was quam ein nie hoch water vp den dach Mathei apostoli vnde des Doemdeken parth dykes ginck vp dat nye wedder vth mit einen stucke des oldenn dykes Jm suluen yare 1533 des mandages vor palm sondage des nha mydt dages to dren slegen is dat Doem Capittel mit siner fruntschop, mit ijᶜ perden , thom dele wol gerustet wedder in Bremen by dat orhe gekamen, De Doemdekenn her Dyrick Ffrese sath sulff darde in einen wagen, vnde warth van den junckeren in sinen hoff geleydet, De radt sende deme Capittel vnder ogen nha Harstede xl perde vnde vjᶜ borger gerustet ym harnsche, mit orher werhe stunden in der ordenn van den Osterendoer an hen anth market, mith trummen vnde vpgerichtedenn veneken, der Stadt to eeren vnde de radt erlangede do vam Capyttel, vyff jaer lanck, einen groten orth landes an der borgerweide belegen nha der hempstrate, vp dat myddeler tydt de sake edder in fruntschop edder to rechte der weyde haluen, vorlykenth werde, deme also geschach,
Anno 1533 vp den dach letyre, Do leth de Erbar radt der Stadt Bremen, dorch den syttende borgermester, heren Dyrick Hoyers, van der Louen des Rathuses, apenbaer affkundigen, vnde beden, dat noch borger noch jnwaner, wat standes se sin, ba vorluse der stadt waninge, scholde gemeinschop hebben, noch sprake holden, noch hemelick edder apenbaer, noch schriffte to edder aff dregen, mit den jennen de vth der Stadt Bremen vorbannet sin, to ewigen tyden voruestet vnde vredelos gelecht, vmme ere bose myssedaet, wo bauen gerort is Vnde desse bosen vprorschen worden vam Bysschop van Bremen geleydet to Verden vnde jm stichte gehanthauet to dage geuort, vor se geschreuen gespraken, dat dem Capyttel, manschup, steden prelaten ledt was, Item der vorbanneden frouwen, worden ock vth Bremen vorwyseth, Jm anfange desses 33 yars, is ein vorsammelinge van landes knechten, by dre dusent starck vorhanden gewesen, de garden sick tho Wyldeshusenn, vnde se togen mit willen der Oldenborgeschenn heren in eer landt, ouerst nha wenich dagen scheden se sick jm suluen 33 jare des negesten donnerdages vor Sunte Vyth do vp des hilligen lychams dach, quam to Bremen ryden, mith xxx perden Graue Jost tor Hoya, he hadde mit sinen vedderen Grauen Enni van Ostffreslanth tor Fredeborch einen dach geholden he hadde noch to Bremen nicht gewesenn, vnde wart vam Rade fruntlichen enthffangen, vnde in siner harbarge herlyken tractert vnde quitert, vnde siner gnade einen van den bestenn hyngesten vnder xxiiij geschencket, Als nu de veer Borgermestere sampt des Rades Syndicus D: Johan van der Wyck mit den grauen in siner herberge to Mester Clawes hus geterth haddenn scheden se sick fruntlyken, Jtem des negesten mandages nha S: Vythes dages sin tho Bremen erschenen des Ertzenbysschops to Bremen Rede, dar worden vele wychtige artykel vorgenamen to vorlyken, ouerst nicht egentlykes beslatenn, De Stadt Bremen wolde mit siner gnade nicht handelen, he scholde erst dat geleyde vp seggen tho Verden, vnde jm Stycht van Verden den vprorschen vth Bremen vorwyset, he scholde ock rouwen laten de dael gelechten Ceremonien in der Doemkerken to Bremenn,
Jm suluen 33 jare nha mydden sommer, wart vp jnstendich vorderent des Erbaren Rades, dat geleyde den vorwyseden vprorschenn, beide to Verden vnde jm Stycht van Verden ock jm sticht van Bremen vpgesecht, vnde se reyseden hir vnde dar, vele togen do nha Lubecke dar vp de tydt vproer was, vnde ein vnordentlyck handel, de wyle dar Jurgen Wullenweuer vnde Marcus Meyer regerden, Ock so krygeden vp de tydt thosamende de Stadt Lubeck vnde de hollander stede, welckere xxij erlyge schepe in der see hadden, ouerst de krych wwart balde gesonet, Jtem vp den auent Mathei Apostoli worth de dwenger vor der brugge rede gemaketh mit den beiden wangen vnde porten jtem des geliken wart de Stadt graue vmme dat Abben dor vnde Douen dor wyder vthgebredet dat Anno 23 begunt was
Nach vnsers heren gebort 1534 by Mychaelis dage warthe ein erfffrede angerichtet, twuschen deme Ertzebysschop to Bremen vnde der Stadt Bremen, dathh vorthmer alle vneinicheit scholde vorlykenth sin vnde bliuen, Vnde de geuallen Ceremonien in der Doemkerken scholden rouwen hen thom gemeinen ffryen Concilium vnde voreyninge gantzer dudescher nation, Ock so scholden de vorfluchtigen vprorschen vth Bremen voruestet nen rum noch geleyde hebben so wol jm Sticht to Bremen als Verdenn, Des gelyken warth de olde ffryheit vornyet als dat de borgere to Bremen scholden tollen frey sin to Vorden to Stotel thom Langwedel van erem egen gude Jtem so wart ock der Stadt Bremen togelaten eine sluse tor borch to leggende tho nottruft des gantzen landes, Des geliken jn Bremen antorichten des jars dre perde market vnde ein valen marketh, Jtem mit dem kloster Sunte Pauwel buten Bremen daelgebrakenn scholde einen rouwlyken styllestanth hebben vnde gebraken bliuen, des schenckede de Stadt Bremen dem Ertzebysschop vor eine fruntschop ij dusent gulden, welck gelt he der Stadt schuldich was, dar warth mede jnne beslaten, allenth wat de Stadt Bremen genaten hadde thom gemeinen bestenn vam kloster S : Pauwel, an klocken, holte steyne vnde der gelykenn, vnde vp dat de gantze werlt mochte erkennen dat solck ein vordracht twyschen dem Ertzen Bysschop vnde der Stadt were gewysse vnde vasth, des wolde de Ertze Bysschop in ein tuchenisse in de Stadt Bremen suluesth in egener personen kamen jnryden mit ijᶜ perden, des mydtwekens vor Vnser Leuen Ffrouwen enthffenckenisse Jtem Anno 1534 des negesten Sonauendes nha Mychaelis warth rede gemaket de grote dwenger am ende Sunten Steffens Stadt nha den tegelhusen by der Wesser, welcker jm yare 1524 begunnen wart, de tynnen vnde bostwher xij vothe
Jm suluen 34 jare jm herueste, worden tho Bremen jtlyke karen vam Rade vorordenth welckere de straten dat jar auer dorch de gantzen Stadt scholden reyn holdenn, vnde allen dreck voren vp de voethwer des walles vor der Stadt murenn de perde worden vp den maestal geholden, ein yder hus gaff hyr jarlykes to ver bremer grote vnde kelder vnde boden ij grote
Anno 1534 des mydtwekens vor Lucie jm wynther Do quam to Bremen jnryden dorch dat dor Anscharij de Ertzebysschop to Bremen, Hertoch Chrystoffer mit ijᶜ perden wol gerusteth, vnde Graue Anthonies van Oldenborch reth by den Ertzenbysschop to der luchteren hant, Vnde her Marten van Heyenborch borgermester warth dem Ertzen bysschoppe vnderogen to mothe vam Rade gesanth mit 90 perden alleins mit swarth engelsch dock gekledet, vnde de gedachte Borgermeyster Heyenborch nham des Bysschops by Walle waer, vnde wylkamede sine gnade van wegen des Erbaren Rades, vnde reth vor de Bysschop jn Bremen hen vp de heyde vor her Luleff Klencken hoff dar sine gnade hoff helt, vnde auer twe dusent borger stunden in einer orden, mit orher were wol gerustet vann Anscharie dor an hen vp dat market, gedelet, leten den Ertzenbysschop twyschen sick dorch ryden, vnde volgeden em flux nha, in einer orden mit twen vpgerichteden veneken an Klencken hoff quemen vp dat market to samende, dar em gedanket vam Erbaren rade, vnde ein jder ginck to hus Jtem ein Radt sende thor suluen stunde dem Ertzenbysschop twe herlyke vette ossen, ein vath wyns ein vath emsches beers, vj tunnen hamborger beers vj tunnen bremer beers einen last haueren, einen touer vul hekede, einen touer vul quappen Vnde sine gnade warth vam Rade vp den volgende donnerdach vp dat Rathus mit den sinen tho gasthe geladen, dar worden xxiiij schyuen to gerichtet vnde dre schenck schiuen vnde xlviij vorscheden rychte siner gnade gegeuen vnde ock mannigerley drencke Also dat de Ertzebysschop gerouwet ock graue Anthonius nhuwerle so herlyck vnde fforstlyck getractert weren Jtem am volgende donnerdage to xj vren sin twe Borger meysters als her Martenn Heyenborch vnde her Dirick Hoyers vam Rathuse thom Ertzenbysschoppe in den hoff gegan vnde sine gnade is flux vp ein perth geseten ock graue Anthonius den beyden borgermesters geuolget sin Adel mith dem Doemcapyttel gingen vor em her by paren vp dat Radthus, vnde makeden sick dar mit einander frolich
Ock schenckede ein Erbar radt tho Bremen Grauen Anthonio van Oldenborch einen schonen hyngesth van dem maestalle tho einer ffruntschop, vnde de graue nam solcks mit danckbarheit an, vnde gaff den beyden vam Rade gesanten, nomlyken Jacobo Louwen Secretarius vnde Heynen Wolthkenn des Rades vthryder einen yderen einen schonen vetten ossen in de koken Vnde des volgende Sunauende morgens ginck graue Anthonius in einen groten kanen to schepe, voer hen dal nha Oldenborch syn reysige tuch vnde wagen togen dorch Delmenhorst auer landt nha Oldenborch Jtem des suluen dages hadde in siner harbarge to gasthe de Ertzebysschop, dat Doemcapyttel, de rydderschop, ock den Radt tho Bremen, Ouersth alleine dre borgermesters volgeden em Jtem des volgende mandages was de Ertzebysschop to gaste mith den Domdekenn heren Dyrick vresen, mit sinem hoff gesynde ock dat Capyttel vnde de Radt van Bremen Jtem des volgende mydtwekens vp den achten dach toch de Ertzebysschop wedder vth Bremen vth dem Anscharies dor nha Osterholte jn den mytdage jn vullen Chorytze, einen swarten sammytten rock dar auer, he wart dorch 60 perden wolgerusteth vth Bremen vorder weges gebracht
Anno domini 1535 jn der Vasten warth jm grothenn werder vor der Stadt Bremen angeuangen to tymmerende de eine grothe sluse de vor der borch jn der Wummen offte Leseme lyggen schal dar buwmestere to vorordenth weren her Segebade Kluuer, Otto van der Hude vnde her Berenth Scharhar Radtman, dar warth vele schones eken holtes tho genamen, by mydden sommer warth de stede thor borch bereth dar de sluse lyggen scholde, vnde vp Mychaelis warth de eine sluse gelecht, mit groter moeythe arbeyt vnkost gedyket gelick ock jm volgende 36 de ander sluse, Desse vorgeschreuen beyden sluse kosteden den gudtheren sampt den huesluden ytlike dusent gulden ouerst ydt was vmbewenth wente de beyden sluse dreuen myt einem groten watter enwech vnde to breken so dat se dar eine brugge wedder maken musten alse dar touoren gewest was vnde noch hudiges dages is Jtem jm suluen jare 1535 in dem paschedage warth de Stadt wage Alberde Klampe, tor huer jarlykes vth gedaen vor twe hundert vnde tachtentich bremer marck de thouoren plach yarlykes achtentich marck to geuen so is se nhu yarlikes twe hudert vorhoget
Jm suluen yare wart de steynwech, by mydden sommer vp dem damme nha den waer torne begunth vnde ein gudt stuck weges vortgesettet, dar ydt gelaten was jm yare 1531 do he erst begunth wort Anno 1535 do warth ein Becker, koke, genanth mit dem swerde gerichtet darumme dat he valsche Szyse teken gemaketh hadde vnde dem heren also de Szyse gestalen vnde do warth noch eine Szyse bode mit nyen Szyse mesteren angerichtet by dem markede, vnde worden ock twe Szyse mesters gesettet jn de Szyse boden vor der brugge dar touoren man ein Szysemester jnne was Anno 1535 hefft sick jm stychte to Bremen ein hupen landesknechte vorsammelth by twe dusent starck sin als
vyende jnt lanth to hadelen getagenn dat sulue vp 3 dusent guldenn geschattet Jn dessem 1535 jare venck mester Jacob an tho tymmeren jm werder dat spert van ijᶜ vote lanck, dat staen schal vp den groten nyen dwenger, am ende Sunten Steffens Stadt dat warth rede, vnde gerichtet ym volgende jar Anno 15335 achte dage nha Mychaelis sin veer dusent landes knechte by den Vegesack auer de Wesser mit x Smacken ock eken vnde kanen auergeuaren, vnde jn dat Stedinger lanth, mit gewalth jngetagenn, gelick se thouoren jm lande to hadelen vnde den hadelers xiij dusenthh gulden affgeschattet dar vmme dat er her de hertoge van Louwenborch hadde dem holsten bystanth gedaen, wedder de Lubeschen vnde Grauen Christoffer van Oldenborch, Desse knechte weren vyenth dem drosten tho Delmenhorst Berenth van Oher he scholde jtlyke knechte vmmegebracht hebben se legen seuen vulle wekenn jm Stedinger lande vnde vordelgeden alle dynck vnde de hupe warth seer starck, Enthlyken toch Ouelacker de Capteyn mith den landesknechten vth den Stedinger lande jn der Froeychen van Jeuer lanth, dede dar ock grothen schadenn Jm suluen 35 jare des negesten Sondages vor S : Kathrynen dage des auendes by x slegen warth Hermen Louwe, (her Alberth Louwen Rathmans sone, to sines swagers Hinrick Brockmans hus vor der natelen) bermlyken by der tafelen jm kyndelber doeth gesteken, mith einen brothmeste jn bywesen der fruntschop dorch Vyncent Wytteloe, sines vaders suster sone, vnde Hemren Louwe starff vorth van dem steke
Jm jare vnses heren jhesu Christi [1536] des negestenn mandages na der hylligen dryer koninge dage sin twe heren Borgermestere vt Bremenn nomlyken, her Marten Heyenborch, vnde her Dyrick Hoyers, na Hamborch vp einen Speerwagen geuaren, vnde weren etlyke Denere to perde by deme wagen, Vnde als de vneinicheit twyschen den Holsten vnde den Lubschen vor dragen was, der kronen van Dennemarken haluen, sin de beiden Borgermestere, na vj weken weddervmme to Bremen gekamen, leten einen dener na, eren Voerman Bartolt de vordranck De twydracht der Holsten vnde der Lubschenn wart to Hamborch gensliyken vordragen, nomliken dat de gekaren koninck Christianus Hertoch to Holsten, scholde tom ryke Dennemarken bestedyget werden, Ouerst de van Rostock vnde Wysmer, wolden mit den anderen See steden hyr jnne nicht bewylligen, de wyle eer her Hertoch Alberth van Mekelenborch oppositum helt, vnde lach vp de tydt mit grauen Chrystoffer van Oldenborch, bynnen Copenhagen in der houetstadt jn Dennemarken deme vordreuen koninck Christiern to gude De gantze Radt der heren vnde stede binnen Hamborch schyckeden vt ere legation edder bodeschop na Copenhagen, vnde leten den heren als Hertoch Alberth van Mekenborch vnde Grauen Chrystoffer ere vorbuntenysse antogen mit angehengeder bede, dat se de Stadt Copenhagen, den erwelden koninck Christiano Hertogen to Holsten auergeuen wolden, Ouerst de beiden heren bynnen Copenhagen, nemen solckes nicht an, mit den jnwaneren, slogen solckes gans aff, des hefft de gekaren koninck Christianus hulpe vnde trost by Gade
vnde sinen vrunden gesocht, belegerde de Stadt Copenhagen mit solcker gewalt, drengede se allenthaluen so hefftigen, dat em gar nene spyse konde to geuorth werden, vnde dar wart ein solck hunger in der Stadt, dat se perde, hunde katten, ratten eten mosten, alse nu alle vor raeth vppe was, vnde en nen hulpe geschach, noch vam keyser noch vam Palsgrauen de koninck Chrystiernus dochter hadde, do geuen se vt hoger noet dem gekaren koninck Chrystiano de Stadt vp, de beyden heren schedelen dar van, Hertoch Alberth vnde Graue Chrystoffer, Vnder der belegeringe vor Copenhagen, gewan des koninges volck Waerbergen, dar vunden se der van Lubeck vthryder edder houetman Marcus meyer, den vorden se geuangen int leger vor Copenhagen, dar he mit einen denschen papen in veer dele gedelet wart dar to mit sinen broder Gerth Meyer Na deme nu koninck Christianus, dat gantze ryke vorouert, vnde vnder sine gewalt mit godtliker hulpe gebracht, richtede he alle sine sacke dar hen . (. als den einen Chrystliken koninge wol ansteit .) dat he gades worth in sinem ryke vnde forstendomme allenthaluen sinen armen vnderdanen, reyn vnde klaer predyken lethe, do he ouerst merkede de hemelyken lyst vnde pracktyken der Byschopen jn den ryken vnde landen wenten de Byschoppe in den beyden koninckryken Dennemerken vnde Norwegen weren mit erem anhange de weldigesten, wente dat gemene volck henck em an, vp dat se nen vproer wedder em anrichteden, vnde ere affgoderye vnde papysterie beschutteden, wedder gades worth De koninck settede se alle seuen aff, van erer gewalt, vp dat se nen nye vproer in dem ryke anrichteden gelick se vaken gedaen,
224
Dar na schyckede vth na Wyttenberge Koninck Christian, leth to sick vorderen, den werdigenn heren Doctorem Joannen Bugenhagen Pomeren pastorem to Wyttenberge, desse hefft mit gades hulpe, na des Koninges begerte, dat Euangelium Jhesu Christi, vnde eine lofflyke Christlyke ordeninge, in beyden koninckryken angerichtet vnde binnen dren jaren, alle parren, in dem ryke vnde lande, welcker wol xxiiij dusent sin scholen, mit pastoren vnde seelsorgeren besettet vnde den suluen ock superattendenten vorsorget vnde vorordent, welckere gude achtinge beide vp de lere vnde leuent doen scholden, den Koninck suluen Chrystian to Copenhagen in bywesent siner landtschup, mit der Konnicklyken krone des landes, vnde beider Koninckryke gekronet, Dar nha ock de vnuersiteten edder hogen schole to Kopenhagen, na des Koninges wyllen, mit gelerden luden, mit lectoren vnde lectionibus in der hilligen schrifft, vnde ock allen fryen kunsten, ryckliken vorsorget, Hyr to hefft de Koninck Christianus van Wyttemberch, ock vt anderen Steden, gelerde menne vordern laten, Vth Bremen Mester Nicolaum Buscheducensenn, vnde sin ock thouoren ethlyke gelerde menne jm lande gefunden, dorch Koninck Frederick vorordent, Tho solcker nodyger Chrystlyker ordeninge, vnde godtlykenn wercke, hefft de lofflyke Koninck Chrystian, mylde stipendia vnde jarlyke renthe gestychtet, beide kerke vnde schole, darmede to erholdende, vnde also desse beiden sine koninckryke ock vorstendom godtlyken vor sorget, dat se sick eres Koninges vnde vorsten in allen dingen wol erfouwen mogen, Godt almechtich wolde en mit einen langenn gelucksaligem regymente, vnde sines gelyken mer Ouericheit an anderen orden ock erwelen vnde setten, wor dorch sin hillige name, gelauet vnde gehilliget werde Amen.
Jtem Anno 1536 Des Sondages Oculj in der vasten makeden sick vp to Bremen, vele junges volckes borger kinde, beyde to perden, to wagen ock to vothe jnt Stycht to Verden na Rodenborch, vp dat se des volgenden mandages morgens, den vpgeworpen Borgermeister to Lubeck Jurgen Wullenweuer mochten rychten seen, Ouerst de sake mit Wullenweuer wart vpgeholden dorch bede des Raades to Lubeck, dewyle Wullenweuer vele (. to Lubeck .) borger besecht hadde, de vnschuldich gefunden worden, Jurgen Wullenweuer, sach sick ouel vor, wente do he den Raethstol vorlet mit den sinen, do wart em vam Erbaren Rade to Lubeck dat sloth Bergerdorp, vj jarlanck mit alle siner gerechticheit vnde tobehoringe, ffrey to besytten to gesecht vnde vorsegelt, Ouerst nicht lange hir nha, is Jurgen Wullenweuer, siner egen werue haluen na Hamborch getagen, vnde van dar dorch dat Stycht van Bremen, na dem Stychte Verden, vnde wowol he vp der reyse dorch gude vrunde gewarnet wart, dat he sick scholde wol vorseen, siner sake acht hebben, Ouerst solckes moste nicht sin, wente, alse he to Rodenborch quam, wart he geuangen vnde hart gepiniget, vnde sine bekentenisse in den pynen dem Rade to Lubeck togeschicket, Als nu Wullenweuers bekentenysse in sinen pynen, schryfftlick dem Rade to Lubeck togeschicket, vnde den borgeren vorgeholden vnde jdtlyke Borger vnde jnwaner dar auer geuangen in des rades bewaringe genamen, Etlike ock der haluen den weke vth der Stadt genamen, ouerst dewyle se vnschuldich gefunden, sin se alle wedder vp vrye vote gekamen, Dar nha wart Wullenweuer, van der Rodenborch geuort jnt fforstendoem to Brunswick vnde thor Stenborch vencklich gesettet, vnde is dar na, Anno domini 1537 vor Wulffenbuttell gekoppet, vnde dar na geferendelt vnde vp ein radt gelecht des Mandages vor Mychaeli Jn dessem sulfftigen jare Anno 1536 des Sondages tho
Mydtffasten hefft de Borgermester her Meymeren van Borken van der louen des radthuses to Bremen gelesen vnde vorkundiget dat de olden grote by Bysschop Henrycks van Swartzenborch tyden geslagen scholden vj swar gelden vnde de dubbelden xij swar welckere sulfftigen grote de Borgermeister her Johan Trupe thouoren Anno 1513 to Mythffastenn van der louen des Radthuses vorkundiget hadde dat se scholden gelden vj swaren vnde de dubbelden xj swar, vnde desse suluen grote hadde Bysschop Johan man vp v swar munten laten Jtem vp den suluen Mythffasten Anno 1536 hefft de Borgermeister h: Meymeren van Borckem Bysschop Johan Roden sine veerfoldigen grote gesettet vp vyfftenhaluen groten, vnde de dubbelden van viij groten, scholden vorthmer ix grote gelden Jtem desgelyken des Ertzen Bysschops Chrystoffers sine verfoldigen grote scholden ock vofftenhaluen groten gelden Jtem nicht lange hir na vngeferlick ein jaer, worden de verfoldigen grothe vp vyff grothe gesettet vnde de dubbelden vp x grothe Jtem Anno 1536 des ffreydages na Mythffasten do is her Marten van Heyenborch, vp einen Speer wagen, mit des Rades Doctor, Joest Maen Do erst angenamen, mit Mester Marten, na der Stadt Lunenborch getagen, by deme Speer wagen, weren xx dener by wol gerustet, Ouerst de dach was vnfrucjtbaer, gelick ock jtlyke dage touoren, wente Hertoch ernst to Lunenborch vorderde van der Stadt Lunenborch eine mercklyke summe geldes, dar sick de Stadt beswart jnne volede Vp volgende Palmsondach Anno 1536, quam barmlyke nye tydinge to Bremen, wo dat vp den dach Ambrosij, do des dynxtedages vor palmsondage to Lunenborch entfuret vnde angestycket ein
grot toren edder ein dwenger vull puluers, dat bussenkruet entffuret rychtet wunder an, dar sin by xl minsche doet gebleuen, vele huser kerken geschanferth, ein seer grothe vorschreckinge wese, dat nicht vt to sprekende is solck eme erthbeuinge Jtem vp paschedach des suluen 1536 jars, in dem myddage, is Franciscus Grambeke Doemprawest to Bremen gestoruen, de wart in den doem begrauen, vnde Hertoch Jurgen to Brunswyck des Ertzenbysschops broder, Doemprawest to Collen, wart wedder in sine stede Doemprawest Jtem Des sondages jubilate, quam barmlyke nye tydinge to Bremen, wo de Stadt Delfft jn Hollant, were gruwlyken vtgebranth in weinich stunden alle dinck to asschen worde, jdt was do ein drege windich weder, dre maen tydes lanck, dat jdt weinich regende, Vnde tho der suluen tydt toch Hertoch Carolus van Gelleren mit vyff dusent landesknechten in Groninger landt, he belede de Stadt Groninge, he wolde erer mechtich sin, vnde de Stadt Groninge sochte hulpe by den Brugundeschen, vnde Hertoch Carolus mochte na seen, wart des landes quyt, de to vele hebben wyl moeth myssen, Jm suluen 1536 jaer na dem Paschen, wart de hoge Molenborch vor dem Steffens doer, gentzlyken geslichtet de Wyndemolen dael genamen, vp steynen pyler gesettet dat ginck flux vort Jtem vp de tyt, was krich an velen orden, ouerst endtlyken gnedich geendiget vorlykent allenthaluen Anno domini 1536 vp den dach Jacobi Apostolj jm myddage, is erstmals jnryden kamen to Delmenhorst mit xl perden, de Bysschop to Munster her Franciscus de Walden, hefft ein tydt lanck sick dar entholden, Jtem des negesten Sunnauendes nha Jacobi, hebben syck vyff venlyn landesknechte, to dem Vegesacke auer de Wesser setten laten, vann Koninge to Dennemark
Chrystian vrgesant, dat se scholden den Dam enthsetten dar Meinert vam Hamme vnde Hackfort do jnne legen, dem koninck van Dennemarken to gude Ouerst Jurgen Schencke is den knechten vnder ogen getagen, vnde ein part van em geslagenn ein del gefangen, ein part vorlopen, Copenhagen wart vpgegeuen de Dam des geliken, myddeler tydt de dam belecht, beschaffede de koninck to Dennemarken sinen wyllen mit Copenhagen, sus wolde he mer wedderstant gehat hebben, Jn dessem suluen jare Anno 1536, warth grote vkost angelecht an de voethwer des walles bynnen der Stadt Bremen, ouerst de mure de wyle se so hoch vnde vast, ock mit vuchten straten drecke beladen, is se an velen orden nedder gestortet gereten, Anno 1536 jm Sommer, hefft Graue Joest tor Hoija, mit Rade vnde hulpe siner frundt schop ock Hertoch Ernste to >Lunenborch, eine ware vp der Wesser benedden Verden, mit geweldiger handt vpgetagen, wedder den Ertzenbysschop to Bremen heren Chrystofferum, Jm suluen jare 36 des negesten Sondages vor Mychaelis in der nacht, is de Eddel vnde wolgebaren her Symen Graue vnde Eddel her tor Lyppe, to Dethmolde, vp siner borch Chrystliken gestoruen, vnde des volgende Mydtwekens, vp den dach Cosine et Damiani to dem Blomeberge in sines vaders grafft eerlyken begrauen, he regerde lofflykenn xxv jaer, na sines vaders Grauen Berendes dode, he leth na vj eruen, nomlyken twe herenn als Berende vnde heren Symon, dar to iiij froeyschen sin frouwe starff ock in korten jaren dar nha: Jtem vp de tydt by Mychaelis dage, wart de Dam
by Gronynge, van groten smacht vnde hunger dar bynnen vpgegeuen, in her Jurgen Schencken handt, des Keisers Stadtholder, in dem orth landes houetman, Jtem to der tydt, wort dat herlyke sperthe des grotenn dwengers buten Sunthe Steffen nha dem tegelhuse gerichtet, dorch Mester Jacob, also recht genant, Vnde in dessem suluen jare wart ock ein schon nye water radt by deme veergate der Wesser bruggen, gehangen, Jn dessem suluen jare Anno 1536. gynck de gemeyne sprocke, wo her Jurgen Schencke, dem heren Grauen to Oldenborch, tosage gedaen, Delmenhorst wedderumme mit weldiger hant jntonemende, vmme twe denste wyllen, Graue Chrystoffer dem huse Burgundien gedan derhaluen wart do in de grunt daelgebraken de kerke to Delmenhorst, dorch den Drosten Wylken Stedynck, gelick kortes thouoren, dat schone Closter, der Monnyke hude genant, de Monnyke worden vorsorget de tydt eres leuendes, Jtem to der suluen tydt, nam Graue Anthonius to Oldenborch tor ee Hertoch Magnus dochter van Louwenborch, de em to Oldenborch hir na gebracht wart Nota Anno 1537 Grauen Anthonij brudt, mit erer moder, eine Brunswyksche dochter was, mit eren broder Hertoch Ffrans, bleuen to Bremen den Sondach auer, deme jugen vorsten, Hertoch Francisco wart vam Erbaren Rade geschencket ein schon pert, der Brudt ein herlick sulueren gesmyde in de herberge gesent wyn vnde beer, jtem de brudt wart herlyken in Bremen gehalt des Sunnauendes, des Sondages wol getractert jtem des volgende Mandages, mit xl perden auer wech dorch Delmenhorst geleidet.
Anno domini 1537 balde na Nyen jars dage wart vorkundiget ein speciale sprekent to Nuremberch to holden der Chrystliken religion sake haluen, Ouerst solckes ginck to rugge, dorch de Smalckatter vorgadderinge, vnde dat general concilium to Mantua bleff ock vthe vorswan gelick de snee?. Item Anno 1537 vp Lechtmissen, is eine grote vorgadderinge, van Forsten, heren Stenden der Euangelyscher buntenysse, vnde gelerden menne vorschreuen, Smalkat to samende to kamen, vp Lechtmyssen dar suluen to erschynen, der sake der Ceremonien edder chrystliken religion bedrepenn ock den generali concilio vnde speciali Jtem vth Bremen sin dar hen gesent, Doctor Jodocus Syndicus, her Dirick Vasmer Rathman Joannes Amsterdamus, dar to 3 van des rades Dener Jn dessem suluen yare in der Vaster, wart mit groter vnkost angeuangen, dat hoge herlyke hus, de nye schuttynck, de olden gaerkoken ock den olden schuttynck touoren in de grunt daek genamen, dar bleff iij dachloner doeth Anno 1537 jn dem paschen, venck jdt an dachlykes weldich bauen de naturlyken ordeninge gades, to regen, dar volgede vt ein seer hoch water, dat alle strome, by Meydage hoch vtgingen, de Wesser brack vth an velen orden, vnde erfullede de syden mersch landen vnde weyde, dat geseyede koren vordranck, ock mosten do beyde Borger vnde buren, mit droffe nysse ere koye vnde ossen, vth der weyde to hus halen dat hoge water stunt lange tydt vnde was dycke vnde lemych, vordarff de weyde, Dar volgede ock vt jm Sommer ein grot steruent des vees, an perden, swynen, ossen, koyen, dat jdt barmlick was Van deme anuarige Baltasers herenn to Esens vnde Wytmunde, krych vnde orlych wedder de Stadt Bremen, ane recht vnde redelyke orsake:
Jn dem jare 1537 jm sommer hefft juncker Baltaser ein her to Esensen vnde Wythmunde, dorch de sine, derr Stadt Bremen, klene schepe vnde smacken wreuelicken angripen laten, dat gudt parten vnde buten laten, gelick men vyende gudt plecht, dat schepes volck gehouet gespoliert, geslagen sunder entsechter veyde, He wart dar auer beschycket, Ouerst he wolde sick in nenen wege vynden laten, sunder moethwillich vortgeuaren, Hyr worden vele Forsten vnde heren Stede vmme besocht, an Baltaser to schriuen, ouerst idt mochte nicht helpen, Hertoch Carolus to Gelleren, dar juncker Baltaser vp de tydt vnder beseten was, wart ock vth Bremen, dorch heren Hinrick van Sulinge, vnde Mester Marten des rades to Bremen Secretario beschycket, siner vorstlyken gnade, solck ein sulffwalt vnde moetwyllen juncker Baltasers geklaget, ouerst dat hefft ock nicht gehulpen, De orsake Baltazers sines moethwyllen, wedder de Stadt Bremen scholde sick erst erhauen hebben, van twen kuuen de juncker Baltazers volck to quemen, to Bremen dorch den market Vaget Bartolt Duerkop gehindert Ock scholde Baltaser auer de van Bremen klagen wo se sine vyende geleydet gestercket, gespyset in siner hogen noeth, als he van Grauen Enno to Ostvreslant vordreuen wart, Ock scholde mester Marten eme sinen rechten tytel nicht gegeuen, vnde em gedrouwet Jm sommer desses suluen jars, hefft ein schrecklyck donnerweder, groten schaden gedan, an deme husen Wythmunde, einen toren to slagen vnde to schort ock mercklyken schaden an puluer edder bussenkrude dat was ein apentlick teken, des godtlyken torens, wedder Baltazer vnde sinem lande, gelick ock in korten yaren gescheen is, jm suluen jare Anno 1537 jn dem pynxten hefft de Ertze Bysschop to Bremen Christoffer, to Hyldendem jm Dome dat fest auer, Solennisert, de dope gewyet de metten, hoemyssen, vnde vesper gesungen, mit
der hopeninge Bysschop to Hyldensen to werden, ouerst dar wart nicht van, Des negesten Sondages vor viti Martiris is de Domina to Osterholte, Jutta Vrese mith eren junckfrouwen, ock dem praweste mit dem einen oge, heren Johan van Wydenbrugge, wedder ynt kloster gesettet, dorch keyserlike vnde pauwestliche rechte, wedder den Ertzenbysschop to Bremen, sinen prawest, heren Luleff Klencken, De ploeith des Closters wedder den Ertzen Bysschop durde lange jar, de Prawest mit der Domina lach in Bremen de tydt auer, men sede dat de pleeyt deme klosterr auer de vyffdusent gulden gekostet hadde Jtem vp desse tydt hefft sick Chrystian Koninck to Dennemarken, mit den Westerschen stedenn vordragen dat de Hollandes wedder dorch den Sunt segelen mochten, dat em de koninck wol ij jar lanck nicht wolde gunnen, Jn dessem suluen jare is Keiser Carolus mit weldiger handt, in Franckryken getagen groten mercklyken schaden jm ryken gedaen, Vnde Hertoch Carolus to Gelleren, hefft sick ock gerustet venck de Burgundedyschen mit ernste an, nam mit gewalt in Dorper vnde kleine Stede, brantschattede, makede also ein geschrey, dem koninck to Franckryken to gude, gelick he ock in dem vorgangen jare deden, dem koninge to Dennemarken, ouerst Hertoch to Gelleren, vor los dar auer Groninck vnde Gronynger landt, dar he jarlykes grot vordeel van hadde, brachte dem keiser dat eddell lant jn sine handt. Anno 1537, des negesten Sondages, na Johannis des dopers gebort to mydden sommer, is der grawen monnyke kerke bynnen Bremen geopent, de nu x jar geslaten gewesen, vnde wart her Matthias Lynthorst vt Swolle gebaren, ock ein monnyck dar suluen jn dem kloster jtlyke yar
gewesen, vp dem predyckstol geuort, vt bewyllinge des Erbaren Rades to Bremen, dorch de vorstender der armen nomlyken her Berent Ffelthusen Hinrick Balleer, Hinrick Volmers vnde Dewert Meyer, dewyle de Doemkerke ock de kerke Sancti Wylhadi geslaten was Anno 1537 by dem dage Laurentij is bynnen Copenhagen Hertoch Christian, de nu erweleth tom koningen to Dennemarken herlyken gekronet worden, na godtlyker ordeninge, dar sin to der kronynge, vele Forsten heren Stede to samende gekamen, mit vorstlychen geschencken vnde gauen, Ock so hefft ein Erbar Rath to Bremen, affgeuerdiget eren Secretarium Jacobum Louwen, twe herlyke schouwers dem koninge geschencket Jtem vp de tydt, wart de herlyke dwenger to Bremen buten dem Steffens doer na dem tegelhusen, gedecket schyr de helffte bauen har aff mit kopper, de anderen helffte mit dacksteynen, Ock so wart jm suluen jar, erthus vor dem herden dor wyder groter vnde hoger vtgebreidet, mit einer starken muren, vp ein slenge runt vmme her, alse ein stryckweer, vor ein stackyff, ock wangen vnde porthuse vorsorget, vele schoner den jdt touoren vor xiij yaren begunnet was Anno 1537 vp den dach vnser leuen vrouwen gebort is iij dach vnde ein vrunthlick handelynge to Jeuer vorgenamen, twyschen juncker Baltazer heren to Esense vnde Wythmunde, vnde der Stadt Bremen vt dem Rade worden twe heren dar hen gesent nomliken her Johan Haueman vnde her Hinrick van Sulynge, Dar to Jacobus Louwe secretarius Van Baltazers wegen, was dar gesent ein houetman Hackforth genant, dem Vorsten van Gelleren to stendich sin dener vnde Captein, De dach ginck vnfruchtbar aff, wente Baltazer wolde gelt to hebben, van den van Bremen, to eren groten geleden schaden, De Stat mosten enthlyken trost soken, by Keyᶻ Maʸ kamergerichte, also dat Baltazer contuiax wart
enthlyken in de acht gebracht, vnde apentlyck vor kundiget Vp de suluen tydt wart jm Stychte to Myndenn ein hus Raen genannt jngenamen, dat Frans van Halle jnne hadde, vor sin gelt, Frans van Halle was vyent Grauen Josten tor Hoija, vnde de landesknechte welckere dat slot Raen mit lyst jnnemen, vunden dar heren Thomas van Halle Doemprawest to Mynden, Franses broder, ock Frans van Hallen sinen sone, dar to Frans sine segel vnde breue, geschencke, se brachten sollichs alle Grauen Jost tor Hoija binnen de Nyenborch dar se lange yar vangen seten er se frey worden Anno 1537, des negesten mandages vor Mychaeli is ein bremer schip vul berger vysches geladen dorch juncker Baltazers volck mit gewalt an gefallen, hebben beyde schip gut ock dat volck mit sick na Esense gebracht, de Schipper het Matthias Ruendael, se hebben den Schipper mit sinen schepes volcke, gefangen geslagen, gebunden mit sick na Esense geuort in de venckenysse gworpen Do wart to Bremen, dat tunnenschip, starck besettet vtgerustet mit geschutte vnde volcke alse ein schip van orlych to behort, Baltazers volck bynnen to holden, vp de tydt ret em kamer bade na Esense, brachte Baltazer ein starck keyser lick mandat Anno 1537 vp den achten dach Martini epi? quam in Bremen nye tydinge, wo twe Bremer schepe mit volcke vnde geschutte vtgeferdiget als schepe van orlych wedder juncker Baltazers volck alse nu den Bremers vp den beyden schepen van orlych wort angesecht, dat Baltazers volck lege vp der Elue mit dren schepen geladen vul Hamborger beers dat na Esens scholde, so hebben se sick de Bremers also balde mit den beydenn schepen vpgemaket na der Elue to, vnde nha
erem wyllen, erlangeden se alle dre schepe mit dem gude, brachten se in Bremen, als twe schepe dar 4 bruw Hamborger beers jnne was vnde vangen, de der Bremer vangen to Esense losen scholden Dat drudde schip watt wedder los mit dem beer vnde volcke, dat vorsegen se schentlyken, de Bremers de in dat schip gesettet weren, de sopen vnde druncken sick vul Hamborger beers, dar halp Baltazers volck to, do solckes sach Baltazers volck, dat de Bremers druncken weren, vul slapes gyngen van der were, so waken de van Esense, rusten to mit dem segel varen ere strate, setten de Bremers to lande, dwungen se mit eeden vnde plychten na eeren wyllen, kamen also mit schanden in Bremen worden dar ock harde vmb beropen, vam Rade vnde borgeren Jtem vp de tidt, stunt jdt nicht wol mit dem Vorstendom tho Gelleren gelick nu volget, Vp de tydt wart Hertoch Carolus to Gelleren to vele malen angelanget hochlyken, auer den motwylligen juncker Baltaser geklaget, vormanden den hertogenn siner segel vnde breue, vnde siner fforstlyken to sage der Stadt Bremen gedan, wente Juncker Baltaser wolde noch in vruntschop noch to rechte mit der Stadt Bremen, sick vorlyken, sunder sinen wreuel vnde moethwillen bruken, he sloch alle recht, mandaten des Keysers in den wynt, Herrtoch Carolus to Gelleren gaff solck ein anthwordt vnde bescheet der Stadt Bremen, dat men scholde dat Citeren vnde ploeiten jm Cam[e]rychte wedder Baltaser sinem omhe vnde vorwanten gantzlyken affdoen, vnde em nicht auergeuen, vnde dar he der Stadt Bremen to swack were, mit juncker Baltaser, so moste he to hulpe ropen, den Koninck van Franckryken, vnde den Hertogen van Lotryngen Desse schryfft is vort vam Erbaren rade to Bremen
den Forsten eres vorbundes auergeantwordet, vnde dar by enthdecket, wo de Stadt Bremen in korten vorscheuen jaren, sick mit den Hertogen Carolo to Gellerenn voreiniget hadde, dusent goltgulden siner vorstlyken gnade gegeuen, mit vor plich tinge siner segel vnde breue, dat he wolde der Stadt Bremen vrunt sin, helpen beschuttenn beschermen dar dat nodych were, Als de Chorfforste to Sassen Johans Frederick, Hertoch Ernst to Lunenborch, des Hertogen Caroli swager ock Phylippus Lanthgraue to hessen, solckes gehort hebben se samptlick, de Stadt Bremen getrostet, dat se ock wolden Hertoch Carolum to Gelleren, mit den ersten beschycken vnde fruntlich vormanen, Anno 1537 des volgenden dages Andrex Apostoli fro morgens, is to Bremen nye tydinge gekamen van dem schepes volcke, wo Juncker Baltasers sin volck starck in de see to werke weren, mit vj huckboten starck bemannet, men fruchtede sick dat se wolden de beyden Bremer schepe, anfallen (. alse vorgeschreuen .) mit gewalt jnnemen, alse solckes vor den Erbaren Radt quam, hefft em Radt also balde, jn de nyenkamer dat schepes volck vorbaden laten, dar auer gerathslageth vnde sin dessuluen dages, jtlyke hundert boslude vthgeuerdyget, mit kanen vnde boten na den beyden schepen gesent, Ouerst de wyle warhafftyge tidynge quam, dat Baltaser sin volck twe schepe genamen hadde, ein mit koren dat einem borger to Groninge to quam dat ander vul vysches, dat to Hamborch to hus horde, vnde weren dar mede nha Esense getagen vnde de van Bremen dar nychtes jnne hadden vnde ydt was wynters kolt frost vnde ein vnstumich weder, de nacht duster lanck, vnde konden nicht beschaffenn, allene grote vnkost doen sin se wedder to Bremen angekamen mit dem geschutte vnde volcke.
Vp den dach Lucie quemen wedder vor Bremen de beyden schepe mit dem volcke vnde geschutte, kunden nicht lenger in de see sick behelpen van des wynters haluen, ock was jn de see nicht mer to donde
Anno domini 1538 vp nyen jars dach sin to Bremen jnryden kamen jnt Brugge doer, erstlick Hertoch Wylhelm to Brunswick, vnde de yunge Hertoch van Louwenborch mit weinich perdenn se quemen van Oldenborch, vp de suluen tydt quemen ock jn Bremen jtlike houetlude der landesknechte als Meynert vam Hamme vnde andere Ock worden to der tydt to Bremen gebuwet twe nye Seydenschepe vnde ein erlich schip de Barse genant, wedder juncker Baltasers mothwillen, de jm vorgangen 1537 jare groten schaden dede den van Bremen, mit klenen schepen smakenn vnde huckbothen, vnde men konde em vp dat wat mit groten schepen nicht volgen. Anno 1538 by Lechtmyssen is Hertoch van Cleue Wylhelm ein gekaren hertoch to Gelleren, van den Gellerschen vor eren heren enthfangen gehuldiget mit dre hundert perden vorstlick in de houetstede jngeuort Vp de tydt worden to Bremen de beyden nyen seydenschepe mit 70 man dar vp, ock geschutte vnde proffandien vorsorget, na dem tunnen schepe hen dael gesent, Dewile juncker Baltzer vijᶜ man to samende hadde jn guder rustynge vnde is do em seer hoch water gewesenn. Jm suluen jare, de Donnerdages na Mathei apostoli yn dem vasteauende sin to Bremen, noch twe erlych schepe togerustet, wedder Baltazer, de to der tydt der van Bremen vyent was, vnde rouede vnde nam vp de van Bremen to water vnde to lande Der erlych schepe wedder juncker Baltazer sin nu vj to samende, sterck mit geschutte vnde volcke vthgeuerdiget, erstlyck twe seydenschepe, ein schip de Barse genant, dat tunnenschip, eine grote smacke, vnde ein genomt de Gallion, dar scholden nocht mer to kamen, so de noth solckes vorderde juncker Baltazer ouerst wolde to nener sone mit den van Bremen
Anno 1538 des negesten Donnerdages na jnuocauit is her Dirick Hoyers, Borgermeister to Bremen, mit twen Radesheren, nomlyken heren Arent Esyck, vnde Dyrick Vasmer, vp einen Sperwagen nha Brunswyck gefaren, dar sick do dat Euangelysche vorbunth vorgaddert, to samende to sprekende van hogen, nodygen wychtigen saken, By dem Speerwagenn weren xxviij perde, de denere weren alle mit swart engelsch laken gekleydet, vnde vp den styllen ffreydach do negestuolgende quemen se wedder to hus
Jm suluen jare des Freydages vor Letare, dat is to Mydt ffasten, sin vt dem beyden seydenschepen xl menne fro morgens in ein eylanth juncker Baltazer behorich als vyende gefallenn, dar xix huse angestycket, vnde to aschen balde gemaket, de huslude, weren vth vyschen getagen, se vunden allene einen armen papenn den nemen de Bremer mit sick in de Schepe, so der tydt vp den achten dach Philippi vnde Jacobj sin ix venlyn landesknechte jnt Vylant vor Bremen getagen, vnde dewyle de husman alle vyttalie jn Bremen gebracht, so begerden de houetlude, vam Rade to Bremen xiiij dage dar to herbergende, vnde worth em spyse vth geschicket vor er gelt, myddeler tydt weren se eines heren warden, des js ein achte dage vorlouet, vnde worden do ethlyke hundert gude landesknechte vam Rade angenamen, den rykesten borgeren yngelecht in de kost, vnde dar to einen knechte einen gulden alle manthe tor besoldinge gegeuen, hebben sick also gerustet beyde to water vnde to lande,
Anno 1538, des Mandages nha deme Sondage Jubilatj sin vth Bremen twe heren Borgermeisters, vp twen Speerwagen, nha Wyldeshusen, vp einen dach to holden gefarenn, als her Merten van Heyenborch vnde her Dyrick Hoyers, mit her Dyrick Vasmer Rathman, sampt mit Mester Marten secratario vnde des Domes Cappyttels Secretario genant Mester Hinrick Wythmer, By den beiden sperwagen
weren xlij perde blanck gerustet, vp den dach to Wyldeshusen, quemen vele Forsten vnde heren, gesanten vnde botschafften, nomlyken Johans Frederyck Chorfforstenn, Chrystoffer, des Ertzenbysschops to Bremen, Hertoch Ernstes to Lunenborch, Phylippi des landtgrauen to Hessen Der gedachten Forsten rede quemen dar, vt bede vnde vorderinge, des Erbaren rades to Bremen vngeferlick by xxx personen sterck, vnde de vorstlyke rede gearbeidet, flyt gedan, dat se de vnenicheit twyschen juncker Baltazer vnde den Stadt Bremen vorlyken mochten, Vnde vp de tydt, wort gehandelt, dat de vangen vp beyden syden scholden frey vnde loes sin Ouerst de grunt der sake vnde de geleden schade wart wyder hen gelecht, bynnen dren maen tydes, ein jder del scholde dre personen kesenn by den vj scholde jdt stan Jtem des ffreydages na jubilatj vor myddage to eluen vren sin jn Bremen weddervmb gekamen, van dem dage to Wyldeshusen geholden, de Forstlyken rede mit xxviij perden sunder gerust, vnde de beyden Borgermeistere vp den beyden wagen, dar by weren xlij perde Vnde ein Erbar Radt leth tor stunt dessuluen dages, ein herlyck fforstlyck gasteboth, vp dem radthuse to rychten, weren den dach auer vrolick reyseden des volgeden dages vth Bremen mit dancksegginge vp beyden syden Jtem to der tydt wart ein grot gudt, jn Bremen jngefort vt deme Stychte to Munster, vnde Stedynger lande, van der Vechte Harpstede van Wyldeshusen, jdt was barmlyck antoseende wo des Sunnauendes vor Cantate, wo alle strate vnde plane jn Bremen, vul worden der wagen haluen, de armen lude vmme Bremen her, wusten nicht wor dat se mit
erem gude henuth scholden, wente ein jderman vruchtede sick vor auerfall Item to der suluen tydt breken vp de landesknechte jn deme vylande, nu achte dage geharbergeth vnde jtlyke hundert tunne beers vthgedruncken escheden ere gyselers wedder vt Bremen, togen vorth jn dat Stedyngerlanth, dar de Grauen van Oldenborch se bescheden hadden, de hupe was auer vyff dusent starck, vnde wart alle stunde starker lepen to vt allen orden, ock js by den hupen gekamen Hertoch Wylhelm van Brunswyck, vnde ein graue van Tekelenborch, jdt wyl nu der herschop Delmenhorst gelden vnde deme Stychte Munster Anno 1538 des Mandages na Cantate des morgens froe jn ambrekinge des dages, sin de Grauen van Oldenborch jn dat bleck Delmenhorst gefallen, dat bleck gerouet, touoren geuen dar na angestycket, auer hundert huser jn korter tydt to aschen gemaket, also an anderen orden ock Wylcken Stedyng was vp de tydt droste to Delmenhorst de bewarde dat hus, Des volgende dages, do delede sick de weldyge hupe jn twe dele, Do hebben de veer broder Grauen to Oldenborch apentlyck entsecht deme Stychte van Munster van wegen der herschup Delmenhorst, vnde ein Graue van Tekelenborch, wolde ock dat sine wedder hebben, vam Stychte Munster Jtem des Dynxstedages vor der hemmelffort Chrysti sin se dat stedeken de Vechte angeffallen, mit weldiger hant jngenamen, dar vunden se ein grot gudt, dar hen jn gebracht vt den vmme lyggende dorperen Jtem des Sondages exaudi, dat js des sondages na der Hemmeluarth Christi, sin de buren vth dem morym, starck auer de Hunte, dar se brugge gemaket hadden, jn dat Stedynger lanth
gefallen, dar sulue berouet vnde brantschattet vnde mosten de Stedinger, mit der hast bynnen twen dagen, gelt vpbringen, wolden se ere huse vngebranth hebben, de Droste to Delmenhorst gebot den armen luden, dat nemant scholde gelt geuen den Oldenborgeren, sunder eyn jderman dat syne vt den wege bringen, beth dat me se enthsetten kunde, dar auer worth Hassbargen vthgebrant, auer de xl huser jn korter tydt to aschen gemaket Jtem dessuluen Sondages Exaudj, achte dage vor pynxten hebben de Oldenborger de borch tor Vechte jngenamen, wente se kunden dat hus vor gewalt nicht holden, dar was nicht vppe, dat gebreck was an volcke geschutte Jtem in der suluen weken vor den pynxten togen de Oldenborgeschen heren vort, jnt stychte Munster, mit eren weldigen hupen leten xxiiij vencken flegen, nemen jn de Kloppenborch mit dem gantzen Ampte, alle dorper bleke de lude vorlepent, van fruchten wegen, des gelyken ander bleke Ampte Stedeken, des gantzen stychtes Munster, de bleke vnde Slote jngenamen besetteden de Oldenborger mit Landesknechte, vnde mit eren egen volcke, Jn dessen dagen legen twe houetlude jn Bremen als Meynert vam Hamme vnde Cordt Pennynck de worden van den Munsterschen vor Capteins angenamen, gelt iij togeschycket, jtlyke venlyn landesknechte mit der jle antonemen vnde den Munsterschen lepen to, Ruther vnde Landesknechte, vt allen landen worden dachlykes starck Jtem dewyle e van Bremen nenen ende hadden mit juncker Baltazer, hebben se iij grot vp seent vp eere Stadt gehat, dach vnde nacht
den knechten dar bynnen wart ein Venlyn vam Rade gegeuen, rychteden ein regymente an vp de tydt worden alle houetweer vmme Bremen togerychtet, welle, rundele, borstwere, vmme de Stadt her, mit stackytten geschutte an allen orden vorsorget, jtem de angeuangen graue vmme den dwenger vor der Wesser brugge, wart wyder vnde deper gemaket, dar worden to Buwmesters vorordent, dorch den radt, her Arenth van Bobarth Hinrick Balleer, Jtem by dem dage Jacobi apostoli js tho Bremen angeuangen ein weldych slenge x vothe breth vp der Wesser, by der Aschenborch dorch de natelen, dar schal ein starck mure vpgetagen werden Jtem jm suluen 1538 jare des negesten mandages nha Luce Euangeliste js eine van den beyden weldygen nyen slusen tor borch vp de Lesine, dorch eine weldyge hoge floeth geschort, vnde vth gelopen, hefft syck entlyken erheuen ein gudt stucke weges wech gedreuen vnde braken Balde hyr nha vp den auent Nicolai episcopi erhoff sick ein weldych storm, westen wynth, ein dach vnde nacht durende warp den toren mit dem tolhuse jn de Leseme dede groten schaden
Anno 1539 des negesten mydtwekens vor vitj hefft ein Erbar Rath to Bremen vth hoger noeth, den Wesser stroem jn de see to fryende jtlyke erlych schepe, starck mit volcke vnde geschutte, vthgemaket wedder de mothwylligen Seerouers, vnde js Bartoldt Duerkop (. de desses barmlyk[?](en) kryges ein anuanck was, vmme eines tollen wyllen van einen kuuen .) jm schepe doeth geslagen, dorch Hermen Meier, welcker moste wedder steruen Jtem vp de tydt, hebben der Bremer erlych schepe, Baltasers volck mit gewalt van der Wesser gedriungen, leden eme deper vnde gather to, vellen Baltazer jn syne eylande roueden vnde brantschatteden den stroem enthlanges Ouerst xij van den bosluden vnde krygesluden vorlepen sick to wyth, jn dath lant, der worden vyff doeth geslagen, vnde vij worden erer geuangen, dar weren borgere mede vth Bremen. Jn dessem suluen 1539 jare, vp den dach Jacob apostoli Do vp einen ffeydach jn dem myddage, do erhoff sick, ein seer hefftich vnde weldych regen sunder vphorent, dre dage vnde twe nacht, vnde de regen dede groten schaden an korne vp dem velde an weyden vnde houwlande, also dat ock de garuen van dem lande den Wesser stroem hen dal dreuen, vnde dat water brack dar an velen orden dede groten schaden vnde streck auer alle dyke Jtem tho der tydt worden noch twe herlyke nye seyden schepe bynnen xiiij dagen rede gemaket, ein jtlick schyp was vofftych ffote lanck, des anderen dages na vnser leuen ffrouwen hemmerluarth, worden se beyde rede, mit hundert mennen besettet Do quam Doctor Joest Maen wedder van Spyer vnde wart Baltazer jn des keysers acht vnde auer acht vorkundyget.
Jm suluen 1539 jare, vp den dach Leurentij Do vp einen sondach des morgens, hefft de almechtige vt sunderlyker gnade, der Stadt Bremen victorie vnde sinen segen gegeuen ere vyende in ere handt gegeuen, als Frans Behmen mit sinen beyden orlych schepe, starck mit volcke vnde geschutte beseth, vnde mit deme roffgude nu eine lange tydt her jn der see gefyschet, vrunde vnde vyende genamen, wowol ere stelbreue, en van Juncker Baltazer gegeuen, alleine vp de van Bremen, vnde vp de van Danscke helden, godt vorblyndede se ogenschynlick alse se ock hyr na suluen bekennen, wente se weren by de Hamborgers jn de see gewesen, vnde de gefraget, wor de Bremer schepe van orlych weren, welckere em geanth wordet hebben dat se al wedder na hus weren, so js derhaluen Frans Behme mit sinen twen schepen freymodich jn de Ossebalge gelopen vnde wolden juncker Baltzar eren heren den roff bringen welckeren se gerouet hadden wente se hadden ein schyp vul suckers einem vndudeschen genaen vnde dat volck auerborth gehouwen Alse se nu bynnen de Ossebalge quemen hebben se aldar vyff Bremer schepe van orlych jnne gefunden wol gerustet alse den tunnen boyert, eine barsen, den pynnas vnde ij seyden schepe, so wolde Frans Beme nu wedder thor seewarth gewest hebben, so js em de wynt to wuwe gewest vnde dat sucker schyp js angrunth gekamen, dar hefft de tunnen boyert by em jn grunth gelopen vnde tho em jngeschaten, also dat sick Frans Behme mit den synen jn der Bremer hende ffencklick gaff, Vnde de Bremer schepe van orlych mennen se mede wenthe vnder de Wyttenborch, vnde hebben de geuangen ock de beyden schepe dem rade aldar aueranthwordet, welcker de krygeslude vp den Bremer schepen denende nicht gerne to freden gewest hadden, wente se wolden de geuangen na erem koppe, bauen ere bestellinge gerantzunt hebben vnde loesgeuen, Derhaluen hefft ein Erbar Radt twe Radesheren to em geschycket alse nomptlick, her Berenth Scharhar, vnde her Luder Hals, sampt ethlyken borgern vnde den schutten, welckere van des rades wegen mit eren krygesluden gehandelt
hebben vnde em ere bestellinge vorgeholden wenthe ere bestellinge helt, dat de krygesknechte scholden de haluen buthe hebben, vnde einen gulden van einen jewelyken vangen jn der see edder to water geuangen, ouerst to lande twe gulden van einen jtlyken vangen, dar scholden se mede to freden syn, so hebben nu de krygeslude sampt den bosluden dem rade aldar vnder der Wyttenborch auer geantwordet de gefangen vnde de twe heren vor benompt hebben se gebunden in eine eken gesettet vnde se nha Bremen weren laten, vnde worden samptlyck alle jn de geuenenysse gesettet, der vangen was vyff vnde tachtentich, Desse Seerouers hadden mit sick jn den beyden schepen, einen moryan, vnde einen stuerman den Frantzosen jn der see genamen, dar to twe menne vth Dansche, welckere se ock dat ere genamen hadden, de worden jn Bremen des dages jn de Harbarge gelecht, de anderen lxxxj worden jn de vangen staken an ver orden vasth geslaten Item jm yare 1539 jm manthe Augusto, hefft de Stadt Bremen vp dat nye, ein starck keyserlick mandat van Spyr vth deme Camerrychte, wedder Baltazear erlanget, wor jnne de executorem genomet vthgedrucket by namen iij jder jn sunderheit, welcke der Stadt Bremen gegeuen, wedder eren vyanth Baltazer to vorfolgende, nomlyken, Franciscus de Bysschop to Munster, Erenst vnde Ffrans Hertogen to Lunenborch, Wylhelmus Hertoch van Cleue Anthonius graue to Oldenborch, Enno vnde Johan Grauen to Ostffreslandt vnde de Stadt Hamborch Dessen gedachten fforsten heren vnde Steden js vam Romeschen ryke gebaden, van Keyserlike macht, dorch einen kamer baden, den van Bremen behulplick to synde, vnde in eren rechtuerdygen saken wedder den moethwylligen Baltazer eren vyent bystendich vnde byplichtich to syn nha vth wysinge dessuluen keyserlyken mandates,
Nhu volget wyder van den lxxxj vangen, Jtem der vangen worden veer los, de breken vth dem staken vnde [vt] dem vangen toren by der natelen, vp den dach Lambertj, als se mit grother pyne vnde seerynge erer knaken vt dem stake gebraken weren, so hebben se ein lanck touw geflochten, van eren boxen, hasen, olden hemmeden, stodden dat cack dorch nha der Wesser, jn der nacht leten sick hendael by dem touw ein nha dem anderen se rakeden vorth einen vyscher kanen, dar geuen se sick jn voren de Wesser hendael quemen vp de Hunte, se worden van Bremer schepesuolck erkanth, vnde wedder jn de schepe genamen to Bremen gebracht dar mosten se syn vnde steruen, Jm jare 1539, warth to Bremen, ein seer kunstych mole angerychtet, jn den Lutken Veergate, by dem dwenger auer der Wesser brugge, erstlyck kan me vp der molen puluer stoten, thomanderen eine walckemolen vor de remensnyders, mit erem velwarke to bereden thom drudden eyne slypmolen edder polleer molen vor de platenslegers, Ouerst jn kleinen water moth se vyren jn hogen water kan me se na wyllen brukenn Jm suluen 1539 jare des negesten Dynxstedages na Mychaelis to twen vren na myddage, jn vnser leuen frouwen kerken, sin erschenen alle predicanten to Bremen, dar suluen geeschet, vnde sin also balde beyde heren, de olde vnde nye kemener, als her Arenth van Holten vnde her Alberth Louwe to den predicanten her jn gekamen sick fruntlyken to samende gegrotet, Dar na hoff an her Alberth Louwe to der tydt kemener vnde spracken Nach deme den vam Rade beslaten js, dat de geuangen vor dem ffreydage scholen na keyserliken rechte ordel gerychtet werden, So js des Erbaren Rades boger vnde gude andacht, so balde den geuangen, solckes van vns beyden kemeners wert angesecht, dat gy als den vp deme vothe, wyllen yuw by de geuangen vogen, mit dem godtlyken worden desuluen trosten dar to dat hillige Sacramente na Chrystus beuel hantreken
Anno 1539 des negesten Donnerdages nha Mychaeli des morgens to ix slegen, js Frans Bheme de Captein mit Ladewyth ein her van der moerkerken, sampt mit den anderen vangen, der xv was, vp dem dwenger vor dem Osterendoer, vt keden, helden vnde vangenstaken enthbunden, worden benedden jm dwenger wedder gebunden, also strenge dorch den scharp rychter Mester Corth, dat he se alle moste wedder vplosen, vnde de hende anders bynden, ein lanck touw dorch der vangen armen enthlangest, also na deme markede vor dat rychte getagen, Jtem van den vangen toren by der natelen de xviij worden dar ock to gebracht, als jdt nu by teyn vren de xxxviij vangen vor den rychte stunden, do worden se beschuldiget vnde angeklaget, dorch einen Notarium Nicolaus genant, de also jnt apenbar sprack vor deme rychte Desse jegenwardigen Seerouers, hebben dessen vorleden Sommer, sick egenes, vnde wreuelyken mothwyllens vnderstanden, den gemeinen hant terenden kopman, tegens keyserlike mayestat vnses alder genedygesten heren vtgekundigen landt frede, ock wedder alle reden recht vnde byllicheit vp der apenbaren gemenen See to beschedigende, bauen ere egene stelbreue, de doch jn sick suluen nychtich vnde ock to rechte, van nener werde syn vth den grunde, dat se van juncker Baltazer gegeuen syn, de jn des hylligen romischen rykes acht gespraken vnde declarert js, vnde hebben als hochgemelten Keyserlike Mayestat vndersaten gepylliget, der gelyken der lofflyken konyngen, van Franckryken Engelant Portegalen vndersaten, an eren schepen, volcke vnde guderen, daethlyken vnde geweldychlyken sick vorgrepen, vnde se beschedyget, So dat se vt einen Portegyseschen schepe, hundert vnde twe vnde tachtentich kysten myt sucker, vnde dre schepe mit boemwulle vnde dar tho einen moryan genamen, Jtem noch vt einen Fransoschen schepe
xxj tunnen herynges mit vysche vnde einen man Jacob genant, Jtem noch einen anderen Frantzosen genamen ein schyp mit steenkole, vnde vt einen engelschen schepe ein Tapisrien stucke, vnde ein hantffath, des se mit dem genamen schepe, sucker vnde anderen genanten guderen, alhir tor stede gebracht sin, vnde der maten vp schynbarer daeth befunden worden, der se sick ock in der warheit nicht entleggen konen noch benenen edder vorlochen, Hyr volget ein korth vttoch, vth deme breue, der Konyn gynnen Marie, regentyne der Nedderlande de ock vor deme rychte gelesen wort jnt apenbar wedder de Seerouers, Maria der gratien gades Koningynne to Hungeren vnde Behmen, regenten vnde gubernanten der Nedderlanden, an den Erbaren Radt to Bremen Ersamen leuen Besunderen, vns js jegenwardychlicken angebracht, dat gy desse vorleden dage, hebben doen anhalen vnde geuangen, ethlyke Seerouers, nomliken Frans Behmen wesende principael Captein edder houetman, welcke mit syne thostenders vnde compliten, dar aff Keiserlicke Mayestat vnses heren vnde broders vndersaten, vnde den varende kopman van der see, vnde andere landen vnlanges auergeuallen sin, berouet vnde grothlick beschediget hebben, bogeren darumme van juw dat gy auer den redegedachten Frans Bhemen, vnde alle sine complyten vnde tostenderen wolden als Kyserliche Mayestat vnderdanen, na orhen vordenten justitien doen also scheen laten, anderen to einen exempel vnde also dar by doen wyllen, alse gy wolden dat wy jn gelyken tom gemenen besten vnde wolffaringe doen scholden, hyrmede dem almechtigen beualen geschreuen in den Hagen in Hollanth den xxviij dach Augustj Anno 1539
Hyr vp volget der vangen anthwordt vnde enthschul dinge vor dem rychte Tom ersten, wo dat genamen schip scholden se jn der see hebben driuende funden Tom anderen wo dat sucker by en gefunden were jeden tobehorich vnde nenen Christen, Thom drudden so hadden se einen heren vnde einen Stelbreff Anthwort wedderumme, jegen de vangen Se wusten wol, wo se dat schip thom ersten jm angrepe vorfolget vnde geyaget hadden er de lude dar van vorlopen weren, jnth boeth gefallen, den weke vor en jn der wyden fryen See vth hoger noth genamen,
Thom anderen dat de genamen sucker scholde jeden behorich sin, dat were nicht also, wente dar weren jtlike, de des vam Erbaren rade to Anthwerpen Certification brachten, dat de sucker anderen luden to queme Thom drudden, vp den Stelbreff dar se stede vp berepen de were van nenen werden sunder bygelecht vnde machtloes, de were mit juncker Baltazer in Keyserlike acht erklaret Ock so hadden se den Stelbreff in velen stucken auergetreden, kunden dar nicht mede bestaen Nha dessem alle, sprack de Froue, her Vageth hyr hore gy wo desse geuangen, van der Koningynnen van wegen Keyserlike Mayestat, na genochsamer bekundige vor apenbaer Serouers vthgeropen vnde vorschreuen werden, So js ock ohr begangen daeth apenbar, kundich vnde ruchtich, vnde darumme gy my willen einen man wysen
de iij ordel vynde dat recht sy, Vp desse beschuldinge vnde anklage wart dat ordel gefundet, dat me se alle mit dem swerde rychten schole, dat se jdt nicht mer deden, vnde ein ander sick dar anne speygele, Als de klocke nu eluen was, sin se van deme rychte geleidet, na deme Anschaires dore, dar warth wort ersten twyschen den twen porten Ladewych de Her van der moerkerken enhouet, dat lycham mit den houede flux in ein sarck gelecht, vorth jn de karken Anscharij begrauen, dat geschach vmme der vrunde wyllen,
[Anno 1539 des donner dages nah Michaelis]aFußnote aRandnotiz von anderer Hand.
Do warth Frans Bheme, mit den anderen vangen vth dem Anscharies does geleydet, na dem Joden barge, vnde eine na dem anderen enthouet, de lycham begrauen vp den kerckhoff Rembertj, de koppe vp eine galgen vor Walle genegelt, vthgenamen twe koppe, als Remmerth van Tyle vnde Gerth Sladoeth,
De namen der vangen de des 12 Dyrick van Jeueden ersten dages gerichtet worden 13 Lamberth Clawesen xb van dem dwenger, vor 14 Wessel van Campen dem Osteren doer, 15 Mychael van Dorthmunde
16 Frans Tegeler
1 Frans Bheme de Captein 17 Wylhelm Schotte 2 Ladewych ein her van der moerkerken 18 Chrystoffer van Jeuerden 3 Remmert van Tyle 19 Clawes Boll vnderhouetman 20 Lamberth vt den Hagen 4 Gerth Slaedoeth 21 Ernst van He[r]uorden 5 Hans Perlenstycker 6 Matthyas Schulte 7 Joachym Berens 8 Johan Cornelies 9 Mychel Sundergelt 10 Wylhelm van Steynwick 11 Dyrick van Docken 12 Jacob van Swolle 13 Dode van Frannyke 14 Sybranth van Stauerden 15 Wylhelm de ruthe bussentschutte Nhu volgen de namen der xix vp den vangen toren 1 Johan Morhe van Campen 2 Buervyent van Lynden 3 Bastian Trummensleger 5aFußnote aNummer 4 wird hier übersprungen. Otto van Beilen 6 Hermen van der Vechte 7 Hans van Erfforde 8 Jacob Vthermarke
9 hinrick van Campen 10 Johan van Rostock 11 Augusten van Nyelose
Jtem des anderen dages Berenth van Steynforden worden vor dat gerichte Steffen van Mynden gebracht desse nabeschreuen Hans van Deuenter
Thomas Holste ffenrich
KErsten Bagge Hans van Gelleren Ede van Jeuerden Kynt van Andorpe Adryan Franneken Berenth van Nergenna van der Feer Cornelies van Dortt Johan van Campen Hans van Zutffenden Johan van der Langenstrate Laurens Breil Hollanden Peter Helschenoer Caspar Pamerenynck Peter Reyaner Smidergelt van Norden Marten Weuer Joachym Mekelenborch Jacob Alsyn vt Holsten Jtem der veer jungen namen Johan Tegeler Laurens vth Funen Joest Engelsen Marten van Colbergn Johan Ffransen Hans Hyllebrandt Johan Albersen Hinrik van Reyne Johan Tegeler Hanschen van Steenwyck Egberth van Swolle Robberth vaan Campen Johan van Lewerden Hinrick van Campen Hinrick van Oldenborch Hans Groter Thomas van Vtrecht Schram van der Langenstrate Johan van Groningen Remmerth van Essen Hans van Essen Jue Jken van Essen Jeue Beneken van Essen Tyleman van Archlens
Anno 1539 des ffreydages vor Martinj worth dat tunnenschyp van frostes vnde jses haluen in ein dep gedrungen nicht wyth van der Ouelgunnen dar befroes jdt vnde moste dar belyggen bliuen Ouerst vp den auent Katryne hebben de houetlude des tunnen schepes mit den drosten thor Ouelgunnen gespraken em dat schyp to truwe hant auergegeuen vnde dat geschutte dar van geuort vp de Ouelgunne welcker velen borgeren to Bremen ock nicht wol behagede
Anno 1540 des ersten dages jn der vasten, js her Dyrick Vasmer Borgermester to Bremen, vnde her Berenth Scharhar Radtman mit xxvij perden, na Oldenborch gereden, mit Grauen Anthonio to handelende, van des tunnenschepes wegen, vnde hebben sick mit einander vrunthlyken vorlykent, dat tunnenschip wart loss, vnde des volgende ffreydages, hebben se sick gescheden, also balde warth dat tunnenschip wedder togerustet, alle depe juncker Baltazers worden togelecht Jm suluen 1540 jare, vp den guden donnerdach, hoff an ein starck vnstumich stormende wynt, achte dage lanck durende, de wynt dede groten marcklyken schaden an schepen vnde volcke, vnde sin Do vele schepe jm sunde gebleuen ock an anderen orden Jtem tho der tydt by meydage, brende to aschen Harpstede dorch donnerweder angestycket Jtem hyr na vp den achten dach to Pynxten wart jdt luetbar vnde ruchtych dat Baltazer her to Esens sick sterkede mit volke to water vnde to lande, vnde wolde sick strengen an ere schepe, vnde wolde ock jn eer gebede vallen, vnde de huslude rouen vnde brantschatten Hyrumme wart de stadt van Bremen vth hoger noth dar to gedwungen sick to rustende, beyde to water vnde to lande, vnde hebben thor stundt twe houetlude nomptlick Meynerth vann Hamme, vnde Jaspar van Marwyck affgeuerdiget na Mynden, vnde aldar jtlyke landesknechte angenamen, der Stadt Bremen to gude Myddeler tydt, hefft dat schepesuolck vt Bremen jegen Baltazer vnde sinen nicht gerouwet, sunder sin jn Baltazers landt gefallen, hebben eine gude buthe erlanget alse by de hundert houede gudes dat schon junck ffresch gudt was, brachten dat gudt to schepe vor Bremen by de tegelhuse vnde vorkofften jdt aldar den borgeren vmb einen temeliken pen?aFußnote aungelöste Ligatur
Anno 1540 des Sondages vor Vitj, js juncker Boye, vpperste Rath der Eddelen Froeychen to Jeuerden jn Bremen gekamen, dem Erbaren Rade hochlyken geklaget, auer den moethwyllen vnde sulffwalth juncker Baltazers, wathmaten, he ane jenige redelyke orsake were der Froeychen, mit jtlyke ffenelin landes knechte vnde buren, als iij vyant in er landt gefallen gerouet, geworget, auer de vyffhundert husere angestycket vele armer lude gefangen, wedder godt vnde recht vmme nener ander orsake, dat sin bloetvorwanthe dat Froeychen, nicht wolde sick mit iij vorbynden wedder de van Bremen, des se gude foge vnde enth schuldinge hadde, So hefft derhaluen juncker Boye trost vnde hulpe by dem rade Van Bremen erlanget vnde is des negesten donnerdages na Vitj wedder vth Bremen getagen vnde de Radt hefft em eyn gudt ffenlyn gemunsterder landesknechte mede gedaen, dar Andreas van Lubbeke vpperste houethman van was Vnde so was nu des ffroeychen landt der Stadt Bremen eine gude hauen vnde totofeyn wedder eren vyant juncker Baltazer Anno 1540 am volgende Sunnauende na Vitj sin ethlyke landesknechte den van Bremen to stendych by lee to schepe gegaen, wente dar weren ver schepe vorordent vnde de hupe der knechte wart gans starck dorch de van lee vnde Wursters de dar to lepen Vnde also balde dat Andreas van Lubbeke, mit juncker Boye, sampt den wolgerusteden venlyn landesknechte jn des ffroeyschen landt to Jeuer angekamen, sin se flux jn Baltazers landt gefallen, gerouet vnde gebrantschattet, vne hefft Baltazer moten den weke nemen, vt den velde vp sine huse, alse tho Wythmunde vnde Esense, dar he beyden wolde he vorlet sick vp de vasten beyden huse wedder godt Jtem to der tydt des Sondages nha Vitj is de
Borgermeister her Arenth Esyck vth Bremen na Lubke gereiset vmb dar suluen, mit den hense steden jn groten wychtigen saken to raethslagen, Anno 1540, des negesten Sunnauendes vor Johannis gebort to mydden sommer js Meinert van Hamme sampt mit Jaspar van Marwyck jnth Brugge doer jn gekamen, mit dren vpgerychteden venlyn, vnde hebben de knechte dem Erbaren Rade geswaren to denende, so lange de Radt erer to donde hadde, dar vp gelt enthffangen vnde de knechte worden tor borch vnde an de negesten orden xiiij dage lanck vorlecht Jtem ock quam Graue Anthonies van Oldenborch jn Bremen to handelen twyschen sinen vedderen Baltazer vnde der Stadt Bremen, ouerst dar wart nicht van. Ein Erbar Radt der Stadt Bremen hadde vele sorge vnde moeythe, mit den dren venlyn landesknechte tor borch xiiij dage vorlecht er dat se auer ein quemen der besoldynge haluen, enthlyken worden de knechte dre maentydes angenamen, vnde sworen dem rade to Bremen dat geschach vp den dach Petri vnde Pauli to der borch vnde enthffengen do ock gelt, Vnde de vpperste Capteen Meynerth vam Hamme warth swarlyken kranck jn den puddeuel gaff sick jn Bremen vnde Cordt Penninck wart jn sine stede tom houetman erweleth Anno 1540 vp den achten dach Johannis gebordt, alse de houetlude horden vp den schepen van orlych, de sick jn Baltazers depe gelecht hadden, dat juncker Boye vnde Andreas van Lubbeke, jn Baltazers landt jngetagen roueden brandtschatteden, dat vorwarck vor Wythmunde affgebranth, xij perde mit harnsche tor buthe enthffangen vnde jtlyke gefangen mit roffgude, do worden se ock flux wych, vellen vt den schepen jn Baltazers landt segen sick vmme na einer buthe, vnde se erlangenden xj schone junge stoet perde, eine gude buthe, de perde worden na Bremen gesenth dem rade auergeanthwordet
Balde hyr na, als dat schepeduolck geneget, noch einen jntoch jn Baltazers landt to donde, sin se dar auer erbarmlyken bedragen vnde vorraden, dorch twe frouwen, welckere dorch Baltazers volck, mit groter lyst worden vthgemaket, de vogeden sick an de schepe vnde auerrededen dat schepes volck, dat se sick frey vnde ane faer van dem schepe geuen scholden, jnth landt vnde anthffangen brandtschatt,er dat de weldige hupe des krygesuolckes anquemen, vnde er dat se vorbranth worden, den valschen losen worden der beyden wyuer, loueden se, vellen van den orlych schepen, vnde leten weinich volckes vp den schepen vnde als se jnt landt quemen, so worden se jlendes vnuorseens auer getagen van Baltazers volcke, de vp se warden, worden van den Bremer schepes volcke barmlyken lxxxv gefangen vnde doeth geslagen, ock etlyke tom dode vorwundet, dat was er buthe de se do vorlangeden, Vnde so jdt eine van den seydenschepen iij bussentschutte nicht gedaen hadde, so wolde jdt des dages nicht wol gestan hebben mit der Bremer schepe van orlych de se anders na eren wyllen vorouert hadden Vnde de vangen worden geschattet ein jder na sinen vormoge Anno 1540 vp den achten dach Marien barchganck syn tho Lee angekamen twe venlyn landesknechte wol gerustet jm lande to Holsten sin de vorsammelt vam Rade to Bremen ock dre mante angenamen Jtem vp de suluen tydt hefft juncker Boye mit sinen volcke dat sloth Wythmunde starck belecht vnde dachlykes Scharmutzelt Anno 1540 vp Sunte Annen dach js heyne Woltken der Stadt Bremen vthryder, vor Esens gebleuen barmlyken vmme gekamen, to Stedes dorpe jn de karken begrauen mit eeren
Jm suluen jare 1540 des anderen dages nha Laurentij sin twe Borgermeister nomlyken her Dirick Vasmer vnde her Arenth Esyck vp einen Speerwagen dar xxx perde by weren, na Oldenborch gereyset, mit den grauen vnde heren van Ostffreslande Baltazers sake haluen, des kryges, vnde des landes gehandelt, vnde js sunderlykes nicht vtgerichtet Jtem to der tydt worden to Bremen xij dusent vuer pyle dorch de smede bereth, mit vuerballen, darmede Esens to enthffuren, de wyle de Stadt vul houwes vnde stroes was. Anno 1540 vp den dach Bartholomei apostoli worden jtlike hundert greuers mit schuppen vnde spaden, vnde anderen jnstrumenten, vam Rade tho Bremen na Esens jnt leger gesenth, de dar scholden erthuser vnde schantzen grauen, vnde jn des rades gebede mosten twe buwlude einen starcken greuer mit spysen vnde jnstrumenten vthfferdigen vnde veer koter des gelyken einen greuer, Jtem darna, des Mythweken auendes to vij vren nha Johannis enthouinge, Do enthffurde auer der brugge, by den gemenen huseken jm Lutteken Veergate, de kruetmole, vnde dat bussenkrut enthffuret, warp dat dack bauen gans aff, vnde iij man iij dachloner, de dar by jm arbeyde was bleff dar auer doeth, vnde godt gaff dat dar nen volck vp der brugge was, ock was kort hir beuoren dat gestotte bussenkruet, jn vatken dar aff geuort sus wolde dar iij grot spalck geschen wesen van bussenkrude. Anno 1540 des negesten Sunnauendes nha Johannis enthouinge, js vp dem radthuse to Bremen vth des Rades ordeninge vorsammelt gewesen de gantze wytheit des rades ock de hele menheit der Stadt
Vnde her Dyrick Vasmer do syttede Borgermeister begerde van des gantzen Rades wegen, dat de menheit wolde to laten ein veerfolt schot, nomliken van einer Bremer marck veer swar vt to geuen vnde ein jtlick hus auer de gantzen Stadt twe marck to vorschate, de boden vnde kelder eine Bremer marck, vnde js de gantze meynheit, hyr eyllich to gewesen, angeseen de hogen noth vnde besweringe, hebben solckes eindrechtichlyken bewylliget vnde js geslaten dat iij van den Borgermeisters alse nomptlick her Dyrick Hoyers vnde twe Radt manne als her Luder Godtffreydes Tyle van Kleue vth den Olderluden Dyrick oldynges vnde Hinrick Balleer, na dem leger vor Esens teen scholden vp dat ein flitich vpseent vp alledynck schege Vorth dar na Vnser Leuen Frouwen dach, wort to Bremen by der Slacht, swar geschutte to schepe gebracht, grote mosers tumelers, mit krude vnde lode, vele tunnen mit vuerballe erfullet darmede Esens mit dem slate to enthffurende vnde hartoch Ernst van Lunenborch, hadde den van Bremen, xij stucke graues geschates dar to gelenet Anno domini 1540, vp den achten dach Mychaelis hefft sick dat Bremesche herleger vor Esens der suluen Stadt vnde slate neger gerucket harde vor de porten geschantzet, dat sware geschutte togerustet, ere vyende vnde bespotters vt dem slape to erweckende, jtlyke hundert lode vnde vuerbelle to schenckende, vp den auent Dionisij xxiiij stucke jn der schantzen togerichtet schoten in Esense, schenckeden iij auer dre hundert loe vnde vuerballe, de stadt enthffurde mit der kerken, vnde brende dat herte vt mydt der vorborch, dar bleuen weynich huser
an sunderlyken orden bestaen vnuorbrant, alle stroe houw torff vuerwerck quam vmme wart vorbrant vnde ein weldych fuerbal was Baltazer schyr jn sin gemack gefallen dar he kranck lach, vnde hyr na starff he balde. Anno 1540 vp den dach Luce Euangeliste js Juncker Baltazer to Esense vp sinen slate gestoruen, hyr hefft ane twyuel mede to gehulpen sines herten byttericheit wedder de van Bremen, dewyle he sach dat me de sake mit ernste mende, vnde he van jderman was vorlaten, Dorch den dotlyken affganck juncker Baltazers hefft de almechtige vt sunderlyke gnade der Stadt Bremen lucht vnde grothe reddynge gegeuen, Wente Baltazer hadde geswaren he wolde der Bremer vyanth steruen, dat helt he vast Anno domini 1540 des anderen dages nha Martini des namyddages by dren slegen, js juncker Boye vor Wythmunde, mit einer dubbelden haken doeth geschaten to jeuer erlyken begrauen, he mende de sake mit ernste Vp de suluen tydt nha dem dode Juncker Baltazers togen twe Borgermeisters vth Bremen na Jeuer nomlyken her Dyrick Vasmer vnde her Arenth Esyck de drudde her Dyrick Hoyers, was Do noch jm leger vor Esens, do wort eine frunthlyke handelinge vorgenamen dorch Phylippum Lanthgrauen to Hessen, Dewyle juncker Baltazer sunder eruen gestoruen, vnde ein junck her van Rethborge vorhanden van xv jaren Baltazers suster sone Graue Johan genant, den suluen jungen grauen vnde heren, scholden de van Bremen to lande staden der Stadt Bremen jthlyke dusent gulden to geuen, dar iij lanck vorsegelt breff vpgemaket js, dorch den Lanthgrauen vorsegelt, des gelyken van dem gantzen lande Esense vorsegelt
Balde hyr na des Mydtwekens na Nicolai js de junge graue Johan vam Rythbarge jn Bremen gekamen, vnde hefft na siner moder rade sick vorlykent mit dem Rade van Bremen vmb des vorstoruen Juncker Baltazers lande, na lude vnde jnholt desses nhabeschreuen breues Anno 1540, vp den dach Lucie sin to Bremen jn einer Smacken ix schone klocken an de Slacht by de wyppen gebracht, vth Juncker Baltzers lande genamen, vnde worden vp den domeshoff jnt bussenhus geuorth Des negesten ffreydages na Lucie js her Dyrick Hoyers Borgermester mit Johan van Seggeren do der Stadt Bremen Rethmester van Esense mit groter frouwde jn Bremen jnryden kamen vam Rade gudtlyken enthffangen Dar na am auende Thome apostoli sin dre ffenlyn landesknechte geuolget ock to Bremen jn gekamen hebben sick vp dem groten domeshaue gedelet na den herbergen sick gemaket, Vorth makede ein Erbar Radt geldt vnde betalde ere Ruthere vnde Landesknechte also dat se em erer bethalinge haluen dankeden, Nu volget de vordrages breff twyschen den van Bremen vnde Graue Johan vam Rethbarge
Wy Philippus van Gotts gnaden Lanthgraue Hessenn # Doen kunth hyr an dussen vnsen breue vor vns vnse eruen vnde nakomelinge, apentlick jdermennichliken, Dewyle juncker Baltzar van Esense van wegen siner daetlyker vnde fredebrokynge handelinge, so he jegen de Stadt Bremen geouet, vnde begangen, vnde vp de suluigen gerichtlyke erforderinge jn der Romischen Keyser Mayestat vnsers alder gnedigesten heren, ock des hylligen Romischen rykes acht vnde auer acht, erklart vnde denunctiert worden js, Der haluen den de van Bremen, jegen eme, to apenbare veyde vnde belegerynge gekamen, Jn deme he nu jn der belegeringe dorch gades schyckynge dodes affgegangen Vnde alle sine nhalaten haue vnde guder, vp de wol-= gebarne vnse leuen nychtjn Frouw Annen gebarne dochter tho Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, Grauin to Rythbergen wedwe # ock eren Sone den Eddelen vnde wolgebaren, vnsen leuen Neuen vnde getruwen Johan Grauen to Rethbargen tho Esense Stededorp vnde Wythmunde vnsen Lehnman, alse de negesten blodesvorwanten eruen gefallen, Vnde ouerst de van Bremen, van erem keyserlichen erlangeden rechte vnde jnsettinge, solcker huser vnde guder nicht affstaen wolden, So hebben wy jn betrach tynge vnde anseninge, der vorwantenyssz, Dar mede vns beyde del thogedaen sin, ock to vorhodinge ferners vnschuldiges blodes, vorgetendes, vnde der besweringe, [so] der gemenen armoth, dar vth entstanden vnde volgen mochte, by den Ersamen vnde wysen, vnsen leuen besunderen Borgermeister vnde Radt der Stadt Bremen, vmme gudtlyker handelijnge anthosokende laten, Welcker se vns gudtwyllich jngerumet, vnde gemelte wedewe vnde ehr Sone solliches ock nha gegeuen, Vnde deme na beyde partye na geoueder vnde geplegeder flytiger wethent, vulborth vnde bewyllinge, mit des almechtigen gnedige vorleninge, vp desse nafolgende wyse, mathe vnde wege, in einen bestendigenn
ewigen frede vnde eynicheit gans vnde gaer guthlick vnde fruntlyck vordragen vnde vorlykent
Also dat nu henforder, de Grauinne Anna vnde eer Sone, Johan de suluigen herschop mit Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, sampt erer tobehoringe, scholen van einen Erbaren Rade to Bremen to leene enthffangen vnde dregen, vor sick vnde ere lyues eruen, Sons vnde dochtere Se scholen ock solcklick leen, so vaken de vall jdt geuende werth, vam Rade enthffangen Auerst doch mit dem lengeldevorschonet bliuen
Jdt scholen ock desse gemelthe huser, Stede vnde alle vestynge der vorbenompten herschup dem Rade to Bremen, jn eren anliggende noden, to allen tyden apene huser sin, Jodoch ane der jnhebber schaden Vnde schal also eyn del dem anderen, to ewigen tyden jn sinen erlyken bylliken vnde vnde gerechtenn saken (. dar dorch alle moethwyllige kryge affgesneden .) na eines jderen vormogen, hulpe vnde bystanth doen, Sunderlyck so gemelte Greuynne vnde er Sone Johan edder ere nhakomelinge an den bemelten huseren vnde den suluigen landen, angefuchten scholden werden, auer korth edder lanck, So scholen de van Bremen se truwlick enthsetten vnde beschutten helpen wo ohme als Lhen heren egen vnde geboren wyl hyr wedder vmme, scholen wolgedachte Greuynne de Graue vnde ere nakomelinge, den Radt vnde der Stadt Bremen, jn eren anliggenden noden ock to donde vorplichtiget syn, alse sollikes getruwen Lehn luden egen vnde geboren wyl,
Tho deme so scholen de vorgerorden Greuin vnde ere sone Graue Johan, ere nhakomelinge vnde lyues eruen, vp vnde jn den bemelteen Steden huseren, vnde vesten, keine Seerouers edder andere mothwyllige gesellen, van welkeren
de hanterende kopman, to water vnde to lande, beschediget vnde angefochten mochte werden, jn nenen wege vpholden, husen vnde vorhegen, Sunder vele mer de suluigen voruolgen vnde ansechten, alse erlychen Grauen wol ansteit, Vnde scholen mit flyte dar auer sin, dat den van Bremen vnde jdermennichliken frey passeren vnde Seleation moge geholden werden Wolgemelte Greuynne, er Sone vnde mit benompte scholen vnde wyllen, nu forthan auer de gantzen herschup, ein erlyck byllick vnde ordentlick regimente dat dem godtlyken heylsamen worde vnde dem rechte gemeten anrychten, den suluigen nhakamen vnde Stadtlick dar auer holden. Nach deme ock de name vnde de genete van dem Schypbroke vnrecht vnde vnchrystlick js, So jsset affgeredetvnde bewylliget, Dar sick jenich schypbroke vnder dem lande, edder vp den stromen gedachter herschop, to dragen worde, scholen de lude vp den Oegen, vnde sust vorplichtiget sin, (. welcker eme ock mit besundergen eden schal vpgelecht werden ) den suluigen beschedygeden mit hogesten flyte handrekinge to donde, ock hulpe vnde trost to bewysen vmb iij temelick barch gelt, Vnde scholen de Schyppers edder koplude dar auer, an eren lyue vnde gude, mit nychte, noch van der herschop edder den vndersaten wyder besweret werden, jn gelyker wyse schal jdt mit dem dryff edder frunthgude ock geholden werden, So dat jdt dem geimen? dem jdt gehort ane alle besweringe allem vmme ein temelyck barchgelt, schal wedder togestellet werden, vormoge der beschreuen keyserliche rechte, Vnde schal de olde vnlofflike mysbruck, so dem enthjegen, alse iij Landtrecht, wedder alle byllickheit angetagen, genslick affgehauen vnde Cassert sin vnde bliuen, Wo sollichs dorch Romische Keyser Mayestat ock andere erlofflike potentaten vnde Stede geholden vnde vsurpert wert,
Vnde dar mede ock souele deste beter beter gude Naburschop vnde fruntlyke vorwantenisse allenthaluen moge vnderholden werden, So schal den van Bremen jn der suluigen herschop vele kop van vee, korne botter vnde kese, nicht geweyert, vnde dar jn wedder olt her komen nicht beswert werden, Vnde dem allen na wyl de Radt to Bremen vnde de eren, van gemelten Juncker Baltasar an berouinge erer guder mercklyken beschediget beswart vnde vor nadelt, ock to vullenstreckinge der execution, So de radt to Bremen jn der suluen herschup Stede vnde husere vnde gude myt ordel vnde rechte gewyset jn grote vnkosten, vnde jn dappere wychtige geldtspyldinge geuort So de Grauynne Anna vnde er Sone Johan dem Rade to Bremen jtzundes auerantworden twyntich dusent goltgulden edder daler, vnde jn den negestuolgende vyff jaren noch vertych dusent goltgulden edder daler, vnuortochlyck entrychten vnde vornogen, nomlick jtlykes jares achte dusent goltgulden edder daler Vnde scholen de suluigen vyff jare, vp negest volgende Osteren wen men schryfft 1540 angaen Dewyle ock dar Froeychen van Jeuer, sick mit den van Bremen jn desse veyde mede jngelaten so schal se vnde er landt vnde lude, hyr jnne mede vorsonet sin vnde ewychlick blyuen vnde henfurder gude nabuerschop twyschen beyden landen vnderholden werden. Vnde darmede desse vordrach, der maten vor seen vnde vorsekent, dat de to ewygen dagen Stadtlyck vnde vnuorbrachlick geholden werde So hebben beyde partye den hochgebaren vorsten vnde heren Hertoch Ernst to Brunswyck vnde Lunenborch, vnser fruntlyche lene vedder vnde Swager gebeden, dat syne leue to bekrefftynge
vnde handthauinge, desse vordrages ere jngesegell neuen vnsen jngesegell an dessen vnsem vpgerichteden vordracht hefft doen hangen, Des gelyken hebben se de wolgebaren vnse leuen Neuen vnde getruwen Josten Graue tor Hoija vnde Brockhusen Johan Grauen to Depholte vnde Otten Grauen thom Rythbarge ersocht vnde gebeden, dat se er segel ock to hanthauinge desses vordrages mit anhangen Der gestalt so desse vnse vordrach jn thokumpftiger tyt, an sinem jnholde vnde Articulen jenigerley mathe gebraken vnde nicht geholden worde, dat alse den de hoch gemelthe vnse vedder van Lunenborch sines lyues eruen vnde nhakomelinge, Desgelyken de wolgemelte graue van der Hoye Depholte vnde Rethbargen ere eruen vnde nhakomelinge scholen vnde wyllen de velgemelten Anne Grauynnen vnde eren sone Johan vnde ere eruen vnde nhakomelinge neuen vns vnde dem Radt to Bremen, vnde vnsen nhakomelinge mit der dat dar to anholden vnde vormogen dat desse vordracht also jn allen puncten vnde artyculen geuolget schal werden Jn gelykem falle dat de van Bremen vnde ere nhakomelinge, dessen ewygwarende frede vnde vordrach enthjegen deden, vnde den suluen nicht holden worden, So scholen se gelykes falles van bemelten vnsen vedderen vnde Swager van Lunenborch vns vnde den gedachten Grauen mit der dat angeholden werden, densuluenn alles jnholtes gentzlychen to beleuende, welcker wy Ernst Hertoch to Brunswyck vnde Lunenborch vnde wy Joest Graue tor Hoija, Johan Graue to Depholte Vndde Otte Graue to Rethbarge vmme der beyden einycheit wyllen, also to donde angenamen vnde vns dessen hyr an dessen vpgerichteden vordrage mede bekennen vnde hebben vnse jngesegel wetenthlyck hyr an gehangen, vnde vorderto merer bekrefftinge desses vordrages
So bekenne wy Anna Grauinne vnde Johan Graue to Rethborge vpgemelt vor vns vnse eruen vnde nakomelinge, dat alle wo bauen steyt, mit vnsen guden wethen vnde wyllen, also ergangen vnde gescheen, Vnde hebebn des jn orkunde vnse segel ock hyr an gehangen, Des gelyken bekenne wy Burgermeister vnde Radt der Stadt Bremen vor vns vnde vnse nhakomelinge dat desse dynge alle gelick desse vordracht jnholt mit vnsen vulborde vnde bewyllinge ergangen vnde hebben des vnser Stadt Bremen jngesegel ock hyr an den hangen, Ock so hebben wy Hycke vnde Hero [van Wehrdum]aFußnote aEinschub von anderer Hand. gebroder van der landeschup Esense Stedesdorp vnde Wythmunde, ock Borgermeister vnde Rath to Esense, dewyle desse vordracht mit vnser bewyllinge guden weten vnde vulborde also geschen vnde vullen tagen, to bekrefftinge des suluen, vor vns vnde vnse nhakomelinge vnse vnde vnser Stadt segel hyr an lathen hangen, Jm yare dusent vyffhundert vnde vertych des ersten dages Decembris. Anno domini 1541 des negesten ffreydages nha Gregorij js Graue Johan vam Rethbarge mit siner Moder Grauinne Anna vth der harbarge alse vth her Berenth Scharhars huse dar he den alletyt mede thor harbarge gelegen hadde vthgegaen vnde to Bremen in ein schyp getreden, mit eme twe heren vth dem rade alse nomptlick her Luder van Belmer vnde her Luder Godtffreydes vam Erbaren rade affgefferdigeth, de Wesser hendael nha Esense geuaren, beyde de husere mit dem gantzen lande mit eden vnde plychten jn to nemen, vnde de suluige jnhoringe des gedachten heren warth aldar jn korten dagen entrichtet, vnde dar mede togen de radesheren wedder vmb nha Bremen #
Jtem des negesten dynxtedages nha Reminiscere js her Dirick Vasmer Borgermeister van Bremen mit x perden nha Regensborch vp den groten rykesdach gereden, vp welckeren rykesdach de keyser Carolus V suluest in egener personen erschenen is Jm suluen 1541 jare des Mandages nha palm sondage sin vor Bremen auergetagen jtlike veneken landesknechte vnde togen dorch de borch, nha dem lande to Hadelen, de Hadelers rusteden sick wedder de landesknechte de x veneke starck weren, kamen vp paschedach to samende, slaen sick mit einander, de Hadelers beholden dat feldt, van den knechten mit den wyuen vnde trotzen sin geslagen, daelgetagen auer vyffhundert doden gebleuen, seuen venlyn sin dael gelecht, de anderen dre venlyn jn der flucht hengekamen de landesknechte drouweden den Hadelers solckes an ein tho wreken, Jm suluen jare 1541 vp den Styllen ffreydach hefft ein Erbaer Radt der Stadt Bremen, al eren borgeren, borgerschen vnde jnwaneren strenge vorbaden by vyff Bremer marck dat nhemant van den sulfften, vorth mer in de Doemkarken gaen schole, vmme aldar de affgodyschen myssen to horen vnde papystesche leer to gebruken, vnde dat Sacramento so aldar brucklyck is to enthffangen Ock is dessuluen dages allen papysteschen papen vorbaden Jnn Bremen by vorluse der Stadt waninge nene bycht to horende ock nene myssen to holdende noch Sacramente vth to delen noch hemelick edder apenbar by pene vorgeschreuen Jm suluen jare des negesten Donnerdages nha Marien hemmeluarth, is her Dirick Vasmer Borgermeister wedder to Bremen van Regensborch van dem Rykesdage gekamen, mit eme her Johan Haueman vnde her Dyrick van Mandelsloe mit 14 perden, mit nien priuileien vnde rechticheit De Borgermester Vasmer brachte do mit sick jtlyke priuileien van Keyser Caralo 5 gegeuen der Stadt Bremen
vnde alle olden priuileien vnde gerechticheit vornyet vnde wyder bestedyget, vnder welckeren js ffrye munthe ane des Bysschops jnsage, vnde hefft do de Stadt Bremen nye munthe vthgaen laten dorch eren munthemester Mester Dyrick, alse goltgulden dalere, veerfoldige grothe, stucke van twen groten ock van j groten vnde haluen groten ock Bremer swar, Vp deme vorgeschreuen rykesdage, sin vele tunnen goldes vorterth, vnde nicht egentlykes beslaten, Jtem by Michaelis dage sin alle ledematen des Stychtes Bremen jn Bremen vorsammelt vnde dre plochschatte eme nha dem anderen to gelaten, vnde iij jder plochschat van dren daleren, des stychtes schulde to betalen, vnde der Stadt Bremen is de darde penninck vorlouet vp to boren, wente de Stadt Bremen was jn marcklyke schulde gekamen, Baltazers veyde haluen Vp den achten dach Michaelis is de Ertze Bysschop to Bremen Chrystoffer herlyken jn Bremen gekamen jnt Osterendoer vp dat he sick mit sines Stychtes Bremen ledematen vorlyken wolde vnde de vordrachten ordeninge vorsegelen welcker de ledemathen vorordenth hadden Anno 1542 des Dynxtedages vor der Hemmeluarth Christi sint to Bremen vp dem radthuse, vor der gantzen gemente vam Erbaren Rade vorkundiget, seuen vor scheden priuileien der Stadt Bremen van keyser Carolo 5 gegeuen
Anno 1542 des negesten Dynxtedages vor Michaelis dage is vam Erbaren rade to Bremen ein ordenthlick Nedder gerichte vorordenth worden vp de rathuse to Bremen jnt wesen ein sunderlick orth vnde stoel to gerichtet, ock dre personen erweleth deme rychte vortostande, als her Johan Haueman rychteher vnde twe bysytteve, nomlyck her Daniel van Buren Rathman vnde Mester Marten Secretarius, vnde worden twe dage jnd er weken vorordenth, als Dynxtedach vnde Sunnauenth, dar jnne men gemene sake horen scholde, examineren richtem scheden, scholde to des Rades vorlychtinge, Dyth is ock eme van den keyserlicken priuileien der Stadt Bremen jn korter vorschenen tydt gegeuen, vnde is eine nodige priuileie wenthe der Stadt Vageth moste nen richte sytten wenthe de Ertze Bysschop to Bremen jn des Keysers acht was, dat do vaken sick begaff.
Anno 1545 nha Vnser Leuen Ffrouwen hemmeluarth sin etlike dusent landesknechte mit einen groten hupen ruthere, alse vyende jnt lant to Hadelen mit gewalth jngetagen hebben doethgeslagen allent wat sick tor were gestellet hefft, dat landt berouet, gebrandtschattet, geplundert vthgeslagen dat gudt vmb halff gelth gegeuen, Vnde jn der weken vor Mathei apostoli brack ydt vt dat se hertoch Hinrick van Brunswick to stunden, deme se do sworen vnde mit em van dar dorch de beyden stychte Bremen vnde Verden togen vorderden van den van Bremen groth geschutte vnde ander notrufft ouerst he vorlangede nichtes toch vorth dorch dat fforstendoem Lunenborch jn syn landt, nam jn dat Sloth Steynbrugge vnde mer ander huse vnde ffleke,
Anno domini 1546 jnt fforyaer was eine grothe dure tydt yn allen dissen vmbliggenden landen, also dat ein Bremer schepel mels galth to Bremen twe gulden ock dar de halue Bremer marck de schepel garste ij Bremer marck de schepel haueren xxviij grote, Vndde godt gaff noch dessuluen jars alse dat nye korne ingekamen was, dat de schepel mels wort gekofft vmb einen haluen gulden, Hyr nha volgeth van der Belegeringe der Stadt Bremen wo sick de hefft to gedragen vom anuange beth tom ende # gescheen Anno 1547 Anno domini 1547
[Rand:] # [RANDNOTIZ NOCH NICHT TRANSKRIBIERT]
248
Anno domini 1547 balde nha nyen yars dage, hefft sick Christoffer Wrytzbargen, van wegen Keyserliker Maiestat als ein bouelhebber, vnde ouerste jn dem nedderlanden de dar grensen ant Stycht van Munster in rustinge gegeuen, ruthere vnde knechte in des Keysrs namen angenhamen, vnde dat geschrey ginck jnt gemein, wo Wrytzbargen vnde samptliken de Her van Kroninge, Frederick Speeth, Herbert van Langen etc mit Wrytzbargen scholden alle stichten fforstendome graueschoppen Stede lande vnde lude, de dem euangelyschen bunde anhengich gewesen, vnder Keyszerliker Maiestat, gewalt vnde gehorsamht bringen, vnde do se nhu jtlyke dusent starck to perde vnde to vote weren worden, vengen se tom ersten an mit Grauen Cordt to Tekelenborch, dewile he nu nenen trost vnde hulpe by den Landtgrauen sach, hefft he sine vasten slothe nomlyken Lynge Tekelenborch etc den gedachten houetluden na eren willen geapent, also dat de huse des keysers apene huse vnde slote sin scholen vnde mit lyff vnde gude keyserlicher gnade vnderdaen, Jtem van dar is Wrytzbargen vorth gerucket vnde mit dem Bysschoppe van Munster Osnabrugge Mynden Francisco van Waldei sick vorlikent vnde voreniget, De klenen bleke vnde Stede dingeden geuen gelt nha erem vormoge, de Stadt ouerst Osnabrugge moste vpbringen ver dusent daler, vnde dar to geuen se dusent gulden vp dat so eer geschutte binnen erer Stadt beheldenn, Jtem van dar sint se vorth gerucket na der Herschup tom Rethbarge vnde in korter tydt den Rethbarch ingenamen mit dem lande Alse se nu sunder swertslach den Rethbarch ingenamen des anderen dages to LechtmyssenaFußnote aMittwoch, 2. Februar 1547, vnde dat hus mit landesknechten besettet sint se vorth getagen na Soltuffelen in de Herschup tor Lyppe vnde in de vmmeliggende grensze, dar sint flux erschenen vor Wrytzbargen, der jungen Lyppeschen heren Rede, de dyngeden vor dat gantze landt, vnde mosten in korter tydt vpbringen twolff dusent daler vnde na eren willen entrichten Dar nha vngeferlick achte dage na LechtmyssenbFußnote bDonnerstag, 10. Februar 1547 sint se vorth gerucket ant Stycht van Mynden, dar suluest hebben de Schomborgeschen Hoyeschen vnde Depholteschen sick ock mit Writzbarchen vorlykent, Vnde van der Stadt Mynden wegen hefft Greue Eryck tor Hoÿa Graue Johan van Schomborch, de Domdeke to Mynden CLawes van Rottorpe gehandelt, vnde hefft sick de Stadt to Mynden also auer reden laten, sunder jenige noeth vnde faer van dem vorbunde sick gewendet vnder dem Keyser nicht sunder grote ergernysse gegeuen, Vnde hefft de Stadt van Mynden dem Keyser geswaren gehorsamheit, sine vyande nicht to starken,
des Keysers volck to husen vnde harbargen, dem Keyser to denen wor se gefordert worden, geschutte kruethaFußnote aPulver vnde loethbFußnote bKugel to lenende, so scholden se by aller olden priuileien vnde gerech ticheit bliuen, Sunder se scholden weddervmb vpbuwen dat hus to Paddenhusen dat den van Monyckhusen to quam vnde de daelgebraken kloster wedder restitueren. Van desser handelinge wusten de gemenen borgere nycht Am xiiij Februarius vp den dach Valentinus, hefft Johan van Behmer der Stadt bremen Buwmester vt beuell des Rades mit den tymmerluden, dar to mit ethlyken borgeren mit scharpen exen na dem Hemelinger holte gegaen, vele schone eken bome dael geslagen vorth vp wagen gelecht in Bremen gefforth vp den groten domeshoff vnde vp de heyde, dyt holt hefft men gebruket to starcketten to bolwarken, ock de Wesser darmede auer to palen bauen vnde beuedden der Stadt vnde dar schach vp de tydt ein grot arbeyt auer de gantzen Stadt bynnen vnde buten an allen orden de Stat to beuestigende wedder der vyende anloep, de vp de suluen tydt do vp dat hardeste Bremen drouweden, vnde togen vth Mynden in de herschup tor Hoÿa na Nienborch Am xvj Februarius leten flegen xviij ffenlyn, dar se by hadden auer vyffhundert gude ruther, de gantze dudesche nation frochtede sick do vor dessen hupen, geuen sick vnder den Keyser, Owerst de Stadt Bremen was wol in godt getrostet, gedachten by orhen olden priuileien vnde gerechticheit to bliuen, vnde der Stadt slotele Wrytzborgen mit siner selschup vnder ogen nicht to bringen, gelick de van Mynden gedaen hebben, des se grote schande hebben by allen Steden, Am xix Februarius is Wrytzbargen mit sinen godtlosen hupen vngewarnder sacke vnde vnentsechter veyde in des Rades to Bremen gebede nomptlick in dat hollerlandt geuallen, de armen lude vyenthlyken angegrepen, nemen vth den husen allent wat se auerquemen, parten vnde buteden dat, Vnde vp de suluen tydt was idt ein seer duncker neuelich weder Am xx Februarius des Sondages jm Vastelauende breken de vyende vp in der nacht togen vor Bremen auer in dat weerderlanth, vnde jm tage vellen se to den luden jn als tom Swachusen vnde tom Horne, vnde allent wat de hueslude dar gelaten hadden in de Stadt Bremen nicht gebracht, hebben se mit sick genamen vnde vor prys geholden
Itlyke wagehalse lepen van den hupen den Stadt grauen enthlanges spreken de borger vp der wacht an, kloppeden vor der Syngelen vor dem douen doer Idt was do dach vnde nacht schyr gelyck duster des dakes haluen Jtem vp de tydt was de Wesser gans klene gelick wo alle strome, dar to was de Wesser bauen vnde beuedden der stadt mit einen starcken jse bedecket welcker des Sondages jm Vastelauende mit einem syden water wech dreff Dessuluen Sondages jm Myddage ruckeden de vyende vorth, van Horne de Strate enthlanges am ende der borgerweyde geheten de hempstrate na Walle to vnde styckeden to Walle an Arenth Wysen hus Vnde de vyende deleden vnde legerden sick des dages to Walle Gropelinge Grammeke Osselckeshusen tor Waterhorst vnde tor Borch Vnde am suluen auende nha ix slegen styckeden se an to Vthbremen des Borgermeisters her Dyrick Hoyers grote ffoerwarck, dar to dre ander huse am suluen orde [??] Am suluen 20 Februarius an den auent sint in Bremen wedderumb angekamen jtlyke borger krygesknechte vnde boeslude, den dach auer mit den vyenden sick geslagen de sick vorachterden, brachten ock mit sick x geuangen, de flux an den Radt gebracht sin worden vnde wol examinert van den suluen kuntschop enthffangen Am 21 Februarius hefft ein erbaer Radt vj rotte guder krygesknecht am auende in einen groten kanen den Wesser stroem hen dael na Bederkesa gesant dat hus darmede to besetten vnde Arenth Vlcken de affgesettede Vageth jm Stedyngerlande tor Berne was der knechte houetman deme ock dat hus vp sin eedt to holdende beualen worth, Am 22 Februarius sint by Gropelinge de vyende in twen kanen auer de Wesser geuaren vnde vellen jnt Ffylanth vmme vyttalie jnt leger to halen, alse sollichs de armen lude markeden, sin se mit al erem vee wagen vnde pagen na Bremen geyaget am auende also dat alle karckhoue gatzen, strathe huse ful worden dat gans erbarmelick antoseende was, desses barmelyken Vastelauendes mogen wol gedencken kyndes kynt Am 23 Februarius Froemorgens sin weddervmb van Vphusen in Bremen gekamen xx boeslude vnde krygeslude eine gude buthe mit sick gebracht dar se vmme vthe weren, wente se vunden to Vphusen in der harbarge einen geweldigen rustwagen vul guder rustynge Jtem x reysige perde vnde de ruther dar by de Schriner ouerst quam in der nacht enwech de wagen perde mit dem vormanne worden in Bremen gebracht, desse rusting quemen einem Myndeschen Juncker to mit namen Hylmer van Queren de in egener personen dar nicht by was Vnde sin vele Borger vth Mynden jnt leger getagen welckere
van den Bremeren sin geuangen worden dar breue by gefunden worden de se nicht gerne jn Bremen hadden lesen laten, ock hadden de Mynders by sick beer brodt vnde allerley kraemwerck dat jnt leger scholde sin dat eine wort affgeyaget vnde in Bremen gebracht Am 24 Februarius sint vele huse jm hollerlande blocklande werderlande van den vyenden angestycket Jtem am suluen 24 Februarius wart ein breff dorch einen boden vth den leger to walle to Bremen gesanth dar trummen slegers by weren, vnde de breff worth vor Sunten Anscharius doer van dem boden dorch twe radesheren nomptlick her Jacob Syrenbarch vnd her Borchart Herden enthffangen, vnde des suluen dages to rade gebracht, Men sede in Bremen, dat de jnholt des breues scholde gewest sin, wo de Grauynne vam Rethbarge vnde Essense scholde eine flitige vormaninge an den Radt to Bremen gedaen, dat sick ein Erbar Radt, mit Wrytzbargen vorenigen scholde, gelick vele heren stede lande gedaen, Ouerst dat was Ffrederycks Spethes commissarius gedychte, nenes anthwordes werth, se merkeden dat se an Bremen nicht hebben konden, wusten nicht wo se mit gelyke dar van kamen scholden Jtem am 25 Februarius des ersten ffreydages in der Vasten, hefft sick ein Erbaer Radt to Bremen mit den gemenen borgeren vp dem Radthuse berathslaget, vnde eindrechtichlyken beslaten se wolden sick in nene handelynge geuen mit den moth wylligen mordtbarners vnde bosewychten, darauer wolden se erwagen, dat de vnderste sten bauen queme, Am suluen 25 Februrius hefft ein Erbaer Radt vor sick vp deme Radthuse gehat, darsuluest vorbadet, den koepman Sorten vnde Mestere der Ampten, den vorgegeuen worth wo de Ertze Bysschop to Bremen, in de Stadt an den Radt einen breff gesant vnde bogerde dat me scholde to em her vt kamen vp den Jodenbarch vmb eine handelinge vortonemen twyschen der Stadt vnde Wrytzbargen, Ouerst dar warth des dages eindrechtichlyken beslaten vam Rade vnde der Gemeynthe, men scholde dem Bysschop muntlyk wedder vmb to enthbeden, se wusten vp dyt mal nene dage mit em buthen Bremen to holden, Hadde he ouerst jchteswes marcklykes mit der Stadt to handelen, so scholde he in egener personen, mit xx edder xxx perden na older wontlycher wyse, bynnen Bremen kamen, vnde aldar sine sake vpdecken
Ock wart desses dages eindrechtychlyken beslaten dat me Sunten Pawels Closter in de grunth scholde dael breken vnde gantz affbarnen vnde dar worden do to brandtmesters gemaket vth dem Rade her Berenth Ffelthusen, her Carsten Snederman, vt den koepman Carsten Poleman Arp Schyldeforth, vth der meynthe Johan Kusuelth Dannouwe Hoffsleger, vth dem Ampten Mathyes van Staden desse gyngen torstunth vam Rathuse alse gehorsame styckeden dat kloster an vnde brenden in de grunth. Ock wort do dat dorp Vthbremen van den borgeren angestycket vnde in korter tydt to aschen gemaket, vp dat de vyende nargens vor der Stadt scholden schulynge hebben, Vnde worden van dessem dage an alle buwthe an husen, bergen, spykeren, an tumen an kauen hutten hauen vmme Bremen her van der Bleke an hen an de Tegelhuse gantz affgebraken, alle grauen gedyket vnde to einem slychten apen velde gemaket,
Wyder hebben de vyande vmme desse tydt, eine dryste menlyke daeth begaen, nomlyken dat se vor Walle, Frans Bemen galgen dael genhamen vnde de koppe (der auer seuentich was) dar vast vpgenegelt mit den negelen dar van genhamen, vnde de koppe begrauen Hyr van erlangeden se den namen, dat se galgenbrekers genomet worden na der daeth, Men sede dat solcks scholde de her vann Kronyngen vmb handt gehat hebben, vp dat he dar mede wreken wolde, sines angebaren bloeth vrundes[??] doeth, Ladewych des heren van der Maerkerken, de mit Frans Bemen gerechtuerdiget wort mit dem swerde,
Jtem den 27 Februarius do des sondages Jnuocauit, hebben sick ruther vnde knechte van den vyenden vth den leger to Walle, der Stadt Bremen genaleth by Vthbremen besychtigende alle dynck, wege vnde stege, ouerst nicht sunder orhen schaden den se leden,
Jtem ock warth to desser tydt de olde Stadt mure, de dar schedet beyde Stede als Bremen vnde Sunten Steffens Stadt, achter dem schutten walle by dem Swane gathe, dorch gehouwen eine brugge auer den grauen gemaket, vp dat ine[??] in der noeth mochte tosamen kamen, vnde einen vryen apen ganck to hebben,
Jtem Anno 1547 am j Martius sin froemorgens weddervmme vth dem Stedyngerlande van dem Oldenesche jn Bremen angekamen, ein guden hupen borger, boeslude vnde knechte auer de hundert starck, brachten mit sick dre geuangen ruthere de se thom Oldenesche jn Yohan Vagedes hus gevunden, vnder den vangen was mede Harberdes van Langen Munsterschriuer
Jtem ock is desses dages an den auent to Bremen jnryden kamen Graue Chrystoffer van Oldenborch by xxx perdenn starck vnde quam vam Chorfforsten to Saxen, Jtem am 2 Martij des Mydtwekens nha Jnuocauit, wort de karcke Sancti Rembertj angegrepen vnde in de grundt slycht gemaket, vmb dat de vyende dar nene schantze offte veste jnne maken scholden. Am suluen 2 Martij nhamyddage, is Andreas van Lubbeke houetman, mit einen guden hupen landesknechten jtlike hundert starck vt Bremen getagen vnde hadden ock by sick einen guden hupen ruther ock in guder rustynge, togen den vyanden vnderogen, de van Verden heraff quemen vnde wolden in Wrytzbargen leger sin mit xx wagen wolgeladen mit allerley prouiandie vnde nottrufft ouerst do de vyende sollichs enwaer worden, hebben se den weke genhamen na dem Lyliendael, quemen in ein moer, dar orher vele jnne besteken bleuen wente des anderen dages, vnde de vnse yageden em aff einen rustwagen mit twen vangen, Jtem am 3 Martij, quam to Bremen tydinge, wo to Delmen horst stunden dre karen, mit guder rustynge geladenn de wolden dorch dat Stedynger lanth auer der Wesser sin in der vyande legere, des hebben sick flux to Bremen auer de hundert borger boeslude vnde krygesknechte vnder sick bespraken, sint balde rede geworden, vnde spade an den auent bynnen Delmenhorst gekamen, besychtigende vnde bekundigende alle dinck, kregen eine wolgeladen karen de vth der Stadt Wesell was, vnde de voerman was to Bremen wol bekanth, vp der karen weren vele guder rustynge vnde klenodye, Jn Summa de buthe was wol vyffhundert daler werth vnde is in Bremen gebracht, vnde den 4 Martij vthgedelet Am 4 Martij mosten de armen huslude tom Hardenstrom erschinen in Delmenhorst, vnde dar dyngen mit den vyenden nomptliken mit Herborde van Langen, vnde Johan Roden vnde ein jder hus scholde geuen vor ore huse, lyff vnde gudt xx daler to brandtschatte, des scholde em jtlyck hus des anderen dages de helffte vthgeuen vnde van den auersten halen segel vnde breue Jtem dat kaspel to Huchtynge hadde ock ein affdracht in Delmenhorst mit den vyanden gemaket vnde van sick gesecht vt togeuen iiijᶜ daler
Jtem dat gantze Vylanth dyngede vor vnde nha vnde mosten vpbringen den vyanden vor vnde nha xvᶜ dalers, ouerst weinich armer hueslude hebben des genathen, nha demmale de meisten deel van den vyenden vorbranth sin worden, vnde eer gudt genhamen wat de vyende auerquemen, Jtem am suluen dage des morgens froe to vj vren wort ein seyden schyp to gerustet mit geschutte vnde volcke wol besettet, dat de Wesser henup scholde vnde besychtigen alle dinck, wente de tydinge quam in Bremen wo vp der Wesser schepe vorhanden werden, mit geschutte vnde allerley nottrufft geladen, dat alle scholde jnt leger gefforth werden, vnde to Verden vpgeschepet, vnde de sulue vt toch is nicht vnfruchtbaer gewesen, wente dar wort alletyt io wes erlanget an allen orden vele buthe gerouet welcker vmb korte willen ock alles hir nicht jngeschreuen is # Am 5 Martij quam weddervmme van Verden dat seydenschyp mit twen kanen, brachten mit sick einen wolgeladen buck to Mynden geladen, mit Wyn, brodt, beer, harnsch vnde allerley ware dat jnt leger scholde sin gewesen bauen Verden genhamen Dem Erbaren Rade to Bremen worth dar vt geschencket ein gudt ffath wyns tor buthe, dat ander roeffgudt parteden vnde buteden se vnder sick de jdt genhamen hadden, ohr liff dar auer gewaget wenthe de Wesser was do seer kleyn, Ock hebben desses dages jtlike borger vnde knechte ein dapper Scharmutzelen mit den vyanden geholden by Vthbremen in de darden stunde durende, vnde sint vp beyden syden doden gebleuen ock jtlyke gewundet Am 6 Martij do vp den Sondach Reminiscere hebben sick der Bremer vyande jm leger stylle geholden den gantzen dach auer vnde wo wol vth Bremen ruther vnde knechte des dages to en hen vth vellen vor Walle an eer leger, so hebben se sick dar nicht angekerth, sunder se bekummerden sick to Gropelynge, mit der bruggen auer de Wesser to maken, vp dat se an dem orde einen freyen vthganck vnde jnganck mochten hebben jnt Ffylant ock den stroem der Stadt to nemen dar grot angelegen was Am 7 Martij worth bynnen Bremen ein gudt radt vnde anslach gemaket vam Erbaren Rade vnde den Houetluden dar bynnen wo men der vyande vornement mochte vorkamen der brugge haluen, de se gedachten antorichten twyschen Gropelynge vnde der Lanckenouwe, dar se to erlanget hadden jtlyke Eken Smacken, kanen, maestbome ancker touwe van den schepen
genamen de brugge to vesten, vp dat se dar auer mochten ryden varen vnde gaen, wanneer em dat nodich were, Vnde hebben sick des suluen 7 Martij nha ix vren jn Bremen gerustet Ruther vnde knechte Boeslude vnde borger togen ein nha dem anderen vth dem brugge doer vnde vorgadderden sick vp der repelbanen, do nu de klocke by teyn vren was togen se de Wesser hen dael, na der Lanckenouwe, de rutheer yageden sick mit den vyanden nemen orher vele geuangen dat voethvolck ouerst vengen de schepe an jntonemende, brachten de anckere to lande, leden de vp wagen, styckeden de schepe an, vnde dwungen de vyende de vp den schepen weren, dat se mosten schepe smacken kanen ancker na der Lanckenouwe anth landt bringen, dat mosten de vyande to gropelinge barmlyken anseen, vnde quemen an den auent weddervmb jn Bremen brachten mit sick 49 vangen vnde 14 schepes ancker vp wagen gelecht ock mastboeme vnde de vnse weren auer de veerhundert starck ane ruther so dar ock mede weren Jtem am suluen 7 Martij worden jtlyke lange torne in der Stadt muren gantz bauen affgenhamen des gelyken dre hoge porten, de allene tom schyne gebuwet weren vp Sunten Steffens Stadt, nomptliken Sunten Steffens doer, dat hoge doue doer vnde dat hoge abben doer wente se mer schedelyck der Stadt alse baethlyck weren, ock worth dat Swane gaeth (dat de beyden stede schedet Sunten Steffen vnde de Stadt Bremen.) mit erden to gedyket, dar de vyende hadden van gesecht vnde gementh aldar einen anffal an to doen, ouerst derhaluen is eme dat vordeel aldar benamen, gelick Graue Christoffer van Oldenborch solckes den heren to Bremen des vorgangen Sondages Reminiscere truwelyken geraden, vnde samptlick mit dem Grauen de anderen Houetlude, de vp de tydt der Stadt deneden mit eden vnde plychten vorwant vnde gingen des Sondages reminiscere wo rede gesecht Bremen vmb her besychtigeden alle werhe klein vnde grot vnde an allen orden wor jdt nodych was worden alle schantze vnde walle vppet dapperste gebetert vnde to gerustet, de eine sinen orth noch beter als de ander, dar he sick dachte to vynden laten, Jntbesunderen ouerst hebben de Steffeners ere walle vppet dapperste gerustet vnde sick nenes swaren groten arbeydes an de walle to beteren vordreten laten, Am 8 Martij sint de vyande froemorgens in tornigem
mode in dat schene dorp de Lanckenouwe jngefallen, vnde vor deme wynde angesticket, in korter tydt to aschen gemaket, nicht angeseen dat de armen lude gedynget hadden,
Am suluen 8 Martij hadden jtlyke gude broders in Bremen einen bordynck mit steinkale geladen vnde den van Mynden tobehorich, vp der Wesser gevyschet, vnde gedachten darmede hen dael na Bremen ouerst vnderwegen in klenen water stotten se an einen pael, vnde dat schip ginck mit den kalen in grunth, vnde dar drenckede ein man auer, so wyl vngelucke by gelucke syn
Am 9 Martij sint des Bysschopps van Munster Rede, vor Bremen mit xvj perden vor den wall vp den stenwech gekamen van Delmenhorst des morgens by negen vren, vnde also balde sint twe heren Borgermesters to em henuth gegaen, auer de lutken Wesser bruggen vp den steinwech, vnde de rede stegen van den perdenn vnde de beyden Borgermesters als her Dyrick Hoyers vnde her Arent Esyck helden by anderhalff stunde sprake mit den gedachten reden vnde by sostych hakenschutten vnde ruther vth der Stadt helden de wacht by dem damme, als nu de klocke by elfftehaluen was schededen sick vrunthliken vnder einander, Jdt scheen dat de Munsterschen Rede gerne geseen, dat de Stadt Bremen, mit Wrytzbargen sick vorlykent, van dem Euangelischen vorbunde vnder dem Keyser sick geuen, gelick de van Mynden, vnde beholden lykewol dat worth vnde orhe priuileien, Dat sulue radden ock Grauen Johans vam Rethbarge sine rede Wrytzbargen to gude, ouerst em warth alle samptlick van der Stadt gedancket, ein Radt wuste nicht mit Wrytzbargen to donde,
Am x Martij hefft Graue Thonyes van Oldenborch ein van den groten bremer schepen dat vp der Wesser lach jngenhamen vnde starck mit sinen volcke besettet, ouerst hir na do de Hamborgers vp de wesser quemen mit schanden wedder vmb auer gegeuen
Am xj Martij, quam waerhafftige tidinge in Bremen, wo de Ertzebysschop van Bremen, wolde in der nacht dorch dat Hollerlandt Wrytzbargen hupen to Walle to teen mit sostich perden wol gerustet, Des rusteden sick in Bremen, beyde Ruther vnde knechte sampt velen borgeren vnde boesluden, vp dem groten domeshaue by ein dusent starck makeden ere anslage dat se en in der nacht beryngen wolden vnde jn Bremen leuendych edder doeth bringen mit den sinen, ouerst desse anslach wort vorhindert dorch der Wyttingeschen maget tor borch de vp de tydt in Bremen was vnde worth vtgelaten dorch den kemener her Tylen van Cleue, wedder der borger wyllen
vnde also balde de maget to Walle jnt leger quam, hefft se solcken anslach geapenbart, vnde de trummen worden geslagen jm leger, vnde de vyende geuen sick in de rustinge solchs to weren vnde to vorhunderen, vnde hiruth erhoff sick in Bremen ein groth rumoer, wedder her Tylen van Cleue, ouerst dorch godtlyke gnade balde de vnlust gestillet vnde to vreden gemaket Am xij Martij, worth in Bremen dorch des Stychtes ledematen vorgenamen eine handelinge twyschen den vyanden dar buten vnde der Stadt ouerst dar worth nichtes beslaten dat fruchtbaer was, de Stadt helt vast vp eer recht Am xv Martij quemen weddervmb in Bremen vt dem Stedyngerlande van der Bernhe ein guden hupen borger vnde knechte einen guden roeff vnde buthe aldar genamen alse xix houede hornequeckes ix perde vnde xl swyne de se mit sick vor Bremen brachten, der swyne was mer gewesen, ouerst jn der nacht ym dusteren dar aff gekamen jm Stedingerlande ock brachten se do mit sick vyff vangen de to deme gude horden vnde dat gudt van den vyanden de do vor Bremen legen gekofft vth der buthe, Ock hadde ein Paddelbornsch Juncker mit nhamen Phylippus Lypperheyde dar gudt mede van den vyanden gekofft Am xvj Martij js ouermals, Johan van Belmer der Stadt Bremen buwmester vth beuel des Erbaren Rades froe morgens in ein seydenschip getreden, vnde mit em ein guden hupen Schippers boeslude vnde borgers ock krygesknechte to wather vnde to lande, ock mit xx perden, sick to samende hengewendet na dem Hemelinger holte, vnde mit sick genhamen jtlyke secke vul brodes, vyff tunne gudes beers j tunne heringes, jm holte ein ambethe to donde, vnde also flux scharpe exen in de hende genhamen houweden dal de besten bome, dat se xj eken mede ladden vnde to Bremen an de slacht brochten, vnde dat holt worth gebruket tor Stadt besten de walle mede to beteren dar des van noden was, vnde wat des dages do liggende bleff hebben se des volgende dages in ander eken nha gehalet, Dyt mosten de vyande lyden vnde kondent nicht weren, dorften sick nicht vt dem leger jnt felt geuen vor der Stadt auer, Am xvij Martij hebben sick de Landesknechte jn Bremen buten der Stadt auer der bruggen vp der repelbanen vorgaddert vnde twe venlyn wol besettet gerichtet houetlude vnde beuel
hebbere vorordent, vnde dar na in dem myddage wedder vmme ingekamen
Am xviij Martij, sint wedderumme jn Bremen vt dem lande to Wursten mit einer guden buthe gekamen, ein guden hupen landesknechte boeslude vnde borgere xxxij starck, Vnde alse de suluen jm lande to Wursten in dat dorp Dornem quemen, vnde wolden jn Luder Oerwegen hues vallen, so nemen se thom ersten, vt dem klocktorne de repe vth den klocken ock brachten se de ledderen mit den repen auer de halue, vp dat se neen ruchte jm dorpe maken konden, do belopen se flux Luder Oerwegen hus (. de in vortyden ein Borgermeister to Oldenborch gewesen was .) vnde breken to em hen jn, dar se jnne vunden achte vagede vth dem lande, dar ginck jdt an houwen, slaen, steken, so lange dat de Vagede mit den eeren auerweldiget worden vnde jtlyke van en gewundet, Ouerst Luder Oerwegen, enthquam em vth einen vynster, de anderen nemen se geuangen vp loffte vnde eede, vnde nemen vth Luders huse van sinen schonen engelschen laken, souele alse se mit sick auer wech bringen kunden de se vp einer heyde parteden vnde buteden, ock slogen se Luders kunthoer vp nemen dar vth auer anderhalff hundert daler
Am xix Martij, sin froemorgens to vj vren jnt brugge doer gekamen by lx borger boeslude, de nacht auer to Delmenhorst gewesen, dar se vunden xj schone perde, vnde erlangeden achte vangen, de se mit sick in Bremen brachten, jdt weren Tekelenborgesche vnde Osnabruggesche vnde hadden in der vyande leger gewesen, orhen rantzuen entrichtet vnde de van Osnabrugge dusent gulden Wrytzbargen gesant, vp dat se eer geschutte in erer Stadt behelden, Manck den achte vangen was ein Rathman mede vt Osnabrugge, ock der van Osnabrugge Secretarius, se worden in Thomas Leburen hus in de harbarge jngelecht, ouerst nha jtlyken dagen worden se vam Erbaren Rade to Bremen frey gegeuen, vnde togen wedder orhe Strate nha Osnabrugge vngerantzunt
Jtem am xxij Martij quam to Bremen froemorgens dorch jtlyke bekande huslude selsame nie tidynge, wo bynnen dat dorp Hasbargen scholde heimlyken gebracht sin eine tunne mit gelde to Hassbargen Jn dem mess begrauen, vnde dat gelt scholde in der vyande leger sin, alse solckes to Bremen luetbaer wort, sin ruther vnde knechte borger vnde boesslude flux des morgens rede geworden, sick vth dem Bruggedor nha Hasbargen mit twen vpgerichteden venlyn wol besettet jlendes gegeuen, der hopeninge se worden alle eine gude buthe erlangen, vnde alse se jn Hassbargen quemen, sochten se mit flythe na dem schatte, vunden eine heringes tunnen vorborgen
vnde togeslagen dar weren kleine tunnekens alse achtendelkes jnne mit keyserlyng erfullet, do leden se mit groter frouwde den vorborgen schaet vp den wagen, gedachten densuluen schatt bynnen Bremen to parten vnde buten, Ouerst alse se nu quemen an den Daem na dem Waertorne, worth van ethlyken vorstendigen geraden dat men den schatt darbuten apen scholde vnde besychtigen, so vanth men jdel steine harde keyserlynge vor suluer vnde golt, vnde was gantz ein meisterlick stucke vam schalcke bedacht, do nu de schatt besichtiget bleff he dar tor stede, vnde se quemen wedder in Bremen nath vnde kolth wenthe jdt regende den gantzen dach Jtem ock is hyr nicht to vorswygen de grothe godtlyke gnade vnde segen den Godt der Stadt Bremen gaff de tydt der belegeringe auer der vyscherie haluen, dat beyde vyschers vnde Mullers in kleinem wather, orhe hamen vnde nette myldichlyken mit vysche erfulden, vengen vaken vp einen dach sostych schoner lasse, ock so lop de Stynt so myldichliken dat hamen vnde nette ful worden de stadt allene enthlanges men konde vor einen groten kopen einen myssinges ketell vul leuendyges styntes groth alse herynck vnde men koffte x ock xj heringe vmb einen groten, vnde aller vyttalie broth vnde beer vnde korens was vp dat mael auerflodich vele bynnen Bremen, Am xxv Martij quam to Bremen, vth Hamborch, warhafftige schryfftlike vnde munthlyke tydinge, wo de Stadt van Hamborch myt godtlyker gnade vnde hulpe in korter tydt de Stadt Bremen beyde to wather vnde to lande enthsetten, to water mit vjᶜ vth gelesener boeslude, de mit guden schepen van orlych vp de Wesser lopen scholden, gelyck to der tydt Bremen hoch van noden was wenthe de Wesser lach do in der grunth, vnde de vyande beschantzeden de Wesser dyck enthlanges, Ock wolden de Hamborger den Bremeren to schycken, der dusent man to vothe vnde dre hundert gude Ruther Am xxvj Martij des Sunauendes Judica, wort de Erbar Luleff Reebuck ein juncker vt Hertoch Eryckes Forstendom to Brunswick, (. welcker in kort vorschenen dagen vp ein scharmutzell doet geschaten was .) wedder vmb vth dem sande dorch de kulengrauers to Bremen vpgegrauen by der wyndemolen vor Sunten Steffens doer, vnde in ein nye sarck gelecht, dat de Radt em schenckede, ock jn ein nye
laken gelecht, welcker her Dyrick van Mandelsloe fruwe em schenckede vnde dat lycham wert gedragen, den vyenden to mote vp den dyck by den Tegelhusen, dar vunden se stand den Erbaren Tonies van Monnickhusen, vnde mit em den Erbaren Ostwalt Leuers, de beyden junckers helden eine gude wyle sprake, mit den Erbaren heren Dyrick van Mandelslo Rathman to Bremen, vnde Monnickhusen enthdeckede tom ersten, wo de dode were ein Eddelman van geborth vnde were by den hupen mit xv perden, vnde hadde wol twe dusent gulden vor sin lyff gegeuen, den framen helt hadde men so schentlick vmmegebracht, vnde dar to jnt sant alse ein beest begrauen, Dar nha hoff Ostwalt an vnde schalt vp de Stadt Bremen mit harden worden, Ouerst dorch her Dyrick vp alle parseel wol geanthwordet, wo de Stadt to Bremen auerbadich were, sick vor Keyser Maiestat vnde dem gantzen ryke to voranthworden to rechte vnde mit solcken worden schededen se sick van beyden syden, de vyende auerst nemen den doden mit sick begrouen den in de karken to der borch, Am 27 Martij, hebben de vyende groff geschutte erlanget, vnde to walle beschantzet, vnde an den auent loes geschaten, vnde ein jseren loe van ix punden vp Sunten Steffens Stadt auer de muren in de Stadt sunder schaden geschaten, wente in der krummen strathe worth dat loe gevunden vnder dem bedde, dorch eine wanth gelopen, de anderen loe flogen jnt wylde in dat apen felt, ock jn den wael van der Stadt vnde grauen, Am 28 Martij, sint ein guden hupen hueslude, vth boueel des Erbaren Rades vpgebadeth, mit schuppen spaden vnde ruffelenn sick to vogen na der Hempstrathe by der borgerweyde an jtlyken orden vptograuen, vnde also den vyanden den wech vptonemen welckeren se dach vnde nacht brukeden jnt Hollerlandt, vnde by den grauers weren jtlyke hakenschutten vorordent, de de greuers vorbydden scholden wedder der vyande anloep, dar bleff ock der vyande eine jm lope van den vnsen dorch gesteken, Vnde wat de vnse by dage vpgrouen dat sulue dykeden de vyande by nachte Am 30 Martij an den auenth, worden by der Slacht veer schepe van orlych to gerustet, nomptlick dre seydenschepe vnde ein buck starck mit volcke vnde geschutte besettet, wormede se gedachten am volgende morgen, mit godtlyker hulpe de wesser hen dael to varen den wesserstroem to apende, de an jtlyken orden dorch de vyande beschantzet was, des worden de trummen an den auent nha seuen vren, dorch de gantzen Stadt dorch de vorordenten trummen slegers vmme geslagen, vnde dar by geropen, dat ein jder
landesknecht, sine were vnde rustynge scholde fardychhebben als wen de trumme am volgende morgen, worde vmme geslagenn, dat als den ein jder by sinem eede, dem Erbaren rade gedaen, scholde by sinen venlyn sin, Vnde in gades nhamen wedder de vyande int velt sick to geuen, vnde sin velth teken dat wyth was verdych by sick to hebben, deme also geschach Am volgende 31 Martij worden froemorgens to iiij vren de trummen auer de gantzen Stadt vmmegeslagenn veer venlyn gantz wol besettet van borgeren ock vann krygesknechten, dar van twe der landesknechte venlyn weren vnder Andreas van Lubbeke Houetman, dat ander vnder Gerth Honrykes Houetman, dat dridde was der schutten venlyn, dat verde ouerst was der Leer fenlyn Ock so togen mede to velde, de ruther de in der Stadt Bremen besoldinge weren, der nicht al hundert was, de ruther ruckeden voruth na walle, an der vyende leger, vnde der ruther trummeter stodde flux in sine trummeten makede de vyande wach, de sick also balde vpmakeden geuen sick jnt velth, jdt was vp de tydt ein gans dycke neuelych, dakych weder dat men nicht jnt felt seen konde van sessen hen to acht vren, Ock so gaff sick dat schepesuolck to der suluen stunde in gades nhamen de Wesser hen dael mit den dren seydenschepe vnde mit einem bucke mit volcke vnde geschutte wol besettet, de scholden de schantzen vp der Wesser jnnemen tegens Walle auer wanneer de vnse mit den vyanden scharmutzelden vp dem velde by Vthbremen deme so geschach, Jtem by de seydenschepe vnde buck worth Sunten Marthens ffenlyn vorordent mit jungen geschyckeden borgerenn vnde kaspelluden Sunte Martens ffarendel, dar to mit seeuarende volcke wol beseettet auer dre hundert starck Johan Branth was de Fener, vnde togen vt dem Brugge doer de wesser enthlangens, geleydeden de seydenschepe wedder der vyande anloep, (. jdt was vp de tydt ein redelyck vnde paslyck wassende wather, dat idt in velen manthen so hoch nicht was gewesen dat gaff godt vt sunderlyker gnade .) vnde so de seydenschepe mit den bucken wor vp dat santh geraket, dat se dorch dat venlyn mochten enthsettet werden do nu de seydenschepe an de schantzen quemen, sint se to
den vyenden in de schantze gefallen, vnde slogen de vyande daruth nemen daruth vij stucke schates, vnde drogen de suluen stucke in de schepe, vnde styckeden de hutten in den schantzen an, vnde gyngen dar nha in de seydenschepe vnde vorden de wesser hen dal, raueden vnde auerquemen vele guder buthe jn guderen dat men jnt leger voren wolde, Myddeler tydt alse dat volck in den seydenschepen de schantze jnnemen, hebben sick ruther vnde knechte dar to boeslude borgers vnde jnwoners, dapper mit Wrytzborgen hupen geslagenn jm velde twyschen Walle vnde der Stadt Bremen, helden ein groth swar scharmutzell, war jnne vp beyden syden vele eere seele geuen, dat grothe geschutte von den houetweren ginck dapper loes to den vyenden jn, sunder jdt weren slunp schote, dewile men nicht wol vth den ogen seen konde, Jtem vp der Stadt syden bleuen dar xiij doden, dar to wol xl geuangen, dar der Bremer houetlude eine genant Gerth Henrykes mede was ock sin luthenante, dar worden ock vp beyden syden vele gewundet de dar ock von storuen, ouerst de vyende hebben mer doden thor stede geloten vnde gewundede, de se den dach auer mit wagen vth dem velde vorsommelen mostenn De here von Cronynge vpperste velther by Wrytzbargenn hupen, vth des Keysers landt geborenn, wort ock jm suluen scharmutzell jnt houet geschaten, vnde wort des schotes haluen vorth gerorth, vnde nicht lange darnha des schates haluen gestoruen vnde worth des Mydtwekens vor Paeschen bynnen Verdenn begrauen in den Doem, mit Vigilien vnde seelmyssen ryckliken besorget Jtem den ersten Aprilis, do des ffreydages vor Palmsondage mit dem dage, brack Wrytzborgen herleger vor Bremen vp, dat sick nu vj weken myn einen dach to walle groepelynge Osselckeshusen Grammeke vnde tor Borch entholden hadde, vnde harbarge, makeden to aschen de schonen huse to Walle gropelynge vnde Osselkeshusen betalden ouel eren werth, schededen mit stancke, gelyck de Duuel vnde sine Deners plegen to doen, Ock styckeden de vyende an de bremer schepe, jm Lesmer broke vnde de dar legen twyschen der Stadt vnde der lesme vthboscheden tvyn[?] de ock vp dem wesserstrome legen, de se des volgende dages anstyckeden vnde deden der Stadt van Bremen vp vele dusent gulden schaden
Nha der begangen daet, togen de vyende vorth jnt Stycht van Bremen, legerden sick to mersele, vnde in de vmb lyggende dorper Jtem am suluen j Aprilis, quemen de Seydenschepe wedder vmb vp de ochtme, brachten mit sick vij kanen geladen mit sadelen, wyne kramwerke, beer, brodt, speck vnde der gelyken vyttalie, welcker se den Oldenborgeren genhamen, vnde scholde de waer sin gewesen in der vyende leger, vnde de sutelers wusten nicht dat de van Bremen den wesserstroem wedder ffrey hadden, dar worden se auer vorraschet vnde bedragen, Jtem dessuluen dages, worden de suluen roffguder so den Oldenborgeren genhomen mit wagen bynnen Bremen geuort, aldar geparteth vnde gebuthet, vnde alles wath jn vyttalie was worth na dem huse Bederkesa geuorth dat hus darmede to bespysen, vnde den bosluden de jdt gerouet hadden vor de werde vam Erbaren Rade betalth Am 2 Aprilis, do vp palmsondage auent, des morgens in ambrekinge des dages, hefft de Eddele vnde Wolgebarenn Graue Tonies van Oldenborch dat vaste sloth Delmenhorst mit sinen egen volcke auer de vyff hundert starck, hemelyken angefallen, vnde in korter tydt mit weldiger handt jn genhamen, de gedachte Graue Tonies apenbarde solckes sinen volcke vnderwegen in der nacht, dat he solckes jm synne hadde, deden tosamende einen voethfal, repen Godt an vmme sinen segen, dat he sin vaderlyke arue mochte wedder erlangen, dat by sines groten vaders tyden Graue Gerdes em genhamen do men schreff 1482, dar wolde he sinen hals an to kosthe leggen, bogerde von den sinen de by em weren, dat se dat sulue mit eme wolden samptlick doen, dat wolde he truwlyken mit den sinen alletyt gerne an se vorschulden, vnde jn deme he erschaten worde offte ersteken scholde sick nemant dar anne keren vnde eme nicht mer achten offt ein geringer ersteken were, vnde dennoch vmb siner kynder wyllen flux anfallen, dat sint se samptlick eindrechtichlyken jngegaen, solcks mit tosagen vnde eeden vorstrycket De Graue hadde gude kuntschop dat weynich volckes vp dem huse was, nicht vele bauen xx werhafftiger man, so konde jdt em nicht entstaen, als nu Graue Tonyes
jn der nacht mit den sinen bynnen Delmenhorst quam, so worden de lude jm bleke wach, vnde weren fruchteren, se menden dat jdt Bremers weren, beyde vp der borch vnde jm bleke, wente vt Bremen plegen se vaken by nacht tyden dar in to vallen, vnder solcken wane schaffede de graue sinen wyllen, nalede sick an den Borch grauen nemen jm dusteren de lichten schepkens von den wagen de dar to gemaket weren, vnde se naleden sick den stackytten, vengen an to sagende, de wechter menden dat ydt spokerye were, scholden jm anxste geropen hebben, du sagest vasthe, du scholt lange sagen eer du dat hus vmme sagest, myddler tydt slogen se lange repe vmme de stackytten togen se na sick dael, vnde flux mit den storme ledderen den wal menlyken angeuallen, do wakeden se vp de vp der borch weren, segen dat ydt em gelden wolde, wusten noch nicht wat ydt vor lude weren, quemen naket to der werhe, schoten vnde slogen to des Grauen volck dapper jn dat dar wol by hundert gewundet worden, vp der borch hebben se ock dre doden gelaten etc Alse se nu vp der borch vorloren segen, merkeden dat jdt Graue Tonyes mit den sinen was, vnde worden auermannet, so geuen se sick mit dem huse in des Grauen handt, vnde worden alle vencklyck genamen, vnde Hermen von Oer de Drosthe Jurgen thor Molen Renthemester, de Vaget tom Olden nesche Johan Vageth genanth de Schriuer vp der borch worden forth vencklyck na Oldenborch geforth, de lude jn Delmenhorst, mosten vorth vor den Grauen kamen vnde sweren em, vnde de vmme lyggende dorpe vnde huse, mosten des dages ock vor den Grauen kamen doen eeren eedt, Jtem am volgende 3 Aprilis, do am Palmsondage schyckede Graue Tonyes van Delmenhorst sine rede mit 12 perden nha Harpstede leth dat ock eschen, vnde is em tor stunth vpgegeuen, vnde de Droste welcker Harpstede jnne hadde des Bysschops bastert sone nam to voren de vlucht, Am 4 Aprilis, js her Luder von Belmer weddervmme de wesser her vp in einen groten kanen to Bremen angekamen, sine werue an de Hamborgers von des Erbaren Rades to Bremen wegen entdecketh wente de Hamborgers weren am j Aprilis vp de wesser gekamen mit vij weldigen boyers dar auer vj vthgelesen boeslude fyne weerhafftige krygeslude vppe weren, vnde de orlyge schepe weren ryckliken vorsorget, nicht allene an volcke, sunder ock mit swarem geschutte Am 5 Aprilis stech dat schepes volck vt den seydenschepen vnde nemen dat hus Hagen jn, wor vp se ein grot gudt erlangeden
Dyt rede gedachte hus Hagen wort ffrans van der Lyth einen stychtes junckeren to Bremen genhamen, darumme dat he jdt helt mit der Stadt vyande Am 7 Aprilis hebben dat Bremesche volck in den seydenschepen ok dat hus Stotell jm stychte van Bremen angefallen ock jngenomen, nemen dar van allent wat se dar vp funden senden dat ock na Bremen vnde wart aldar gepartet vnde gebuthet, Am 8 Aprilis quam to Bremen nye tidinge, wo Writzbarch mit sinen hupen sick gelegert to Verden vnde tom Langwedel eten den armen luden vp wat se hadden, se pucheden mit macht vp de guden Stadt Bremen, drouweden dat se starcker worden van Rutheren vnde Knechten, wente Hertoch Eryck van Brunswick, was in groter vorsammelinge vp de tydt, Wrytzbargen hupen to starken, vnde als den mit den van Bremen ernstlyken sick to vorsakende, Ouerst de Stadt Bremen was in godt wol getrostet, dat maket dat se eine gude rechte sake hadden, beden godt vlitich dachlikes in allen sermonen Am 11 Aprilis hefft Wrytzbargen dat vaste hus den Ottersbarch mit guden worden jngekregen, dar Olthraue vrese vor einen Drosten vam Doem cappyttell gesettet was ouerst Olthraue sach nicht wol to leth sick auer reden, gaff dat hus vp sunder noeth Am sulfften xj Aprilis do des Mandages in den Paeschen, hefft Hertoch Eryck van Brunswyck, by sinen baden, jn Bremen geschreuen, jn des Keysers namen de guden Stadt geeschet, gelick wo Wrytzbargen to voren, Ouerst em worth affgedancket, sick entschuldiget der buntenysse haluen, mit fforsten heren vnde Steden dar se sick mede vorstrycket hadden, Jtem von der stunde an, wort Bremen starcker beuestiget runth vmme her dubbelde stackytten angerichtet, alle houetwere to gerustet, den grauen enthlanges vp dat grauen ouer vele dusent pale dep in de erden gegrauen, dar by vele kleine storthe kulen, von dem Osterendoer an, hen an den ende Sunten Steffens dwenger eine by dem anderen gans dycke, Alle walle runth dele mit aller noth trufft wol besorget, Ock worden an ethlyken orden, pannen, vul waters gesettet, dar me wolde wellynge jnne seden den vyenden jm falle vnder ogen geten, Jtem teer krentze ock by groten hupen to gerustet, alle were myt stenen rycklyken besorget, vnde grote maestboeme vp de were
vnde borstwere gebracht, dar mede vyende wolde mede eeren edder wylkamen heten Jtem de seydenschepe mit volcke vnde geschutte, quemen wedder de wesser herup vor bremen, brachten mit sick in Bremen gude werhafftige Hamborger boeslude, de do in Bremen wylkamen weren, vnde den Hamborger schepen van orlych dar nedden wort de wesserstroem beualen hen in de see, Ouerst de seydenschepe vorwarden den wesserstroem de Stadt Bremen enthlanges, bauen vnde benedden De wyle ouerst, vp de suluen tidt de wesserstroem klen was, vnd ein droge wyndich weder, so worden jn Bremen alle huse vnde waninge binnen Bremen rykliken mit water besorget, alle kumpe, boden, pannen erfullet benedden vnde bauen vp denn luchten, wente de vyande drouweden dar buthen, se wolden fuer balle in Bremen scheten, dar wort wedder gedacht, Am xij Aprilis nham Wrytzbargen dat hus Rethem in, dat vp de tydt her Dyrick von Mandelsloe jnne hadde etc Am xix Aprilis jn dem myddage is Wrytzbargen mit sinen rutheren vnde knechten, wedderumme vor Bremen jn tornigem mode angekamen, legerde sick to Harstede, vnde Hertoch Eryck vp der anderen sydt der wesser quam ock an mit velem vnde swaren geschutte dar to mit vntellyken hupen ruther vnde landesknechten gelick alse ein grymmich louwe, Bremen to vorslynden, de legerde sick to Arsten, Habenhusen vnde in de vmbliggende dorpe he quam als ein rode vnde jnstrumente des torne gades, mit einen weldigen drogen hyttigen oftenwynde, also dat de wesser mit flegende sande auertagen wort, gelick mit einem dycken neuell dat ock alle pole vnde water by na vthdrogeden Thor suluen stunde sint von Hertoch Erykes rutheren flux an rennen kamen van Arsten, besychtigende by den koelhouen wege vnde stege vnde alle gelegenheit, auer der lucken wesser bruggen, wente alle haue vnde tume stunden do noch jn erem wesende, alse solckes nu segen de borger jn Bremen, lepen flux auer de lutken wesser bruggen to den vyenden henuth drengeden de vyande wedder achter de koelhoue, vnde tor suluen stunde worth alle gebuwthe auer der bruggen, an husen schunen bargen, tunen, spykeren vnde sommerhusen, dorch de bremer angestycket vnde to aschen gemaket, ock worden der repsleger boden gantz vnde gar dal gebraken alles slicht gemaket Am xx Aprilis an den auent, hefft Hertoch Eryck van Brunswick einen trummeter geschycket vor de lutken wesser bruggen
leth tom anderen mael eschen de Stadt Bremen, in des Keysers namen, Ouerst de Stadt anthworde nha als vorhen, se stunden in lofflyker bunthenysse se konden dar nicht to kamenn jdt gynge wo ydt wolde, Am xxj Aprilis, do legerden sick beyde herleger dat eine thom nyen lande, nomptliken Hertoch Erykes leger, dat ander nomptlick Wrytzbargen leger to Harstede, dar slogen se ere paulunenaFußnote a„pāwlūn (1), pawlūn, pavlun, paulun, paulun, pauluyn, pauluun, pāwelūn, pavelun, pauwelun, pāwelōn, pāwelūm, paulum, pāwel, pālūn, paluin, mnd., M., N., F.: nhd. „Pavillion“, aus Stoffbahnen oder Fellen und Stützstangen gefertigte Behausung, Zelt, tragbares Stoffdach, Baldachin, Traghimmel, aus Stoffbahnen gefertigtes Verdeck auf Schiffen, Dachschmuck, Dacherker, Wetterfahne?; ÜG.: lat. papilio tentorium; Hw.: vgl. mhd. pavelūn; E.: vgl. mhd. pavelūn, pavilūn, st. N., Zelt; s. afries. paulōn 1 und häufiger?, M., Tabernakel, Zelt; s. afrz. pavillion, M., Zelt; s. lat. pāpilio, M., Schmetterling, Falter; s. idg. *peled-, Sb., Adj., Feuchtigkeit, feucht, Pokorny 800; vgl. idg. *pel- (1), *pelə-, *plē-, *pl̥h1-, *pelh1-, V., gießen, fließen, schütten, füllen, schwimmen, fliegen, Pokorny 798; L.: MndHwb 2, 1427 (pâwlûn)“, Definition nach: Köbler, Gerhard: Mittelniederdeutsches Wörterbuch, online in: https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html, (Stand: 04.04.2025). vp, vnde richteden ere telten vnde hutten vp vnde gedachten dar ein tydtlanck to harbargen, gelick wo geschach Jtem vp de tydt, wort ein schantze vp der slacht angerichtet den wesserstroem enthlanges, van Sunte Martens karck houe an, hen an de Holmans borch, ock worden do grothe vnde lange maestbome, mydden in den wesserstroem gelecht, mit jseren keden vast an einander gehechtet vnde mit groten anckeren vnde an palen geuestiget dat darmede den vyenden de wech vpgenamen worde, jffte se mit schepen edderr flothen wes wolden begynnen, grothe edder klene schepe antostyckende, de do alle vor der Stadt de slacht enthlanges legen, de maestbome rekeden vor der bruggen an, hen an den ende Sunten Steffens stadt des geliken ock bauen der bruggen, Ock wart de wesser bauen der bruggen by der holtporten twe mal mit starken ekenpalen auergepalet, vnde de pale mit starcken jseren keden an einander gebunden vnde beslaten, sunder ein ffeegath[?] gelaten Jtem dar worden ock seydenschepe, de wesser enthlanges vorordent, starck mit volcke vnde geschutte besettet, de dach vnde nacht ein gudt vpseent hebben scholden, der vyende, anslege to vorhinderende, Jtem bauen der brugge, worden alle stalle vnde boden myt messe vnde erthryke erfullet, den stroem entlanges eine schantze togerichtet, vp dat de vyende mit swarem geschutte nenen schaden doen mochten Des gelyken wort de wesserbrugge vp beyden syden behangen vnde bedecket mith laken, Ock worth do begunnen vp den holtwerdel, eine schone schantze vt der grunth vp de lutken wesser enthlanges, in korter tydt hoch vpgetagen dar de huslude wol to hulpen,
Jtem den xxij Aprilis in der nacht ruckeden de vyande in Hartoch Erykes leger der Stadt Bremen neger, vengen an eine hoge starcke schantzen to grauen, by des Doemdeken Brake vor den koelhouen, vp dat se mochten dat brugge dor
to sluten, Dar worth in Bremen des dages wedder geraethslaget dat men starck wolde to vothe vnde to perden froemorgens to den vyenden vthuallen, vnde de schantzen to nichte maken des worth desses dages an den auent, vmme geslagen eine trumme, vnde dar by geropen, dat ein jder scholde mit siner weer fardych sin, ruther knechte borgere, alle de dar to vorordent worden, am volgende morgen, mit ambrekynge des dages vpsyn Am volgende xxiij Aprilis do vp einen sunnauende morgen vorsammelden sick ruther vnde knechte vnde borger, mit twen vpgerichteden veneken, vnde als de klocke by vyuen was togen se in einen ordeninge vth dem brugge doer, vnde vellen vnuorseens to den vyenden in de schantzen, slogen se dar uth mit gewalt, vengen van den vyenden 19, de anderen vorlepen jdt na dem leger, vnde makeden dat leger wach, dat sick flux vthgaff jnt velt, gelick ein jmme plecht to donde in der warmen meytidt, dar ginck jdt an ein dapper scharmutzelen, eine gude stunde lanck, den vyenden wort mannich schote geschencket van allen houetweren de wesser enthlanges, sunderlyken van dem rundt dele vor der bruggen, also dat vele de ogen vorkerden in ein waerteken worden hele arme gefunden den vyenden affgeschaten, dar worden ock barde vnde kennebacken gefunden Ock wort Andreas Packemoer ein houetman mit twen anderen by em eere perde doeth geschaten, de se jm apen wege tor stede lethen, Packemoer stortede gruwliken mit sinem perde, vnde jtlyke borgers lepen to em an als he dal stortede mit sinen gule wundeden em mit einer hellebarden jnt been, Ouerst he wort van den sinen vth der Bremer hande gereddet, wente sine tydt was do nicht gekamen, Jtem de Stadt Bremen leth jm scharmutzelen twe doden einen ruther vnde einen landesknecht de worden an den auent jn Bremen geholt vp doden barden vnde eerlyken vp karckhaue begrauen, vp de tydt wort jdt vrede beropen vp beyden syden, vp dat ein jder sine doden begraue vnde de vyande nemen de schantzen dar na wedder jn vnde wat to gedyket was, grouen se de nacht wedder vp Am xxv Aprilis, jn der nacht ruckeden de vyende vorth mit der schantzen ein gudt stuck weges vp den wetenkamp, also dat se konden bescheten de luthken wesserbruggen, dat dar nemanth auer mochte, Vnde dessuluen dages wort de gantze Holtwerdel geblotet allent wat dar vpgebuwet was, nomplick dat teerhus des kopmans ock de buwhoff vnde alle hutten so dar vp stunden dar vp stunden
Am xxvj Aprilis, worden grothe maestbome in de lutken wesser gebracht, vnde vast an eken palen mit yseren keden gehechtet vp dat de vyende nene macht hadden mit floten edder schepen an den wal tokomende Jtem vp de suluen tydt hadden alle tymmerlude vnde segers vul arbeyt dach vnde nacht, wente dar worden dubbelde stackytten gemaket, den Stadt grauen enthlanges, vnde alle porten mit nyen starcken syngeen besorget, ock so wart dat grote erthus edder rundeel auer de brugge ( . welcker de vyende vth spoeth nomeden de bruth von Bremen . ) mit einen starcken stackytte besorget, wedder der vyende willen, de solckes anseen mosten, Jtem de beyden herleger der buten, als Hertoch Erycke vnde Wrytzborgen romeden, wo de Stadt Bremen em vom keyser were geschencket, vnde allent wat dar jnne were, dar wolden se alle vmme steruen, vnde eere helse dar an hangen, se wolden Bremen thor buthe hebben, ouerst de Bremers trosteden sick in godt, setteden sick mit godtlyker hulpe tor weer, De Ertze Bysschop to Bremen, vnde de Hertoch von Louwesborch quemen vaken in de leger, starckeden de vyende wedder de Stadt Bremen, dat Bremen an den beyden nicht vordent hadden, o vndanckbarheit Am xxvij Aprilis, helden beyde herleger gemeinte, wente se konden alle stunde wol to samende komen, auer Sunte Peters werdel, bauen den eysen rade, dar se eine bruggenn auer gemaket von eken vnde kanen, Do worth vom Rade alle kosteren binnen Bremen vorbaden, dat se nene sermone, ock worden des dages de trummen vmb geslogen, dat jderman scholde sine weer fordych hebben, dach vnde nacht nechteren bereidt sin, ein jderman an sinem orde, dar he vom Rade vnde houetluden vor ordent were Am 1 Maij, do dre weken na Paschen, quam in Bremenn warhafftige nye tydinge, wo Graue Crystoffer vonn Oldenborch, jm forstendoem von Lunenborch were, in dapperer rustunge were, vnde by em worden komen de Hamborger, dre dusent starck to perde vnde to vothe wolden in Hertoch Erykes lande wyder sick starken, vp dat Bremen enthsettet worde vt factum est
Jtem vp de tydt rathslagenden de vyende, wo se mochten der Stadt Bremen den wesser stroem nemen, vor dem Arster torme auer in de Ochtume leyden, vengen ein vnmogelick werck an vnde hebben alle dage ein vntellicken hupen greuers (huslude vth den vmbliggenden dorpen vnde landen dar to vorbadet . ) dar jnne gegrauen eine grote grafft vnde arbeyt vorgenamen, wo nach hude in dessen dach aldar to beseen, ouerst is alles vmb sus gedaen, vnde hebben ere nyen wesser mit schanden nha laten moten Am iij Maij, vth beuel des Rades to Bremen, sint der Stadt ruther by myddage vth dem Osterendoer gerenth, na Harstede to beseende der vyande gelegenheit, ein scharmutzel mit em antogripen, vnde de ruther quemen jlendes den vyenden vp de handt, nemen ere dach wacht vp, stodden flux to den vyenden jnt leger, makeden ein alarme, houweden jtlike vathe beers jn stucken, vengen slogen de se auerquemen, alse nu de vyende jm leger wach wordenn do geuen sick vnse ruther wedder na der Stadt, al euentlick vnde vunden vnderwegen, der Bremer Knechte mit twen vpgerichteden veneken, de se hartlyken vormanden, dat se sick na der Stadt reppen scholden, eer dat de vyende en vp den hals quemen, Andreas von Lubbeke houetman, quam nouwe mit sinen veneken vth der vyande handt, Ouerst Bole von Styckhusen Gerth Honrykes sin ffener, vorsumede dat, vnde worth by Sunte Pawels barge mit sinen veneken dal getagen, dat veneken genhamen, jnt leger mit Bolen den vener geuorth, mit groten triumph Ouerst als de vyende segen, dat de vener bole, so seer gewundet was, dat he steruen moste, wort he des anderen dages jn Bremen in sine harbarge geuort, dar jnne he starff vnde is to Sunthe Marthen begrauen, De vnse leten seuen doden thor stede vnde elffen geuangen, vnde gewundede, de alle gemenlyken storuen, also ginck Gerth Honrykes venlyn vnder, dat se barmlyken vorsegen, wenthe de houetlude weren druncken gelick ock de vener Bole, dar auer vorsegen se jdt, leden schaden vnde hoen jn, Jtem von den vyenden bleuen dar ock welcke beliggen mit man vnde perden geschaten, vnde viij geuangen vele gewundet, Do nu de vyende wedder na eren leger sick geuen mit den vangen, do worden de doden in de Stadt gedregen des anderen dages begrauen, Am suluen iij Maij vp den auenth, wort dorth de vyende Hertoch Eryckes, grote geschutte achter de kolhaue gebracht, vnde in ein teken eines tryumphes schoten se in de Stadt Bremenn
des auendes jm dusterenn by twintich schote mit kortouwen slangen vnde haluen slangen, ein schote ginck dorch dat dack midden des langen domestoren, de ander in dat grawe Monnyke kloster, de drudde vp de tyuer dorch veer huse, de verde jn Sunthe Kattrynen strate, de anderen schote gingen eren ganck gade sy danck dat nemant geseryget wort Jtem den iiij Maij, worth vt Wrytzbargenn leger ein trummeter vor dat Osterendor gesenth, vnde Andreas van Lubbeke des morgens by negen vren gynck sulff twelffte to em hen vth by Sunte Pawel helden sprake wol ein halff stunde mit malckander, vnde am suluen orden legen der vyende perde twe doeth geschaten, vnde ein ruther dar by mydden in dem wege vor dem Osteren doer, de wort van den vyenden hengenhamen vnde begrauen, de vangen worden vp beyden syden, vp lofften vnde eeden loes gelaten, ere rantzune bynnen veer dage to entrychtenn, Jtem den vofften Maij brende Harstede gantzlyken vth van eren egen vure, dar Wrytzbargen nicht mede to vreden was, Am 7 Maij des auendes nha negen vren, worden dre schote jm Bremen geschaten vt Hertoch Erycks leger, mit swaren geschutte, de eine schote ginck bauen dorch dat dack, by dem torne Sunthe Martens Kerken, de ander schote wort na dem wather rade geschaten, sunder dat loe ginck vele to hoch dorch Jaest Prens stael, de drudde schote rakede nichtes Am 8 Maij vengen de vyende an, in beyden herleger eine brugge to maken auer de wesser bauen dem eysen rade vp Sunte Peters werder, vp dat de beiden leger mochten tosamende kamen, wanneer se wolden, to desser bruggen antorichten, brukeden de vyende alle eken, kanen boem schepe, balken, sparen, latten, barch roden, wylligen bome wath se kunden erlangen vnde auerkamen twyschen Mynden vnde der Stadt Bremen, kostede grote moye vnde arbeyt, Am auende dessuluen 8 Maij, do jdt duncker worth, brochten de vyende vth Hertoch Erykes leger thom nyen lande oer sware geschutte vnder de schantzen by de kolhoue schoten auer xij schote in de Stadt, in ein tryumph edder teken der victorie, dat de Chorfforste van Sassenn
Hertoch Johan Frederick vam Keyser was geuangen, vnde Wyttenberch jngenamen, vnder dessem schetende, worden vp der tyuer dre junge katten doeth geschaten in einem nesthe, dat sulue worth den vyenden in der schantze van dem borgeren to geropen, van den rundt dele auer der brugge, Desses suluen dages, sint de vyende von Harstede vth Wrytzbargen leger beide to perde vnde to vothe, anth Osterdoer andringen kamen drungen der Stadt dachwacht in de Stadt, schoten einen Knecht dorch den knaken dar he ock van starff, balde dar na do nu de ruther wedderumme na dem leger renden, vorechterden sick xj landesknechte by her Bernde Schorhaers wyndemolen, als solckes der Stadt vthryder Hinrick van Leer worth angesecht, makede he sick mit den sinen flux rede vnde in dem myddage worth em dat Osterendoer geopenth rende to den vyenden an, vnde de vyende geuen sick in de flucht ouerst se vormodeden jm sande twyschen dem steintorne vnde eysenrade, dar worden der vyende vij doethgeschaten vnde geslagen de anderen veer geuen sick geuangen, sworen eeren rantzuen in tobringen, als de veer vangen sick wedder vmme na eren leger geuen wolden, wort erer em dorch dat houet geschatenn van eren egen volcke, betalde so mit sinem halse Jtem ock sint desses dages de vyende vt Hertoch Erykes leger starck jnt Stedinger landt getagen mit jtlyke hundert leddyge wagen, nemen den armen luden jm lande allent wat em denede Am x Maij quam Jacobus Louwe Secretarius, wedderumme in Bremen van Hamborch mit twen deneren, brachte mit sick schrifftlick vnde mundtlick, gude frolike nie tydinge, dat de gude Stadt Bremen in korter tydt mit godtlyker hulpe scholde enthsettet werden, dorch ruther vnde knechte de vorhandenn weren in guder rustynge gans starck Am xj Maij worth van einem vyscher ein vordruncken ruther by der hoeltporten, an einen pael gedreuen geuischet, noch in siner rustynge, nu achte dage in der wesser gedreuenn by den eysenrade van den vnsen dar in gedrungen jm scharmutzel de vyscher brachte den doden vp dat lanth, vnde em worden iiij Bremer marck gegeuen vor de rustinge Am xij Maij hebben de vyende groten schaden jm Stedyngerlande gedaen, vele armer lude gemaket, dat landt barmlyken geschunnet, vnde in erem vthteen vt dem lande, sint de bremer Boeslude, vt den seydenschepen geuallen slogen der vyende vele doeth,
Am xiij Maij des morgens sint jtlyke van der Stadt volcke wedderumme mit frouwden bynnen kamen de nacht auer to Harstede in Wrytzbargen leger gewesen, vth der weyde perde genamen de se mit sick in Bremen brachten Jtem to der suluen tydt hebben de vyende in Hertoch Erykes leger einen baden vth Bremen erlanget einen alden man, Bartold Vrese genanth, den se vnschuldichlyken in eine galgen tom nyen lande gehangen., darumme dat se by em vunden dunckere breue de se nicht vorstunden noch lesen konden, also brachten se vnschuldich blodt vmme dat godt in em richten wert to siner tydt, Am suluen dage den xiij Maij worth ein koe vp dem grauen vor dem Osterendoer geschaten dorch de vyende vam Tegelwerdel dar se jtlick velthgeschutte als halue slangen vp einen barge staen hadden vor grothe schantze korue, vnde als de koe geschaten worth, erhoff sick dat loe van der erden, rakede Kerstenn knubels sone by der wage, de by dem Osterendoer stunt vp dem walle, vnde sick vp einen schantzen korff geleneth hadde, vnde dat loe rakede sin liff dat weyde dar he vann starff, desse jungelinck was de aldererste, de van denn vyenden bynnen der Stadt Bremen geschaten worth, jdt worth barmlyken van em vorseen, Ock worth desses dages ein druncken landesknecht vth der vyende schantzen auer der lutken wesser, dorch sine lenden geschaten, vp der borsthweer des rundeels vor dem brugge doer, dat was sin egen schult, wente he was altho dryste des drunckes haluenn, Ock nemen der Stadt van Bremen volck de vp den seydenschepen weren einen rustwagen mit jtliker rustinge de scholde tokamen den Byckerenn Am xiiij Maij an den auent quemen in de Stadt Bremen einen guden hupen landesknechte vam huse Bederxa richten em nie veneken an leten dat flegen mit trummenslage, vnde de vyende dar butenn begunden sagafftich to werden, wente se reken jdt wolde em mael an ein drepenth gaen gelick dem ock geschach balde hir na, Jtem dewyle der Stedyngerlandt, vull kornes, schones heuwes gudes vnde allerley vyttalie vnde nottrufft was
so togen dachlykes de vyende dar jn wedder der stedynger willenn halden daruth wat se bedarueden, dat sulue klageden des landes jnwaners eren heren grauen Thonio to Oldenborch, de gaff vorlaff den luden, dat se scholden den vyenden wedderstanth doen, des hebben de Stedynger an twen orden den hogen wesserdyck dorch gegrauen, also den vyenden weth vth vnde jnt lanth vp genhamen, do nu de vyende solckes vornemen de jm lande weren vnde wolden menden se flux vth dem lande in eer leger teen, dar quemen de Stedinger hinder se her, mit to daet der Bremer de vth den seydenschepen den Stedynger to hulpe quemen, geuen den vyenden wat vp den lop dat se mit den halse betaldenn Ock worden desses dages dre landesknechte den vyenden affgeschaten de sick vth der schantzen geuen to wyth int velth, auer lanck bleuen ock welcke jm hecke behangen de dar wolden vysche nemen den vyschers by Sunthen Steffens werder, Am xviij Maij do vp der hemmeluarth Christj auent, js de Borgermesten her Dyrick Hoyers vnde her Dyrick van Mandelslo Rathman vth der Stadt Bremen gegaen ein halff stunde buthen dem herdendoer sprake geholden mit jtlyken vth dem leger vor de stadt gesanth, als ein juncker Hinrick Beren broder, de ander was Hans Korthe vth Verden, de meninge der gesanthen was dat sick de Stadt Bremen scholde geuen vnder Key : Ma : Gnaden, beholden all ere oldenn priuileia vnde lange jarige gerechticheit, auest nichtes egentlick aldar beslathenn Am xix Maij do vorloes sick der vyende gudt van der weyde, dat hemelyken by nachte wort en wech gedreuen, dat was ein teken dat se vp breken wolden, wente vth Hertoch Erykes lande worth den Vorsthen vor Bremen jnt leger geschreuen breue auer breue dat he mit der hast mit den sinen scholde vpbreken, wenthe dar wolden slege volgen vnde dar was ein starck hupe ruther vnde knechte welckere sick vpppet dapperste rusteden vnde vorsammelden in Hertoch Erykes Lanth brandtschatteden beroueden dat landt vnde wolden Hertoch Eryck vor Bremen soken, vnde men hadde gehapet vor Bremen scholden beide leger sin dal getagenn Ock worden desses suluen dages twe borger to Bremen von orhem egen bussenkrude barmlyken geschanfferth, dat van waenraken worth angestycket, vnde einer van em na jtlyken dagen starff dar vann Am xx Maij hefft ein Hamborger boyert myt roggen vnde solthe geladen de wesser herup gesegelt myth einen nordtwesten wynde
mit hoger floeth, vnde dat solt sampt mit den roggen worth in Bremen gehalt, Am xxij Maij des negesten sondage morgens vor pynxten jn ambrekynge des dages to twen slegen js Hertoch Eryck van Brunswick mit sinen herleger vpgebraken, vor Bremen styckeden an beyde hutten leger dar to der armen lude huse berge vnde schunen thom nyen lande, Vnde hertoch Erryck ruckede des dages wol vorth, mit sinen rutheren, vnde knechten vnde geschutte, de wesser herup na der Hoija to dar Wrytzbargen vnde he sick bescheden hadden, Jtem to der suluen stunde brack Wrytzbargen ock vp mit sinem herleger to Herstede, styckede sin leger an, vnde der armen lude huse de noch vnuorbranth stunden, Ock worth de brugge angestycket de se gemaket haddenn auer de wesser bauen dem eysen rade auer Sunthe Pethers werdel, auerst van der brugge worth vele gereddet vnuorbrandt dorch vnse borger Jtem Wrytzbargen warth desses suluen Sondages seer gelettet dorch dat sware geschutte, dat by Arbargen myt den raderen jnt santh sanck, kunden nargens mede hen dat wolde godt so hebben, vp dat de beyden leger nha eren vpsathen nicht scholden tosamende kamen, Jtem jn vpbreckinge derr beyden her leger sint vth Bremen flux em geuolget ruther knechte borger, deden den vyenden einen affbrock tobbeden se, Ouerst de vyende weren der Stadt volck vele auer de handt mit rutheren der se vele hadden, Als nhu de Eddelen vnde wolgebaren heren, nomptlik Graue Albrecht van Mansuelde, Graue Chrystoffer van Oldenborch Graue Johan van Heydeck Jtem de strengen heren Wilhelmus Tomasher, Johan van Seggeren Corth Penninck, Jurgen van Rauensborch Joest Manduuel alse heren edder principale houetlude der krygeslude de mit godtlyker hulpe, de guden Stadt Bremen enthsetten wolden, alse truwe vorwanten van der bunthenysse wegen horden dat beyde herleger vor Bremen vpgebraken vnde gedechten en vnder ogen to teen vnde se jm velde to slaen, so sint se flux vorthgerucket Hertoch Eryck vnde Wrytzbargen vnderogen, vnde erlangeden vnderwegen, warhafftige tydinge, bericht
vnde kuntschop, dat Hertoch Eryck auer de wesser were by der Draken borch, dar he Wrytzbargen vorwachtende was, vnde nam den Kropelsbarch to sinen vordeel jn wolde beyden, Am xxiij Maij nha myddage vmme trenth van dren slegen, sint de bauen rede gedachten eddelen heren als Grauen van Mansuelde Oldenborch Heydeck mit erem krygesuolck by der Drakenborch vp ein santhuelt angekamen, seen Hertoch Eryck vor sick in dapperer rustinge, se spreken eer krigesuolck beyde ruther vnde landes knechte dapper vnde freymodichliken an dat se samptlyken jn Godt scholden wol getrostet sin, godt worde den dach eme sinen segen wedder ere vyende geuen, vnde se rychteden flux eine slacht ordeninge an vellen samptlick vp eere kne dre mal repen godt almechtich an als den euigen noethelper, beden vmme sine godtlyken hulpe vnde segen wedder eere vyende, vmme sines hilligen namen vnde wordes wyllen, vnde sungen mit luder stemmen twe psalmen worden ock tor suluen stunde mit flythe vormanet van den predykanten de by em do weren, dat se de vyende scholden jn Godt freymodichliken angrypen, godt worde ane twyuel en victorie geuen in Christo vnde eer lose was, Godt sy myt vns dar en jegen Hertoch Erycks krigesuolck lose was, help godt vnde laeth nicht leuen, de lose drapt se suluen, Balde hyr na vengen se eere vyende jm vordeel an, schoten vnde slogen se flux vth erem vordel, vnde godt gaff em schynbarliken sinen segen, de slachtinge durde nicht altho lange, sunder men sach mennigen stolten heldt beyde jn der wesser vnde jm sande barmlyken steruen, dat was er rechte loen dar se vmme gedenet hadden wedder de armen Chrysten, Hertoch Eryck in egener personen, mit deme Grauen van Euerstein vnde Andreas Packemoer, swommeden samptlick dorch de wesser nemen de flucht des se nene grothe eer hebben Wrytzbargen mit sinen godtlosen hupen, was hir nicht by, he hadde anders anhe twiuel ock einen buethpenninck enthffangen nha sinem vordenste, Wrytzbargen ein ferendel weges van der slachtinge plunderde de trotzen, dat was em leuer als de slege Jtem des dages in der slachtinge quemen vele dusent vmme van Hertoch Eryckes volcke beyde ruther vnde knechte, men secht dat vp der malstede auer derdehalffdusent doeth gebleuen sin jm sande vnde auer dusen in der wesser vorsapen, Jtem derdehalff dusent vnde xix geuangen, dar grote heuse mede weren als Clawes Hermelinges, Jtem vyff Monickhusen vmmegekamen
Vp der anderen syden is gans weynich volckes gebleuenn, dat gaff godt vth sunderlyker gnade vnde gunst, vnde so se des dages flux vp Wrytzbargen hupen getagen weren jdt hadde Wrytzbargen ane twiuel gegaen, gelick jdt Hertoch Eryck mit sinen hupen, ouerst se weren altho mack mode, hungerich vnde dorstich, dat was nen wunder, wente se hadden x myle weges in twen dagen getagen vnde weinich gegeten, sunder wath se thom rowolde kregenn Jtem Hertoch Eryck leth tor stede to pande, sinen rustwagen vnde xviij stucke grotes schates, nomlyken ein scharpe metze twe kartouwen, vyff slangen seuen halue slangen etc de scharpemetze was gegaten Anno [?] 50 eer nhame was leopardt, de eine kartouwe hetede de nachtegael, dar steyt ein sproke vp de ludet also, Ein nachtegael bin ick genant Hertoch Eryck to Brunswyck hefft my her gesant, Jtem de ander kartouwe hete Cathrina van Sassen, Jtem de eine slange is de sengerynne genanth, Jtem de ander de flegende drake, so steit dar vp geschreuen, de flegende drake byn ick genanth, Hertoch Eryck von Brunswyck hefft my vthgesanth de darde slange de valcke genanth, de verde hetede Catharina etc dat geschutte worth jn Bremen gebracht vp den grothen domes hoff, dar jdt lange tydt jnt openbaer stunt vor jderman Am xxiiij Maij jn dem Myddage worth der vyende schantze auer der bruggen vp dem wethenkampe jn korter tydt slicht gemaket, dar de borger jn Bremen gans wyllich to weren Jtem an den auenth des suluen dages, is ein grothe manheit vnde velheit beyde van rutheren vnde knechten vnde borgeren vth Bremen na Barsen getagen, vp dat se sick an Wrytzbargen hupen vorsoken mochten, de do gans vorsuffeth vnde vortzaget was, wenthe dat herte vnde moeth was em all genhamen Ouerst vnderwegen vp der Brynckmer Heyde in der nacht quam den Bremers eine vorschreckynge an, dat se wedder vmme kerden, de Duuel rychtede an eine spokerye, dat men vur sach an jtlyken orden, dar de vnse sick vor enthsetteden, dat se wedder kerden, De ouerst myt Arenth Vlken bestendich bleuen, vnde mit em nha Barsen togenn erlangeden eine gude buthe vnde Arenth Vlcken nam do den frouwden barch jn,
Am xxv Maij sint ruthere vnde knechte an den auenth wedderumme von Barsen to Bremen angekamen, brachten warhafftige tydinge mit sick, wo se an Wrytzbargen hupen de sick vorachtert hadde gewesen sick mit em geslagen, vnde auer vyffhundert geuangen genamen, de vor Bremen mosten jnholden vp loffte vnde eede, Jtem am suluen xxv Maij an den auenth, vth bouel des Erbarenn Rades sint dre veneken knechte, wol besettet, na dem Langwedel getagen, dar ruther vnde veltgeschutte by was, vnde am volgende dage is de Langwedel der Stadt Bremen geapenth vnde geuen sick Am xxvj Maij is to Bremen erschenen, dat Capyttel to Verdenn, dar to de Radt vp geleyde, sochten trost vnde guden radt by der stadt Bremen, vp dat se mochten vngespoliert bliuen Am xxviij Maij vp pynxtauent, wort jn eken an de slacht to Bremen angebracht, Hertoch Eryckes to Brunswick, sin grothe vorstlyke velth geschutte, mit jseren loe dar by in groter velheit, dar to vele last bussenkrudes, dar he de Stadt Bremen mede wolde dwyngen vnde, jnnemen, auerst godt kerde dat bladt vmme Jtem ock sint desses auendes jn Bremen gekamen de heren de Grauen vnde heuetlude, de hertoch Eryck mit den sinen daelgetagen, by der Drakenborch Jtem am xxix Maij vp pynxterdach sint alle de heren de Grauen vam Erbaren rade to gasthe vp den schuttinge geladen, als Graue Albrecht van Mansuelde, graue Chrystoffer van Oldenborch, Graue Johan van Heydeck, de jungen heren vnde Grauen van Mansuelde, Wylhelmus de Thomas her etc Jtem to der suluen tydt, wort Hertoch Erycks geschutte, by der slacht vp wagen gelecht, vnde alle dinck to gerustet dat men wolde alle vesthe vnde borge, jn beyden stychten Bremen vnde Verden mit godtlyker hulpe jnnemen, dem ock also geschach jn korth Am xxx vnde xxxj Maij quam warhafftige nie tydinge, wo dat Wrytzbargen godtlose hupe, alle dage vormyndert worde, beyde van Ruther vnde Knechten, wenthe se kregen nen gelt, vnde wat se vor der Stadt Bremen vorworuen hadden was vorterth, se mogen (de auergebleuen sin) vp ein ander tydt sick beth vorseen
Copia ethlyker breue Hertoch Eryks an dem Erbaren Radt to Bremenn vnde anthworde dar vp, Van Gotts gnaden Erich Hertzog zu Braunschweig vnde Lunenburg # Erszame fursichtige vnde weisze heren, Wir geben euch zuerkennen, das wyr van Romische Keyszer Mayestat vnsern alder genedigesten heren Lants, jrer Keyszerliken Mayestat vorschribner vnde vorsiegelter bestellung, zu derselbigen obersten velt heren, vnde diener angenomen, vnde in beuel enthffangen euch vnde ewer Stadt Bremen, in jrer gnadigestenn Maiestyt, gnaden vnde vngnaden, jn zu furderen vnde zu nemen, Wan wyr nhu solchen, Keyszerliken bouhel vnther denige gehorsameot zu leisten, vns schuldich erkennenn vnde doch euch, als vnse benachparten fur anderem gewogen, vnde derhalben, dessen ewre sachen, mit dem gernigesten, schaden vnde vorterbe, gerne gerichtet seen muchten, wollen wyr krafft solches beuels vnde an stath wie vor steit, das jr vns bemelthe ewre Stadt vff vor angeregte massz vnde gestalt vffgeben, einanthworten vnde zu stellen, Thun wyr vns also vnabsleglich vorseen wan solcks also, vnde vnuorzugelich beschicht, sind wyr alle das jenig was wyr euch vnde ewer Stadt by der Keyszerliken Maiestat nha vnserer furbytt zu gnaden vnde guten erhalten mugen mit sunderen fleis erbetig vnde geneget, jm ffall aber hochgedachter Keyszer Maiestat zu trotze euch lengerr auffhaltenn vnde desse vnse getruwe wolmenung vnde bogerthen aus schlagen wurdet, habt ir, was vns zu volge, vnsers Keyszerliken bouhels, Als derselbigen ouersten veltheren vnde diener eigen vnde gepuren wil, zubedencken, Das wyr euch so eins vor alle, darnach habt zu rychten, wolden vormeldet vnde angetzeigt haben, Demnach wes jr zu thun edder zu lassen bedacht siet oder nicht, Thun wyr ewer enthlich beschriebne anthworth erwarthen, darnach auch wyr, mit dienen die wyr by vns haben, vnde ferer bekummen werden, der Keyszerliken Maiestat gelegenheyde nach vns wyssen zu richten, Datum jn vnserm velthlager zu Brelingen am hilligen Osterdage Anno 1547, Hertzog Erych Romische Keyszer Maiestat oberster velther manu propria subscripsit
Anthwordt des Rades to Bremenn an Hertzogen Erych Durchluchtigeste hochgeborne Fursthe, juwe Furstliche schryffte Alse dat wy der sulfften, jn Stede Keyszer Maiestat vnse Stadt vplathen vnde jndoen scholen, mit lengeren hebbe wy gelesen, Nhu js vns sodans, hirbeuoren, van mer anderen krygesluden, gelikermathe angemodet, den wy de anthworde darup gegeuen, dat vnse Stadt dem Ertze Styffte Bremen tostendych is, Vnde der Keyszerliken Maiestat der mathen wo ander stede des Rykes nicht vorwanthen So wusthe wy ock nicht, dat wy dersulfften, jenige rechtmetige orsake dar to gegeuen, dat wy dergestalt angelanget vnde gefordert mochten werden, Jm falle ock wor de Keyszer Maiestat vns jo wor vmme bespreken wolde, des wolde wy vns vp Chur vnde Fursten vnde sunst gemene Stende, des hilligen rykes to rechte erbadenn hebben, des wy vns ock noch alse nu hyr mede to rechte beropenn vnde erbeden, Dat wy nhu vnse Stadt vnde freyheide, der mathen auergeuen scholden, wo an vns geuordert, js vns nicht gelegen wethen jdt ock in kenen wege to donde, der touersycht, dat wy ock ein sodanth, vnerhorter sake, vnde vnerkanther rechte nichte plichtich vnde schuldich sin, vnde vns van jemande hoges effte nedderen Standes thom vnguden nicht moge gekerth werden, Vnde willen vns vorhapen J : F : dyth jn betrachtinge, dat wy mit der sulfften vnde orheme zelygen her Vadere, milder gedechtenisse nicht anders dan jn allen nhaburlyken wolstande gesethen, de sulffte werde sick tegen vns, to daethlyken vornemende nicht bewegen lathen, Vnde dersulfften thom begerden anthworde nicht mochten bergen, Datum Dynxtedages jm Osteren Anno 1547 Borgermeister vnde Rathmanne der Stadt Bremenn
Von Gottes gnaden Erych Hertzog zu Braunschweig vnde Lunenburg Vnsern grus nach gelegenheit zuuoren, Dewyle sich denne ethliche Stende des herligen Romischen reichs, widder den alder durchluchtigesten aller grusmechtigesten, Romischen Keyszer vnsern allergnedigesten heren Conspirert, vnde also kreich vnrouw vnde vorterb des gemeinen dudeschen landes erregeth vnde jnt werck gebracht, vnde nhu juw als derselbigen
bundt vnde myszgenossen erkanth, vnde jnt werck, vnde noth degelykes befunden werden, derwegen den de hochstbenompte Keyszerliche Maiestat wyder wertigen, freuelige moethwillige vnde vngehorsame aus Keyszerlich ampthe vnde macht, juwer vorwyckinge nach, mit dem swerth feure vnde schwerster straff zu bekrigende vbertzeinde vnde belaidigende genuchsam vnde mher dan vororsacht wurden Vnde vns nhu, mit einen mercklychen anzall reuther vnde knechten, so wyr jtzunt by vns haben, vnde kurtzlich ferrner auerkummen werden als jrer Keyszer Maiestat obersten velthubtman abgefertiget, vnde wyr derwegen Romische Keyszer Maiestat vyende vnde widerwertige, mit dem Schwerde vnde feure heimzusuchen, vnde vnses hochsten vormugens zustraffen vnde jn gehorsamheit zubringen, vnsern ampthe vnde beuele nach trachten mussen, haben wyr dennoch als ein furste Nyderer dudescher nation, vnde jnsunderheit ewer nachbuer, nicht konen vnderwegenn lassen, euch ensodans zuenthdecken, darmit wy vngerne vorgissing Christlichs bluts, vnde vorterbing diesser edlen anderen Sechtszischen dudescher Nation sehen woltenn kundt zu thunde, vnde wollen euch hir mit jm nhamen Romische Keyszer Maiestat als jrer Maiestat vberster velther vff gnade vnde vngnade ernstlich gemanth gefurdert vnde vff geeschet haben, vnde des vorgenhamen freuell vnde vngehorsam vorharren wurden, auch solchs van euch jn wynth geschlagen, werden wyr Keyszer Maiestat beuelich vnde vnsers ampthes nach, schwert vnde feurs, so vil godt gnade gybt nicht sparen wollen, Nach dem wyr auch vormals an euch dysses halben geschreiben, vnde vns dar auff spytzige vnde vngeburliche anthworte gegeben, dennoch wollen wyr noch zum vberflus euch ermanth vnde auffgeuorderth haben, vnde wes jr in dem zuthun vnde zulassen gesynth, Des thun wyr by kegen wartigen ewer anthwordt gewartende, vnde haben euch jtzigen gestalten sachen vnde gelegenheiten nach nicht wollen vorhalten, Datum jn vnsern leger fur Bremen Mytwochen nach quasimodogenitj Anno xlvij Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther manu propria subscripsit
Anthworth des Erbarenn Rades tho Bremenn Hochgeborner Furst, wy hebben auermals juwe Furstliche schryffte erlangeth, dar jnne angetekent, Wo etliche sick jegen de Keyszer Maiestat Conspirert, krych, vnrouw vnde vordarff, der dudeschen Nation erwecketh hebben, vnde wy dersulfften bunthgenoten sin scholen, Der haluen J : F : duecht affgeuerdigeth, desulfften vngehorsamen mit swerde, vure vnde andere straffe heimtosoken, Vns ermanende, vnse Stadt vp gnade vnde vngnade vptogeuende, Darup mogen wy J : F : duecht nicht bargen, dat vns to gantzen vnschulde togemeten werrth, dat wy mit jemande tegen de Keyszer Maiestat Conspirert scholden hebben, sin des mit nychte gestendych, schal ock mit nener warheit jn vns kundt gedaen konen werdenn veleweiniger dat wy dem Keyszer, jn jenigen dyngen, dar jnne wy siner Maiestat gehorsamheit schuldich sin, je vngehorsam gewurden sin, Dan dat wy vns mit ethlyken Chur vnde Fursten, vnde sunst anderen Stenden des Rykes in eine defension vorstentenisse ethlyker hogen erdeniger noethsaken haluen jngelathen, wo vnsen vorfaren van velen vndechtigen jaren je vnde allewege frey gestanden, vnde vns ock noch frey steit, des kan edder mach jdt mit reden edder guder voge, keine Conspiration ernenth werden, So hebben wy ock wy jn vnsen syn genhamen krych edder vnrouw to erwecken, sunder do de krich jegen vns vnde vnse mythvorwanthen vnerhorter vnde vnerkanther saken worth vorgenhamen, schal vns mit byllicheit nemanth vordencken konen, dat wy to der naturlyken, vnde jm Rechten vorloueden jegenweer vnde defension, vnser mituorwanten, wo wy schuldich gewest sin bygestanden hebbenn, Jdt is ouerst nicht genoch nha vormoge des Keyszers, sinen egenen rechten landtfrede vnde ordeninge des Rykes, jemant vngehorsam to schelden, jdt sy den dat do sulffte darumme vorgeforderth vnde beklaget, vnde nha gehorder andtworth dessuluen, wo recht js auerwunnen sy Dewyle wy nhu eniges streffliken vngehorsams haluen, dar wy doch auerslodich recht gebaden hebben, nicht allene nicht vorgeeschet, edder beklaget sin, Sunder ock nicht auerwunnen, Vnde men nene sake nha lude aller rechten vor der execution anfangen schal, hedden wy vns kenes weges vormodet, dat men auer vns, vngehort vnses Andtwordes, vnde vnerkanther saken solcken hochbeswerlyken beuel, vns mit swerde vnde vuer tho vorfolgen, vthgaen scholde hebben lathen, Vnde mothen dat
dem almechtigen beuelen, de dat to siner tydt als ein recht rychter wol rychten vnde vynden, vnde syn godtlyke worth vmme welckes wyllen, vns allene desse krych to geschauen wol erholden werth, Veleweiniger hedden wy vns to J : F : D : vorsehen, dat de sulffte solchen beueel Chrystlich vnde vnschuldich bloeth to vorgethen, jegen vns angenamen scholde hebben, Nha dem wy denhen vnse leuenthlanck ny to jegen gehandelt, sunder allewegen wo ock mit erer zelygen her Vader lofflyker gedechtenisse, nicht anders den jn alleine Naberlyken wolstande gesethen hebbenn vnde solchs vmme dessulfften nicht vorordenet, Wo dem auer alle, offt de Keyszer Maiestat edder ock Juwe Furstliche Durchlucht? edder jemant anders vns worumme vornheme to bespreken, hebbe wy vormals jn vnsen schryfften vns erbaden jdermanne vor Churfursten vnde gantzen gemenen Stenden des hilligen Rykes, vor geborlichen rechte to stande, des wy vns dermathen ock nachmals hir mede erbeden der thouorsicht Juwe Furstliche Durchlucht jn affnementh der sake gelegenheide werden sick mit daethlykem vornemende tegen vns wider nicht bewegen lathen, Sunder vns des lathen genethen dart beth an her jderman ja ock apenthlyke mysdedere genathen, dat de suluen vngehorter sake nicht vordomet noch condemnert? werden, vnde wethen darumme van voriger vnser byllichen vnde rechtmetigen andtworde nicht aff to treden, Dat wy Juwe Furstliche Durchlucht henwedder nicht mochten vorholden, Datum Freydages nha quasimodo genitj Anno 1547 Borgermeister vnde Radtmanne der Stadt Bremenn Von Gotts gnaden wyr Erych Hertzoch zu Braunschweich vnde Lunenburg Romische Keyszer Maiestat vnsers aldergnedigesten heren obersten velther, Thun euch der jr euch nennen Radt vnde Stadt Bremen nach gelegenheit hir myt zu wyssen, Nach dem wyr euch der Keyszer Maiestat zeitlichen haubts, offenbare vngehorsame, rebellen wedderwerdige vyande vnde Echtere, wyder vmme zu jrer Keyszer Maiestat schuldigen gehorsamheit schryfftlick mit erpieten erfurdert
vnde aber euch jn solchen ewren eedt vorgesinen absonderen nha wie vor vormentlich zuuorharren, nicht anders bedacht sin vormercken, So willen wyr mit vorbeholt voriger vnser affmaningck vnde schreibens, vnserer vnde aller deren, so wyr by vns haben vnde bekummen werden Ethen vnde Leumuth jn vnde mit krafft dusses breues genuchsam vorwarth haben, Vnde tzeigen euch darbeneuen an das wyr jngelaubwerdige erfaring kamen, das sich etliche der ewren auff scharmutzelen vnde sunst mit rothem veltzeichen sehen lassen, das jnen als krygesleuten nicht geburth, Da wyr nhu solchen einen oder mer aus den ewren befunden wurden, gegen den oder de wollen wyr de gepurende straffe, wie jnen als nicht kreigesleuten sundersn vorretheren vnde vorleuchnern jrer oberygkeit eigent hyr mit vorbehalten haben, Das wollen wyr eucht vnser egenen notrufft nha nicht vorhalten, Datum jn vnsern velthlager vor Bremen des Donnersdages nha Misericordia domini Anno xlvij Hertzog Erich Romische Keyszer Maiestat oberster Velther manu propria subscriphit,
Anthworde des Rades tho Bremen, Juw deme durchluchtigen hochgebornen Fursten Eryck Hertogen to Brunswyck vnde Lunenborch, geuen wy Borgermeistere vnde Raethmanne der Stadt Bremen nha gelegenheit tho wethen, dat wy juwe Furstlyche apene schryfften, so an vns vthgegaen enthffangen vnde jnholt vornhamen hebben, Vnde seggen dar jegen noch wo vor, dat vns mit vngnade togemeten, dat wy der Keyszer Maiestat vngehorsame rebellen ny mit rechte vorgenhamen noch eniger maten beklaget wurden, vele weiniger wo recht is auerwunnen, vnde hebben vns des vp Chur vnde Furstenn vnde sunst gemene Stende des Rykes to rechte erbaden, des wy vns vp vnse vorige Anthwordt doen refereren, Des gelyken werth vns Eth vorgethene affsunderinge, mit allen vnfogen vpgelecht, de wy noch keyseren oder konygen, noch jemandes anders ny enigen eedt gedaen noch to donde plegen edder schuldich sin, mothen dat alle vp sinen vnwerden laten berouwen, So ouerst Juwe Furstliche Durchlucht antheen, dat se sick vnde der jennen se by sick hebben Ethe vnde Leumuth vorwareth
wylle hebben, vnde solchs nu erst geschuet, dar wy rede jn de teynden weken, belagert vnde jn vele wege beschedyget sin, volgeth dar vth, wath se vnde andere jegen vns vnde den vnsen mit roue brande, vnde anders vyanthlyker handeling beth an her geoueth vnde gebruketh hebben, dat solchent vnuorwarder Ehe vnde weiniger dan mit rechte geschen js, Souele de velthtekenen belangeth, js vns vmb dat sulffte nichtes bewust, Wy werden auer berichtet, dat sick ethlyke vnser vyande der mathen myt wytten velthtekenen fynden scholen lathen, So wy nhu dersuluigen welche andrepen, jegen de wyllen wy vns de geborende straffe gelykes falles hyr myt vorbeholden hebben, dat wy Juwe Furstliche Durchlucht henwedder nicht mochten vorholden, Datum am Sondage Jubilate Anno 1547 Borgermeistere vnde Rathmanne der Stadt Bremen, Anthwordt des Rades tho Bremen an Grauen Anthonio van Oldenborch Eddell vnde Wolgeborne Graue her wes Juwe Graue vann wegen orhes deners, Johan Dappers vnde anderer vndersaten, so van den vnsen angeholden vnde vencklyck bestryckt mit lengeren an vns geschreuen, hebben wy vor mercket, dar vp geuen wy Juwe Graue denstlych wethen, dat wy nicht twyuelen, dersulfften sy gnedigen bewust, wathmaten de Romische Keyszer Maiestat jn annheming orher regerung tom hogesten ock jm Edestadt sick vorredet vnde vorplichtet (. bauen dat jdt sunst jn sick recht vnde byllich is.) dat sine Maiestat wylle vnde schole ock vorkamen, vnde in keinen wege gestaden, dat jemant hoges offte nedders standes, Churffursten edder andere, ane orsake jn de acht vnde aner acht to erkleren, Sunder vorgaende sethlyke ordenthlyke wege vnde processe, des hylligen Rykes vnde vorvpgerichtede satzinge, dar jnne geholden werden scholen, (. wo de artykell hochgemelter Keyszer Maiestat geswaren obligation vnde vorplychtinge mit hellen worden mede bringen.) de vele weinigers jemande daethlyck to auertende
vnde to benidende, Deme doch alles enthgegen vnde to wedderen sin wy jtzundt, van dem de sick, der Keyszer Maiestat bouelhebber vnde Commissarien to sinde beromen, vyantlich angegrepen, vnde de vnsen thom hogesten, mmit brande vnde roue beschedigeth, Allent vnerhorter sake, vnde vnerkantes rechten, Vnangeseen dat wy vns to velemalen, vp Churfursten vnde gemene Stende des hilligen rykes (. wo genuchsam to bewisen .) erbaden vnde beropen hebben So dat Juwe Graue sodanen vnsen erbeden, vvnde sunst nhaburlyker vorwantenisse nha (. vnses erachtens, wo byllicke vnde erkennelyke enthschulding .) to vorkaming vnser beswering, vorthowenden gehat vnde also jn dessem falle, der Keyszer Maiestat dermathen horsam to leisten nicht plichtich offte schuldich gewest mit wyder betrachtung, dat wy vormals (. jedoch ane rhom .) etlyken Juwe Graue erogede beswerde, vnses besten flythes vnde hogesten vormogens affgewendet der touorsich Juwe Graue sick tegen vns, alse de Naberher, so lichtlyck nicht scholde bewegen laten hebben, Wo dem alle, de wyle sick de handel mit Juwe Graue dener dermathen erholdet, hebben wy by vnsen krygesluden (. wowol mit swarheit .) erholden dat se onhe sampt sinen perde erleddigeth vnde vorlaten hebben, So vele ouerst Juwe Graue andere vndersaten dan van vnse moethwillige vianden to vnser besweringe statlike to ffore gedaen belangenden hefft Juwe Graue to ermethen, dat wy de vnse bauen older kryges gebruck vnde wonheide nicht beseggen konen, Sundern konden wol erlyden, sick anders vth Naburlycher vorwanthenisse dar anhe ertogeth hadden, Dat wy Juwe Graue thom begerden anthworde nicht mochten bargen Datum Mandages nha palm Anno xlvij Borgermeister vnde Radtmanne der Stadt Bremenn, Noch ein Andtworth des Erbaren Rades tho Bremen, an Grauen Anthonnio van Oldenborch, Eddell vnde Wolgeborne her, wy hebben Juwe Graue auermalige schriuent, der guetlyken handeling haluen twischen vns vnde vnsen moethwilligen vyanden, enthffangen vnde nha vorlesinge vorstaen, Souele nhu anget vnse andtworth vp den vormals vorgeslagenen handel, achten wy dat de sulue gysteren dages Juwe Graue to handen gelanget sy, vnde Juwe Graue
vnse bedencken dar vth vornamen Dath nhu wyder angetagen alse sy Juwe Graue nachmals ein keyserlichman dar togekamenn dar jnne orhe gebaden, vnde also Echtere helpen to benodigen vnde to gehorsam to bringen, mit er jnneringe dat wy tho dem wegen trachten scholen, dar mit der Keiszer Maiestat gehhorsam geleistet, vnde wy mit dem bouelsluden thor enichende gerichtet, Wo nicht dat Juwe Graue als ein gehorsamer Graue des Rykes deme keyserlichen Mandaten nha leuen? musten, Darup hebben wy hirbeuoren Juwe Graue warhafftige enthschuldinge angetzeigt, Alse dat wy nicht gestendich ock nha ordenung des rykes to Rechte nicht auergewunnen sin, eniges vngehorsams, den wy jegen de Keyszer Maiestat begangen hedden, hebben vns des vp gemene stende des Rykes to rechten erbaden, vnde werden byllichliken dar by gelaten, Dar wy vns auer dar enbauen jn enige particular handelinge, mit vnsen moethwylligen vyanden, de vns mit roue vnde brande so hoch beschediget hebben, jn laten vnde vns van deme reynen godtlychen worde, vnde older hergebrachter freyheide affdrungen laten scholden, dat vnder einen bodeckedenn schyne, darmede gesocht werth, Des wethen wy ane vorletzinge vnser ere vnde gewyssens nicht to donde, vnde mothent den almechtigen beuelen, Vnde holdent dennoch dar vor Juwe Graue sick bedencken werde, vp dat nichtige mandaet,dat onhe ordeninge der rechten vnerkanter saken vthgegaen ethwes dathlykes jegen vns vorthonemen Dan hebben Juwe Graue sick hirbeuorn, do wy desmals vnsen vyanth wylant heren Baltasar to Esense, mit ordening des rechten jn des keysers acht erkleren lathen, vnde an Juwe Graue gelyck, vnde jo so ernstlyck Keyszer Maiestat mandata vorgebracht, de erlangede acht to exequeren helpen, enthschudigen konen, dat se deme nicht gehorsame dorffte So kone se sick jtzunth vele mer entschuldigen, dar dat mandaet des rykes vthgegaen sy, Jdt en were den dat Juwe Graue jo sunderlyken lust hadde, sick to vns to nodigen dat wy dennocj nicht vormoden, vnde ock vmme Juwe Graue nicht vordenet hebben, konet derhaluen wol vorhadenn so se wyllen, Doch wes wy vns to Juwe Graue voreen scholen vyantschup edder vrundtschup, bogerenn
by dem jegenwardigen touorlatich Andtworth, Dar nha wy vns to rychten wethen, dar hebben wy Juwe Graue nicht mogen bargenn Datum Mandages nha Jubilate Anno 1547 Borgermeister vnde Raethmanne der Stadt Bremenn. obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & cap...
[LATEINISCHER TEXT ÜBER DEN REST DER SEITE NOCH NICHT TRANSKRIBIERT] [KI-Transkription – nicht überprüft: obligatio civitatis Bremensis Archiepiscopo & capitulo praestita. Universis Christi fidelibus presentem literam inspecturis g[u]ub[er]n[ator]es Bremenses & commune totius civitatis Bremensis, in perpetuum. Facta permissio duratura non debet tantum p[er]pter lapsam temporis q[uod] oblivioni m[an]detur vel sup[er]sticiosa p[er]hemiseri, sed expedit q[uod] voce scriptis p[er]petuis muniantur: Hinc est quod sciat presens etas, et futura posteritas presentes[er] presentis scriptis t[ra]nsf[er]at q[uo]d nos probatili errore, ut nobis videbatur eade,m scripsit, quia dum statuta, quae vulgariter vocantur Wichoren in preiudicium venerabilis Domini nostri Gerhardi Archiepiscopi et totius ecclesiae Bremensis fecimus, secundum nostram benebeneplacitum voluntatis propter quod offensam. d[omi]ni nostri Archiepiscopi incurrimus manifestam: Verum cum nos p[er] multos bonos viros intercessores pro nobis habendum plures habuissemus de sua gratia obtinenda, jn hoc p[ro]miserimus omnes & & singuli quod jura et libertates in spiritualib[us] quam in temporalib[us] in civitate Bremensi et extra, quae tangunt d[omi]n[u]m Archiepiscopum, capitulum, Clerum, nobiles & ministeriales & & universos, mediate vel immediate ad iurisdictionem d[omi]ni nostri Archiepiscopi spectantes, integri de caetero relinqueremus. Omne ius, quod Wilkoren vocatur, et praecipue statuta quorum essentia in praeiudicium iurisdictionis suae fuerant renovantes, & nunq[uam] nunc de caetero statuta aliqua vel Wilküren, nisi hec fiat de consensu & voluntate d[omi]ni nostri Archiepiscopi faciendo: in hoc omnes nihilominus consen tientes, quod i[n] universa facta, quae p[er] civis (?) civium debent agitari vel moveri in civitate Bremensi, in placitis tantum coram advocato vel iusticiario. nostri Archiepiscopi & iustis consulibus terminentur, qui facultatem eam habeant sicut, videlicet, sicut antea quae in ipso fuerunt...] [KI-Übersetzung – nicht überprüft: Verpflichtung der Stadt Bremen, gegenüber dem Erzbischof und dem Kapitel geleistet. Allen Christgläubigen, die diesen Brief einsehen werden: Die Regierenden Bremens und die Gemeinde der gesamten Stadt Bremen [grüszen] auf ewig. Eine dauerhaft getroffene Erlaubnis darf nicht allein durch den Lauf der Zeit in Vergessenheit geraten oder durch hinfälligen Verzug (...) verloren gehen, sondern es ist ratsam, dass sie durch die Stimme beständiger Schriften gesichert wird. Daher soll die gegenwärtige Generation wissen und die künftige Nachwelt durch das vorliegende Dokument erfahren: Dass wir in einem – wie uns schien – nachweislichen Irrtum dasselbe geschrieben haben; denn wir erlieszen Statuten, die gemeinhin Wichoren (Willküren) genannt werden, zum Nachteil unseres ehrwürdigen Herrn, des Erzbischofs Gerhard, und der gesamten Bremischen Kirche, allein nach unserem eigenen Belieben und Willen. Dadurch haben wir uns offenkundig den Zorn unseres Herrn Erzbischofs zugezogen. Da wir jedoch durch viele rechtschaffene Männer als Vermittler für uns zahlreiche Fürsprecher hatten, um seine Gnade zu erlangen, haben wir darin alle und jeder Einzelne versprochen: Dass wir die Rechte und Freiheiten, sowohl in geistlichen als auch in weltlichen Angelegenheiten, innerhalb und auszerhalb der Stadt Bremen, die den Herrn Erzbischof, das Kapitel, den Klerus, die Adeligen und Ministerialen sowie alle betreffen, die mittelbar oder unmittelbar zur Gerichtsbarkeit unseres Herrn Erzbischofs gehören, künftig unangetastet lassen. Wir widerrufen alles Recht, das Wilkoren genannt wird, und besonders jene Statuten, deren Wesen zum Nachteil seiner Gerichtsbarkeit gereichte. Und niemals werden wir künftig irgendwelche Statuten oder Willküren erlassen, es sei denn, dies geschieht durch die Zustimmung und den Willen unseres Herrn Erzbischofs. Hierbei stimmen wir alle gleichermaszen zu, dass alle Angelegenheiten, die durch die Bürger in der Stadt Bremen verhandelt oder betrieben werden sollen, in den Gerichtsversammlungen (placitis) nur vor dem Vogt oder dem Richter unseres Erzbischofs und den rechtmäszigen Ratsherren entschieden werden, welche dieselbe Befugnis haben sollen, wie sie sie eben zuvor darin innehatten...]
KI-Transkription (nicht überprüft) Gerhardi II. confirmatio privilegiorum et bonorum ecclesie sive monasterii S. Georgii. In nomine sancte et individue Trinitatis, Gerhardus dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus secundus, omnibus hoc scriptum inspectis salutem in perpetuum. Notum facimus et presentibus protestamur, nos privilegia et instrumenta Venerabilis fratris Adalberonis Archiepiscopi predecessoris nostri et nobilis viri marchionis Rodolphi super fundatione ecclesie et conventus sancti Georgii in Staden cum suis appendiciis scilicet ecclesiis et dotibus, decimis, agris, possessionibus et aliis quibuscumque de verbo ad verbum vidisse et audisse, quemadmodum subsequuntur, quorum tenor talis est: Adalbero dei gratia sancte Bremensis ecclesie Archiepiscopus omnibus orthodoxis in Christo salutem: cui veri et summi pastoris nomen et viam gerimus, curandum est, ne nomen Domini Dei nostri in vacuum assumpserimus, curandum est insuper a nobis Iesu Christo, ut non solum oves suas ab ipso congregatas et nostro regimini commendatas foveat, verum etiam alias oves adducere velit super hanc de qua loquimur piam actionem. Ego noster nosterque Ludolphus comes et mater eius Richardis marchionissa[?]et fratres sui eandem canonicam regulam beati Augustini a loco qui Dei gratia Stade in nostrum diocesim adduxerunt: et motivent se communi eorum voto et pari collatione pro sua salute, et pro remedio anime Comitis Rodolphinuper defuncti, necnon et omnium propinquorum suorum se precedentium atque atque subsequentium obtulerunt omnipotenti Deo in ecclesia in honorem Sancti Georgii, ab ipsis fundata in Staden, et a nobis consecrata de hereditate sua curam Northende und octo mansos cum pratis et pascuis circumiacentibus. Et decimam praedii diei ex consensu et gratia Venerabilis Domini Thutmari Verdensis episcopi solvendam annuatim othestede studensse monache. Malstede tres mansos et molendinum. Verle sex mansos et duas sylvas que Vorst dicuntur, piscariam liberam de Beverbeke usque Malstede. Bivusen quinque mansos. Werstorpensem mansum. Vorre Westrossen mansum. Vorre mansum. Indenbuten mansum. Gagen tres mansos et molendinum. Dammlete XV iugera. Genneken Bostel unam domum. Luneborg unam domum. In Selen tertiam partem totius quam dictus comes Rudolphus a suo capellano Hinrico, qui eam ab ipso in beneficio tenuit, viginti marcas argenti redemerat: insuper tertiam partem ecclesie cum universis suis proventibus ad usum pastorum.
KI-Übersetzung: Bestätigung der Privilegien und Güter der Kirche bzw. des Klosters St. Georg durch Gerhard II. Im Namen der heiligen und unteilbaren Dreifaltigkeit. Gerhard, durch Gottes Gnade der zweite Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen, die dieses Schriftstück einsehen, seinen Grusz für immer. Wir machen bekannt und bezeugen mit dem vorliegenden Dokument, dass wir die Privilegien und Urkunden unseres ehrwürdigen Bruders, des Erzbischofs Adalbero, unseres Vorgängers, und des edlen Mannes Markgraf Rudolf bezüglich der Gründung der Kirche und des Konvents des heiligen Georg in Stade mit all ihrem Zubehör – nämlich Kirchen und Mitgiften, Zehnten, Äckern, Besitztümern und anderem – Wort für Wort gesehen und gehört haben, so wie sie hier folgen und deren Wortlaut wie folgt ist: „Adalbero, durch Gottes Gnade Erzbischof der heiligen Bremer Kirche, entbietet allen Rechtgläubigen in Christus seinen Grusz: Da wir den Namen und den Weg des wahren und höchsten Hirten tragen, müssen wir Sorge tragen, dass wir den Namen des Herrn, unseres Gottes, nicht vergeblich angenommen haben; darüber hinaus müssen wir gegenüber Jesus Christus Sorge tragen, dass er nicht nur seine von ihm versammelten und unserer Leitung anvertrauten Schafe pflegt, sondern dass er auch andere Schafe zu diesem frommen Werk führen möge, von dem wir hier sprechen. Ich, unser und unser Graf Ludolf, und seine Mutter, die Markgräfin Richardis, sowie seine Brüder haben dieselbe kanonische Regel des seligen Augustinus an den Ort gebracht, der durch Gottes Gnade Stade in unserer Diözese heiszt: Und sie haben sich durch ihren gemeinsamen Wunsch und durch gleiche Übertragung für ihr Heil und zur Rettung der Seele des vor kurzem verstorbenen Grafen Rudolf sowie aller ihrer vorangegangenen und nachfolgenden Verwandten Gott dem Allmächtigen dargebracht in der Kirche zu Ehren des Heiligen Georg, die von ihnen in Stade gegründet und von uns geweiht wurde. Aus ihrem Erbe [übertragen sie] die Sorge um Northende [Nordende] und acht Mansen mit den umliegenden Wiesen und Weiden. Zudem den Zehnten des besagten Gutes, der mit Zustimmung und Gnade des ehrwürdigen Herrn Thutmar, Bischof von Verden, jährlich an die Nonnen von Studenesse [Stinstedt] zu zahlen ist.
in Staden Christo militantium in proprietate [?] siner ne gratia domini [...] habuerunt, quatenus eorum memoria perpetualiter eleemosynas & orationes, que Christo frequenter a deuotis familie studensis offerunt, in consortia [?] Proin de sancte Georgii [...] tam futuri quam presentis temporis quod ecclesie sancte religionis Kortes a predicto [?] bunte apud Staden in suis aris [...] denote collatos, paterne subtopying & amplectimur, & gratantes [?] vt Notum sit [?] etiam omnibus Christi fidelib quod idem Marchio Comes Rudolphus ipsum ecclesiam tolo suo desiderio & mente aff[ectu] Romane, sed post multos labores Frederici Palatini Comitis, & Widekini comes ad meritus, nostrs & canonicorum Bremensium, aquieuerit monitis, ipsam Ecclesiam sancto Petro in Bremen libere obtulit, Frater [...] Hartwici praeposite presentante. Nos vero tam deuotam oblationem cum Christo gratiam habentes, non distuling ad sustentationem & ecclesiam in [?] omnium militantium parochialem Ecclesiam sancti Willehadi in ipsa villa Staden sitam, a summa [...], a quahoc cum, que ex ea annuatim soluebantur [?] praepositi maior ad praebendarum maioris ecclesie, [...] canonicis exhibenda, sine ipsi, ac quatuor marcis de cura nostra Andreas [?] sito decreto sancte Bremensis ecclesie cum omni [...] Christiane obedientie [...], baptis [?] infirmorum [...] sepultura mortuorum tam aduenarum quam indigenarum Staden, etiam & [...] aliis quibuslibet [...] ex [...] [...] decimis ad Jnn pertinentes. Quorum in insula [...] Bremen totam & ecclesiam sancti Pauli [?] in vrbe, & capellam sanctorum Cosme & Damiani [...] [...] dolpho comitis ex magno patrne hereditatis sunt accedentes, [...] quas nobis reliquerant cum suis appendiciis, et capellam sancti Nicolai [...] aquam, capellam sancti Spiritus, & ca pellam in Rumbeke & capellam in Barderlate cum suis attinentiis, quas appendicium sancti Willehadi ecclesie appella [...] ing, [...] Archiepiscopo curam animarum, vltimo ecclesie, scilicet Sancti Georgii & sancti Willehadi suscipiat, & major prepositus de- [...] sy nod ale [...] certe tempore administret, & siner gratiis [...] Saliquo [...] litere ex sedem Apostolicam [...] appellate, et
parochiali ecclesie suam frequenter presentiam exhibeat, aut cum [...] aliquas occupationes perturbare non possit, religiosum aliquem & honestatem de collegio suo, q vicem suam agat, mittat & sine se, sine f subditos suos populo sibi commisso studeat . Porro ad christi, que a omnibus [...] fundatorum, ex antiqua hereditate sue fuit [...] [...] pro fundatori [...] et quam omnis pro ne, in alicui hominum jure fundi detrahi [...]tus, sed sua voluntate [...] et Deo gratia communitatis, et sine necessitate fuerint Lebens etiam ecclesie ab omni seruitio alieno liberos [...] et [...] my, et ascuinge constitutione [...] [...] fundatores sancte Georgio obtulerunt sub anathemate firmarung, & [...] tam nostram quam ipso fundatorm de [...] et quicunq [...] propter ad pisci possunt, auctoritate [...] beati Petri [...] episcopi palibus nostre manu [...], et [...] decreto firmamq. Acta sunt hec a Rudolpho marchione Anno Domini M.C.XXXII. a Venerabili Archiepiscopo Adalberone Anno Domini M.C.XXXVII. Nos igitur omnia bona cum dictis priuilegiis annotata, prout jam descri , ecclesie sancti Georgii in Stadis auctoritate germani, presentium protestando, quod tam hec priuilegia a, quam bona in his posita, sine retractatione [...] vel aliis negligen [...] a tempore donationis nostre iusto et legitimo titulo usque nunc possederint ecclesie memorata, ecclesie, proprietate in perpetuum possidenda. Excommunicantes anathematizamus omnem hominem, q ecclesiam in sancte dicte bonis laedere, vel sit mensuro presumpserit molestare. Praeterea decernimus, et auctoritate sancti Martini, ne predicte ecclesie prepositus et sui fratres in posterum aliquod priuilegium vel nostrum, vel alicuius prede [...] nostrorum aut quamlibet aliam nostra [...] tempore datum produere ad defensionem siue justitie, sed priuilegia a nos data [...] ipsis in omni tenore [...] et tali vt autem hec nostra priuilegiorum donatio rata et permaneat in [...] nos hec omnia et sigilli nostri fecimus munimine [...] Testes autem sunt hi: Adalbero Herifeldensis & Theodoricus Stadensis abbates, Gerardus major in Bremen prepositus, Otto Decanus, Hildebold prepositus, Henricus de Lossen canonicus, Hermannus de Borch, Henricus de Oetenhusen, Rudolphus de Gellinghe, Arnoldus Scherhart, Ericus de Gelo husz, Henricus Aduocatus, Henricus de Borch, Otto aduocatus, Daniel de Blidersdorff, et Henricus fratres de dorp, Siger Rudolphus, Albertus, Bartoldus fratres de Delmenhorst et alii quam plures. Datum Verde anno Domini M.cc.LVII. Indictione XV. pontificatus nostri anno XXXVIII. VI. Kalend. Aprilis. per manus Rolandi Notarii nostri feliciter. Amen. (L.S.)